Шымкент

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Шымкент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1032</id>
    <revision>
      <id>3618807</id>
      <parentid>3607306</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Амина Жанаққызы</username>
        <id>181102</id>
      </contributor>
      <origin>3618807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43000" sha1="mlasi0ol8pcxxqeb4g1lsvjdn1o6nos" xml:space="preserve">{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Шымкент
 |сурет                   = {{Photomontage
  |photo1a                 = Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |photo2a                 = Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |photo2b                 = Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |photo3a                 = Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |photo3b                 = Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg
  |photo4a                 = Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |spacing                 = 2
  |position                = center
  |color_border            = white
  |color                   = white
  |size                    = 276
  |foot_montage            = 
}}
 |әкімшілік күйі          = [[республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Shymkent logo.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 42|lat_min= 18|lat_sec=
  |lon_deg= 69|lon_min= 36|lon_sec=
  |CoordAddon=type:
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = Аудандар саны
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 аудан ([[Абай ауданы (Шымкент)|Абай]], [[Әл-Фараби ауданы|Әл-Фараби]], [[Еңбекші ауданы|Еңбекші]], [[Қаратау ауданы|Қаратау]], [[Тұран ауданы|Тұран]])
 |басшының түрi           = [[Шымкент әкімі|Әкімі]]
 |әкімі                   = [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]]
 |құрылған уақыты         = XIІ ғасыр
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Чимкент'' (орысша транскрипциясы), ''Черняев'', ''Неджикет''{{Дереккөзі келтірілмеген}}
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  1162,8&lt;ref name=&quot;Түркістан облыстық мәслихатының 2018 жылғы 5 маусымдағы кезектен тыс жиырма үшінші сессиясы&quot;&gt;[http://maslikhat.ontustik.gov.kz/news/%D0%BE%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0-32/ Түркістан облыстық мәслихатының 2018 жылғы 5 маусымдағы кезектен тыс жиырма үшінші сессиясында мынадай мәселелер қаралды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103210341/http://maslikhat.ontustik.gov.kz/news/%D0%BE%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0-32/ |date=2019-01-03 }}&lt;/ref&gt;
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 506
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 1 302 868  &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ ҚР өңірлерінің статистикасы]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2026 Сәуір
  |тығыздығы              = 1120,4
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 1,8 млн&lt;ref name=&quot;kazinform&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.inform.kz/ru/proekt-razvitiya-aglomeracii-shymkenta-obsudili-v-akimate-yuko_a3082052|title=Проект развития агломерации Шымкента обсудили в акимате ЮКО|автор=kazinform|archiveurl=https://archive.is/Rz3Lf|archivedate=2018-05-05}}&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] 68,76 %&lt;br&gt;[[өзбектер]] 17,36 %&lt;br&gt;[[орыстар]] 8,17 %&lt;br&gt;[[әзербайжандар]] 1,73 %&lt;br&gt;[[татарлар]] 0,93 %&lt;br&gt;[[түріктер]] 0,7 %&lt;br&gt;[[корейлер]] 0,59 %&lt;br&gt;[[күрдтер]] 0,32 %&lt;br&gt;[[украиндар]] 0,2 %&lt;br&gt;басқалары 1,24 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар, [[Христиандық|христиан]]дар
  |этнохороним            = шымкенттік
 |телефон коды            = 7252
 |пошта индекстері        = 160000
 |автомобиль коды         = 17
 |идентификатор түрі      = КАТО
 |сандық идентификаторы   = 511010000
 |ортаққордағы санаты     = Shymkent
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=kk Шымкент қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kk
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
}}
'''Шымкент''' — [[Қазақстан]]дағы [[республикалық маңызы бар қала]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.nur.kz/1738055-nazarbaev-trkistan-oblysyn-kru-turaly-zarlykka-kol-kojdy.html |title= Назарбаев Түркістан облысын құру туралы жарлыққа қол қойды |lang= kk |work= kaz.nur.kz |last= Ерубаева |first= Гүлмира |date= 2018-06-19 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt; халық саны бойынша елдегі қалалар арасынан үшінші орында.

2018 жылғы 19 маусымға дейін [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]ның орталығы болған, бұл қалада қазір 1 028 673 адам тұрады (2019).&lt;ref name=&quot;stat.gov.kz&quot;&gt;{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |title= Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны |lang= kk |work= stat.gov.kz |last= Ағаділов |first= Ғ. |date= 2019-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Шымкент Қазақстанның басқа қалаларымен салыстырғанда  халық саны бойынша 3-орында. Сонымен қатар Шымкент Қазақстанның негізгі өнеркәсіп, сауда және мәдени орталықтарының бірі болып табылады. Шымкент қаласы [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ның 2020 жылғы мәдени астанасы мәртебесіне ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/last/2020-zhyly-shymkent-kalasy-tmd-nin-madeni-astanasy-bolmak |title= 2020 жылы Шымкент қаласы ТМД-нің мәдени астанасы болмақ |lang= kk |work= inbusiness.kz |date= 2017-06-08 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt;

== Этимологиясы ==
Ғалымдар Шымкент туралы кездесетін әр түрлі тарихи деректерді атай отырып, қала атауының мағынасын «бау-бақшалы қала», «жасыл қала», «шыммен қоршалған қала» — деп түсіндіреді. Мысалы, шымға қатысты қала атауы былай деп түсіндіріледі: Шымкент [[Түркі тілдері|түркінің]] «Шым» және [[Парсы тілі|парсының]] «Кент» — қала, мекен деген сөздерінен құралған. Ал басқа түсіндірмеде қала атауы соғдының (иранның) «чиминь-чемень» яғни, көгалды, гүлденген алқап, ал бұған «Кент» сөзінің жалғануымен, «жасыл (гүлденген) қала» деген мағынаны білдіреді&lt;ref&gt;[https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=429573&amp;simple=true# Қазақстан [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : ұлттық энциклопедия ; бас редакторы Б. Аяған ; редакция алқасы: С. Әбиев [ж. б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; .- Алматы : Қазақ энциклопедиясы , 2007.– 10000 дана . – ISBN 9965-893-10-1 (9-т.), ISBN 9965-9389-8-9]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Осы уақытқа дейін ғалымдардың көпшілігі қазіргі Шымкент қаласының аумағындағы қоныс мекендер XI−XII ғасырларда болған деп болжаған. Сонымен қатар Шымкенттің бұдан да ертеректе пайда болғаны жөнінде болжам бар. Бұған дәлел — археологиялық қазбалар мен құрылыс барысында табылған қабырлардың жерлеуші, мамандардың болжамы бойынша, біздің заманымызға дейінгі V–VІ ғасырларға тән.

Өткен ғасырдың басындағы қала қамалы болған жерде жақында бір еркек пен әйелдің мәйіті табылды, және ол [[Зороастризм|зороастрлық]] салтпен жерленгендігі анықталып отыр, олай болса бұл мәйітке 1500 жыл. Бірқатар археолог-ғалымдардың пікірлері бойынша, бұл жерде үлкен қорым болған, егер бұл расталса, онда қаланың пайда болған мерзімі қайта қаралуы мүмкін. Біздің заманымызға жеткен жазба деректерде Шымкент алғаш рет елді мекен ретінде парсы тарихшысы Шараф ад-Дин Әли Йаздидің (1425 жыл) біздің жыл санауымыз бойынша 1365–1366 жылдардағы [[Әмір Темір]]дің әскери жорықтары туралы жазған «[[Зафар-Наме-Ий Тимури|Зафар Наме]]» атты («Жеңіс кітабы») кітабында кездеседі.

Қандай болғанда да, қала ескі заманнан-ақ адамдардың өмір сүруіне қолайлы мекен болған. Оған ежелгі қоныстарға жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған мәдениет мұралары дәлел бола алады. Тау етегінде өзен бойындағы алқаптарда егіншілік пен жүзімдік, ал көгалды таулы жайылымдарда — мал шаруашылығы дамыған.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Көне және ортағасырлық тарихы ===
[[Сурет:Цитадель городища Шымкент.jpg|thumb|left|Ескі қала ішіндегі көне қалашығы цитаделі]]
[[Сурет:Церковь Сергия Радонежского, г. Чимкент, 19 в (cropped).jpg|thumb|left|1886 жылы салынған Радонеждік Әулие Сергей шіркеуі (2009 жылы қираған)]]
Шымкент қаласының аймағы жүздеген жылдар бойы көптеген тарихи оқиғалардың куәсі болған. Қала бірнеше рет басқыншылардың жойқын шабуылдарына ұшыраған. [[Шыңғыс хан]] жорықтарға жасақтарымен қала арқылы өтіп, ақырында Шымкент Шыңғыс хан ұрпақтарының қол астына өткен. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] және [[Алтын Орда]] хандары жүргізген соғыстардың нәтижесінде қала [[Әмір Темір]]дің қол астына кіреді. XV ғасырдың басынан Шымкент XVIII ғасырдың жартысына дейін [[Жоңғар шапқыншылығы|Жоңғар шапқыншыларының]] тонауына ұшырайды. Сансыз соғыстар мен өзара тартыстар жергілікті халықтардың өміріне қайғы-қасірет әкелгенімен, Сайрам оазисі-жер өңдеу мен бау-бақша және қол өнері өркендеген аймақ болып қала берді.

XVII ғасырда және XIX ғасырдың бірінші жартысында Шымкентті билеп алу мақсатында [[Қоқан хандығы|Қоқан]] және [[Бұхара хандығы|Бұхара]] хандықтары күрес жүргізді. 1810–1864 жылдары Шымкент [[Қоқан хандығы]]ның билігіне өтіп, хан өкілінің резиденциясы болды. Мұнда Қоқан әскерлерінің саны жағынан үлкен гарнизоны тұрақтап, қала негізінен әскери қамал ретінде пайдаланылды.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Ресей империясы ===
1864 жылы қала орыс әскерлерінің тіке шабуылымен алынды. Қазақстан мен [[Орталық Азия]]ның [[Ресей]]ге қосылуы аяқталған соң, Шымкент Жаңақоқан бағытының құрамында болып, соңынан [[Түркістан уезі]]нің, ал 1867 жылдан Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]]ның уездік қаласы болды. Осы кезден бастап Шымкент Еуропалық Ресей мен Батыс Сібірді Орта Азиямен жалғайтын, маңызды транзиттік мекенге айналды. XIX ғасырдың соңында қалада сауда-саттық дамыған: 19 мануфактуралык, 70 ұсақ-түйек дүкені, 50 шайхана, 10 [[Керуен Сарай|керуенсарай]], 9 тамақ-тандыру орны, 27 ұн дүкені, ал XX ғасырдың басында — 3 май шайқататын, 5 тері илейтін, 15 кірпіш шығаратын, 26 диірмен, 4 мақта тазалайтын, ұсақ өнеркәсіп, 15 ұстахана және 15 сабын қайнататын өндіріс орындары бар үлкен өнеркәсіп қалаға айналды.

Қала экономикасының дамуында 1883 жылы ашылған дәрі-дәрмек өндіретін сантонин (кейінгі «Химфарм» АҚ химия-фармацевтикалық зауыты) зауыты маңызды рөл атқарып, оның өнімдері экспортқа шығарылатын. Шымкент сантониносының сапасы өте жоғары болды, сондықтан ол ішкі нарықта үлкен сұранысқа ие болды. Оңтүстік Қазақстанның табиғи-климаты дермененің өсуіне қолайлы, ал дермене сантонино өндіріс жершарында өте сирек кездеседі. Сондықтан да Шымкенттің алғашқы және қазіргі таңбасында дермене бұтақшасы бейнеленген.

1914 жылы Қазақстанның [[Ресей империясы]]на қосылуының 50 жылдығына орай қалаға орыс генералы [[Михаил Григорьевич Черняев|Михаил Черняев]]тің '''Черняев''' тегі берілді. 1921 жылы қала '''Шымкент''' атауына қайта ие болды.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Кеңестік тарихы ===
XX ғасырда қала тарихының жаңа кезеңі басталды. Қала халқы елдегі үлкен өзгерістер нәтижесінде жаңа жетістіктерге жете бастады. Қалада жаңа өндіріс орындары салынып, оқу орындары мен ғылым, мәдениет ошақтары ашылды. Қала келбеті жаңа тұрғын үйлер, гүлзар, көшелері, саябақтарымен ажарлана түсті. 1930 жылдары Шымкентте қорғасын зауыты салынды. Бүл алып өндіріс орны [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы өндірілетін қорғасынның 70%-н беріп отырды. Қалада май комбинаты, шұлық және айна фабрикалары іске қосылды. 1932 жылы ауылшаруашылық авиациясының базасы құрылып, бұл [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент әуежайы]]ның негізін қалады.

[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдары Шымкент қаласы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы маңызды қалалардың біріне айналды. Соғыс жүріп жатқан аймақтардан бұл жерге елдегі бірқатар өндіріс орындары, 17 зауыт пен фабрикалар көшіріліп әкелінді. Қала [[танк]]терге қажетті қосалқы бөлшектер, снарядтар, металл, қорғасын, оптикалық қүралдар және басқа да өнімдерді өндірді. Шымкентке өсімдіктер ғылыми-зерттеу институты және Харьковтегі авиация училищесі көшірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары майдан даласында ондаған мың шымкенттіктер жаумен шай-қасып, 7 жерлесімізге Кеңес Одағының батыры атағы берілді.

Соғыстан кейінгі 1950–1980 жылдары экономика дами бастады. Қалада жаңадан ірі кәсіпорындар құрылды. Олардың ішінен мақта-қағаз комбинаты, қаракөл, цемент, гидролиз зауыттары, «Восход» тігін фабрикасы, металлқұрастыру және тұрғын үй құрылысына қажетті материалдарды өндіретін кәсіпорынды, «Электроаппарат» зауыты, ал, тамақ өнер-кәсібінен ет, сүт, сыра, салқындатылған сусындарды шығаратын кәсіпорындарды атауға болады. Химия өнеркәсібі жедел дамыды. Шымкентте фосфор, шина және мұнай өңдеу сияқты алып зауыттар салынып, Омбы–Павлодар–Шымкент мұнай құбыры тартылды. Тұрғын үй салу қарқындап жүріп жатты. Жаңа мөлтекаудандар, көшелер, даңғылдар, саябақтар, скверлер пайда болды. Білім беру, медицина және мәдениет мекемелерінің саны өсіп, спорттық-сауықтыру кешендері салынды. Кейін салынған демалыс кешені құрамында дендробақ, [[Шымкент хайуанаттар бағы|зообақ]], жасанды көл және ипподром бар.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Тәуелсіз Қазақстан ===
[[Сурет:Train-station-forecourt-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|297px|Шымкент вокзалының алдыңғы ауласы, 2021 жыл]]
2021 жылы [[National Geographic Qazaqstan (журнал)|National Geographic Qazaqstan]] жазған ақпарат бойынша тәуелсіздіктен бері Шымкентке 2,5 триллион теңге инвестиция тартылды. Шетелдік инвесторлардың көмегімен бірге жалпы сомасы 2,3 млрд АҚШ долларын құрайтын 17 жоба жүзеге асқан.&lt;ref name=&quot;natgeoqaz&quot;&gt;{{Cite web|url= https://nationalgeographic.kz/2021/11/10/shymkent-qalaj-oezgerdi/ |title= Шымкент қалай өзгерді? |lang= kk |publisher= [[National Geographic Qazaqstan (журнал)|National Geographic Qazaqstan]] |date= 2021-11-10 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt; Журнал жазуынша «келбеті түбегейлі өзгерген» бұл қалада 1991 жылғы желтоқсаннан бері 98 мектеп, 470 балабақша және 6 мемлекеттік, 21 жекеменшік аурухана ашылды. Шымкенттің әр екінші тұрғыны, оған қоса, — тәуелсіздік тумасы.&lt;ref name=&quot;natgeoqaz&quot; /&gt; [[Шымкент әкімі|Әкім]] [[Мұрат Дүйсенбекұлы Әйтенов|Мұрат Әйтенов]] сөзінше 1990 жылдардан бері Шымкент тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 10 жылға өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/last/shymkent-halykynyn-omir-suru-uzaktygy-10-zhylga-osti |title= Шымкент халқының өмір сүру ұзақтығы 10 жылға өсті |lang= kk |work= inbusiness.kz |last= Құдайберген |first= Құралай |date= 2021-06-24 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt;

== Рәміздері ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chimkent (Semirechye Oblast, 1866).gif|1866 жылғы елтаңба жобасы&lt;ref name=&quot;geraldika&quot;&gt;-{«Материалы геральдического архива В. Маркова»}-&lt;/ref&gt;
Сурет:Chimkent (Semirechye Oblast, 1909).gif|1909 жылғы 21 сәуірде бекітілген Шымкент уездік қаласының елтаңбасы&lt;ref name=&quot;geraldika&quot; /&gt;
Сурет:Шымкент.png|Шымкент бейресми эмблемасы (2008 жылғы тамыз айына дейін)&lt;ref name=&quot;geraldika3&quot;&gt;[http://geraldika.ru/symbols/6489 -{«ГЕРАЛЬДИКА.РУ»}-]&lt;/ref&gt;
Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|Шымкенттің қазіргі эмблемасы&lt;ref name=&quot;geraldika2&quot;&gt;[http://www.shymkent.gov.kz/ «Шымкент қаласы әкімшілігінің ресми сайты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818213220/http://www.shymkent.gov.kz/ |date=2008-08-18 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Халқы ==
Шымкент қаласы халқының саны:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1897!! 1908!!	1913!!1939!! 1959!!	1970!!	1977!!	1979!!	1989
|-
|11 194
|17 000
|19 000
|74 000
|153 000
|247 000
|303 000
|321 535
|392 977
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1992!! 1993!! 1994!! 1995!! 1996!! 1997!! 1998!! 1999
|-
|405 500
|409 700
|411 400
|414 400
|417 900
|417 400
|419 700
|435 300
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 2000!! 2001!!	2002 !! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!!	2007!! 2008!! 2009
|-
|482 900
|502 700
|506 700
|513 100
|521 200
|526 100
|535 100
|554 600
|602 300
|615 000
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 2010!! 2011!! 2012 !! 2013!! 2015 !! 2016 !! 2019&lt;ref name=&quot;stat.gov.kz&quot; /&gt; !! 2024
|-
|629 100
|642 600
|662 300
|683 300
|858 147
|885 799
|1 028 673
|1 236 900
|}

== Әкімшілік-аумақтық бөлінісі ==
Алғаш рет қаланы аудандарға бөлу 1945 жылы енгізілді. Сол кезде Центральный, Железнодорожный және Заводской әкімшілік аудандары құрылды.&lt;ref name=&quot;АТД 1945&quot;&gt;{{Cite web |url=http://elib.nklibrary.kz/pdf/kaz_ssr/unik1.htm#akmo |title=КАЗАХСКАЯ ССР. АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОЕ ДЕЛЕНИЕ. На 1 января 1945 года. |accessdate=2017-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829134325/http://elib.nklibrary.kz/pdf/kaz_ssr/unik1.htm#akmo |archivedate=2017-08-29 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

КСРО-ның тарауы қарсаңында 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы мәліметтері бойынша қала 3 ауданнан тұрған: Абай, Еңбекші, Дзержинский (кейінірек Әл-Фараби болып өзгерген).

Қазіргі таңда Шымкент 5 әкімшілік ауданнан тұрады: [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай]], [[Еңбекші ауданы]], [[Әл-Фараби ауданы]], [[Қаратау ауданы]] және [[Тұран ауданы]].

== Саясаты ==
=== Әкімдігі ===
{{Толық мақала|Шымкент қаласының әкімдігі|Шымкент әкімі}}
[[Шымкент қалалық әкімдігі]] — [[Шымкент әкімі|Шымкент қаласы әкімі]]нің аппараты қала әкімінің қызметін басқаруды және бақылауды, оны ұйымдық, құқықтық, ақпараттық-талдау, консультативтік және материалдық-техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=[[Шымкент қаласының әкімдігі]]нің ресми сайты|accessdate=2024-10-21}}&lt;/ref&gt;

=== Мәслихаты ===
{{Толық мақала|Шымкент қаласы мәслихаты}}
[[Шымкент қаласы мәслихаты]] — Шымкент қаласының жергілікті бірпалаталы [[заң шығарушы орган]]ы, 1993 жылы құрылған. 2023 жылдан бастап мәслихат депутаттарының бір жартысы [[партиялық тізім]] бойынша сайланса, басқа жартысы [[бірмандатты округ]]терден сайланады. Мәслихат — Қазақстан заңнамасына сәйкес қала халқының еркін білдіретін және жалпы мемлекеттік мүдделерді ескере отырып, оны іске асыру үшін қажетті шараларды айқындайтын, олардың орындалуын бақылайтын өкілді орган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-maslihat/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=[[Шымкент қаласы мәслихаты]]ның ресми сайты|accessdate=2024-10-21}}&lt;/ref&gt;

== Инвестициялық әлеуеті ==
[[Сурет:Mega Center Shymkent.jpg|thumb|left|250px|Мега Орталық Шымкент]]
2019 жылдың соңында Шымкент қаласының экономикасына 194,5 млрд. теңге инвестиция тартылды. 2019 жылы қалада жалпы құны 25,6 млрд.теңгеге 10 инвестициялық жоба жүзеге асырылып, жаңа 420 жұмыс орны ашылды. Қалада 2 индустриалды аймақ бар (Оңтүстік - 337 га және Тассай - 89 га). Индустриалды аймақтарға бөлінген жердің жалпы ауданы 426 га құрайды.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Шымкентте жалпы құны 33 млрд. теңгені құрайтын алты инвестициялық жобамен көліктік-логистикалық аймақ құру жобасы жүзеге асырылуда. Жалпы жер көлемі 92 га құрайды.

Қалаға инвесторларды тарту мақсатында ауданы 306 гектар болатын «Жұлдыз» атты жаңа индустриалды аймақ құрылуда. Бірінші кезеңде 76 га (2020–2021), екінші кезеңде - 230 га (2021–2022) жер игеру жоспарлануда.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Сонымен қатар, әлеуетті инвесторларды қосымша ынталандыру мақсатында аумағы 136 гектар болатын Шымкент агроөнеркәсіптік аймағын құру процесі басталды, онда көтерме және бөлшек сауда қоймалары мен ауылшаруашылық кәсіпорындары орналасатын болады. Құны 8 млрд. теңге болатын 6 инвестициялық жобаны жүзеге асыру жоспарлануда.

Сондай-ақ, қалада 427 гектар аумақта «Шымкент сити» қала құрылысы бойынша арнайы экономикалық аймағын құру жұмыстары жүргізілуде. Жобаны іске асыру барысында «Highvill» ([[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]), «Kinder World» ([[Сингапур]]), «Eryapi» ([[Түркия]]) компанияларын тарту көзделген. Жоба аясында қала экономикасына 1,5 млрд. [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] доллары көлемінде  шетелдік инвестиция тартылатын болады. Жоба қаланың 50 мың тұрғынын баспанамен қамтамасыз етуді көздейді.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

== Өнер және мәдениет ==
[[Сурет:Памятник Бауыржану Момышулы (г. Шымкент).jpg|thumb|left|Бауыржан Момышұлының ескерткіші]]
[[Сурет:Alley near Pushkin' s Library.jpg|thumb|left|Пушкин атындағы кітапханадағы аллея]]
Қалада жүзеге асырылып жатқан мәдениет саясаты Оңтүстік Қазақстанда жасайтын ұлттық мәдени-полиэтникалық қоғамдардың қалыптасқан мәдениетін, салт-дәстүрлерін, достықты, татуластықты жандандыруға бағытталған. Шымқалада қазақ, славян, өзбек, башқұрт, татар, неміс, еврей, корей, әзербайжан және басқа, барлығы 16 ұлттық мәдени орталықтар жұмыс істеуде. Олардың белсене қатысуы және қолдауымен ұлттық саясат және тұрғындардың бос уақытын ұтымды ұйымдастыру мәселелері оң шешімін тауып келеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

2002 жылы Шымкентте «Ардагерлер аллеясы» қайта жандандырылды. Қалада 8 саябақ пен сквер жұмыс істейді. Олардың үшеуінің негізі XIX ғасырдың ортасы мен XX ғасырдың басында қаланған. [[Шәмші Қалдаяқов]] атындағы облыстық филармония жемісті жұмыс істеуде. 3 мәдениет сарайының залдары ешқашан да бос болмайды. Үш кинотеатрда қазіргі заманның фильмдерін тамашалауға болады. Қангүй мемлекеті дәуірінің бірегей экспонаттары облыстық өлкетану мұражайында қойылған. Қалада 28 кітапхана бар.

Облыстың мәдени өміріндегі атаулы оқиға 1967 жылы қазақ және орыс драмалық театрлары ғимаратының құрылысы болды. Ол жерлерде Қазақ КСР халық әртістері [[Айша Төкебайқызы Абдуллина|Айша Абдуллина]], [[Жұмабике Серікбаева]] жұмыс істеген. 1960–1980 жылдары ақын [[Омарбай Малқаров]], халық ақындары [[Көпбай Омаров]], [[Әселхан Қалыбекова]], жазушылар [[Әбжапар Жылқышиев]], [[Нәмет Сүлейменов]], [[Уәлихан Сүлейменов]], [[Ханбибі Есенқарақызы|Ханбибі Есенқараева]], [[Олег Постников]], [[Юрий Васильевич Кунгурцев|Юрий Кунгурцев]], [[Мархабат Байғұт]] шығармашылық шарықтау кездері. Қазақ театрлық өнерінің негізін қалаушылар халық әртістері [[Хадиша Бөкеева]], [[Ғайни Хайруллина]], [[Құрманбек Жандарбеков]], ақын әрі қоғамдық қайраткер [[Мұхтар Шаханов]], композитор [[Шәмші Қалдаяқов]], жазушылар [[Федор Ермолаевич Чирва|Фёдор Чирва]] мен [[Еділбаев Жұмабек|Жұмабек Еділбаев]] біздің жерлестеріміз.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

[[Сурет:The Technology University (Shymkent).jpg|thumb|250px|[[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]]]]

Абай атындағы мәдениет және демалыс саябағы, аквабағы, техносаябағы, «Кең-баба» этнографиялық саябағы, «Nimex Land» пен «Бамзик» ойын-сауық орталықтары балалар мен үлкендердің сүйікті демалыс орындарына айналған. Әрине, қаланың солтүстік бөлігін дендробақ, зообақ, [[ипподром]]мен байланыстыратын ұзындығы 6 шақырымдай балалар темір жолының алатын орыны айрықша.

Қала аумағындағы көне қалашық пен қамалдарда археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, қала тарихы жөнінде кешен жасау қолға алынып отыр. Қалада көрнекті ғалым, мәдениет, спорт майталмандары мен халық батырларына ескерткіштер орнатылған. Облыс және қала өз жерлестерін мақтан тұтады. Мұнда тілтанушы, мүше-корреспондент [[Мәулен Балақайұлы Балақаев|Мәулен Балақаев]], геология ғылымдарының докторы [[Патшайым Тәжібаева]], түркітанушы, академик [[Ісмет Кеңесбаев]], филология ғылымдарының докторы [[Қалдыбай Бектайұлы Бектаев|Қалдыбай Бектаев]], академик [[Төлеген Тәжібайұлы Тәжібаев|Төлеген Тәжібаев]] туған.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

== Білім ==
Шымкентте 8 жоғары оқу орны бар&lt;ref&gt;[https://abiturients.kz/spisok-universitetov-kazahstana-po-gorodam/ Қазақстан қалаларындағы жоғары оқу орындарының тізімі]&lt;/ref&gt;:
* [[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]]
* Ө. Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті
* [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]]
* Шымкент университеті
* Орталық Азия инновациялық университеті
* Ж. Тәшенев атындағы университет
* Академик Ә. Қуатбеков атындағы Халықтар достығы университеті
* Мирас университеті

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Shymkent city downtown.jpg|Қаланың орталығы
Сурет:Shymkent night panorama.jpg|Қаланың түнгі көрінісі
Сурет:Alley in Shymkent-city.jpg|Шымкент аллеясы
Сурет:Turkistanakaya street (Shymkent-city).jpg|Түркістан көшесі
Сурет:The ark in Shymkent-city.jpg|Шымкенттің аркадасы
Сурет:The Railway staishon The in Shymkent.jpg|Шымкент Темір жол вокзалы
Сурет:Building of the South Kazakhstan region's Administration (Shymkent).jpg|Түркістан облысының әкімшілігі
Сурет:Tauke-Khan Avenue at Night (Shymkent-city).jpg|Тәуке хан көшесінің түнгі көрінісі
Сурет:New Buildings in Kunaev's Boulevard2.jpg|Қаланың жаңа ғимараттары
Сурет:Shymkent5.jpg|Орталық әмбебап жанындағы фонтандар
Сурет:The Peace Avenue (Shymkent-city).jpg|Бейбітшілік даңғылы
Сурет:Проспект Бауыржана Момышулы, г. Шымкент.jpg|Бауыржан Момышұлы даңғылының бойындағы емендер
Сурет:Koshkar Ata river 17.jpg|Қошқаратының бір арнасы
Сурет:Koshkar Ata river.jpg|Қошқараты өзенінің негізгі ағысы
Сурет:Bridge through Badam in Shymkent.JPG|Шымкенттегі Бадам үстіндегі көпір
Сурет:Former Shymlent city administration.jpg|Бұрынғы қалалық әкімшілік ғимараты
Сурет:Philharmonic in the Shymkent1.jpg|Облыстық филармония (1886 жылы қираған ғимараттың орнына салынған)
Сурет:Building of regional hospital in Shymkent 1.jpg|Облыстық клиникалық госпиталь (19 ғ. 2-жартысында — әскери госпиталь)
Сурет:St. Nicholas Cathedral 21.jpg|Құдай Анасының Қазан белгішесінің ғибадатханасы
Сурет:French House in Shymkent.jpg|Француз үйі
&lt;/gallery&gt;

== Бауырлас қалалар ==
* {{Ту|Түркия}} [[Измир]] ([[Түркия]])
* {{Ту|Италия}} [[Гроссето]] ([[Италия]])
* {{Ту|Беларусь}} [[Могилёв]] ([[Беларусь]])
* {{Ту|Тайланд}} [[Паттайя]] ([[Тайланд]])
* {{Ту|Тәжікстан}} [[Хожант]] ([[Тәжікстан]])
* {{Ту|Англия}} [[Стивенедж]] ([[Англия]])
* {{Ту|Қытай}} [[Байинь]] ([[Қытай]])
* {{Ту|Грекия}} [[Ахарнон]] ([[Грекия]])
* {{Ту|Түркия}} [[Ескішехир]] ([[Түркия]])

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Ақпарат көздері ==
* Шымкент қаласы әкімдігінің ресми сайты [http://www.shymkent.gov.kz/kaz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806011842/http://www.shymkent.gov.kz/kaz/ |date=2012-08-06 }}
* Түркістан облысы әкімдігінің ресми сайты [http://www.ontustik.gov.kz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704135542/http://ontustik.gov.kz/ |date=2012-07-04 }}
* [http://www.e-shymkent.kz «Шымкент аймақтық порталы»]
* Подушкин Н. П. Когда родился Шымкент? // Шымкент. Историко-информационный путеводитель. Шымкент, 1998.
* ОҚО Статистика департаменті

== Сілтемелер ==
* [http://www.shymkent.gov.kz Шымкент қаласы әкімдігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818213220/http://www.shymkent.gov.kz/ |date=2008-08-18 }}
* [http://www.e-shymkent.kz Виртуалды Шымкент]

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Шымкент]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]</text>
      <sha1>mlasi0ol8pcxxqeb4g1lsvjdn1o6nos</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618823</id>
      <parentid>3618807</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Амина Жанаққызы</username>
        <id>181102</id>
      </contributor>
      <comment>Этимологиясына дереккөз қостым. Климатын қостым.</comment>
      <origin>3618823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43672" sha1="drgnhjiyrq0kvw7uzp5x6nf4e31nbav" xml:space="preserve">{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Шымкент
 |сурет                   = {{Photomontage
  |photo1a                 = Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |photo2a                 = Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |photo2b                 = Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |photo3a                 = Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |photo3b                 = Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg
  |photo4a                 = Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |spacing                 = 2
  |position                = center
  |color_border            = white
  |color                   = white
  |size                    = 276
  |foot_montage            = 
}}
 |әкімшілік күйі          = [[республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Shymkent logo.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 42|lat_min= 18|lat_sec=
  |lon_deg= 69|lon_min= 36|lon_sec=
  |CoordAddon=type:
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = Аудандар саны
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 аудан ([[Абай ауданы (Шымкент)|Абай]], [[Әл-Фараби ауданы|Әл-Фараби]], [[Еңбекші ауданы|Еңбекші]], [[Қаратау ауданы|Қаратау]], [[Тұран ауданы|Тұран]])
 |басшының түрi           = [[Шымкент әкімі|Әкімі]]
 |әкімі                   = [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]]
 |құрылған уақыты         = XIІ ғасыр
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Чимкент'' (орысша транскрипциясы), ''Черняев'', ''Неджикет''{{Дереккөзі келтірілмеген}}
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  1162,8&lt;ref name=&quot;Түркістан облыстық мәслихатының 2018 жылғы 5 маусымдағы кезектен тыс жиырма үшінші сессиясы&quot;&gt;[http://maslikhat.ontustik.gov.kz/news/%D0%BE%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0-32/ Түркістан облыстық мәслихатының 2018 жылғы 5 маусымдағы кезектен тыс жиырма үшінші сессиясында мынадай мәселелер қаралды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103210341/http://maslikhat.ontustik.gov.kz/news/%D0%BE%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0-32/ |date=2019-01-03 }}&lt;/ref&gt;
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 506
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 1 302 868  &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ ҚР өңірлерінің статистикасы]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2026 Сәуір
  |тығыздығы              = 1120,4
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 1,8 млн&lt;ref name=&quot;kazinform&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.inform.kz/ru/proekt-razvitiya-aglomeracii-shymkenta-obsudili-v-akimate-yuko_a3082052|title=Проект развития агломерации Шымкента обсудили в акимате ЮКО|автор=kazinform|archiveurl=https://archive.is/Rz3Lf|archivedate=2018-05-05}}&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] 68,76 %&lt;br&gt;[[өзбектер]] 17,36 %&lt;br&gt;[[орыстар]] 8,17 %&lt;br&gt;[[әзербайжандар]] 1,73 %&lt;br&gt;[[татарлар]] 0,93 %&lt;br&gt;[[түріктер]] 0,7 %&lt;br&gt;[[корейлер]] 0,59 %&lt;br&gt;[[күрдтер]] 0,32 %&lt;br&gt;[[украиндар]] 0,2 %&lt;br&gt;басқалары 1,24 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар, [[Христиандық|христиан]]дар
  |этнохороним            = шымкенттік
 |телефон коды            = 7252
 |пошта индекстері        = 160000
 |автомобиль коды         = 17
 |идентификатор түрі      = КАТО
 |сандық идентификаторы   = 511010000
 |ортаққордағы санаты     = Shymkent
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=kk Шымкент қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kk
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
}}
'''Шымкент''' — [[Қазақстан]]дағы [[республикалық маңызы бар қала]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.nur.kz/1738055-nazarbaev-trkistan-oblysyn-kru-turaly-zarlykka-kol-kojdy.html |title= Назарбаев Түркістан облысын құру туралы жарлыққа қол қойды |lang= kk |work= kaz.nur.kz |last= Ерубаева |first= Гүлмира |date= 2018-06-19 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt; халық саны бойынша елдегі қалалар арасынан үшінші орында.

2018 жылғы 19 маусымға дейін [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]ның орталығы болған, бұл қалада қазір 1 028 673 адам тұрады (2019).&lt;ref name=&quot;stat.gov.kz&quot;&gt;{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |title= Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны |lang= kk |work= stat.gov.kz |last= Ағаділов |first= Ғ. |date= 2019-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Шымкент Қазақстанның басқа қалаларымен салыстырғанда  халық саны бойынша 3-орында. Сонымен қатар Шымкент Қазақстанның негізгі өнеркәсіп, сауда және мәдени орталықтарының бірі болып табылады. Шымкент қаласы [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ның 2020 жылғы мәдени астанасы мәртебесіне ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/last/2020-zhyly-shymkent-kalasy-tmd-nin-madeni-astanasy-bolmak |title= 2020 жылы Шымкент қаласы ТМД-нің мәдени астанасы болмақ |lang= kk |work= inbusiness.kz |date= 2017-06-08 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt;

== Этимологиясы ==
Ғалымдар Шымкент туралы кездесетін әр түрлі тарихи деректерді атай отырып, қала атауының мағынасын «бау-бақшалы қала», «жасыл қала», «шыммен қоршалған қала» — деп түсіндіреді. Мысалы, шымға қатысты қала атауы былай деп түсіндіріледі: Шымкент [[Түркі тілдері|түркінің]] «Шым» және [[Парсы тілі|парсының]] «Кент» — қала, мекен деген сөздерінен құралған. Ал басқа түсіндірмеде қала атауы соғдының (иранның) «чиминь-чемень» яғни, көгалды, гүлденген алқап, ал бұған «Кент» сөзінің жалғануымен, «жасыл (гүлденген) қала» деген мағынаны білдіреді&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=429573&amp;simple=true# &lt;nowiki&gt;Қазақстан [Мәтін]: ұлттық энциклопедия; бас редакторы Б. Аяған; редакция алқасы: С. Әбиев [ж. б.] .- Алматы: Қазақ энциклопедиясы , 2007.– 10000 дана . – ISBN 9965-893-10-1 (9-т.), ISBN 9965-9389-8-9&lt;/nowiki&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Осы уақытқа дейін ғалымдардың көпшілігі қазіргі Шымкент қаласының аумағындағы қоныс мекендер XI−XII ғасырларда болған деп болжаған. Сонымен қатар Шымкенттің бұдан да ертеректе пайда болғаны жөнінде болжам бар. Бұған дәлел — археологиялық қазбалар мен құрылыс барысында табылған қабырлардың жерлеуші, мамандардың болжамы бойынша, біздің заманымызға дейінгі V–VІ ғасырларға тән.

Өткен ғасырдың басындағы қала қамалы болған жерде жақында бір еркек пен әйелдің мәйіті табылды, және ол [[Зороастризм|зороастрлық]] салтпен жерленгендігі анықталып отыр, олай болса бұл мәйітке 1500 жыл. Бірқатар археолог-ғалымдардың пікірлері бойынша, бұл жерде үлкен қорым болған, егер бұл расталса, онда қаланың пайда болған мерзімі қайта қаралуы мүмкін. Біздің заманымызға жеткен жазба деректерде Шымкент алғаш рет елді мекен ретінде парсы тарихшысы Шараф ад-Дин Әли Йаздидің (1425 жыл) біздің жыл санауымыз бойынша 1365–1366 жылдардағы [[Әмір Темір]]дің әскери жорықтары туралы жазған «[[Зафар-Наме-Ий Тимури|Зафар Наме]]» атты («Жеңіс кітабы») кітабында кездеседі.

Қандай болғанда да, қала ескі заманнан-ақ адамдардың өмір сүруіне қолайлы мекен болған. Оған ежелгі қоныстарға жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған мәдениет мұралары дәлел бола алады. Тау етегінде өзен бойындағы алқаптарда егіншілік пен жүзімдік, ал көгалды таулы жайылымдарда — мал шаруашылығы дамыған.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Көне және ортағасырлық тарихы ===
[[Сурет:Цитадель городища Шымкент.jpg|thumb|left|Ескі қала ішіндегі көне қалашығы цитаделі]]
[[Сурет:Церковь Сергия Радонежского, г. Чимкент, 19 в (cropped).jpg|thumb|left|1886 жылы салынған Радонеждік Әулие Сергей шіркеуі (2009 жылы қираған)]]
Шымкент қаласының аймағы жүздеген жылдар бойы көптеген тарихи оқиғалардың куәсі болған. Қала бірнеше рет басқыншылардың жойқын шабуылдарына ұшыраған. [[Шыңғыс хан]] жорықтарға жасақтарымен қала арқылы өтіп, ақырында Шымкент Шыңғыс хан ұрпақтарының қол астына өткен. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] және [[Алтын Орда]] хандары жүргізген соғыстардың нәтижесінде қала [[Әмір Темір]]дің қол астына кіреді. XV ғасырдың басынан Шымкент XVIII ғасырдың жартысына дейін [[Жоңғар шапқыншылығы|Жоңғар шапқыншыларының]] тонауына ұшырайды. Сансыз соғыстар мен өзара тартыстар жергілікті халықтардың өміріне қайғы-қасірет әкелгенімен, Сайрам оазисі-жер өңдеу мен бау-бақша және қол өнері өркендеген аймақ болып қала берді.

XVII ғасырда және XIX ғасырдың бірінші жартысында Шымкентті билеп алу мақсатында [[Қоқан хандығы|Қоқан]] және [[Бұхара хандығы|Бұхара]] хандықтары күрес жүргізді. 1810–1864 жылдары Шымкент [[Қоқан хандығы]]ның билігіне өтіп, хан өкілінің резиденциясы болды. Мұнда Қоқан әскерлерінің саны жағынан үлкен гарнизоны тұрақтап, қала негізінен әскери қамал ретінде пайдаланылды.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Ресей империясы ===
1864 жылы қала орыс әскерлерінің тіке шабуылымен алынды. Қазақстан мен [[Орталық Азия]]ның [[Ресей]]ге қосылуы аяқталған соң, Шымкент Жаңақоқан бағытының құрамында болып, соңынан [[Түркістан уезі]]нің, ал 1867 жылдан Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]]ның уездік қаласы болды. Осы кезден бастап Шымкент Еуропалық Ресей мен Батыс Сібірді Орта Азиямен жалғайтын, маңызды транзиттік мекенге айналды. XIX ғасырдың соңында қалада сауда-саттық дамыған: 19 мануфактуралык, 70 ұсақ-түйек дүкені, 50 шайхана, 10 [[Керуен Сарай|керуенсарай]], 9 тамақ-тандыру орны, 27 ұн дүкені, ал XX ғасырдың басында — 3 май шайқататын, 5 тері илейтін, 15 кірпіш шығаратын, 26 диірмен, 4 мақта тазалайтын, ұсақ өнеркәсіп, 15 ұстахана және 15 сабын қайнататын өндіріс орындары бар үлкен өнеркәсіп қалаға айналды.

Қала экономикасының дамуында 1883 жылы ашылған дәрі-дәрмек өндіретін сантонин (кейінгі «Химфарм» АҚ химия-фармацевтикалық зауыты) зауыты маңызды рөл атқарып, оның өнімдері экспортқа шығарылатын. Шымкент сантониносының сапасы өте жоғары болды, сондықтан ол ішкі нарықта үлкен сұранысқа ие болды. Оңтүстік Қазақстанның табиғи-климаты дермененің өсуіне қолайлы, ал дермене сантонино өндіріс жершарында өте сирек кездеседі. Сондықтан да Шымкенттің алғашқы және қазіргі таңбасында дермене бұтақшасы бейнеленген.

1914 жылы Қазақстанның [[Ресей империясы]]на қосылуының 50 жылдығына орай қалаға орыс генералы [[Михаил Григорьевич Черняев|Михаил Черняев]]тің '''Черняев''' тегі берілді. 1921 жылы қала '''Шымкент''' атауына қайта ие болды.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Кеңестік тарихы ===
XX ғасырда қала тарихының жаңа кезеңі басталды. Қала халқы елдегі үлкен өзгерістер нәтижесінде жаңа жетістіктерге жете бастады. Қалада жаңа өндіріс орындары салынып, оқу орындары мен ғылым, мәдениет ошақтары ашылды. Қала келбеті жаңа тұрғын үйлер, гүлзар, көшелері, саябақтарымен ажарлана түсті. 1930 жылдары Шымкентте қорғасын зауыты салынды. Бүл алып өндіріс орны [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы өндірілетін қорғасынның 70%-н беріп отырды. Қалада май комбинаты, шұлық және айна фабрикалары іске қосылды. 1932 жылы ауылшаруашылық авиациясының базасы құрылып, бұл [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент әуежайы]]ның негізін қалады.

[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдары Шымкент қаласы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы маңызды қалалардың біріне айналды. Соғыс жүріп жатқан аймақтардан бұл жерге елдегі бірқатар өндіріс орындары, 17 зауыт пен фабрикалар көшіріліп әкелінді. Қала [[танк]]терге қажетті қосалқы бөлшектер, снарядтар, металл, қорғасын, оптикалық қүралдар және басқа да өнімдерді өндірді. Шымкентке өсімдіктер ғылыми-зерттеу институты және Харьковтегі авиация училищесі көшірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары майдан даласында ондаған мың шымкенттіктер жаумен шай-қасып, 7 жерлесімізге Кеңес Одағының батыры атағы берілді.

Соғыстан кейінгі 1950–1980 жылдары экономика дами бастады. Қалада жаңадан ірі кәсіпорындар құрылды. Олардың ішінен мақта-қағаз комбинаты, қаракөл, цемент, гидролиз зауыттары, «Восход» тігін фабрикасы, металлқұрастыру және тұрғын үй құрылысына қажетті материалдарды өндіретін кәсіпорынды, «Электроаппарат» зауыты, ал, тамақ өнер-кәсібінен ет, сүт, сыра, салқындатылған сусындарды шығаратын кәсіпорындарды атауға болады. Химия өнеркәсібі жедел дамыды. Шымкентте фосфор, шина және мұнай өңдеу сияқты алып зауыттар салынып, Омбы–Павлодар–Шымкент мұнай құбыры тартылды. Тұрғын үй салу қарқындап жүріп жатты. Жаңа мөлтекаудандар, көшелер, даңғылдар, саябақтар, скверлер пайда болды. Білім беру, медицина және мәдениет мекемелерінің саны өсіп, спорттық-сауықтыру кешендері салынды. Кейін салынған демалыс кешені құрамында дендробақ, [[Шымкент хайуанаттар бағы|зообақ]], жасанды көл және ипподром бар.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Тәуелсіз Қазақстан ===
[[Сурет:Train-station-forecourt-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|297px|Шымкент вокзалының алдыңғы ауласы, 2021 жыл]]
2021 жылы [[National Geographic Qazaqstan (журнал)|National Geographic Qazaqstan]] жазған ақпарат бойынша тәуелсіздіктен бері Шымкентке 2,5 триллион теңге инвестиция тартылды. Шетелдік инвесторлардың көмегімен бірге жалпы сомасы 2,3 млрд АҚШ долларын құрайтын 17 жоба жүзеге асқан.&lt;ref name=&quot;natgeoqaz&quot;&gt;{{Cite web|url= https://nationalgeographic.kz/2021/11/10/shymkent-qalaj-oezgerdi/ |title= Шымкент қалай өзгерді? |lang= kk |publisher= [[National Geographic Qazaqstan (журнал)|National Geographic Qazaqstan]] |date= 2021-11-10 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt; Журнал жазуынша «келбеті түбегейлі өзгерген» бұл қалада 1991 жылғы желтоқсаннан бері 98 мектеп, 470 балабақша және 6 мемлекеттік, 21 жекеменшік аурухана ашылды. Шымкенттің әр екінші тұрғыны, оған қоса, — тәуелсіздік тумасы.&lt;ref name=&quot;natgeoqaz&quot; /&gt; [[Шымкент әкімі|Әкім]] [[Мұрат Дүйсенбекұлы Әйтенов|Мұрат Әйтенов]] сөзінше 1990 жылдардан бері Шымкент тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 10 жылға өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/last/shymkent-halykynyn-omir-suru-uzaktygy-10-zhylga-osti |title= Шымкент халқының өмір сүру ұзақтығы 10 жылға өсті |lang= kk |work= inbusiness.kz |last= Құдайберген |first= Құралай |date= 2021-06-24 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt;

== Рәміздері ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chimkent (Semirechye Oblast, 1866).gif|1866 жылғы елтаңба жобасы&lt;ref name=&quot;geraldika&quot;&gt;-{«Материалы геральдического архива В. Маркова»}-&lt;/ref&gt;
Сурет:Chimkent (Semirechye Oblast, 1909).gif|1909 жылғы 21 сәуірде бекітілген Шымкент уездік қаласының елтаңбасы&lt;ref name=&quot;geraldika&quot; /&gt;
Сурет:Шымкент.png|Шымкент бейресми эмблемасы (2008 жылғы тамыз айына дейін)&lt;ref name=&quot;geraldika3&quot;&gt;[http://geraldika.ru/symbols/6489 -{«ГЕРАЛЬДИКА.РУ»}-]&lt;/ref&gt;
Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|Шымкенттің қазіргі эмблемасы&lt;ref name=&quot;geraldika2&quot;&gt;[http://www.shymkent.gov.kz/ «Шымкент қаласы әкімшілігінің ресми сайты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818213220/http://www.shymkent.gov.kz/ |date=2008-08-18 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Халқы ==
Шымкент қаласы халқының саны:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1897!! 1908!!	1913!!1939!! 1959!!	1970!!	1977!!	1979!!	1989
|-
|11 194
|17 000
|19 000
|74 000
|153 000
|247 000
|303 000
|321 535
|392 977
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1992!! 1993!! 1994!! 1995!! 1996!! 1997!! 1998!! 1999
|-
|405 500
|409 700
|411 400
|414 400
|417 900
|417 400
|419 700
|435 300
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 2000!! 2001!!	2002 !! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!!	2007!! 2008!! 2009
|-
|482 900
|502 700
|506 700
|513 100
|521 200
|526 100
|535 100
|554 600
|602 300
|615 000
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 2010!! 2011!! 2012 !! 2013!! 2015 !! 2016 !! 2019&lt;ref name=&quot;stat.gov.kz&quot; /&gt; !! 2024
|-
|629 100
|642 600
|662 300
|683 300
|858 147
|885 799
|1 028 673
|1 236 900
|}

== Әкімшілік-аумақтық бөлінісі ==
Алғаш рет қаланы аудандарға бөлу 1945 жылы енгізілді. Сол кезде Центральный, Железнодорожный және Заводской әкімшілік аудандары құрылды.&lt;ref name=&quot;АТД 1945&quot;&gt;{{Cite web |url=http://elib.nklibrary.kz/pdf/kaz_ssr/unik1.htm#akmo |title=КАЗАХСКАЯ ССР. АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОЕ ДЕЛЕНИЕ. На 1 января 1945 года. |accessdate=2017-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829134325/http://elib.nklibrary.kz/pdf/kaz_ssr/unik1.htm#akmo |archivedate=2017-08-29 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

КСРО-ның тарауы қарсаңында 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы мәліметтері бойынша қала 3 ауданнан тұрған: Абай, Еңбекші, Дзержинский (кейінірек Әл-Фараби болып өзгерген).

Қазіргі таңда Шымкент 5 әкімшілік ауданнан тұрады: [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай]], [[Еңбекші ауданы]], [[Әл-Фараби ауданы]], [[Қаратау ауданы]] және [[Тұран ауданы]].

== Саясаты ==
=== Әкімдігі ===
{{Толық мақала|Шымкент қаласының әкімдігі|Шымкент әкімі}}
[[Шымкент қалалық әкімдігі]] — [[Шымкент әкімі|Шымкент қаласы әкімі]]нің аппараты қала әкімінің қызметін басқаруды және бақылауды, оны ұйымдық, құқықтық, ақпараттық-талдау, консультативтік және материалдық-техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=[[Шымкент қаласының әкімдігі]]нің ресми сайты|accessdate=2024-10-21}}&lt;/ref&gt;

=== Мәслихаты ===
{{Толық мақала|Шымкент қаласы мәслихаты}}
[[Шымкент қаласы мәслихаты]] — Шымкент қаласының жергілікті бірпалаталы [[заң шығарушы орган]]ы, 1993 жылы құрылған. 2023 жылдан бастап мәслихат депутаттарының бір жартысы [[партиялық тізім]] бойынша сайланса, басқа жартысы [[бірмандатты округ]]терден сайланады. Мәслихат — Қазақстан заңнамасына сәйкес қала халқының еркін білдіретін және жалпы мемлекеттік мүдделерді ескере отырып, оны іске асыру үшін қажетті шараларды айқындайтын, олардың орындалуын бақылайтын өкілді орган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-maslihat/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=[[Шымкент қаласы мәслихаты]]ның ресми сайты|accessdate=2024-10-21}}&lt;/ref&gt;

== Инвестициялық әлеуеті ==
[[Сурет:Mega Center Shymkent.jpg|thumb|left|250px|Мега Орталық Шымкент]]
2019 жылдың соңында Шымкент қаласының экономикасына 194,5 млрд. теңге инвестиция тартылды. 2019 жылы қалада жалпы құны 25,6 млрд.теңгеге 10 инвестициялық жоба жүзеге асырылып, жаңа 420 жұмыс орны ашылды. Қалада 2 индустриалды аймақ бар (Оңтүстік - 337 га және Тассай - 89 га). Индустриалды аймақтарға бөлінген жердің жалпы ауданы 426 га құрайды.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Шымкентте жалпы құны 33 млрд. теңгені құрайтын алты инвестициялық жобамен көліктік-логистикалық аймақ құру жобасы жүзеге асырылуда. Жалпы жер көлемі 92 га құрайды.

Қалаға инвесторларды тарту мақсатында ауданы 306 гектар болатын «Жұлдыз» атты жаңа индустриалды аймақ құрылуда. Бірінші кезеңде 76 га (2020–2021), екінші кезеңде - 230 га (2021–2022) жер игеру жоспарлануда.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Сонымен қатар, әлеуетті инвесторларды қосымша ынталандыру мақсатында аумағы 136 гектар болатын Шымкент агроөнеркәсіптік аймағын құру процесі басталды, онда көтерме және бөлшек сауда қоймалары мен ауылшаруашылық кәсіпорындары орналасатын болады. Құны 8 млрд. теңге болатын 6 инвестициялық жобаны жүзеге асыру жоспарлануда.

Сондай-ақ, қалада 427 гектар аумақта «Шымкент сити» қала құрылысы бойынша арнайы экономикалық аймағын құру жұмыстары жүргізілуде. Жобаны іске асыру барысында «Highvill» ([[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]), «Kinder World» ([[Сингапур]]), «Eryapi» ([[Түркия]]) компанияларын тарту көзделген. Жоба аясында қала экономикасына 1,5 млрд. [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] доллары көлемінде  шетелдік инвестиция тартылатын болады. Жоба қаланың 50 мың тұрғынын баспанамен қамтамасыз етуді көздейді.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

== Өнер және мәдениет ==
[[Сурет:Памятник Бауыржану Момышулы (г. Шымкент).jpg|thumb|left|Бауыржан Момышұлының ескерткіші]]
[[Сурет:Alley near Pushkin' s Library.jpg|thumb|left|Пушкин атындағы кітапханадағы аллея]]
Қалада жүзеге асырылып жатқан мәдениет саясаты Оңтүстік Қазақстанда жасайтын ұлттық мәдени-полиэтникалық қоғамдардың қалыптасқан мәдениетін, салт-дәстүрлерін, достықты, татуластықты жандандыруға бағытталған. Шымқалада қазақ, славян, өзбек, башқұрт, татар, неміс, еврей, корей, әзербайжан және басқа, барлығы 16 ұлттық мәдени орталықтар жұмыс істеуде. Олардың белсене қатысуы және қолдауымен ұлттық саясат және тұрғындардың бос уақытын ұтымды ұйымдастыру мәселелері оң шешімін тауып келеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

2002 жылы Шымкентте «Ардагерлер аллеясы» қайта жандандырылды. Қалада 8 саябақ пен сквер жұмыс істейді. Олардың үшеуінің негізі XIX ғасырдың ортасы мен XX ғасырдың басында қаланған. [[Шәмші Қалдаяқов]] атындағы облыстық филармония жемісті жұмыс істеуде. 3 мәдениет сарайының залдары ешқашан да бос болмайды. Үш кинотеатрда қазіргі заманның фильмдерін тамашалауға болады. Қангүй мемлекеті дәуірінің бірегей экспонаттары облыстық өлкетану мұражайында қойылған. Қалада 28 кітапхана бар.

Облыстың мәдени өміріндегі атаулы оқиға 1967 жылы қазақ және орыс драмалық театрлары ғимаратының құрылысы болды. Ол жерлерде Қазақ КСР халық әртістері [[Айша Төкебайқызы Абдуллина|Айша Абдуллина]], [[Жұмабике Серікбаева]] жұмыс істеген. 1960–1980 жылдары ақын [[Омарбай Малқаров]], халық ақындары [[Көпбай Омаров]], [[Әселхан Қалыбекова]], жазушылар [[Әбжапар Жылқышиев]], [[Нәмет Сүлейменов]], [[Уәлихан Сүлейменов]], [[Ханбибі Есенқарақызы|Ханбибі Есенқараева]], [[Олег Постников]], [[Юрий Васильевич Кунгурцев|Юрий Кунгурцев]], [[Мархабат Байғұт]] шығармашылық шарықтау кездері. Қазақ театрлық өнерінің негізін қалаушылар халық әртістері [[Хадиша Бөкеева]], [[Ғайни Хайруллина]], [[Құрманбек Жандарбеков]], ақын әрі қоғамдық қайраткер [[Мұхтар Шаханов]], композитор [[Шәмші Қалдаяқов]], жазушылар [[Федор Ермолаевич Чирва|Фёдор Чирва]] мен [[Еділбаев Жұмабек|Жұмабек Еділбаев]] біздің жерлестеріміз.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

[[Сурет:The Technology University (Shymkent).jpg|thumb|250px|[[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]]]]

Абай атындағы мәдениет және демалыс саябағы, аквабағы, техносаябағы, «Кең-баба» этнографиялық саябағы, «Nimex Land» пен «Бамзик» ойын-сауық орталықтары балалар мен үлкендердің сүйікті демалыс орындарына айналған. Әрине, қаланың солтүстік бөлігін дендробақ, зообақ, [[ипподром]]мен байланыстыратын ұзындығы 6 шақырымдай балалар темір жолының алатын орыны айрықша.

Қала аумағындағы көне қалашық пен қамалдарда археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, қала тарихы жөнінде кешен жасау қолға алынып отыр. Қалада көрнекті ғалым, мәдениет, спорт майталмандары мен халық батырларына ескерткіштер орнатылған. Облыс және қала өз жерлестерін мақтан тұтады. Мұнда тілтанушы, мүше-корреспондент [[Мәулен Балақайұлы Балақаев|Мәулен Балақаев]], геология ғылымдарының докторы [[Патшайым Тәжібаева]], түркітанушы, академик [[Ісмет Кеңесбаев]], филология ғылымдарының докторы [[Қалдыбай Бектайұлы Бектаев|Қалдыбай Бектаев]], академик [[Төлеген Тәжібайұлы Тәжібаев|Төлеген Тәжібаев]] туған.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

== Білім ==
Шымкентте 8 жоғары оқу орны бар&lt;ref&gt;[https://abiturients.kz/spisok-universitetov-kazahstana-po-gorodam/ Қазақстан қалаларындағы жоғары оқу орындарының тізімі]&lt;/ref&gt;:
* [[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]]
* Ө. Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті
* [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]]
* Шымкент университеті
* Орталық Азия инновациялық университеті
* Ж. Тәшенев атындағы университет
* Академик Ә. Қуатбеков атындағы Халықтар достығы университеті
* Мирас университеті

== Климаты ==
Қала орналасқан өңірдің климаты қоңыржай континенттік. Жазы ыстық, қысы біршама жылы. Жылдық орташа температура шілдеде 24°-26°С, қаңтарда 4°-6°С. Аязсыз кезеңнің ұзақтығы 187 күнге созылады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 400-500 мм. Қар жамылғысының қалыңдығы 20 см. Шымкент тау етегі аймағындағы қуаң, сұр топырақты агроклиматтық белдемде орналасқан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 
== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Shymkent city downtown.jpg|Қаланың орталығы
Сурет:Shymkent night panorama.jpg|Қаланың түнгі көрінісі
Сурет:Alley in Shymkent-city.jpg|Шымкент аллеясы
Сурет:Turkistanakaya street (Shymkent-city).jpg|Түркістан көшесі
Сурет:The ark in Shymkent-city.jpg|Шымкенттің аркадасы
Сурет:The Railway staishon The in Shymkent.jpg|Шымкент Темір жол вокзалы
Сурет:Building of the South Kazakhstan region's Administration (Shymkent).jpg|Түркістан облысының әкімшілігі
Сурет:Tauke-Khan Avenue at Night (Shymkent-city).jpg|Тәуке хан көшесінің түнгі көрінісі
Сурет:New Buildings in Kunaev's Boulevard2.jpg|Қаланың жаңа ғимараттары
Сурет:Shymkent5.jpg|Орталық әмбебап жанындағы фонтандар
Сурет:The Peace Avenue (Shymkent-city).jpg|Бейбітшілік даңғылы
Сурет:Проспект Бауыржана Момышулы, г. Шымкент.jpg|Бауыржан Момышұлы даңғылының бойындағы емендер
Сурет:Koshkar Ata river 17.jpg|Қошқаратының бір арнасы
Сурет:Koshkar Ata river.jpg|Қошқараты өзенінің негізгі ағысы
Сурет:Bridge through Badam in Shymkent.JPG|Шымкенттегі Бадам үстіндегі көпір
Сурет:Former Shymlent city administration.jpg|Бұрынғы қалалық әкімшілік ғимараты
Сурет:Philharmonic in the Shymkent1.jpg|Облыстық филармония (1886 жылы қираған ғимараттың орнына салынған)
Сурет:Building of regional hospital in Shymkent 1.jpg|Облыстық клиникалық госпиталь (19 ғ. 2-жартысында — әскери госпиталь)
Сурет:St. Nicholas Cathedral 21.jpg|Құдай Анасының Қазан белгішесінің ғибадатханасы
Сурет:French House in Shymkent.jpg|Француз үйі
&lt;/gallery&gt;

== Бауырлас қалалар ==
* {{Ту|Түркия}} [[Измир]] ([[Түркия]])
* {{Ту|Италия}} [[Гроссето]] ([[Италия]])
* {{Ту|Беларусь}} [[Могилёв]] ([[Беларусь]])
* {{Ту|Тайланд}} [[Паттайя]] ([[Тайланд]])
* {{Ту|Тәжікстан}} [[Хожант]] ([[Тәжікстан]])
* {{Ту|Англия}} [[Стивенедж]] ([[Англия]])
* {{Ту|Қытай}} [[Байинь]] ([[Қытай]])
* {{Ту|Грекия}} [[Ахарнон]] ([[Грекия]])
* {{Ту|Түркия}} [[Ескішехир]] ([[Түркия]])

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Ақпарат көздері ==
* Шымкент қаласы әкімдігінің ресми сайты [http://www.shymkent.gov.kz/kaz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806011842/http://www.shymkent.gov.kz/kaz/ |date=2012-08-06 }}
* Түркістан облысы әкімдігінің ресми сайты [http://www.ontustik.gov.kz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704135542/http://ontustik.gov.kz/ |date=2012-07-04 }}
* [http://www.e-shymkent.kz «Шымкент аймақтық порталы»]
* Подушкин Н. П. Когда родился Шымкент? // Шымкент. Историко-информационный путеводитель. Шымкент, 1998.
* ОҚО Статистика департаменті

== Сілтемелер ==
* [http://www.shymkent.gov.kz Шымкент қаласы әкімдігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818213220/http://www.shymkent.gov.kz/ |date=2008-08-18 }}
* [http://www.e-shymkent.kz Виртуалды Шымкент]

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Шымкент]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]</text>
      <sha1>drgnhjiyrq0kvw7uzp5x6nf4e31nbav</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алматы облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1652</id>
    <revision>
      <id>3618794</id>
      <parentid>3616587</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы */</comment>
      <origin>3618794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66489" sha1="8sjl97qjl6k73o7gbr8pns356jeijl3" xml:space="preserve">{{Қазақстан облысы
 |облыстың атауы      = Алматы облысы
 |елтаңба             = Алматы облысы герб.png
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы = 
 |ту сипаттамасы      = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 0 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 78 |lon_min = 0 |lon_sec = 
  |region     = KZ
 |облыс орталығы      = {{байрақ|Қонаев}}
 |аудандар саны = 9
 |ауылдық округтер саны   = 131
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 5
 |ауылдар саны       = 368
 |әкімі              = [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]]&lt;ref&gt;[https://qazaqstan.tv/news/159520/ Марат Сұлтанғазиев Алматы облысының жаңа әкімі болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты    = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]ы
 |жер аумағы         = 105 263
 |жер аумағы бойынша орны  = 15-
 |максималды биіктігі      = 7010 [[Хан Тәңірі шыңы]]
 |орташа биіктігі          = 
 |минималды биіктігі       = 
 |экономикалық аудан       = [[Оңтүстік Қазақстан]]
 |тұрғыны            = 1 556 257&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы         = 2025
 |халық саны бойынша орны  =2 
 |тығыздығы          = 14,78
 |тығыздығы бойынша орны   =2 
 |ұлттық құрамы      = [[қазақтар]] 72,62 %&lt;br /&gt;[[орыстар]] 9,99 %&lt;br /&gt;[[ұйғырлар]] 7,99 %&lt;br /&gt;[[әзербайжандар]] 2,13 %&lt;br /&gt;[[түріктер]] 1,68 %&lt;br /&gt;[[күрдтер]] 0,94 %&lt;br /&gt;басқалары 4,65 % (2023 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |ресми тілі         = 
 |ЖІӨ                = 
 |ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ жылы           = 
 |жан басына шаққанда ЖІӨ  = 
 |телефон коды       = +7 728 xx x-xx-xx
 |пошта индекстері   = 04xxxx
 |ISO 3166-2 коды    = KZ-ALM
 |add1n              = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Қонаев қаласы, Индустриальная көшесі, №16/4
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl?lang=kk Алматы облысының әкімдігі
 |карта              = Almaty (province) in Kazakhstan.svg
 |ортаққордағы санаты     = Almaty Province
}}
{{мағына|Алматы (айрық)}}
'''Алматы облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның оңтүстік-шығысындағы [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|әкімшілік бөлігі]]. Жерінің аумағы 105,3 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Облыс аумағында 9 аудан және 2 облыстық маңыздағы қала бар. Тұрғыны 1 505 984 адам (2023). 

Әкімшілік орталығы — [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы. Алматы облысы батысында [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], солтүстігінде [[Балқаш көлі]] арқылы [[Қарағанды]], солтүстік-шығысында [[Жетісу облысы|Жетісу облыстарымен]], шығысында [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]], оңтүстігінде [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]мен шектеседі.

== Тарихы == 
[[Сурет:Tamgaly-Tas.JPG|нобай|оңға|Тамғалытас]]
Алматы облысының жері ежелден Сақ, Үйсін, Қаңлы тайпаларының, Ұлы жүз қазақтарының атамекені болды. 19 ғасырдың ортасында Жетісуды патшалық Ресей жаулап алды. 1848 ж. 10 қаңтарда отаршылық-әкімшілік құрылым — Ұлы Орда приставтығы құрылды. Ол 1856 ж. Алатау округі аталды. 1867 ж. Түркістан генерал-губернаторлығы құрылғанда қазіргі Алматы облысының бірталай бөлігі Верный уезі атанып, Жетісу облысының құрамына кірді. Сонымен қатар орталығы Верный (Алматы) бекінісі болып белгіленген жаңа облысқа Жаркент, Қапал, Сергиополь, Тоқмақ, Ыстықкөл уездері енді. 1882 – 97 жылдары Жетісу облысы Дала генерал-губернаторлығына қарады. 1897 ж. бастап ол Түркістан генерал-губернаторлығының, 1918 – 24 жылдары Түркістан АКСР-і құрамында болып келді. 1924 ж. Орта Азияда жүргізілген ұлттық-территориялық межелеу нәтижесінде Жетісу облысының қазақ аудандары Қазақ АКСР-іне енді. 1929 – 32 жылдары Алматы округі аталды. 1932 жылдың 10 наурызында Алматы облысы болып қайта құрылды. 1944 ж. 16 наурызда Алматы облысынан Талдықорған облысы бөлініп шықты. Талдықорған облысы 1959 – 1967 жылдары Алматы облысы құрамында болып, 1967 ж. 23 желтоқсанда қайта бөлінді. 1997 ж. 22 сәуірде Талдықорған облысы таратылып, оның аудандары Алматы облысына қосылды. Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 14 сәуірдегі &quot;Алматы облысының әкімшілік орталығын көшіру туралы&quot; № 585 Жарлығына сәйкес 2001 жылдан бастап Талдықорған қаласы облыс орталығы болды.

== Облысты басқарғандар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Аты-жөні !! Басқарған жылдары
|-
|  [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов]] || [[1968 жыл]] – [[1970 жыл]]
|-
|  [[Бименді Садуақасұлы Садуақасов]] || [[1970 жыл]] – [[1972 жыл]]
|-
|  [[Әріпбай Әлібайұлы|Әріпбай Әлібайұлы Алыбаев]] || [[1972 жыл]] – [[1978 жыл]]
|-
|  [[Сахан Құсайынұлы Құсайынов]] || [[1978 жыл]] – [[1982 жыл]]
|-
|   [[Әубәкір Тыныбайұлы Тынышбаев]] || [[1982 жыл]] – [[1987 жыл]]
|-
|   [[Владислав Ануфриев]] || [[1987 жыл]] – [[1989 жыл]]
|-
|   [[Анатолий Сергеевич Жигулин]] || [[1989 жыл]] – [[1990 жыл]]
|-
|   [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов]] || [[1990 жыл]] – [[1993 жыл]]
|-
|   [[Серік Ахымбекұлы Ахымбеков]] || [[1993 жыл]] – [[1996 жыл]]
|-
|   [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков]] || [[1996 жыл]] – [[1997 жыл]]
|-
|   [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] || [[1997 жыл]] – [[2001 жыл]]
|-
|   [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]] || [[2001 жыл]] – [[2005 жыл]]
|-
|   [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]] || [[2005 жыл]] – [[2011 жыл]]
|-
|   [[Аңсар Тұрсынханұлы Мұсаханов]] || [[2011 жыл]] – [[2014 жыл]]
|-
|   [[Амандық Ғаббасұлы Баталов]] || [[20 тамыз]] [[2014 жыл]] – [[25 қараша]] [[2021 жыл]] 
|-
|[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] || [[24 қараша]] [[2021 жыл]] – [[10 маусым]] [[2022 жыл]] 
|-
| [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] || [[11 маусым]] [[2022 жыл]] –
|}

==Табиғаты==
[[Сурет:Kolsay_Lake.jpeg|нобай|оңға|Көлсай көлі]]
[[Сурет:Түрген_сарқырамасы_(Алматы_облысы).JPG|нобай|оңға|Түрген сарқырамасы]]
[[Сурет:Tekeli,_Mountains_-_panoramio.jpg|нобай|оңға|Текелі тауы]]
Облыстың табиғаты мен жер бедері ала-құла. Балқаш және Алакөлге ұласатын солтүстігі көлбеулеген құмды жазық алқап. Бұл өңір негізінен антропогеннің аллювийлік және эолдық шөгінділерінен түзілген. Оның басым бөлігін Сарыесікатыраудың, Тауқұмның, Лөкқұмның, Қарақұмның, Қорғанқұмның қырқалы және төбешікті құмды алқаптары алып жатыр. Балқаш маңы жазығының [[Іле]] аңғары өтетін атыраулық бөлігі көне құрғақ арналармен тілімделген. Солтүстік шығыста Жетісу Алатауы мен Барлық тауының аралығында [[Жетісу]] ([[Жоңғар]]) қақпасы орналасқан. 

Облыстың шығысын [[Жетісу Алатау]]ының сілемдері толығымен қамтыған. Олар тауаралық ойпаңдар мен қазаншұңқырлар арқылы бөлінген. Осы тұста Жетісу Алатауының ең биік тауы — Бесбақан (4442 м) орналасқан. Тау сілемдерінде 1300-ден астам мұздық бар, олардың жалпы ауданы 1,0 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ге жуық. Жетісу Алатауының кейбір сілемдері (Қолдытау, Алтынемел, Малайсары, Тышқантау, Текелі, Сайқан т.б.) өзен маңындағы жазық өңірлерге сұғына еніп жатыр. Облыстың оңтүстік және оңтүстік-шығысы Іле, Күнгей, Теріскей Алатаулары, Кетпен (Ұзынқара) жотасы және Солтүстік [[Тянь-Шань]] сілемдерінің т.б. жоталарынан құралған. Жетісу Алатауы мен Іле, Күнгей Алатаулары және Кетпен таулары аралығында Іле ойысы (аңғары) жатыр. Алматы облысының оңтүстік-батысын және батысын Шу, Іле таулы үстірттері мен далалары қамтыған (Жусандала, Бозой, Қараой үстірттері).

== Геологиясы ==
Облыстағы таулар Тянь-Шань тау жүйесінен бой түзеген және кембрийге дейінгі кристалды тақта-тасты тау жыныстары қабаттарынан түзілген. Сондай-ақ мұнда конгломераттар, туфтар, әктастар, граниттер т.б. палеозой жыныстары кеңінен тараған. Тау етегі және облыстың биіктігі орташа өңірлері плейстоцен мен антропогендік шөгінділерден түзілген. Облыстағы таулардың алғашқы қалыптаса бастау кезеңі герцин қатпарлығымен тығыз байланысты. Одан кейінгі кезеңдерде бұл таулар бірте-бірте мүжіліп, адырлы жазық (пенеплен) қалыптасқан. Плейстоцен кезеңінің басында альпілік орогенез кезінде пенепленге айналған өңір тектоник процестер нәтижесінде кәдімгі тауларды түзген. 

Мұнда осы кезге дейін тектоникалық процестер жалғасуда. Оқтын-оқтын болатын жер сілкінулер — соның айқын дәлелі. Кен байлықтарынан облыс қойнауында полиметалл (Текелі), [[вольфрам]] (Бұғыты), [[молибден]] кентасының едәуір қоры, фарфор тастары (Қапшағай), барит, бентонит сазы ([[Ақсу]], [[Алакөл ауданы|Алакөл аудандары]]), отқа төзімді балшық, [[кварц]] құмы, [[гипс]], [[тас]] және қоңыр [[көмір]] (Ойқарағай, Тышқанбай), шымтезек, тұз кен орындары және минералды жерасты сулары бар.

==Климаты==
Алматы облысының климаты негізінен континенттік. Қысы қоңыржай салқын. Қаңтар айындағы орташа температура солтүстік жазық бөлігінде — 10-16°С, оңтүстікте — 4-9°С. Жазы ыстық және қуаң. Шілде айының орташа температурасы солтүстігінде 25°С, оңтүстігінде 27°С. Бұл жазық өңірлерде жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 110-250 мм. Тау бөктерінің климаттық жағдайы жұмсақ. Қаңтар айының орташа температурасы — 5-9°С, жылымық жиі болып тұрады. Шілде айының орташа температурасы тау бөктерінде 21-23°С, тау аңғарларында 19-22°С. Жауын-шашын тау бөктерінде 400-600 мм, тау аңғарларында 700-1000 мм. Облыс жерінде жауын-шашын негізінен көктем мен жаз айының басында жауады. Солт. өңірдің жазығы мен тау бөктерлерінде қар жамылғысының орташа қалыңдығы 10-30 см, тау беткейлерінде 40-100 см. Балқаш және Алакөл жағалауларында бриз желі соғады.

==Гидрографиясы==
[[Сурет:РекаЧиликКазахстанМай2013_001.JPG|нобай|оңға|Шілікті]]
[[Сурет:River-ili-1.jpg|нобай|оңға|Іле]]
[[Сурет:Река_Лепсы_выше_Антоновки.jpg|нобай|оңға|Лепсі]]
[[Сурет:Karatal_River.jpg|нобай|оңға|Қаратал]]
[[Сурет:Конаев,_Капчагайская_ГЭС_сверху.jpg|нобай|оңға|Қапшағай ГЭС-і]]
Өзендері Балқаш — Алакөл тұйық алабында жатыр және жер беті ағын суына тапшы келеді. Олар қар, мұздық суларымен толысады. Ірі өзендері: [[Іле]], Қаратал, Ақсу, Шелек, [[Шарын (өзен)|Шарын]], Лепсі, [[Жаманты (өзен)|Жаманты]], Ырғайты, Шілікті, Түрген, Есік, Бүйен. Ірі көлі: [[Балқаш]], Іле өзен бойында Қапшағай бөгені және СЭС-і салынған. Тау бөктерлерінде минералды бұлақ сулары көптеп кездеседі.

==Топырағы мен өсімдік дүниесі==
Облыстың топырақ және өсімдік жамылғылары вертикаль белдемдікке байланысты қалыптасқан. Жазық бөлігінде шөлдің де, даланың да қоңыр топырағы тараған. Онда жусан, өлеңшөп, жүзгін, сораң, сексеуіл, көктемде эфемер өсімдіктер басым тараған. Балқаш, Алакөл к-дерінің батпақты жағалауында, Іле өз-нің аңғары мен атырауында қамыс, құрақ өседі. Тау етегінде сұр және боз, қызыл қоңыр, тау беткейлері мен таулы үстірттерде таулы даланың қызыл қоңыр және қара топырақтары қалыптасқан. Мұндай жерлерде (биіктігі 600-1300 м) астық тұқымдас өсімдіктері басым жусанды, бетегелі-боз далаға ауысады. Таулы бөлігінің бұдан жоғары жағында көктерек, қайың, алма ағашы, ал одан да жоғарырақта Тянь-Шань шыршасы, кейде биік таудың шалғыны өседі. Биік таудың альпілік шалғынында өлең шөп, алтай, қоғажайы, тастесер т.б. өсімдіктер басым. Бұл өңір — облыс малшыларының жазғы жайлауы.

==Жануарлар дүниесі==
Жазық жерінде қарақұйрық, бөкен, елік, қасқыр, жабайы шошқа, түлкі, борсық, жабайы мысық; кеміргіштерден: ондатр т.б. кездеседі. Таулы бөлігінде: [[барыс]], [[сілеусін]], [[қоңыр аю]], [[ақкіс]], [[арқар]], [[тау ешкі]], [[марал]], [[аққұлақ]], [[бұлғын]]; құстардан: [[дуадақ]], [[үйрек]], [[қаз]], [[қырғауыл]], [[кекілік]], [[аққу]], [[тырна]], тау құры, [[бұлбұл]], [[ұлар]], альпілік қарға т.б. мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан: жылан, тасбақа, кесіртке, зиянды жәндіктерден: қарақұрт, бүйі т.б. кездеседі. Өзен-көлдері мен су айдындарында сазан, маринка, алабұға, аққайраң т.б. балықтар бар.

==Тұрғындары==
Тұрғындарының орташа тығыздығы 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ге 7,3 адамнан (1997), тау етегінде (теңіз деңгейінен 500-900 м) 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ге 19 адамнан, Балқаш атырабында 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ге 2,6 адамнан келеді. Олардың 30,3 пайызы (Алматы қаласын қоспағанда) қалада тұрады. Қалалары:  [[Талдықорған]], [[Қапшағай]], [[Текелі]], [[Талғар]], [[Жаркент]], [[Үштөбе]], [[Үшарал]], [[Қаскелең]], [[Есік]], [[Сарқан]].

== Халқы ==
Алматы облысы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970!!	1979!!	1989!!	1999!!	2003!!	2004!!	2005!!	2006!!	2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 
|-
|1 322 194	
|1 514 807	
|1 699 054	
|1 558 534	
|1 560 267	
|1 571 194	
|1 589 751	
|1 603 758	
|1 620 696
|1 643 278	
|1 804 005	
|1 836 162	
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!2011!!	2012!!	2013!!	2014!!	2015!! 2016!! 2017!! 2018!! 2019!! 2020 (1 ақпанға)!! 2021
|-
|1 872 844	
|1 908 785	
|1 946 831	
|1 984 572	
|1 921 888
|1 947 552
|1 983 465
|2 017 277
|2 038 934
|2 057 800
|1 438 558	
|}

== Еңбек және табыс ==
2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,3 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almatyobl/&lt;/ref&gt;

Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,7% құрады.

2024 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 16576 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 308314 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 13,1% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 107,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 148630 теңгені құрады, 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 9,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 3,8%.

2025 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,7 мың адамды құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almatyobl/&lt;/ref&gt;

Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,6% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almatyobl/&lt;/ref&gt;

2025 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 20799 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,7% болып қалыптасты.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://stat.gov.kz/region/almatyobl/&lt;/ref&gt;

2025 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 343625 теңгені құрады, өсім 2024 жылғы III тоқсанға 11,5 % құрады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2025 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 99,6% болып қалыптасты.                              &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2025 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 175396 теңгені құрады, 2024 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 2,4%.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almatyobl/&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Әкімшілік бірлік !! Орталығы!! Халқы (2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Балқаш ауданы]] || [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылы|| {{құлдырау}}29209 
|-
| [[Еңбекшіқазақ ауданы]] || [[Есік]] қаласы||{{өсім}}278581 
|-
| [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] ||[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылы|| {{өсім}}163052 
|-
| [[Кеген ауданы]] ||[[Кеген (ауыл)|Кеген]] ауылы|| {{құлдырау}}29003 
|-
| [[Қарасай ауданы]] ||[[Қаскелең]] қаласы ||{{өсім}}307870 
|-
| [[Райымбек ауданы]] ||[[Нарынқол]] ауылы ||{{құлдырау}}29941 
|-
| [[Талғар ауданы]] || [[Талғар]] қаласы ||{{өсім}}227344 
|-
| [[Ұйғыр ауданы]] || [[Шонжы]] ауылы ||{{өсім}}63598 
|-
| [[Іле ауданы]]|| [[Өтеген батыр]] ауылы ||{{өсім}}213064
|-
|[[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы
||—||{{өсім}}49145
|-
| '''[[Қонаев (қала)|Қонаев]]''' қаласы ||—||{{өсім}}62971 
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ''' || —||{{өсім}}1438558 
|}

=== Әкімшілік бөліну тарихы ===
Алматы облысы 1932 жылы құрылып, құрамына [[Ақсу ауданы|Ақсу]], [[Алакөл ауданы|Алакөл]], [[Аягөз ауданы|Аягөз]], [[Балқаш ауданы|Балқаш]], [[Еңбекшіқазақ ауданы|Еңбекшіқазақ]], [[Панфилов ауданы|Жаркент]], [[Калинин ауданы (Алматы облысы)|Калинин]], [[Кеген ауданы|Кеген]], [[Қаратал ауданы|Қаратал]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Қастек]], [[Қоңырат ауданы (Қарағанды облысы)|Қоңырат]], [[Қордай ауданы|Қордай]], [[Лепсі ауданы|Лепсі]], [[Октябрь ауданы (Талдықорған облысы)|Октябрь]], [[Ескелді ауданы|Талдықорған]], [[Үржар ауданы|Үржар]], [[Шет ауданы|Шет]], [[Шелек ауданы|Шелек]], [[Шұбартау ауданы|Шұбартау]], [[Шу ауданы|Шу]], [[Іле ауданы|Іле]] аудандары енді.

1933 жылы Бөрлітөбе, Қоғалы аудандары құрылып, Калинин ауданы таратылды. Шет ауданы [[Қарағанды облысы]]на берілді.

1934 жылы Қоңырат ауданы [[Қарқаралы округі]]не берілді.

1935 жылы [[Үйгентас ауданы|Андреев]], [[Қарасай ауданы|Қаскелең]], [[Красногор ауданы|Красногор]], [[Мақаншы ауданы|Мақаншы]], [[Сарқан ауданы|Сарқан]], [[Ұйғыр ауданы|Ұйғыр]] аудандары құрылып, Лепсі ауданы таратылды.

1936 жылы [[Дзержин ауданы|Дзержин]], [[Райымбек ауданы|Нарынқол]] аудандары құрылды.

1939 жылы жаңа облыстардың құрылуына байланысты [[Семей облысы]]на Аягөз, Мақаншы, Үржар, Шұбартау аудандары және [[Жамбыл облысы]]на Красногор, Қордай, Шу аудандары берілді. Сондай-ақ облыс құрамында [[Алматы ауданы (Алматы облысы)|Алматы]], [[Қапал ауданы|Қапал]] аудандары құрылып, Қастек ауданы Жамбыл ауданы болып өзгертілді.

1942 жылы Қоғалы ауданы 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы аудан, ал Жаркент ауданы Панфилов ауданы болып өзгертілді.

1944 жылы [[Талдықорған облысы]] бөлініп шығып, құрамына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Дзержин, 28 гвардияшылар, Қапал, Қаратал, Октябрь, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді.

1957 жылы Алматы ауданы таратылды.

1959 жылы Талдықорған облысы таратылып, Алматы облысына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Гвардия, Киров, Қапал, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді.

1960 жылы Бөрлітөбе, 1961 жылы Талдықорған аудандары таратылды.

1963 жылы бұрынғы аудандардың орнына Ақсу, Алакөл, Балқаш, Гвардия, Еңбекшіқазақ, Жамбыл, Кеген, Қаратал, Қаскелең, Панфилов, Сарқан, Талдықорған, Шелек ауылдық аудандары құрылып, Андреев, Киров, Қапал, Нарынқол, Ұйғыр, Іле аудандары таратылды.

1964 жылы Андреев, Ұйғыр, 1966 жылы Нарынқол, Іле аудандары қайта құрылды.

1967 жылы Талдықорған облысы қайта құрылып, оған Ақсу, Алакөл, Андреев, Гвардия, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді.

1969 жылы [[Талғар ауданы|Талғар]], 1972 жылы [[Күрті ауданы|Күрті]] аудандары құрылды.

1993 жылы Нарынқол ауданының атауы Райымбек ауданы болып өзгертілді.

1997 жылы сәуірде Талдықорған облысы екінші рет таратылып, аумағы Алматы облысының құрамына енді. Мамыр айында Гвардия, Қапал, Кеген, Күртi, Үйгентас, Шелек аудандары таратылды.

1998 жылы Қаскелең ауданы Қарасай, 2000 жылы Талдықорған ауданы Ескелді ауданы болып өзгертілді.

2001 жылы Алматы облысының орталығы Алматы қаласынан Талдықорған қаласына көшірілді.

2018 жылы Кеген ауданы қайта құрылды.

2022 жылы бұрынғы Талдықорған облысының аумағында [[Жетісу облысы]] бөлініп шығып, Алматы облысының орталығы [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласына көшірілді.

2024 жылы Алатау қаласы құрылды.

== Этникалық құрамы ==
{| class=&quot;wikitable sortable standard&quot;														

Алматы облысы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2019 жылдың басындағы мәліметтер]
! ||[[1989 жыл|1989]],&lt;br&gt; ад.&lt;ref name=&quot;совр&quot;&gt;В современных границах Алматинской области, включая бывшую Талды-Курганскую область и исключая город Алма-Ата&lt;/ref&gt;&lt;ref &gt;[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам Казахской ССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627155207/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |date=2015-06-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; || %&lt;ref name=&quot;совр&quot;/&gt; ||[[1999]] ,&lt;br&gt; ад.&lt;ref &gt;[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |date=2015-06-27 }}&lt;/ref&gt; || % ||[[2009]] , &lt;br&gt; ад.&lt;ref name=&quot;перепись2009&quot;&gt;[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627144728/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |date=2015-06-27 }}&lt;/ref&gt; || % ||[[2019 жыл|2019]], &lt;br&gt; ад.&lt;ref name=&quot;оценка2018&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 Численность населения Алматинской области по отдельным этносам на начало 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601223013/http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 |date=2020-06-01 }}&lt;/ref&gt;|| %
|-
 || барлығы 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1642917	 ||align=&quot;right&quot; | 	100,00%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1558534	 ||align=&quot;right&quot; | 	100,00%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1807894	 ||align=&quot;right&quot; | 	100,00%	 ||align=&quot;right&quot; | 2038934 || align=&quot;right&quot; | 100,00%
|-																
 || [[Қазақтар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	741737	 ||align=&quot;right&quot; | 	45,15%	 ||align=&quot;right&quot; | 	926137	 ||align=&quot;right&quot; | 	59,42%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1223181	 ||align=&quot;right&quot; | 	67,66%	 ||align=&quot;right&quot; | 1469519 || align=&quot;right&quot; | 72,07%
|-																
 || [[Орыстар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	518315	 ||align=&quot;right&quot; | 	31,55%	 ||align=&quot;right&quot; | 	339984	 ||align=&quot;right&quot; | 	21,81%	 ||align=&quot;right&quot; | 	306383	 ||align=&quot;right&quot; | 	16,95%	 ||align=&quot;right&quot; | 271886 || align=&quot;right&quot; | 13,33%
|-																
 || [[Ұйғырлар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	128057	 ||align=&quot;right&quot; | 	7,79%	 ||align=&quot;right&quot; | 	140725	 ||align=&quot;right&quot; | 	9,03%	 ||align=&quot;right&quot; | 	144063	 ||align=&quot;right&quot; | 	7,97%	 ||align=&quot;right&quot; | 157655 || align=&quot;right&quot; | 7,73%
|-																
 || [[Түріктер]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	18352	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,12%	 ||align=&quot;right&quot; | 	29448	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,89%	 ||align=&quot;right&quot; | 	35599	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,97%	 ||align=&quot;right&quot; | 37564 || align=&quot;right&quot; | 1,84%
|-																
 || [[Әзербайжандар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	18922	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,15%	 ||align=&quot;right&quot; | 	16073	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,03%	 ||align=&quot;right&quot; | 	14881	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,82%	 ||align=&quot;right&quot; | 17617 || align=&quot;right&quot; | 0,86%
|-																
 || [[Корейлер]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	18483	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,13%	 ||align=&quot;right&quot; | 	17488	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,12%	 ||align=&quot;right&quot; | 	16627	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,92%	 ||align=&quot;right&quot; | 14987 || align=&quot;right&quot; | 0,74%
|-																
 || [[Күрдтер]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	8966	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,55%	 ||align=&quot;right&quot; | 	13264	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,85%	 ||align=&quot;right&quot; | 	13517	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,75%	 ||align=&quot;right&quot; | 15028 || align=&quot;right&quot; | 0,74%
|-																
 || [[Татарлар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	19551	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,19%	 ||align=&quot;right&quot; | 	15647	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,00%	 ||align=&quot;right&quot; | 	13513	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,75%	 ||align=&quot;right&quot; | 12448 || align=&quot;right&quot; | 0,61%
|-																
 || [[Немістер]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	94123	 ||align=&quot;right&quot; | 	5,73%	 ||align=&quot;right&quot; | 	18927	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,21%	 ||align=&quot;right&quot; | 	8709	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,48%	 ||align=&quot;right&quot; | 8551 || align=&quot;right&quot; | 0,42%
|-																
 || [[Шешендер]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	9304	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,57%	 ||align=&quot;right&quot; | 	6091	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,39%	 ||align=&quot;right&quot; | 	5891	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,33%	 ||align=&quot;right&quot; | 5874 || align=&quot;right&quot; | 0,29%
|-																
 || [[Өзбектер]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	736	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,04%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2650	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,17%	 ||align=&quot;right&quot; | 	3581	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,20%	 ||align=&quot;right&quot; | 5252 || align=&quot;right&quot; | 0,26%
|-																
 || [[Украиндар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	29971	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,82%	 ||align=&quot;right&quot; | 	13512	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,87%	 ||align=&quot;right&quot; | 	6458	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,36%	 ||align=&quot;right&quot; | 3580 || align=&quot;right&quot; | 0,18%
|-																
 || [[Қырғыздар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1536	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,09%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1231	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,08%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2174	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,12%	 ||align=&quot;right&quot; | 3736 || align=&quot;right&quot; | 0,18%
|-																
 || [[Гректер]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	5016	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,31%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2052	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,13%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1535	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,08%	 ||align=&quot;right&quot; | 1520 || align=&quot;right&quot; | 0,07%
|-																
 || [[Дүңгендер]]|| align=&quot;right&quot; | 	570	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,03%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1542	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,10%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1608	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,09%	 ||align=&quot;right&quot; | 1269 || align=&quot;right&quot; | 0,06%
|-																
 || [[Поляктар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	2909	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,18%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2106	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,14%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1221	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,07%	 ||align=&quot;right&quot; | 1023 || align=&quot;right&quot; | 0,05%
|-																
 || [[Беларустар]]|| align=&quot;right&quot; | 	4721	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,29%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2053	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,13%	 ||align=&quot;right&quot; | 	879	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,05%	 ||align=&quot;right&quot; | 527 || align=&quot;right&quot; | 0,03%
|-																
 || басқалары 	 ||align=&quot;right&quot; | 	21648	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,32%	 ||align=&quot;right&quot; | 	9604	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,62%	 ||align=&quot;right&quot; | 	8074	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,45%	 ||align=&quot;right&quot; | 10898 || align=&quot;right&quot; | 0,53%
 |}

==Экономикасы==

Алматы облысының экономикалық әлеуеті (потенциал) көп салалы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік пен байланыс және сауда құрылымдарынан тұрады. Өнеркәсіпте электр энергетикасы (1997 ж. жалпы өнеркәсіп өнімдегі үлесі 39,9 пайыз), машина жасау және металл өңдеу (6,5 пайыз), құрылыс материалдары (6,2 пайыз), тамақ өнеркәсібі (38,2 пайыз), ұн, жарма және құрама жем (5,5 пайыз) салалары жақсы дамыған. Облыста жеңіл өнеркәсіп, ағаш өңдеу, фарфор-фаянс өндірістері қалыптасқан. 1991 — 97 ж. өнеркәсіп өнімі 2,6 есе артты. Сонымен қатар қызылша, картоп, көкөніс, бақша жеміс-жидек және жүзім шаруашылықтары айрықша дамыған. Одан тыс мал ш., құс ш., бал, сүт және қымыз өндірістік шаруашылықтары бар. Балқаш, Алакөл к-дерінен сазан, көксерке, табан балық, алабұға ауланады. Алматы облысы Еуропа, Азия және Америка құрлықтарының қырық шақты елімен сауда қатынасын жасайды. Экспортқа шығарылған өнімдерге тері шикізаттары, жүн, аккумулятор, түсті металдар жатады. Сырттан электр аппараттары, есептеу техникасы т.б. құрал-жабдықтар алынады. Қазақстанның ішкі жиынтық өніміндегі облыстың үлесі 6,5 пайыз шамасында (1997).

'''Жетісу бойынша археологологиялық бағыт және бағдар'''

[[Жетісу]] (Алматы облысы) мәдениет және тарихи түрлі ескерткіштердің болуы территорияның туризмнің дамуына қолайлы жерлердің бірі.   Жетісуда бір күннің ішінде барлық табиғи зоналарды шөлдерден [[Іле Алатауы|Іле Алатау]]ларына дейін баруға болады.   Алматының жанында тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатары бар. Бұл бірінші көпсаналы және түрлі образдағы сәулет ескерткіштері: Іле қорғандары және сақтардың алтын бұйымдары, Ұлы Жібек жолындағы ортағасырлы қалалар және қола дәуіріндегі таулы суреттері (петроглифтер).

'''Жетісу территориясындағы ежелгі қоныстар'''

Берілген мекенде ежелгі адамның іздері тұрақ немесе еңбектің тасты бұйымдары ретінде сақталған.  Мекеннің қоныстануы бірнеше жүзжылдыққа созылды. Бұл малшылар тайпасы болды. Ауа райының жылынуымен қонысты тау бөктеріне аударып, одан кейін Тянь-Шань тауларына орын ауыстыратын. Жетісуда қола дәуірінің бірнеше қоныстары қазылған. Бұл балшық қоспасымен тастан жасалған жердегі қабырғалар тереңдігі 1-2 м шым үйлер және жер кепелері. Осындай қазбаларды Түрген шатқалындағы Асы жерінде (XII –X ғ.ғ.) және Көксу өзенінің бойындағы (X – IX ғ.ғ. Құйған және Талапты қоныстар).   Жетісудағы ерте темір дәуіріндегі жүйенің іздерімен ең ірі қоныс Шарын-Сары-Тоғай өзенінің бойында орналасқан. Оның ұзындығы екі метрден астам. Сыртқы көріністе шойын қазанның, ыдыстар, құмыраның, сонымен қатар еңбектің тас құралдары суреттелген.

'''Жетісу территориясындағы петроглифтері  Тамғалы асқан құнды адамзат мұрасы ретінде ЮНЕСКО тізіміне енгізілді.'''
 
Тамғалы шатқалы Алматы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 180 шақырым жердегі түрлі жануарларды, құдайларды суреттейтін  4500 петроглифтерімен ежелгі орны орналасады. 
  
Шатқал б. э.д. XIV-XIII ғ.ғ. құрылған ежелгі түрік және Сақты қола дәуірінің петроглифтерін ұсынады.    Суреттер шыңдардың бетінде орналасқандықтан бірден оңай оларды көруге болады.

Ежелгі суретшілер түрлі жауралардың, аңды аңлау көрініс, мифологиялық сюжеттерді суреттеген болатын.  Петроглифтер маңызды ақпаратты жеткізу үшін қызмет етті. Бұл өзіндік белгілі жүйе болды. Салатын орындар сакралды болып есептелді. Бұл ескерткіштер ашық аспанның астында орналасты. 
 
[[Алматы]] –[[Талдықорған]] 110 км созылған жол Қербұлак ауылына дейін 13 км қашықтықта Тамғалытас (Жазылған тастар) шатқалы Іле өзенімен қиылысқан жолда орналасты. Бұл жерде будда құдайлардың бейнелері бейнеленген тастарды көруге болады. Бұл мекенге буддизмді миссионерлер әкелген еді. Шатқалдың шыңында қызыл тас укесегі биіктігі оның екі этажды үймен тең. Онда үш түрлі фигуралар: діни орналасқан, йогтармен тең төрт қолды Будда суреттелген. Будда жақтарында оның айналатын тағы екі құдайдың бейнесі беріледі. Үш басты құдайдың шығысында вертикальды кесегеде айдаһарлар ханы бейнеленген.

Ойжайлау шатқалы 15-20 км солтүстігінде Қордай орында Кіндіктас тауларында Отар бекетінен батысқа қарай 40 км жерде орналасқан.  Ол теңізден 1200 км биіктіктегі кішкене шектелген шоқылар таулы аймақты ұсынады. Ежелгі өзендермен, далаларымен қиылысады.  Сол жағалаудағы солтүстік-батыс бөлігіндегі шатқалдарда, шыңдарда петроглиф тер қашалған.  Түрік уақытының композициясы шығыста қарай 50- 70 метр.  Бұнда екі салт аттылар бейнесі суреттеледі.

Ешкіөлмес жотасы Жетісу Алатауының батыс бөлігі. Бағыттың ені 30 км және Талдықорған қаласынан 30 км қашықтықта созылған.

Жотаның солтүстік жағынан жазық далаға көтеріліп, оңтүстік жағынан Жетісу-Көксу сулы өзендердің бір саласына құяды. Теңіз деңгейінен тереңдігі 1300 м. құрайды.

Ешкіөлмес жотасы және оң жағалуы Көксу өзенінің арасындағы жолында көптеген қола дәуірінен орта ғасыр дәуіріне дейінгі археологиялық ескерткіштер қоныс ежелден мекендегенін хабарлайды.

'''Ерте темір дәуірінің қабірлері''' 
 
Осы уақытта [[Жетісу]] аймағында сақ тайпалары қоныстанған еді. Көптеген сақ-көшпенділер қорғандары өзінің мөлшерімен таң қалдырады:  диаметрі шамамен 100 метр. Үлкен қорғандарды патшалық деп аталады. Көбі ежелден ұрланған болатын. [[Ыстық көл]] қаласының жанында белгілі қорғандар сақталып, жерленген ұлдар және бірнеше жүз алтын бұйымдар табылған.

Бесшатыр қызықты қорғандары [[Алтын-Емел ұлттық саябағы]]нда бір жерде 31 қорған орналасқан. Ең үлкені -  диаметрі 108 м, биіктігі 17 м. Қорғандар вертикалды және горизанталды орнатылған жеті тасты топтарымен шектелген.

'''Қазақстан және Жетісудың ортағасырлы қалалар''' 
 
[[Тараз]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Отырар|Отрар]] ежелгі қалаларына соғатын [[Ұлы Жібек жолы]] бойынша саяхат қызықты болып келеді. Жетісуда ең ірі Қоялық қаласының қалдықтары (қазіргі Қойлық ауылы) сақталған. Қаланың құрылыс қалдықтары биіктігі 5-тен 10 м дейін және периметр бойынша бірнеше километрге дейін жетеді. Шығыс Жетісудың қаласының жоспарлануы Батыстан ерекшеленеді.  Шығыс Жетісу қалашықтарында қамалдар жоқ, болса да мөлшерімен кіші болады. VII ғасырдан бастап Жетісу қалалары салына басталып, олардың көбі X ғасырдан XIII ғасырға дейін салынды.  Ортағасырлық қалалар керуен жолдарының бойында пайда болған. Бүгінгі күнге дейін Ұлы Жібек жолының бөліктері сақталды. Мысалы, [[Тараз]] қаласынан Құлан ауылына дейін, одан кейін [[Шу (өзен)|Шу өзенінен]] Шу даласына дейін созылады. Шу өзенінің даласынан шығыс Жетісуға Қастек асуы арқылы жоғарыда орналасқан Қастек қалашығына дейін созылады.

'''«Медеу» стадионы'''

[[Медеу]] –  Алматыдан 15 км орналасқан бейнелі шатқалы. Сұлу табиғаттан басқа – ең үлкен жоғарытаулы [[мұз]] айдыны Медеуді – қаланы селден қорғайтын [[инженер]] өнерінің шедеврі Бөгетін көріге болады.  Бөгет коллекторының көлемі - 6 000 000 су кубометрі.

Мұз айдынының 1972 жылы 1691,2 биіктікте бүкіл әлемге “сырғанау спортының рекордтарының жиынтығы” деп атайды. Медеу шатқалының жақсы климаты, сәулелі [[радиация]] деңгейі, [[атмосфера]]лық қысым, желсіз, таза мұзды [[өзен]] барлық әлемнің туристтерін қызықтырады.  Қазақстан мәдениеті және тарихи мемлекеттік ескерткіштер тізіміне енгізілді.

'''&quot;Алтын-Емел&quot; Ұлттық паркі''' 
 
Алматы қаласынан 300 км жердегі жабайы табиғатты сүйетіндерге жер үстіндегі жұмақ ашылып – оң жағалаудағы Іле өзенімен Қапшағай суқоймасынан жоғары орналасқан &quot;Алтын-Емел&quot; ұлттық паркі. Бұл мекен бай және ежелгі тарихымен, сақ мәдениетінің ескерткіштерімен құпиялы болып келеді.  Саябақтың аймағында ежелгі керуен жолдары өтіп, қазақ хандарының орындары,  Бесшатыр моласы  (б.э.д. 3-4 ғасырда), ежелгі таулы суреттері, әуенді фонтаны, Қалқанның Үлкен және Кіші таулары, Қаратау және [[Ақтау]]  [[тау]]ларының айлы [[ландшафт]]ары бар “[[Шолақ]]” тауы орналасқан.

Белгілі [[“Әуенді бархан”]] құмды тауының биіктігі 120 метр және шамамен 3 км ұзындығы саябақтың бір бұрышында өзеннен бірнеше километрде немесе Үлкен және Кіші Қалқан таулары арасында орналасады.  Бұл құмды тау ұсақ таза құмнан, желі болғанда тау “ән” салып, даусы бірнеше километрге жетеді және органның даусын еске түсіреді.

Әуенді барханды барып, үш биіктіктің біріне көтерілгенді жақсы көретін туристтер Іле Алатауының жотасы көрінісін көре алады.  Егер тау дыбыс білдірмесе, келушілер “дыбыс шығаратын”. Ол үшін таудың бағытымен жүгіру қажет. Аяқ астындағы құмды қозғалтып, гуілдеу жүреді.  Кейде бархан дыбыстарды білдіруден басқа жерсілкініс әсерін көрсетіп, дірілдейді. Әнші бархан Іле өзенінің құмынан пайда болды. Екі бағытта да өзенде көзге көрінбейтін Барханның өзіндік құйрықтары тартылуда. Үлкен және Кіші қалқанның бір-біріне желдің әсерінен құмның тас жоталарға соғылып, қоныстануына байланысты қалыптасады. Көптеген ғасырлар мен ғасырлар бойы қуатты құм тау көтерілді, ол шамамен 3-5 мың жыл бойы қозғалыссыз қалады. Барханның биіктігі сол аймаққа белгілі, әрдайым өзгеріп тұратын климатқа, сондай-ақ жауын-шашын мөлшеріне, Іле өзеніндегі су деңгейіне және су астындағы таулардың ағып кетуіне байланысты.

'''Аксу-Жабағылы'''

[[Ақсу]]-Жабағылы қорығы – [[ЮНЕСКО]] қорғауымен [[Орталық Азия]]да жалғыз қорық. 70 жылдан астам таулы ормандарда кесілуден, ал өсімдік әлемі өндіріс қалдықтарымен ластанбаған. Айнала көк шөпке толы. Грейг қызғалдағы Қорық символы ретінде таңдалған. Аксу арнасының табиғаты ерекше – алып арнаның ұзындығы 15 км және тереңдігі 500 м. Табиғатының байлығы және түрлі болуы шамамен 1200 өсімдіктер түрлері, 42 жануарлар түрлері, 238 құстар түрлерін қамтиды.

'''Түрген шатқалы ''' 
 
&quot;Түрген сарқырамасы&quot; – Іле-Алатау ұлттық саябақтың құрамында сұлу шатқалында, Алматы облысының туристер баратын орындарының бірі.

Бағыт Алматы қаласының орталығында басталады. Жолы бұрын керуендердің өтетін жолдарында [[Еуропа]]ға шығыстан – Қытайдан және Үндістаннан келетін болған.

Түрген шатқалында 7 сарқырама бар.  Адамдар көп баратыны: біріншісі “Аюлы” және екіншісі “Тескенсу”. Алғашқы сарқырама (биіктігі 30 метр) жасыл шыршалар және шыңдар арасындағы бейнелі орында орналасқан. Шатқалда шыңдар жерсілкініс кезінде бөлініп, мұзды кезеңге дейін іздерді сақтаған. “Аюлы” сарқырамасына баратын көпірден жоғары 300 метрде “сұлулық көз” мұзды бұлақты суымен бұлақ орналасқан.

Тескенсу сарқырамасы бұлақтан шамамен 2 сағаттық жерде орналасқан. Негізгі ағынның құлау биіктігі – 40 метрді , ал егер жалпы биіктікті санайтын болсақ – 74 метрді құрайды. Шатқал өзінің Шың-Түргендік жердегі шыршалы алаңды түкті құрайтын шыршаларымен белгілі.

'''Жамбыл мұражайы ''' 
 
Алматыдан батысқа қарай [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл ауылы]]на дейін – 70 км қашықтықты құрайды. Бағыт [[Алматы]]-[[Ташкент]] жолымен өтеді. Ғасырлар бұрын Қытайдан жерорта теңізіне және Орта Азияға және қайтадан оралатын түйелер жүктерімен, кішкене қоңырауларымен сыңғырлап, белгілі “Ұлы [[Жібек жолы]]мен” өтетін, қазір бұрынғы автобустар жедел өтеді.

[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]]тан  56 километр жерде автомагистралдан оңтүстікке қарай Жамбыл ауылына жетеді. Жол таудың артында биіктікте сұрғылт граниттен жасалған ескерткіштен басталады.  XX ғасырдың 60 жылдарында Жетісудың болашақ губернаторы және орыс әскері подполковнигі Г.А. Колпаковтың жетекшілігімен қазақ әскерімен бірігіп, Ұзынағаштың астындағы Қоқанды хандығын талқандайды.  Тарихи жеңістің құрметіне орай алыстан көрінетін монумент салынды. Алматыдан 70 км қашықтықта жол сол бұрылады.   Алдарыңызда алмалы саябақтың үстінен сәулелі күмбез Жамбыл кесенесі көрінеді.  Теректермен отырғызылған ауылдың бас көшесі ақынның үй-мұражайына әкеледі. 12 бөлмеде экспозициялар орналасып, ғасырлы өмір сүрген халықтың ақынына арналып, оның биографиясымен шығармашылығын сипаттайды. Үй-мұражайдың әйнектерінен кесенеден кейін Майтөбе шоқысының төбесі көрінеді.

Осы жерде Жамбыл жазда күнді жайлауда демалуды жақсы көріп және оны осы жерде жаңа өлеңдерді тудыратын.

'''Жұлдыздай жарқ етіп...'''

1861 жылы көктемде қазақтың ағартушысы, географы және этнографы Шоқан Уалиханов, денсаулығына байланысты [[Санкт-Петербург]]тегі қызметін тастап, Жетісу еліне қайтып келеді.

Ол өмірінің соңы 1865 жылға дейін Алтын Емел жотасының жоғары таулары Майтөбенің баурайындағы Тезек сұлтанның ауылында тұрған.

Әйгілі ғалым Тезек сұлтан ауылынан алыс емес қыратында жерленген. 1881 ж. оның моласына тасты араб және орыс тілдерінде мәтін төсемнің үстіне жазылып, ал 1958 ж. Қазақстан үкіметі моласының жанында ескерткіш орналастырды. Сатылы постаменттің ортасында граниттен бес метрлі қоладан, қызыл әктастан «Шоқан Уалиханов 1835-1865» деген жазылым қойылды. Ескерткіштің оңтүстік-шығыс бөлігінде Алтын Емел жотасының қабырғасы тұр.

Алматыдан [[экскурсия]] бағыты [[Сары-Өзек]] станциясына дейін ( 160 км ), одан кейін шығыс бағытта 15 км-ге дейін жүріп, оңтүстікке бұрылу қажет. Алыс жол Май-Төбе өзенінің бойымен созылып, 10 км кейін таулы суреттермен шатқалға өтіп, 10 км кейін Шанханай ауылына әкеліп, одан 2 км (оңтүстік-шығысқа қарай) жерде ғалым ескерткіші көрінетін жол торабына әкеледі.  Ескерткіш – мүсінші Хәкімжан Наурызбаевтың жұмыстарының бірі. Шоқанның денесі қоладан құйылған. Ескерткіш өңделген қара габбродан жасалып, ескерткіштің сыртқы жағында [[Шоқан Уалиханов]]тың суреттері және қазақ ұлттық [[ою]]лар қолданған.


2024 жылғы қаңтар-маусымға жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 2406534,8 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы қаңтар-маусымға салыстырғанда нақты ЖӨӨ 7,3% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі – 40,1%, қызметтер көрсету – 53,2% құрады.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/region/almatyobl/&lt;/ref&gt;

Тұтыну баға индексі 2024 жылдың қаңтар – қарашаға 2023 жылғы қаңтар-қарашамен салыстырғанда 106,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы – 4,8%, азық – түлік емес тауарлардың – 6,3%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 9,5% өсті.

2023 жылдың қаңтар-қарашамен салыстырғанда 2024 жылдың қаңтар–қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 6,6% ұлғайды.

2024 жылғы қаңтар-қарашадағы бөлшек сауда көлемі 597740,8 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 103% құрады.

2024 жылғы қаңтар-қарашадағы көтерме сауда көлемі 943944,5 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 120,3% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазандағы ЕАЭО елдерімен өзара сауда 824,5 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 3% азайды, оның ішінде экспорт – 284,3 млн. АҚШ долларын (0,5% азайды ), импорт – 540,2 млн. АҚШ долларын құрады (4,3% азайды).
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Аудандар мен облыстық маңыздағы қалалар 
!№
!Атауы
!Халқы,
(адам. 2022 ж.)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 2022 жылғы 1 қазанға Қазақстан Республикасы халқының облыстары, қалалары, аудандары, аудан орталықтары және кенттері бөлінісіндегі халық саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221119184040/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 |date=2022-11-19 }}&lt;/ref&gt;
!алаңы,
км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!Әкімшілік орталығы
!Халқы,
(адам. 2022 ж.)
|-
|
|'''Аудандар'''
|
|
|
|
|-
|1
|[[Балқаш ауданы]]
|28901
|37400
|[[Бақанас (ауыл)|Бақанас]]
|6239
|-
|2
|[[Еңбекшіқазақ ауданы]]
|283684
|8300
|[[Есік]]
|41215
|-
|3
|[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]
|167380
|19300
|[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]]
|47544
|-
|4
|[[Іле ауданы]]
|264515
|7800
|[[Өтеген батыр]]
|32318
|-
|5
|[[Қарасай ауданы]]
|323151
|2000
|[[Қаскелең]]
|81850
|-
|6
|[[Кеген ауданы]]
|28433
|
|[[Кеген (ауыл)|Кеген]]
|8628
|-
|7
|[[Райымбек ауданы]]
|29377
|14200
|[[Нарынқол]]
|6090 
|-
|8
|[[Талғар ауданы]]
|237869
|3700
|[[Талғар]]
|64713
|-
|9
|[[Ұйғыр ауданы]]
|63498
|8787
|[[Шонжы]]
|22328
|-
|
|'''Облыстық маңыздағы қалалар'''
|
|
|
|
|-
|10
|[[Қонаев қалалық әкімдігі|Қонаев қ.]]
|70217
|3654,03
|Қонаев қ.
|54907
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтеме ==
* [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы_облысы Алматы облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225704/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Алматы облысы}}

[[Санат:Алматы облысы]]</text>
      <sha1>8sjl97qjl6k73o7gbr8pns356jeijl3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күлтегін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5120</id>
    <revision>
      <id>3618771</id>
      <parentid>3107978</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9655" sha1="pt3wydlgcdc0cn87ysfe08lu5kg25rb" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі     = Күлтегін&lt;br /&gt;𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤‎
 |шынайы есімі    = 
 |суреті          = Kultigin.jpg
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні    =4.3.685 
 |туған жері    = [[Шығыс Түрік қағанаты]] 
 |қайтыс болған күні    =27.02.731 
 |қайтыс болған жері    = 
 |лақап аты       = 
 |бүркеніш аты    = 
 |мемлекет        = [[Шығыс Түрік қағанаты]]
 |қызмет еткен жылдары  =  
 |атағы           = Басқолбасшы
 |әскер түрі      = атты әскер
 |басқарды        = 
 |әскери бөлімі   = 
 |шайқасы         = 
 |марапаттары     = 
 |байланысы       = 
 |отставкада      = 
 |қолтаңбасы      = 
 |Commons         = 
}}
'''Күлтегін''', 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤‎ (көне түркі тілі), كۇلتەگىن (төте), (685-731жж) — Шығыс Түрік Қағанатының мемлекеттік қайраткері, Білге қағанның кеңесшісі, саяси және әскери қолбасшысы, Білге-қағанның тең билеушісі, Құтлұғ-Елтеріш-қағанның ұлы.

== Өмірбаяны ==
[[Елтеріс қаған|Құтлық]] (Елтерiс) қағанның екiншi ұлы, [[Білге қаған]]ның ([[Могилян]]) туған iнiсi. Шешесi Елбiлге қатұн. [[Ашина]] тектi. 

Күлтегiн 7 жас кезiнде әкесi Құтлық ( 680-692 жж. билік құрған) қайтыс болады. Қаған тағына оның iнiсi Қапаған (692-716 жж.) отырады. Күлтегiн мен Бiлге, Қапағанның iнiсi Бөгүнi (716 ж.) тақтан тайдырып, қағандық билiктi Бiлге қолына (716-734 ж.) алады.&lt;ref&gt;Н.Базылхан. Көне түрік бітіктастары мен ескеркіштерінің жинағы// &quot;Қазақстан тарихы VIII-XX ғғ түрік тілді деректерде&quot; атты сериясы бойынша. II том. - Алматы: Дайк-пресс, 2005.&lt;/ref&gt;

Екінші [[Шығыс Түрік қағанаты]] әскерінің бас қолбасшысы, «көк түріктің көк семсері» атанған атақты батыры. Әкесінен жастай жетім қалып, ағасы Қапаған қағанның тәрбиесінде өскен Күлтегін тым ерте есейіп, қабырғасы қатып, бұғанасы бекімей жатып, жау жарағын асынып, түрік еліне тұс тұстан төнген басқыншы жауға қарсы үлкендер қатарында тұрып, ерлікпен күреседі. Бұл ретте түріктің атақты Білге қағаны Күлтегін батырдың басына қойылған ескерткіші тасқа ойып жаздырған ғұмырнамасында: «әкем қаған өлгенде інім Күлтегін жеті жаста қалды. Он жаста Ұмай текті шешемнің бағына інім Күлтегін ер атанды» деп жазды. Тарихи деректерді салыстыра зерделесек, бұдан Күлтегіннің он жасында ер атанып, алғаш көзге түскен соғысының табғаш елінің әйел патшасы У хыудың Қапағанның басына ақша тігіп, кімде кім оны өлтірсе, соған «Жан чо» («Чоны өлтіруші», яғни Мочо Қапағанды өлтіруші) деген атпен бірінші дәрежелі кінәз атағын беремін деген уәдесін арнайы жарлықпен бекітіп, түрік еліне жазалау жорыққа қалың қол аттандырғаннан кейінгі, 694 жылғы Жау жыу және Дин жыу аймақтарында болған соғыс екені анық көрінеді. Қапаған осы соғыста 90 мың тұтқынды қолға түсірген. 
Міне, осыдан былай Күлтегіннің ерлік жолы басталады. Тарихи деректер сол кездегі ел тәуелсіздігін сақтап қалу жолында болған қырғын соғыстардың бірде біреуінің Күлтегінсіз өтпегенін, дулығасы жарқырап, жауын жапырып қан майданның ортасында жүргенін тамсана баяндайды. Бұл арада сол деректерді тізіп жатпай ақ, батырдың өзіне арнап орнатылған ескерткіштегі мына жазулардан да біраз жайды аңғаруға болады. Тас жазудың авторы Йолығ тегін Күлтегін ерлігін былайша тізбелейді:

Он алты жасына келгенде.... алты чуб, [[соғды]]ларға қарсы аттандық. Күлтегін жауға жалғыз ұмтылды. Ол тұтықты қарулы басшылармен қолға түсірді. Ол әскерді сонда талқандады. Жиырма бір жасында Чача Сеңүнмен айқастық. Күлтегін әуелі Тадықан шораның Боз атын мініп шапты. Ол ат сонда өлді. Екіншісінде Ышбыр Жамтардың боз атын мініп шапты. Ол ат та сонда өлді. (Күлтегіннің) сауытына, қалқанына жүздеген оқ тиді, бірақ бірі де денесіне дарыған жоқ. Күлтегін жиырма алты жасқа келгенде қырғыздарға қарсы аттандық. Күлтегін Байырқының Ақбоз айғырына мініп, шабуылға ұмтылды. Бір батырын оққа ұшырды, екі батырын найзамен түйреп түсірді. Ақбоз айғырдың белі үзілді. Қырғыз қағанын өлтіріп, елін алдық... Тоғу қаласында шайқастық. Күлтегін Азбан ағын мініп ұмтылды. Алты батырын шаншып түсіріп, жетіншісін қылышпен шапты. Тоғыз батырын қуып жетіп, тақымға басты.... Оғыздармен соғыстық Күлтегін Жетімек (Өгсіз) атқа мініп шауып, тоғыз ерін шанышты... Түргеш халқы жау болды. Күлтегінді шағын қолмен жібердік. Жойқын соғыс жасапты. Қара түргеш халқы сол жерде өлім тауыпты...

Осылай жалғаса береді. Қарап отырсаңыз, Күлтегін батыр 47 жасқа жетіп, қаза тапқанша соғыссыз өткен жылы болмапты. Соның бәрінде ол жау қолына жасындай тиіп, түрік қолын жеңіске жеткізіп отырыпты.

Әкесі Құтылығ (Елтеріс) қаған Екінші Шығыс Түрік қағанатының іргесін қалап, шаңырағын көтерсе, артында қалған екі баласы: үлкені Білге қағаны ел бастап, кішісі Күлтегіні қол бастап, сол қағанаттың айбынын асырып, мерейін тасытыпты. Ағайынды екі ұлан ақыл қосып бірге қимылдап, елінің бірі алтын тұтқасына, бірі айбарлы асыл тірегіне айналыпты. Ажал алтын тұтқасына, бірі айбарлы асыл тірегіне айналыпты. Ажал жетіп, сол асыл тірек құлағанда Ұлы Дала күңіреніп, төрткүл дүниеден түгел елшілер келіп, Күлтегін рухына тағзым етіпті. Басына ел тарихын жазып, алып ескерткіш орнатыпты. Сол ескерткіштің ғылыми көшірмесі бұл күнде тәуелсіз еліміздің астанасында, Еуразия ұлттық университеті бас ғимаратының төрінде тұр. Батыр бабаның бақытты ұрпағы күн сайын ескерткіш қасына келіп, ұлы Ерлікке тағзым етеді, ата рухына адалдықтарын білдіреді.
&lt;ref&gt;Тараз Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://irq.kaznpu.kz/?mod=1&amp;tid=1&amp;oid=15&amp;lang=k Күл-тегін ескерткіш кешені мен бітіктасы туралы толық мәлімет]
* [http://irq.kaznpu.kz/?lang=k&amp;mod=1&amp;tid=1&amp;oid=15&amp;m=1 Күл-тегін бітіктасының мәтіні]

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>pt3wydlgcdc0cn87ysfe08lu5kg25rb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бумын қаған</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5122</id>
    <revision>
      <id>3618770</id>
      <parentid>2946611</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10756" sha1="nu6yjhl7u7o7tbf0zod3axykbwmlnaw" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Бумын қаған
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Түрік қағанаты]]ның I қағаны
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = [[552 жыл|552]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[552 жыл|552]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = Мемлекет негізін қалады
 | Ізбасары             = [[Қара-Еске қаған]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 552 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = Қара-Еске
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Тәңіршілдік]] 
 | Туған күні         = 490 
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 552
 | Қайтыс болған жері   = Суяб
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Ашина]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Ту 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = [[Қара-Еске қаған]]&lt;br /&gt;[[Мұқан қаған]] 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Туұлы Бумын қаған''' (490 – 552 ж.) - түркілердің өздері «Мәңгі ел» деп атаған әйгілі Бірінші [[Түрік қағанаты]]ның негізін қалаушы тарихи ұлы тұлғалардың бірі.

== Қайраткерлігі ==
Оның алғаш тарихқа танылуы түркі еліне Батыс Вей империясының елшілерінің келуімен тікелей байланысты. Бұл кезде түркі елі [[Жужан қағанаты]]ның құрамындағы, соларға темір кенін өндірумен айналысатын бодан ел болатын. Бумынның бұл кездегі билік лауазымы ұлы йабғу (даиеху). Оған ол түркі елінің басшысы болған әкесі Ту (Туву) өлгеннен кейін, мұрагерлік жолмен ие болған.

Кезінде хатталып, қағаз бетіне түспегендіктен, Батыс Вей империясынан елші келгенге дейінгі түркі елінің де, оның басшысы Бумынның да тарихы белгісіз. Сондықтан да болар тарихшылар ортағасырлық түркілердің тарихын, шартты түрде, осы елшілер келген &quot;да тун&quot; жылнамасының он бірінші жылынан, яғни 545 жылдан бастайды.

Елшінің келген мақсаты түркілердің Батыс Вей империясының бақталасы Шығыс Вей империясының одақтасы болып отырған Жужан мемлекетіне қарсы қойып, қарсыластар күшін әлсірету әрі оларды күресте өздерінің жақтасы ету болатын. Бумынның аса ірі саясаткер, көреген басшы екенін танытатын тұс та, міне, осы кез. Ол алып империяның айдапсалына елігіп, билікке таласушылардың қолшоқпарына айналмай, өз саясатын жүргізе біледі.

Асылы, Бумын өзін империя қолдайды екен деп, аңдаусыз аяқ басудың апатқа ұрындырарын мейлінше ұққан сақ жан. [[Жылнама]]лар жеткізген тапшы деректер осыны дәлелдейді. Ол Батыс Вей секілді империяның қолдауын пайдаланып қалайын деп, телылар сияқты жанталасып, бірден атқа қонбайды. Батыс Вейдің елшісі кеткеннен кейін оларға өзінің елшісін жіберіп, бар жағдайды өз адамдары арқылы толық біліп алады. Күресте көмектеседі деген империясының өз көмегіне зәру мүшкіл хәлін көреді. Азаттық күресінде тек өз күшіне ғана сүйену керектігін, қазіргі жағдайында қыздырманың тіліне еріп, қарсы шыққанменен, дәуірлеп тұрған жужандарды жеңуге шамасы жетпейтінін түсінеді. Сол себепті де ол ешкім күтпеген әрекетке барып, жужандарға қарсы жорыққа аттанған телы тайпаларын қолдау орнына, оларға тосыннан тиісіп, бүкіл елін өз қарауына қосып алады.

Бұл ретте «Жыу кітабы» (Жыушу): «Осы кезде (546 ж.) телылар жужандарға қарсы жаза жорығына шығады. Тумын (Бумын) өзіне қарасты тайпаларды бастап, оларға орта жолда бүйірден тиісіп, талқанын шығарады. Сөйтіп 50 мың түтіндік бүкіл елін бағындырады» деген дерек береді.

Осылайша еліне ел қосып, жауынгерлер санын көбейтіп, әскери қуатын нығайтып алғаннан кейін барып, ол жужандарға қарсы шығудың әрекетіне көшеді. Онда да өзі бірден тиіспей, жужандардың өзін соғысуға мәжбүрлейді. Жужан мемлекетінің билеушісі Анағұйға қызын өзіне әйелдікке беруді сұрап, елшісін жібереді. Бұл сол кездің дипломатиясында: «менің енді сенімен терезем тең. Менімен санасуға тиістісің» дегенді білдіретін еді. Бұған, әрине, Анағұй келісе алмады, тас талқан болып ашуланып, Бумынды балағаттап, «Сен менің темірші құлымсың, бұлай істеуге қалай батылың барады» деп, арнайы шапқыншысын жібереді.

Бумынның күткені де осы еді. Дәстүр бойынша, енді оның қорланған жан есебінде не істеймін десе де еркі бар, халықтың толық қолдауына ие болады. Осыны қапысыз пайдаланған Бумын өшпенділікті одан әрі өршіте түсу үшін Анагүйдің шапқыншысының басын алуға әмір береді. Қаған шапқыншысын өлтіру бұл дағы соғыс ашудың бір сылтауы болатын.

Ақыры фи ди жылнамасының бірінші жылының (552ж.) бірінші айында Хуәй хуанның терістігіндегі кең жазықта жужандар мен түркі әскері шешуші айқасқа шықты. Осы шайқасқа жеті жыл бойы қапысыз дайындалған Бумын ашудың жетегінде асығыс жиналған жужан әскерінің тас талқанын шығарды. Ойсырай жеңілген Анағұй өзіне-өзі қол жұмсады. Сөйтіп байтақ далада бір жарым ғасыр бойы дара билік жүргізген Жужан қағандығы құлады. Оның орнына кейін Ұлы Далаға бірнеше ғасыр бойы үстемдігін жүргізген атақты Түркі қағанаты орнады.

Түркі елі жиналып, Бумынды ақ киізге көтеріп, «Елхан» деп жариялады. Әйеліне «Ел Білге қатын» деген атақ берді. Бірақ Бумын қаған өзі орнатқан қағанаттың дәуірлеп дүркірегенін көре алмады. 553 жылдың қозы айында өз ажалынан қайтыс болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Түрік қағандары}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:552 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қағандар]]
[[Санат:Ашина әулеті]]
[[Санат:Түркі қағанатының билеушілері]]</text>
      <sha1>nu6yjhl7u7o7tbf0zod3axykbwmlnaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әмір Темір</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5144</id>
    <revision>
      <id>3618502</id>
      <parentid>3614903</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35267-01</username>
        <id>182591</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығу тегі */</comment>
      <origin>3618502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62939" sha1="j2pk9nzum62mm8iyyamdmzlchpb7kao" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Әмір Темір
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Amir Temur ibn Amir Tarag'ay}}&lt;br /&gt;{{lang-fa|تیمور لنگ‎}}
 | Суреті               = Әмір Темір.jpeg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 180
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   =  Timurid.svg
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      =  [[1370]] 
 | Басқаруын аяқтады    =  [[1405]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              =  [[Хусейн (Мавераннахр әмірі)|Хусейн]] ([[1364]]–[[1370]])
 | Ізбасары             =  [[Халил-Султан]] ([[1405]]–[[1409]])
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  [[Ислам]], [[суфизм]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         =  08.04.1336
 | Туған жері         = Мәуереннахрдағы Кеш қаласы, қазіргі [[Шахрисабз]], Самарқан
 | Қайтыс болған күні   = 18.02.1405
 | Қайтыс болған жері   = [[Отырар]]
 | Жерленді             =  [[Гур Эмир]], [[Самарқан]], [[Өзбекстан]]
 | Династия             = [[Темір әулеті]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Мухаммад Тарағай
 | Анасы                = Текина-хатун
 | Жұбайы               = Турмуш ага, [[Ульджай-туркан ага]], [[Сарай-мульк ханым]], Улус ага, Ислам ага, Туман ага, Тугди-би, Дильшад ага, Чолпан-мульк ага, Тукал ханым, Кутлуг ага, Туглук-текин
 | Балалары             =  '''ұлдары''': Жихһангер (1356 — 1376)&lt;br /&gt; Әмір Шейї (1356 — 1394)&lt;br /&gt;, Мираншах (1366 — 1408)&lt;br /&gt;Шаһрух (1377 — 1447).&lt;br /&gt;'''қыздары''': [[Тагайшах|Ука бегим]], Султан Бахт ага,  Биги джан, Саадат султан, Мусалла.
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = [[Сурет:Timurid.svg|22px]] [[Темір әулеті]] империясы
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                =  «Ұлы Әмір», [[Бек]], [[Мырза]], Абу Мансур, Абу Фатих, Абу Гази, Сахиб-и Кирани, [[Қаған]],  Гете Стани, Султан, Искандар Ул Ахад, ''Гурган''&lt;ref&gt;Төре әулетінің қызы [[Сарай Мульк Ханум]]мен отандасқаннан кейін гурган (ханның кеүйеу баласы) атағын қосты.&lt;/ref&gt;. 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = '''Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулау жорықтары''':  үш жылдық (1386 - 1389)&lt;br /&gt;бес жылдық (1392 - 1397)&lt;br /&gt;және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары&lt;br /&gt; 
'''Шайқастары''': Ыстықкөл батысындағы шатқалдардағы шайқас&lt;br /&gt;Кондурч өзеніндегі шайқас&lt;br /&gt;Теректегі шайқас&lt;br /&gt;Ангора шайқасы &lt;br /&gt;Балха, Шибирган, Бадхиз, Сеистанды басып алу&lt;br /&gt;Қорасан, Серакс, Джами, Каусии, Исфераин, Туе, Келат, Астрабад, Амули, Сари, Султании, Тебризді басып алу&lt;br /&gt;Азов, Кафу, Сарай-Бату, Астраханды қирату&lt;br /&gt; Сивас, Алеппо, Дамаск, Смирнаны басып алу
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
[[Сурет:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|thumb|280px|Әмір Темір мемлекеті]]
'''Әмір Темір; Ақсақ Темір; Темірлан; Сайыпқыран''' ([[Қазақ тілі|қаз.]] Темір бін-Тарағай Барлас; [[Өзбек тілі|өз.]] Amir Temir ibn-Tarag’ay; [[Парсы тілі|пар.]] تيمور لنگ; [[Ескі моңғол жазуы|моң.]] ᠲᠡᠮᠦᠷ; [[8 сәуір]] [[1336 жыл]], Қожа-Илғыр ауылы, қазіргі [[Шахрисабз]]&lt;ref&gt;[http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/] ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР&lt;/ref&gt; — [[18 ақпан]] [[1405 жыл]], [[Отырар]]) — атақты түркі тектес халықтары билеушісі, [[Темір әулеті]] империясының негіздеушісі. 1370 жылы Мәуереннахрды басып алып, 1405 жылға дейін 35 жыл билік құрған, 27 мемлекетті қол астына бағындырған «әлем жаулаушысы». Шайқастардың бірінде Темірдің екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылады. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып ақсақ болып қалған. Ол Темирлан (дұрысы Темирленг, «ленг» парсыша-ақсақ) '''Ақсақ Темір''' атанады&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://moodle.nci.kz/mod/resource/view.php?r=1660&amp;frameset=ims&amp;page=3 | title=Әмір Темір мемлекеті}}&lt;/ref&gt;. Бірақ тағы бір нұсқасы бар, қазақ тілінде &quot;лан&quot; жұрнағы адам аттарына қосылатын жұрнақ: Нұр+лан, Ер+лан, Мейір+лан cекілді... 

== Шығу тегі ==
Әмір Темір (Темуридтер) империясының негізін қалаған Барлас руынан шыққан, Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. [[Барлас]] руы түркі тілдес тайпаларына жатқан, қазір ұрпақтары өзбек халқының ішіне кіреді. Барластар [[Шыңғысхан]]ның жаулауы кезінде, қазіргі [[Моңғолия]] жерлерінен [[Орта Азия]]ға көшкен. Түмбенай шешен – Шыңғыс ханның да, Әмір Темірдің де бабасы. Түмбенайдың екі ұлы болды – Қабыл һәм Қажұл. Қажұл Әмір Темірге 9–шы бабасы болып келеді. Әмір Темірдің арғы атасы Қарашар ноян, оның баласы Ежіл ноян оның баласы Елеңгір ноян, оның баласы Берқұл, оның баласы Мұхаммед Тарағай, оның баласы Әмір Темір.

Темір барластардың бір бөлігінің бегі, жетекшісі еді. Кейін өзіне басқа бектерін қаратты, [[Шағатай ұлысы]]ның хандары - Моғолстанның билеушілеріне қарсы [[көтеріліс]] бастаған. Темір басқарған жігіттер керуендеріне [[шабуыл]] жасаған, соңдықтан оны жасында баспашы болды дейді. Бектердің бегі болып, Шағатай ұрпақтарынан тәуелсіз мемлекет құрған. Бірақ [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы болмағандықтан, өзінің лауазымы &quot;[[хан]]&quot; емес, &quot;[[әмір]]&quot; еді.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Жастық шағы мен тұлға ретінде қалыптасуы == 
Әмір Темір [[1336 жыл]]ы [[8 сәуір]]де Мәуереннахрдағы Кеш қаласында, қазіргі Шахрисабзда, [[Самарқан]]ның оңтүстігінде орналасқан жерде дүниеге келген десе, кейбір зерттеулерде Темір 1333 жылы 7 мамырда дүниеге келген. Ал Грановский өз еңбегінде Темір Самарқанда 1336 жылы 9 сәуірде Шыңғысханның ұлының, Шағатайдың иелігінде дүниеге келген деп келіп, ол қолына қан уыстап, шашы ақ болып туған деп көрсетеді. Оның анасы Шыңғысхан тұқымынан шыққан, ал әкесі шағатай тұқымындағы әміршілердің бірі болған, бірақ оған үлкен мұра қалдырмаған.

Темірдің туған жылы туралы монғол, қытай деректерінде 1333, араб, парсы деректерінде 1336, ал еуропалық қайсыбір деректерде 1337 жыл деп жазылған. Дегенмен, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Өзбекстанда Әмір Темірдің 660 жылдық мерекесі болғанын ескеретін болсақ, оның дүниеге келуі туралы деректердегі түрлі мәліметтер мен зерттеулер денінің негізінде Темірді 1336 жылы 9 сәуірде Шахрисабздың оңтүстік-батысында Қожа-Илғыр ауылында дүниеге келген деген қорытынды жасауға болады. Темір кезеңіндегі тарихшылар оны Шыңғысхан тұқымына жақын тұлға ретінде көрсеткісі келді, яғни оның Шыңғысхан әулетімен туыстық байланысын қалыптастыруға тырысты. Клавихоның «Күнделігінде» де Темірдің әкесі шағатай тұқымынан шыққан орташа топтағы танымал кісі болғанын айтады. Ал Бартольд Темірдің әкесі Барлас руынан шыққан, мұсылман дінін ұстанған Тарағай «ноян» немесе әмір болса, анасы Текене-хатун болған деп көрсеткенімен, оның 1360 жылға дейінгі өмірін ашып көрсетпейді.

Әмір Темірге байланысты дерек көздерінде Темірдің монғолдық Барлас тайпасынан деп көрсетеді. Монғолдың «Құпия шежіресінің» желісіне жүгінсек, Темірдің шыққан тегі төмендегіше суреттеледі: «Барластар Боданчардың некесіз әйелінен туған Хачи Хүлэгтен тарайды. Хачи Хүлэгтің ұлы Барулудай деген болыпты. Өзі мығым денелі, тойымсыз мешкей болғандықтан Барулас атанады. Хачуланның бір ұлы алдына қойған асын түгесіп жеп қоятындықтан оны үлкен Барулас, енді бірі алдындағы асын тауысып жей алмайтындықтан кіші Барулас деп атаған. Кейін олардың арасынан білімді Барулас, Тодойлық Барулас дегендер шығып, барлығы Барулас атанады» делінген. [[Рашид ад-Дин]]нің шежірелер жинағында Баруластарды Тумбинай шешеннің үшінші ұрпағы Хачуланның ұлы деп көрсетеді. Зерттеушілер барластарды монғол тайпаларының Нирундық тобына жатқызады. Шыңғысхан 1206 жылы Ұлы Монғол мемлекетін құрғанда барластарды еліне ерен еңбек сіңірген осы тайпадан шыққан түлегі Хубылайға ел етіп берген. Шыңғысханның 1219-1224 жылдары Орталық Азияға жасаған шабуылы кезінде барластың еркек кіндіктері монғол әскерінің қатарына тай-тұяғымен аттанып, Шағатай ұлысы билігінде Мәуереннахрға келіп орын тепті.

Темірдің жастық шағы туралы келтірілген мәліметтер Клавихоның мәліметтерімен ұқсас келеді, тек «темір ұстасы мен кәсіпшілікпен» айналысқандығы туралы тың жайттар айтылды. Ал [[Ибн Арабшах]]тың дерегінде Темірдің әкесі кедей ұсташы болып, оның қой ұрлап жатқан сәтте оған садақтың жебесі тиіп жараланғандығы туралы айтылады. Сонымен қатар Ибн Арабшах кез-келген тонаушылық әрекетке оның соңынан еретін нөкерлердің санының ұлғайғандығы туралы да баяндайды.

Деректерде келтірілген мәліметтерде Темір туралы аңыз әңгімелер көп болғандықтан, ал жылнамалар асыра сілтеушілікпен жазылғандықтан деректердің нақты шынайылығын ажырату қиындық тудырады. Дегенмен зерттеушілердің ғылыми мәліметтері бойынша Темір 1336 жылы [[Бұқара]] аймағының батысындағы ''Кеш'' (қазіргі Шахрисабз қаласы) маңайындағы Қожа Ылғыр ауылында Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Әкесі – бек лауазымы бар барлас ақсүйектерінің бірі. Ол ХІV ғ. басында Қашқандария аймағына келіп, қоныс тебеді. Темір осы қыстақта барлас ұлдарының арасында әскери ойындарға жаттығып балалық шағын өткізеді.

[[Герасимов Михаил Михайлович|М.М. Герасимовтың]] Темір мәйітін зерттеу қорытындысы бойынша оның бойы шамамен 172 см құрағанын және физикалық жетілген өте мықты тұлға болғанын көрсетті. Оның шашы өз қатарларына қарағанда әлдеқайда ақшыл болған. Герасимов қалпына келтірген бет-пішініне және терісінің ақ түстілігіне қарап, кейбір ресейлік зерттеушілер: «Әмір Темірдің тегі еуропалық болған» дегілері келеді. Олардың мұнысы Темірдің Ресейді Алтын Орданың езгісінен құтқарғанына да байланысты болар.

Темір түрік, тәжік тілінен өзге парсы тілін де жақсы меңгерген, ғалымдардың тарихи шығармаларын тыңдап, сөйлесуді ұнататын және өзінің әңгімелерімен мұсылман тарихшыларын таң қалдыратын. Бұл туралы Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] Темірдің өзі түркі тілінен өзге парсы, тәжік тілдерін еркін меңгерген. Али Йездидің хабарлауынша ғалымдар түркі және тәжік тілдерінде жазған және кеңес өткізген. Ол көшпелілікпен қатар сол кезде билік барлас бегі Қажы Барластың қолында болған Шахрисабзға жиі барып тұруының арқасында қала өмірін де жақсы білді.

Әмір Темірдің «Әмір Темір аманаты» кітабында оның жастық шағы туралы мәліметтер айтылады: {{Дәйексөз|Жеті жасқа толғанымда, мені медресеге тапсырды және қолыма сөздер кестесін ұстатты. Оқи бастадым, жетістіктерге кереметтей сүйіндім. Тоғыз жасқа толғанымда, бес уақыт намазды үйрендім және мектептегі барлық оқушыларға бастық болып алдым. Өзім қатысқан барлық жиындарда ғұламалардың жанына отыруға ұмтылдым. Тіземен шөкелеп отыратынмын. Үлкендерді құрметтеуді әдетке айналдырдым. Көшеде балалармен ұрыс-ұрыс ойынын ойнап, өзімді әмір етіп тағайындадым, ойынды басқаратынмын және бір топты екінші топпен ұрысуға (шайқасуға) машықтандыратынмын}}.

[[1348 жыл]]ы 12 жасында Балық әмірі Қазағанның әскерилерінің қатарына алынды. Ол қарапайым әскери міндетін атқара жүріп-ақ барластарды өз айналасына топтастыра бастайды.

Атақты тарихшы Арабшах Темірді тиран және жауыз ретінде атаған, оның қарсыласы ол туралы былай айтады: {{Дәйексөз|Темір мығым денелі, ұзын бойлы, кең маңдайлы, кең кеуделі, зор дауысты және оның күшіне жететін жан болмағандығын айтады. Оның ұзын сақалы болды, оң аяғы мен оң қолы мертік болған. Ол 80 жасқа жетпей қайтыс болғанымен, ол өлген шағында өзінің қаталдығы мен ақылынан еш айырылмаған. Ол өтіріктің жауы болған, әзілдер оны қызықтырмаған, шындық ащы болса да, оны жаны сүйген. Өзі тұрған жерде қарақшылық, өлтіру мен әйелдерге деген зорлық-зомбылық туралы айтқызбаған. Сәтсіздіктер немесе жеңістер оның еңсесінің түсуіне еш әсер етпеген. Ол өзін сыйлата білетін және әскеріне жолдас болған}}.

Өз замандастарының арасында беделін көрсетіп, қолбасшылық өнерін ерте байқатады. Сондықтан да Темірдің жас кезінде өзі секілді жас барластар оның нөкері болуға ұмтылған. Оның жас кезінде өзінің әкесі секілді үш-төрт нөкер ғана болған. Клавихоның жазуы бойынша: ол өзінің төрт-бес қолшоқпары арқылы көршілерінің малдарын тартып ала бастаған. Біртіндеп жас Темір жақсы қаруланған, шағын атты әскер жинақтайды және оларды саудагерлердің керуендері мен көршілерінің жеріне олжа алуға жіберіп тұрған. Жорық сәтті болған кезде «ол өз адамдарымен тойлаған; ол мықты әрі қайырымды болғандықтан олжаның бір бөлігін өз адамдарына үлестірген, сондықтан да оның айналасына 300-ге жуық салт атты әскері жасақталды». Осы кезден бастап ол өзі және айналасындағылар үшін жер-жерлерді аралап, ұрлау мен тонаумен айналысқан. Темірдің батырлығы, мәрттігі, адамдарды тани білуі мен өзіне көмекшілерді таңдауы және қолбасшылық ерекше қабілеті барластар мен көшпелі әскери жастардың арасында асқан беделдік әкелді&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}&lt;/ref&gt;.

== Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) ([[Темір әулеті]] империясының құрылуы). ==
Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды ([[1361]]). Осы кезден бастап ол [[Моғолстан]] ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Ілияс Қожа және [[Балх]] пен [[Самарқан]] әмірі Хұсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мәуереннахрды өзінің қолына алды. Жас кезінде [[Түркістан]] маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақаттанған.

XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып, атақ-даңқы жер жүзіне тарады. [[Осман империясы]] мен Орталық Азия аймағында ол “Aksak Tіmur” (Ақсақ Темір), ирандықтарға Тимурленг, еуропалықтарға Тамерлан есімімен белгілі болды.Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм мемлекеті (1372 — 88), [[Шығыс Түркістан]] (1376), [[Герат]] (1381), [[Хорасан]] (1381), [[Қандағар]] (1383), [[Сұлтания]] (Оңтүстік Әзірбайжан, 1384), [[Тәбріз]] (1384), [[Иран]] және [[Ауғанстан]] толық бағындырылды. Бірнеше дүркін жойқын жорықтан соң [[Алтын Орданы]] күйретті. Әмір Темір 1370 — 90 жылдары Тоқтамыс хан мен [[Едіге]] әмірдің арасындағы алауыздықты шебер пайдалана отырып, [[Дешті Қыпшақ]], [[Ақ Орда]] мен Моғолстанға 10-нан астам жойқын соғыс жорығын жасады. [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқадан]] өткен жорықтарының бірінде, Ұлытау маңында, ұрпаққа естелік ретінде [[Темір жазуы|құлыптас]] қалдырған. Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына оң жағдай жасады.

90-жылдары [[Әзірбайжан]], [[Дағыстан]], Гүржістан ([[Грузия]]), [[Ирак]] Әмір Темір мемлекетінің құрамына енді. [[1398]] жылы [[Үндістан]] басып алынды. [[Сирия]] мен [[Ливан]] ([[Палестина]]) мәмлүктері бағындырылды. Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. [[1402]] жылы жазда Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Йылдырым Баязидті (Баязид) тұтқындады. Әмір Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып империя — [[Темір мемлекеті]] құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км²-ге жетті.

Әмір Темір [[1405]] жылы  Қытайға жорыққа шыққанда жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір сүрді. Темірдің денесі түнде қаладан шығарылып, 6 ай жол жүріп сүйегі [[Самарқан]]дағы Гүр-Әмір кесенесіне мұсылман дәстүріне сай жерленген. Темір ұрпақтарына ерекше ықылас танытып, олардың болашағы мен тәрбиесіне ерекше көңіл бөлгенімен, Шыңғысхан балаларымен салыстырғанда Әмір Темір балаларын аса қуантпаған. Балаларының бағынбауы, ханзадалардың бүлік шығаруы да, тіпті немересі Сұлтан Хусейіннің опасыздығы да болған. Америкалық зерттеуші, Чикаго университетінің профессоры Джон Вудстың есептеуі бойынша, Темірдің тікелей ұрпақтарының жалпы саны оның өмірінің соңына қарай жүзге жуықтаған.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/}}&lt;/ref&gt;

Әмір Темірдің 4 ұлы болды: Жихһангер (1356 — 1376), Әмір Шейї (1356 — 1394), Мираншах (1366 — 1408), Шаһрух (1377 — 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394 — 1449), [[Моғол империясы]]н құрушы [[Бабыр]] (1483 — 1530) сынды атақты адамдар шықты. Әмір Темір өлгеннен кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, тегеурінді саясаткер ретінде қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәулетті ғимараттардың пайда болуы, қалалардың өркендеуі, шөл даладағы жер суландыру құрылыстарының салынуы, қолөнер мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен тығыз байланысты. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; Әмір Темір қазақ жерінде мәңгілік өшпес ескерткіш — қасиетті [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін салып қалдырды. Сонымен қатар жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс қатігездігі оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

== Әмір-Темір кезіндегі мәдениеттің дамуы == 
Темір өз заманының аса зұлым жаулаушысы, елдер мен қалаларды қиратушы әлемге қорқыныш ұялататын қолбасшы ретінде танылса, бір қырынан ол аса талғампаз сәулетші де болды. Осы кезеңде Әмір Темірдің басшылығымен зәулім бақты сарайлар мен қалалар, елді мекендер, көпірлер тұрғызылған. Ол жердің бос жатуына жол бермеген. Темірдің жасампаздық өнерінің туындылары қалалар, медреселер, мешіттерге тіпті сол кезеңде еуропалықтардың өзі таңдана қараған (Клавихо). Ол өзіне дейінгі басшылар секілді парсы немесе араб құрылыстарын кайталамай, өзіндік ерекше мұсылман сәулет өнері тарихында бұрын жасалмаған дүниелерді тұрғызған.

Темір жаратылыстану-математика, [[астрономия]] ғалымдары мен [[тарихшы]], [[ақын]], [[лингвист]], [[теология]] саласындағы ғалымдармен өз мемлекетіндегі Мәуереннахр мен [[Хорезм]]нен басқа [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Хорасан]], [[Үндістан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Түркия]] және Батыс Магрибті қосқандағы иелігіндегі өзекті мәселелерді талқылаумен өткізген. Али Йезди тағы қызықты мәліметті келтіреді: жуырда ғана негізі қаланған Баилқан қаласында 806 ж. Темір атақты теолог ғалымдарды жинап: «Ғылым мен дін білгірлері патшаларға өз әрекетінде түрлі кеңес беру арқылы көмек көрсетіп тұрған, сендер бұл қызметті атқармайсыңдар. Менің мақсатым - әділетті шешім шығаруға жәрдем көрсетіп, менің бағыныштыларым бейбітшілікте өмір сүруіне жағдай жасап, мемлекеттің дамуына жағдайды жақсарту».

Темір сарайында Абдужаппар Хорезми, Шамсутдин Мунши, Абдулла Лисон, Бадриддин Ахмед, Нигманиддин Хорезми, Ходжа Афзал, Алаутдин Каши, Джалал Хаки және басқа да ғалымдар қызмет жасаған. Темір математика - риезнет, геометрия - хандас, архитектура - миморлик, астрономия - ханат, әдебиет, поэзия, тарих, музыка – мусики ғылым салаларының дамуына ерекше көңіл бөледі. Ол үлкен қызығушылықпен сахиб хунар (ғалымдармен) әңгіме дүкен құратын. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым ойшылдары Әмір Темір тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.

Темір Самарқанда Сарай мен мешіт, Бибі-ханым медресесін; Шахи-Зинд медресесін тұрғызады, ал қаланың айналасына бақтар мен сарайлар Шинар-Бағы, Шамал-Бағы, Дилкуш-Бағы, Бехишт-Бағын тұрғызады. Бибі ханымның салынуы жөнінде Клавихоның «Күнделігінде» атап өтіледі: «Дүйсенбі күні Темір [[Самарқан]]ға аттанып, қалаға кіретін жердегі бір үйге тоқтады. Сол үйді өзінің қайын енесінің құрметіне (Бибі-ханым) салдырады».

Кухак пен Заравшан өзендері арқылы жолдар мен көпірлер салынады, ал кейін Әмудария мен Сырдария арқылы көпір жүргізеді, Сырдария мен Ахангаран арқылы канал жүргізіледі. Суландыру жүйесі мен керуен-сарайлардың құрылысы [[Бұхара]], Лахрисабзда, [[Ферғана]]да, [[Түркістан]]да жасалады. Өте үлкен көлемде қалалар, ауылдар, монша, медресе мен мавзолейлер салынады. Құрылыс жұмыстарына жергілікті сәулетшілерден - созиби хунарлармен қатар Темір жаулап алған мемлекеттердің сәулетшілері мен құрылысшылары әкелінеді (Якубовский). Темір басып алынған елдерден 150 мыңға жуық қолөнерші шеберді өз астанасы Самарқанға алып келді, оның бұйрығы бойынша қалада және қаланың сыртында көптеген әсем сарайлар салынды. Сарайларда Темірланның жеңісті жорықтары бейнеленді. Ол Самарқанда салынып жатқан құрылыстың өзіне дейінгі салынған ғимараттардан әлдеқайда кең көлемде болғанын талап етті.

Клавихоның «Күнделігінде» Самарқан қаласының құрылыс жұмыстары жөнінде қызықты жайттар кездеседі: «Бізді жұма күні патшаның бұйрығы бойынша салынып жатқан үлкен сарайды аралатуға алып келді, бұнда шеберлер 20 жыл бойы күні-түні еңбек етіп келеді. Сарайда өте кең дәліз бен үлкен қақпа бар, оның екі жағында әртүрлі бедерлермен сәнделген екі арка бар. Бұл аркалардың астында шағын бөлмелер орналасқан... сарайдың ортасында ені үш жүз қадам болатын суат бар, оның артында алтынмен, лазурьмен ерекше безендірілген ең үлкен есік орналасқан. Есіктің ортасында, күн бейнесінің ортасында арыстан бейнеленген, оның жан-жағы да солай көмкерілген. Бұл Самарқан билеушісінің герб болған. Сарай Темірдің бұйрығы бойынша салынған дегенмен, менің ойымша сарайды бұрынғы әмірші сала бастаған, себебі бұл герб күнде бейнеленген арыстан Самарқанның бұрынғы әміршісінің таңбасы, ал Темірдің таңбасы – үш дөңгелек».

Клавихоның дерегіне сүйенсек, Самарқан қаласының құрылысы оған дейін-ақ басталған. Ал оны өз мемлекетінің астанасы етіп таңдаған Темір қаланың құрылысын жалғастырғанын білдірсе керек. Темірдің астана ретінде Самарқан қаласын таңдап алуы турасында бірнеше пікірлер бар: бірі Самарқан алғаш Темір бағындырған қалалардың ішіндегі үлкені десе, енді бірі оған табиғаты қатты ұнады, ал үшіншілері ерте кезеңнен бері бұл аймақты Тұранды атақты Афрасиб билегендіктен қызықтырған деп есептейді. Аталғандардың барлығы шындыққа жанасады, бірақ объективті себебі ол Мәуереннахрдың орталығында орналасып, географиялық жағдайы қолайлы болғандығында. Қала бай су жүйесімен жан-жағынан үш қаламен байланысты, мұнда тау, өзен және ормандар қатар орналасқан. Сонымен қатар Самарқанда сирек кездесетін түсті металдар мен құрылыс материалдарының мол қоры шоғырланған. Осының барлығы Темір мемлекетінің астанасы Самарқанды таңдауына әсер еткендігі сөзсіз.

Темір салдырған қалалардың ерекшелігі олар қалың дуалмен қоршалмады. Мысалы Самарқандағы Көк сарайда Темір жиі болмаған, бұл қазына орны ретінде жұмыс жасаған. Әмір Темір өзінің қала сыртындағы тамаша бақтарымен қоршалған сарайында болуды ұнатқан, ал ол жоқ кезде бұл аймақ қаланың бай және кедей тұрғындарының серуендейтін орны болған.

В.В. Бартольд, атап өткендей мұсылмандардың ең басты қаласы Самарқан, Темірдің ойынша, әлемдегі бірінші қалаға айналуы тиіс болатын. Темір өз кезегінде шаруашылыққа, жер жырту мен мал шаруашылығына, сауданың дамуына ерекше көңіл бөлді. Али-Йезди «Зарфарнамеде» Темір «Мәуереннахрды үш жылға салықтан босатты», сол арқылы кәсіпшілер мен жер шаруашылығымен айналысушылардың экономикалық жағдайын жеңілдеткендігін айтады. Самарқанда бейнеленген Темірдің және оның ұрпақтарының жеңістерін салуда тақырыптық кескіндеме арқылы жасалған. Темір мен оның ұрпақтары кезеңіндегі (ХІҮ-ХҮ ғғ.) қабырға суреттері көлемі мен қатардағы миниатюрасы бойынша «Үлкен француз хроникасынан» (ХҮІ ғ.) асып түскен. Осы кезеңде [[Орта Азия]]да жергілікті және шет аймақтардан келген сәулетші безендірушілердің мектептері де ашылады.

[[Қазақстан]] аумағындағы Темірдің ең үздік салдырған туындысы - [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына жағдай жасаған. Ахмет Ясауи тек насихатшы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама, мейірімді, кішіпейіл, ойшыл ақын ретінде түркі жұртына танымал болды. Ахмет Ясауи - халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты - мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы.

Бұл құрылысты салу себебі, 1390-95 жылдардағы қан төгіс ұрыстарда Темір Алтын Орданың өктемдігін жойып астанасы - Сарай Беркені өртеп жібереді. Міне, осы жеңістің құрметіне Ахмет Ясауидің ескі мазарының орнына жаңа үлкен мемориалды ескерткіш орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда мұсылманшыл Темір тек діни мақсат мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге және дала жақ сыртының сенімді болуы үшін де қажет еді. Сонымен қатар қазіргі күні бұл кесене тек қазақ халқы ғана емес барша түрік-мұсылман әлемінің мақтанышына айналып отыр. Кесене қазақтың [[Ақ Орда]] мемлекетінің оңтүстік бөлігі, Сыр бойы қалаларын Темір жаулап алған жеңісінің белгісі ретінде тұрғызылды.

Кесене құрылысы жайлы негізгі жазба деректер Йездиден шыққан Шериф ад-диннің «Зафарнама-ий Теміри» («Темір жеңістері») атты кітабында баяндалған. Бұл кітапта 1397 жылы Темірдің Қызыр Қожа ханның қызы сүйіктісі Тәукел ханымға аттанғандығы жайлы жазылады. Самарқаннан [[Ташкент]]ке барар жолда Ясы қыстағындағы Қожа Ахмет Ясауи басына зиярат етуге бұрылады. Мұнда ол ескі мазардың орнына зәулім кесенені тұрғызуға әмір етеді.

[[Түркістан]]дағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштерінің тамаша туындысы. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауда Әмір Темірдің тікелей өзі қатысып, өлшемдерді өзі анықтаған көрінеді. Кесене – үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Архетектуралық жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесенені тербездік Шараф ад-дин Тербездің баласы Абд ал-Азиз құрылыс жұмысын салған. Кесене құрылысы жайлы Шериф ад-дин былай деп жазады: «Әзірбайжан, Парсы, Үнді және т.б. елдерден әкелінген 200-ге жуық тас қалаушылар жұмыс істеп, тауда 500 адам тас өндірді. Тасты жеткізуге Үндіден әкелінген 95 піл пайдаланылды. Құрылыс барысына жиі қатысқан Темір жұмыс сапасына көңілі толмаған жағдайда кінәлілерді қатаң жазалап отырды. Темір заманында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты құрылыс жоқтың қасы еді. Кесененің әрбір кірпіші қолдан жасалып, сапасы өте жоғары болды. Кесене оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м., ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген. Кесене жобасының ерекшелігі – онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу әдістері қолданылған. Ескерткіште күмбезді аркалы элементтер мол. Сәулетші шеберлер тек аркалы күмбезді жүйенің өзіне сан түрлі әдістерді қолданған. Кесенеде аса үлкен портал (ені – 50 метрге жуық, порталдық арканың ұзындығы – 18, 2 метр), бірнеше күмбез, 35 бөлме бар. Ғимараттың биіктігі – 37,5 м. Сыртқы қабырғаның қалыңдығы – 3 м. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі [[мешіт]], [[медресе]] қызметін де атқарған. Кесененің үш қабырғаның үстіңгі жағымен өткізілген эпиграфтық фризде [[Құран Кәрім]] сүрелері мен аяттары жазылған.

Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі – қабірхана ортасында Қожа Ахмет Ясауиге құлпытас қойылған. Қабірхана есігі жұқа темірмен қапталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Кесене-мешіттің 16 терезесі, қос қабат күмбезі бар. Мешіттің батыс жақ қабырғасында [[Мекке]]дегі [[Қағба]] іспетті 3,5-2,5 метрлік мозаикалық михраб орнатылған. Кесененің оңтүстік-батыс жағындағы Аллаға құлшылық етуге арналған жерасты ғибадатханалары Ясауидің тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған.

Темір «Қалаларда мәдениетті адамдар неғұрлым көп болса, оның өсіп-өркендеуі, дамуы тез жүреді, Мәуереннахр мен Түркістан қалалары мейлінше көркейе түседі деп есептеді». Мәуереннахр мен Самарқанда бой көтерген жаңа құрылыс нысанында пейзаж көркем өнері кең тарады. Бұндай тамаша көркем суреттер Ширин-бика-ага (1385), Бибі-ханым (1404), Туман-ака (1405) қабырғаларында бейнеленген. Олардың барлығы көк бояумен, ақ жолақтармен және алтын түстермен көмкерілген. Пейзаждық туындыларда ХІV-ХV ғасырларда көркем өнер метаформасы әлемде жоқ «фирдаус» - жұмақ бақтары бейнеленді [19]. Мәуереннахрда қолданбалы өнер кеңінен тарады. Ол әсіресе, Ясыда, Самарқан пен Бұқарада жақсы таралды. Сонымен қатар Әмір Темірдің мұсылманшыл екендігі және он екі жасынан бастап намазға жығылғандығы, мұсылмандық салт-дәстүрді ерекше ұстанғандығы және өз мемлекетінде мұсылман дінінің таралуына жағдай жасағандығы деректерден белгілі. Темір өзі таққа отырып, мемлекет билігін өз қолына ұстаған сәттен бастап мемлекеттің негізгі тірегінің бірі дін екендігін мойындаған. Ол Темір түзіктері («Уложение Тимура») атты шығармада дін туралы былай дейді: &quot;Маған тәжірибе көрсетті. Дін мен заңға бағынбаған мемлекет ешқашан өзінің күші мен қуатын сақтай алмайды... Дінсіз мемлекетті шатыры жабылмаған, есіксіз, қоршаусыз, кез-келген арам пиғылды адам кіре беретін қорғансыз үймен салыстыруға болады.

Мен сондықтан өз ғимаратымды ислам дінінің ұлылығына негіздедім. Оған ережелер мен заңдарды үйлестірдім және оларды өзім билік жүргізген кезімде сақтап, мойынсұндым&quot; - дейді [3, C. 69]. Бұл Әмір Темірдің мемлекетті басқаруда дін мен дін өкілдеріне арқа сүйегендігін көрсетеді. Сондай-ақ осы шығармада Әмір Темірге пірінің мемлекетті басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жазылған ойлары келтіріледі. Онда былай делінеді: «Менің пірім маған былай деп жазды: Темір, Тәңір оны өзі қорғасын, сен мыналарды есіңде ұста. Мемлекетті басқару – Ұлы жаратушының әлемді басқаруына ұқсас. Бұл басқаруда әртүрлі қызметтер бар: тыңшылар, қызметшілер, жасауылдар және олардың әрқайсысының атқарар қызметіне қарай мойындарына артылған міндеттері бар. Олар өздеріне артылған міндет шеңберінде ғана қызмет атқарады әрі олар өз шекараларынан шықпайды және Жаратушының заңдарын қатаң сақтайды. Сонымен қатар Темір: «Мемлекет және оған билік жүргізуге арналған менің бірінші қағидам – Алла тағаланың діні мен Мұхаммед Мұстафаның (с.а.с) шариғатына бас иіп қана қоймай, оған мейлінше өріс бердім. Әр жерде және әр уақытта [[ислам]] дінін қолдап қуаттадым».

Сен пайғамбар ұрпақтарын қол астыңдағы өзге халықтан жоғары ұста. Оларға үлкен құрмет көрсет. Оларға берген сыйыңды дүние шашу деп есептеме. Сенің құдай жолына жұмсаған қаржың босқа дүние шашу емес. Сен өз қол астыңдағы халықты 12 топқа бөл. Ол сенің мемлекетіңнің сәулеті де, тірегі де болады».

Әмір Темір пірінің осы айтқанымен қоғамды он екі сатыға бөледі. Сол он екі сатылы жүйенің алғашқы сатысында Пайғамбар ұрпақтары мен ұлыс бектері, заң шығарушылар тұр. Бұл да Әмір Темірдің дінге, дін қызметкерлеріне, әсіресе Пайғамбар ұрпақтарына көзқарасы қандай болғандығын көрсетеді. Темір саясаткер ретінде ислам дініне сүйене отырып, мұсылман діндарларының беделін өз мемлекетін нығайту үшін пайдаланған және осы мақсатта ол өзге де діни нанымдарды ұтымды пайдаланған. Ол бос уақытын саятшылық пен шахмат ойнауға арнап, оны жетілдіріп отырған.

Темір өз заманында тек соғыс өнерімен ғана ерекшеленіп қоймай, жасампаздық өнерімен: өз мемлекетінде сәулет өнерінің өркендеп, жаңа мешіттер мен медреселер, бақтар мен суландыру жүйелерінің дамуына және жер шаруашылығын өркендетуге жағдай жасаған. Сонымен қатар, тарихта мұсылман сәулет өнерінің ең бір дамыған кезеңі де Темірдің есімімен тығыз байланысты. Мұсылман діні салтанат құрып, ғылымның дамуына жағдай жасаған тұлға екендігін байқауға болады.

Темір 1405 жылы [[Отырар]] қаласында дүниеден өтеді. Ол парсы деректері бойынша «өкпесіне суық тигендіктен», ал қытай деректері бойынша «іш сүзегі ауруынан дүние салған» деседі. Бұл Шариф ад-дин Йездидің еңбегінде жақсы баяндалған. «Сейхунның жағасынан кеткен Темір (1405 ж. қаңтардың 14) Отырарда Берді-бектің сарайына тоқтайды, оның жанындағы ханзадаларға, әмірлер мен жақындарына жеке-жеке бөлме береді...». Осы әңгімеден кейін «Зафарнамеде» Темірдің өліміне арналған арнайы бөлім бар онда: «Бүкіл Азияны дерлік бағындыруға жұмсаған жеті жылдық жорығынан кейін Темір өзінің ендігі ойын әлемде әділеттілік орнату мәселесіне арнайды. Өзінің бұрынғы қателіктерін жуып-шаю мақсатында ол Самарқанға келіп, бұл жерде 5 айға жуық уақытын өткізіп, идолдарға табынатын Қытай еліне қарсы жорыққа дайындалады. 1405 жылы ол Отырарға келіп, жолда қатты суық тиіп денесі қызады. Маулян Фазл-Аллах Тебрези тамаша дәрігер болғанымен, оның шипа беретін дәрілері еш көмек бермейді. Дәрігерлер тағдырмен жазылған өлімге еш араша бола алмағандары жазылады».

Шығармада Темірдің көз жұмған кезеңін 1405 жылдың 14 ақпан деп көрсетіледі. Бөлім Темірдің дүниеден өткен шағында 71 жаста болғандығын және оның 36 жыл билік құрғандығын хабардар етеді.

Ал Клавихоның «Күнделігінде» Темір Қытайға жорыққа аттанбастан бұрын қатты қартайып кеткендігін және әмірдің қабылдауында болғанда «Темір елшілердің жақын келуін сұраған, себебі алыстан жақсы көрмегендігін айтады». Ал тарихшы Хафиз-Абру мен Ибн-Арабшах Темірдің шамадан көп шарап ішкендігін өз еңбектерінде келтіреді. Сонымен қатар Хафиз-Абру «Темір ауырып жатқан кезде оның жанына әмірлері жиналады, ол алдымен бір саусағын кейін екіншісін көтереді. Жанындағыларға көзімен ымдап «Мен не айтқым келіп тұр деп сұрайды?» Әмірлер жауап береді: «Әмірші бұл жазылатын бір немесе екі жол бар деген мағынаны білдіреді» дегенде, Темір еш бөгелместен «Мен араларыңда бір-екі күннен кейін болмаймын дегенді білдіреді» деп айтады. Сонымен қатар Ибн Арабшах Темірді дәрігерлер оның іші мен маңдайына мұз қою арқылы емдеген деп көрсетеді. Бұл жерде қытай деректері шындыққа жақын келетіндігін мойындауымыз керек&lt;ref name=&quot;ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР&quot;&gt;{{cite web | url=url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}&lt;/ref&gt;.

Темір Қазақ мемлекетінің өсіп өркендеуіне кереғар рөл атқарды. [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Сарайшық]]ты қиратты, [[Жетісу]]ды басып алды, [[Ақ Орда]] мемлекетін әлсіретті. Қыпшақ-Қазақ даласында тонаушылық, басқыншылық жорықтар жасады. Темір өзінің атақ абыройын асқақтату үшін Мәуераннахр, Самарқанда ескерткіш мұнаралар, зәулім мешіттер тұрғызды.

Әмір Темір өз мемлекетіне қылыштың күшімен, қырып-жою арқылы жеткені белгілі. Ал сол кезеңде мәдениеті мен экономикасы тұрақтана бастап, шаруашылық түрлері жетіле бастаған [[Ақ Орда]] мен Моғолстан Темірдің соғыс алаңына айналды. Ол қатігездікпен халықты қырып-жойып, бағынбағандардың барлығын жермен-жексен етті. Осылайша Темір әлемдік деңгейдегі ұлы қолбасшы ретінде сақталғанымен, Қазақстан тарихында оның жорықтары қоғамның дамуы мен этникалық тұтастыққа кері әсер етті. Әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, оның зардабы тарих тағылымында орны толмас басқыншылық соғыс әрекеттері ретінде сақталды&lt;ref name=&quot;ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР&quot;/&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Әмір Темір жорықтары]]
* [[Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары]]
* [[Әмір Темірдің Қытайға елшілігі]]

[[Санат:Монархтар]]
[[Санат:Темір әулеті]]</text>
      <sha1>j2pk9nzum62mm8iyyamdmzlchpb7kao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618508</id>
      <parentid>3618502</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T14:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-35267-01|~2026-35267-01]] ([[User talk:~2026-35267-01|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3614903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62716" sha1="nvibb64kkjhsn26dvphfv8c5exdamnn" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Әмір Темір
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Amir Temur ibn Amir Tarag'ay}}&lt;br /&gt;{{lang-fa|تیمور لنگ‎}}
 | Суреті               = Әмір Темір.jpeg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 180
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   =  Timurid.svg
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      =  [[1370]] 
 | Басқаруын аяқтады    =  [[1405]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              =  [[Хусейн (Мавераннахр әмірі)|Хусейн]] ([[1364]]–[[1370]])
 | Ізбасары             =  [[Халил-Султан]] ([[1405]]–[[1409]])
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  [[Ислам]], [[суфизм]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         =  08.04.1336
 | Туған жері         = Мәуереннахрдағы Кеш қаласы, қазіргі [[Шахрисабз]], Самарқан
 | Қайтыс болған күні   = 18.02.1405
 | Қайтыс болған жері   = [[Отырар]]
 | Жерленді             =  [[Гур Эмир]], [[Самарқан]], [[Өзбекстан]]
 | Династия             = [[Темір әулеті]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Мухаммад Тарағай
 | Анасы                = Текина-хатун
 | Жұбайы               = Турмуш ага, [[Ульджай-туркан ага]], [[Сарай-мульк ханым]], Улус ага, Ислам ага, Туман ага, Тугди-би, Дильшад ага, Чолпан-мульк ага, Тукал ханым, Кутлуг ага, Туглук-текин
 | Балалары             =  '''ұлдары''': Жихһангер (1356 — 1376)&lt;br /&gt; Әмір Шейї (1356 — 1394)&lt;br /&gt;, Мираншах (1366 — 1408)&lt;br /&gt;Шаһрух (1377 — 1447).&lt;br /&gt;'''қыздары''': [[Тагайшах|Ука бегим]], Султан Бахт ага,  Биги джан, Саадат султан, Мусалла.
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = [[Сурет:Timurid.svg|22px]] [[Темір әулеті]] империясы
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                =  «Ұлы Әмір», [[Бек]], [[Мырза]], Абу Мансур, Абу Фатих, Абу Гази, Сахиб-и Кирани, [[Қаған]],  Гете Стани, Султан, Искандар Ул Ахад, ''Гурган''&lt;ref&gt;Төре әулетінің қызы [[Сарай Мульк Ханум]]мен отандасқаннан кейін гурган (ханның кеүйеу баласы) атағын қосты.&lt;/ref&gt;. 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = '''Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулау жорықтары''':  үш жылдық (1386 - 1389)&lt;br /&gt;бес жылдық (1392 - 1397)&lt;br /&gt;және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары&lt;br /&gt; 
'''Шайқастары''': Ыстықкөл батысындағы шатқалдардағы шайқас&lt;br /&gt;Кондурч өзеніндегі шайқас&lt;br /&gt;Теректегі шайқас&lt;br /&gt;Ангора шайқасы &lt;br /&gt;Балха, Шибирган, Бадхиз, Сеистанды басып алу&lt;br /&gt;Қорасан, Серакс, Джами, Каусии, Исфераин, Туе, Келат, Астрабад, Амули, Сари, Султании, Тебризді басып алу&lt;br /&gt;Азов, Кафу, Сарай-Бату, Астраханды қирату&lt;br /&gt; Сивас, Алеппо, Дамаск, Смирнаны басып алу
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
[[Сурет:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|thumb|280px|Әмір Темір мемлекеті]]
'''Әмір Темір; Ақсақ Темір; Темірлан; Сайыпқыран''' ([[Қазақ тілі|қаз.]] Темір бін-Тарағай Барлас; [[Өзбек тілі|өз.]] Amir Temir ibn-Tarag’ay; [[Парсы тілі|пар.]] تيمور لنگ; [[Ескі моңғол жазуы|моң.]] ᠲᠡᠮᠦᠷ; [[8 сәуір]] [[1336 жыл]], Қожа-Илғыр ауылы, қазіргі [[Шахрисабз]]&lt;ref&gt;[http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/] ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР&lt;/ref&gt; — [[18 ақпан]] [[1405 жыл]], [[Отырар]]) — атақты түркі тектес халықтары билеушісі, [[Темір әулеті]] империясының негіздеушісі. 1370 жылы Мәуереннахрды басып алып, 1405 жылға дейін 35 жыл билік құрған, 27 мемлекетті қол астына бағындырған «әлем жаулаушысы». Шайқастардың бірінде Темірдің екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылады. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып ақсақ болып қалған. Ол Темирлан (дұрысы Темирленг, «ленг» парсыша-ақсақ) '''Ақсақ Темір''' атанады&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://moodle.nci.kz/mod/resource/view.php?r=1660&amp;frameset=ims&amp;page=3 | title=Әмір Темір мемлекеті}}&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Әмір Темір (Темуридтер) империясының негізін қалаған Барлас руынан шыққан, Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. [[Барлас]] руы түркі тілдес тайпаларына жатқан, қазір ұрпақтары өзбек халқының ішіне кіреді. Барластар [[Шыңғысхан]]ның жаулауы кезінде, қазіргі [[Моңғолия]] жерлерінен [[Орта Азия]]ға көшкен. Түмбенай шешен – Шыңғыс ханның да, Әмір Темірдің де бабасы. Түмбенайдың екі ұлы болды – Қабыл һәм Қажұл. Қажұл Әмір Темірге 9–шы бабасы болып келеді. Әмір Темірдің арғы атасы Қарашар ноян, оның баласы Ежіл ноян оның баласы Елеңгір ноян, оның баласы Берқұл, оның баласы Мұхаммед Тарағай, оның баласы Әмір Темір.

Темір барластардың бір бөлігінің бегі, жетекшісі еді. Кейін өзіне басқа бектерін қаратты, [[Шағатай ұлысы]]ның хандары - Моғолстанның билеушілеріне қарсы [[көтеріліс]] бастаған. Темір басқарған жігіттер керуендеріне [[шабуыл]] жасаған, соңдықтан оны жасында баспашы болды дейді. Бектердің бегі болып, Шағатай ұрпақтарынан тәуелсіз мемлекет құрған. Бірақ [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы болмағандықтан, өзінің лауазымы &quot;[[хан]]&quot; емес, &quot;[[әмір]]&quot; еді.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Жастық шағы мен тұлға ретінде қалыптасуы == 
Әмір Темір [[1336 жыл]]ы [[8 сәуір]]де Мәуереннахрдағы Кеш қаласында, қазіргі Шахрисабзда, [[Самарқан]]ның оңтүстігінде орналасқан жерде дүниеге келген десе, кейбір зерттеулерде Темір 1333 жылы 7 мамырда дүниеге келген. Ал Грановский өз еңбегінде Темір Самарқанда 1336 жылы 9 сәуірде Шыңғысханның ұлының, Шағатайдың иелігінде дүниеге келген деп келіп, ол қолына қан уыстап, шашы ақ болып туған деп көрсетеді. Оның анасы Шыңғысхан тұқымынан шыққан, ал әкесі шағатай тұқымындағы әміршілердің бірі болған, бірақ оған үлкен мұра қалдырмаған.

Темірдің туған жылы туралы монғол, қытай деректерінде 1333, араб, парсы деректерінде 1336, ал еуропалық қайсыбір деректерде 1337 жыл деп жазылған. Дегенмен, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Өзбекстанда Әмір Темірдің 660 жылдық мерекесі болғанын ескеретін болсақ, оның дүниеге келуі туралы деректердегі түрлі мәліметтер мен зерттеулер денінің негізінде Темірді 1336 жылы 9 сәуірде Шахрисабздың оңтүстік-батысында Қожа-Илғыр ауылында дүниеге келген деген қорытынды жасауға болады. Темір кезеңіндегі тарихшылар оны Шыңғысхан тұқымына жақын тұлға ретінде көрсеткісі келді, яғни оның Шыңғысхан әулетімен туыстық байланысын қалыптастыруға тырысты. Клавихоның «Күнделігінде» де Темірдің әкесі шағатай тұқымынан шыққан орташа топтағы танымал кісі болғанын айтады. Ал Бартольд Темірдің әкесі Барлас руынан шыққан, мұсылман дінін ұстанған Тарағай «ноян» немесе әмір болса, анасы Текене-хатун болған деп көрсеткенімен, оның 1360 жылға дейінгі өмірін ашып көрсетпейді.

Әмір Темірге байланысты дерек көздерінде Темірдің монғолдық Барлас тайпасынан деп көрсетеді. Монғолдың «Құпия шежіресінің» желісіне жүгінсек, Темірдің шыққан тегі төмендегіше суреттеледі: «Барластар Боданчардың некесіз әйелінен туған Хачи Хүлэгтен тарайды. Хачи Хүлэгтің ұлы Барулудай деген болыпты. Өзі мығым денелі, тойымсыз мешкей болғандықтан Барулас атанады. Хачуланның бір ұлы алдына қойған асын түгесіп жеп қоятындықтан оны үлкен Барулас, енді бірі алдындағы асын тауысып жей алмайтындықтан кіші Барулас деп атаған. Кейін олардың арасынан білімді Барулас, Тодойлық Барулас дегендер шығып, барлығы Барулас атанады» делінген. [[Рашид ад-Дин]]нің шежірелер жинағында Баруластарды Тумбинай шешеннің үшінші ұрпағы Хачуланның ұлы деп көрсетеді. Зерттеушілер барластарды монғол тайпаларының Нирундық тобына жатқызады. Шыңғысхан 1206 жылы Ұлы Монғол мемлекетін құрғанда барластарды еліне ерен еңбек сіңірген осы тайпадан шыққан түлегі Хубылайға ел етіп берген. Шыңғысханның 1219-1224 жылдары Орталық Азияға жасаған шабуылы кезінде барластың еркек кіндіктері монғол әскерінің қатарына тай-тұяғымен аттанып, Шағатай ұлысы билігінде Мәуереннахрға келіп орын тепті.

Темірдің жастық шағы туралы келтірілген мәліметтер Клавихоның мәліметтерімен ұқсас келеді, тек «темір ұстасы мен кәсіпшілікпен» айналысқандығы туралы тың жайттар айтылды. Ал [[Ибн Арабшах]]тың дерегінде Темірдің әкесі кедей ұсташы болып, оның қой ұрлап жатқан сәтте оған садақтың жебесі тиіп жараланғандығы туралы айтылады. Сонымен қатар Ибн Арабшах кез-келген тонаушылық әрекетке оның соңынан еретін нөкерлердің санының ұлғайғандығы туралы да баяндайды.

Деректерде келтірілген мәліметтерде Темір туралы аңыз әңгімелер көп болғандықтан, ал жылнамалар асыра сілтеушілікпен жазылғандықтан деректердің нақты шынайылығын ажырату қиындық тудырады. Дегенмен зерттеушілердің ғылыми мәліметтері бойынша Темір 1336 жылы [[Бұқара]] аймағының батысындағы ''Кеш'' (қазіргі Шахрисабз қаласы) маңайындағы Қожа Ылғыр ауылында Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Әкесі – бек лауазымы бар барлас ақсүйектерінің бірі. Ол ХІV ғ. басында Қашқандария аймағына келіп, қоныс тебеді. Темір осы қыстақта барлас ұлдарының арасында әскери ойындарға жаттығып балалық шағын өткізеді.

[[Герасимов Михаил Михайлович|М.М. Герасимовтың]] Темір мәйітін зерттеу қорытындысы бойынша оның бойы шамамен 172 см құрағанын және физикалық жетілген өте мықты тұлға болғанын көрсетті. Оның шашы өз қатарларына қарағанда әлдеқайда ақшыл болған. Герасимов қалпына келтірген бет-пішініне және терісінің ақ түстілігіне қарап, кейбір ресейлік зерттеушілер: «Әмір Темірдің тегі еуропалық болған» дегілері келеді. Олардың мұнысы Темірдің Ресейді Алтын Орданың езгісінен құтқарғанына да байланысты болар.

Темір түрік, тәжік тілінен өзге парсы тілін де жақсы меңгерген, ғалымдардың тарихи шығармаларын тыңдап, сөйлесуді ұнататын және өзінің әңгімелерімен мұсылман тарихшыларын таң қалдыратын. Бұл туралы Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] Темірдің өзі түркі тілінен өзге парсы, тәжік тілдерін еркін меңгерген. Али Йездидің хабарлауынша ғалымдар түркі және тәжік тілдерінде жазған және кеңес өткізген. Ол көшпелілікпен қатар сол кезде билік барлас бегі Қажы Барластың қолында болған Шахрисабзға жиі барып тұруының арқасында қала өмірін де жақсы білді.

Әмір Темірдің «Әмір Темір аманаты» кітабында оның жастық шағы туралы мәліметтер айтылады: {{Дәйексөз|Жеті жасқа толғанымда, мені медресеге тапсырды және қолыма сөздер кестесін ұстатты. Оқи бастадым, жетістіктерге кереметтей сүйіндім. Тоғыз жасқа толғанымда, бес уақыт намазды үйрендім және мектептегі барлық оқушыларға бастық болып алдым. Өзім қатысқан барлық жиындарда ғұламалардың жанына отыруға ұмтылдым. Тіземен шөкелеп отыратынмын. Үлкендерді құрметтеуді әдетке айналдырдым. Көшеде балалармен ұрыс-ұрыс ойынын ойнап, өзімді әмір етіп тағайындадым, ойынды басқаратынмын және бір топты екінші топпен ұрысуға (шайқасуға) машықтандыратынмын}}.

[[1348 жыл]]ы 12 жасында Балық әмірі Қазағанның әскерилерінің қатарына алынды. Ол қарапайым әскери міндетін атқара жүріп-ақ барластарды өз айналасына топтастыра бастайды.

Атақты тарихшы Арабшах Темірді тиран және жауыз ретінде атаған, оның қарсыласы ол туралы былай айтады: {{Дәйексөз|Темір мығым денелі, ұзын бойлы, кең маңдайлы, кең кеуделі, зор дауысты және оның күшіне жететін жан болмағандығын айтады. Оның ұзын сақалы болды, оң аяғы мен оң қолы мертік болған. Ол 80 жасқа жетпей қайтыс болғанымен, ол өлген шағында өзінің қаталдығы мен ақылынан еш айырылмаған. Ол өтіріктің жауы болған, әзілдер оны қызықтырмаған, шындық ащы болса да, оны жаны сүйген. Өзі тұрған жерде қарақшылық, өлтіру мен әйелдерге деген зорлық-зомбылық туралы айтқызбаған. Сәтсіздіктер немесе жеңістер оның еңсесінің түсуіне еш әсер етпеген. Ол өзін сыйлата білетін және әскеріне жолдас болған}}.

Өз замандастарының арасында беделін көрсетіп, қолбасшылық өнерін ерте байқатады. Сондықтан да Темірдің жас кезінде өзі секілді жас барластар оның нөкері болуға ұмтылған. Оның жас кезінде өзінің әкесі секілді үш-төрт нөкер ғана болған. Клавихоның жазуы бойынша: ол өзінің төрт-бес қолшоқпары арқылы көршілерінің малдарын тартып ала бастаған. Біртіндеп жас Темір жақсы қаруланған, шағын атты әскер жинақтайды және оларды саудагерлердің керуендері мен көршілерінің жеріне олжа алуға жіберіп тұрған. Жорық сәтті болған кезде «ол өз адамдарымен тойлаған; ол мықты әрі қайырымды болғандықтан олжаның бір бөлігін өз адамдарына үлестірген, сондықтан да оның айналасына 300-ге жуық салт атты әскері жасақталды». Осы кезден бастап ол өзі және айналасындағылар үшін жер-жерлерді аралап, ұрлау мен тонаумен айналысқан. Темірдің батырлығы, мәрттігі, адамдарды тани білуі мен өзіне көмекшілерді таңдауы және қолбасшылық ерекше қабілеті барластар мен көшпелі әскери жастардың арасында асқан беделдік әкелді&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}&lt;/ref&gt;.

== Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) ([[Темір әулеті]] империясының құрылуы). ==
Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды ([[1361]]). Осы кезден бастап ол [[Моғолстан]] ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Ілияс Қожа және [[Балх]] пен [[Самарқан]] әмірі Хұсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мәуереннахрды өзінің қолына алды. Жас кезінде [[Түркістан]] маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақаттанған.

XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып, атақ-даңқы жер жүзіне тарады. [[Осман империясы]] мен Орталық Азия аймағында ол “Aksak Tіmur” (Ақсақ Темір), ирандықтарға Тимурленг, еуропалықтарға Тамерлан есімімен белгілі болды.Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм мемлекеті (1372 — 88), [[Шығыс Түркістан]] (1376), [[Герат]] (1381), [[Хорасан]] (1381), [[Қандағар]] (1383), [[Сұлтания]] (Оңтүстік Әзірбайжан, 1384), [[Тәбріз]] (1384), [[Иран]] және [[Ауғанстан]] толық бағындырылды. Бірнеше дүркін жойқын жорықтан соң [[Алтын Орданы]] күйретті. Әмір Темір 1370 — 90 жылдары Тоқтамыс хан мен [[Едіге]] әмірдің арасындағы алауыздықты шебер пайдалана отырып, [[Дешті Қыпшақ]], [[Ақ Орда]] мен Моғолстанға 10-нан астам жойқын соғыс жорығын жасады. [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқадан]] өткен жорықтарының бірінде, Ұлытау маңында, ұрпаққа естелік ретінде [[Темір жазуы|құлыптас]] қалдырған. Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына оң жағдай жасады.

90-жылдары [[Әзірбайжан]], [[Дағыстан]], Гүржістан ([[Грузия]]), [[Ирак]] Әмір Темір мемлекетінің құрамына енді. [[1398]] жылы [[Үндістан]] басып алынды. [[Сирия]] мен [[Ливан]] ([[Палестина]]) мәмлүктері бағындырылды. Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. [[1402]] жылы жазда Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Йылдырым Баязидті (Баязид) тұтқындады. Әмір Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып империя — [[Темір мемлекеті]] құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км²-ге жетті.

Әмір Темір [[1405]] жылы  Қытайға жорыққа шыққанда жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір сүрді. Темірдің денесі түнде қаладан шығарылып, 6 ай жол жүріп сүйегі [[Самарқан]]дағы Гүр-Әмір кесенесіне мұсылман дәстүріне сай жерленген. Темір ұрпақтарына ерекше ықылас танытып, олардың болашағы мен тәрбиесіне ерекше көңіл бөлгенімен, Шыңғысхан балаларымен салыстырғанда Әмір Темір балаларын аса қуантпаған. Балаларының бағынбауы, ханзадалардың бүлік шығаруы да, тіпті немересі Сұлтан Хусейіннің опасыздығы да болған. Америкалық зерттеуші, Чикаго университетінің профессоры Джон Вудстың есептеуі бойынша, Темірдің тікелей ұрпақтарының жалпы саны оның өмірінің соңына қарай жүзге жуықтаған.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/}}&lt;/ref&gt;

Әмір Темірдің 4 ұлы болды: Жихһангер (1356 — 1376), Әмір Шейї (1356 — 1394), Мираншах (1366 — 1408), Шаһрух (1377 — 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394 — 1449), [[Моғол империясы]]н құрушы [[Бабыр]] (1483 — 1530) сынды атақты адамдар шықты. Әмір Темір өлгеннен кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, тегеурінді саясаткер ретінде қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәулетті ғимараттардың пайда болуы, қалалардың өркендеуі, шөл даладағы жер суландыру құрылыстарының салынуы, қолөнер мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен тығыз байланысты. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; Әмір Темір қазақ жерінде мәңгілік өшпес ескерткіш — қасиетті [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін салып қалдырды. Сонымен қатар жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс қатігездігі оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

== Әмір-Темір кезіндегі мәдениеттің дамуы == 
Темір өз заманының аса зұлым жаулаушысы, елдер мен қалаларды қиратушы әлемге қорқыныш ұялататын қолбасшы ретінде танылса, бір қырынан ол аса талғампаз сәулетші де болды. Осы кезеңде Әмір Темірдің басшылығымен зәулім бақты сарайлар мен қалалар, елді мекендер, көпірлер тұрғызылған. Ол жердің бос жатуына жол бермеген. Темірдің жасампаздық өнерінің туындылары қалалар, медреселер, мешіттерге тіпті сол кезеңде еуропалықтардың өзі таңдана қараған (Клавихо). Ол өзіне дейінгі басшылар секілді парсы немесе араб құрылыстарын кайталамай, өзіндік ерекше мұсылман сәулет өнері тарихында бұрын жасалмаған дүниелерді тұрғызған.

Темір жаратылыстану-математика, [[астрономия]] ғалымдары мен [[тарихшы]], [[ақын]], [[лингвист]], [[теология]] саласындағы ғалымдармен өз мемлекетіндегі Мәуереннахр мен [[Хорезм]]нен басқа [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Хорасан]], [[Үндістан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Түркия]] және Батыс Магрибті қосқандағы иелігіндегі өзекті мәселелерді талқылаумен өткізген. Али Йезди тағы қызықты мәліметті келтіреді: жуырда ғана негізі қаланған Баилқан қаласында 806 ж. Темір атақты теолог ғалымдарды жинап: «Ғылым мен дін білгірлері патшаларға өз әрекетінде түрлі кеңес беру арқылы көмек көрсетіп тұрған, сендер бұл қызметті атқармайсыңдар. Менің мақсатым - әділетті шешім шығаруға жәрдем көрсетіп, менің бағыныштыларым бейбітшілікте өмір сүруіне жағдай жасап, мемлекеттің дамуына жағдайды жақсарту».

Темір сарайында Абдужаппар Хорезми, Шамсутдин Мунши, Абдулла Лисон, Бадриддин Ахмед, Нигманиддин Хорезми, Ходжа Афзал, Алаутдин Каши, Джалал Хаки және басқа да ғалымдар қызмет жасаған. Темір математика - риезнет, геометрия - хандас, архитектура - миморлик, астрономия - ханат, әдебиет, поэзия, тарих, музыка – мусики ғылым салаларының дамуына ерекше көңіл бөледі. Ол үлкен қызығушылықпен сахиб хунар (ғалымдармен) әңгіме дүкен құратын. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым ойшылдары Әмір Темір тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.

Темір Самарқанда Сарай мен мешіт, Бибі-ханым медресесін; Шахи-Зинд медресесін тұрғызады, ал қаланың айналасына бақтар мен сарайлар Шинар-Бағы, Шамал-Бағы, Дилкуш-Бағы, Бехишт-Бағын тұрғызады. Бибі ханымның салынуы жөнінде Клавихоның «Күнделігінде» атап өтіледі: «Дүйсенбі күні Темір [[Самарқан]]ға аттанып, қалаға кіретін жердегі бір үйге тоқтады. Сол үйді өзінің қайын енесінің құрметіне (Бибі-ханым) салдырады».

Кухак пен Заравшан өзендері арқылы жолдар мен көпірлер салынады, ал кейін Әмудария мен Сырдария арқылы көпір жүргізеді, Сырдария мен Ахангаран арқылы канал жүргізіледі. Суландыру жүйесі мен керуен-сарайлардың құрылысы [[Бұхара]], Лахрисабзда, [[Ферғана]]да, [[Түркістан]]да жасалады. Өте үлкен көлемде қалалар, ауылдар, монша, медресе мен мавзолейлер салынады. Құрылыс жұмыстарына жергілікті сәулетшілерден - созиби хунарлармен қатар Темір жаулап алған мемлекеттердің сәулетшілері мен құрылысшылары әкелінеді (Якубовский). Темір басып алынған елдерден 150 мыңға жуық қолөнерші шеберді өз астанасы Самарқанға алып келді, оның бұйрығы бойынша қалада және қаланың сыртында көптеген әсем сарайлар салынды. Сарайларда Темірланның жеңісті жорықтары бейнеленді. Ол Самарқанда салынып жатқан құрылыстың өзіне дейінгі салынған ғимараттардан әлдеқайда кең көлемде болғанын талап етті.

Клавихоның «Күнделігінде» Самарқан қаласының құрылыс жұмыстары жөнінде қызықты жайттар кездеседі: «Бізді жұма күні патшаның бұйрығы бойынша салынып жатқан үлкен сарайды аралатуға алып келді, бұнда шеберлер 20 жыл бойы күні-түні еңбек етіп келеді. Сарайда өте кең дәліз бен үлкен қақпа бар, оның екі жағында әртүрлі бедерлермен сәнделген екі арка бар. Бұл аркалардың астында шағын бөлмелер орналасқан... сарайдың ортасында ені үш жүз қадам болатын суат бар, оның артында алтынмен, лазурьмен ерекше безендірілген ең үлкен есік орналасқан. Есіктің ортасында, күн бейнесінің ортасында арыстан бейнеленген, оның жан-жағы да солай көмкерілген. Бұл Самарқан билеушісінің герб болған. Сарай Темірдің бұйрығы бойынша салынған дегенмен, менің ойымша сарайды бұрынғы әмірші сала бастаған, себебі бұл герб күнде бейнеленген арыстан Самарқанның бұрынғы әміршісінің таңбасы, ал Темірдің таңбасы – үш дөңгелек».

Клавихоның дерегіне сүйенсек, Самарқан қаласының құрылысы оған дейін-ақ басталған. Ал оны өз мемлекетінің астанасы етіп таңдаған Темір қаланың құрылысын жалғастырғанын білдірсе керек. Темірдің астана ретінде Самарқан қаласын таңдап алуы турасында бірнеше пікірлер бар: бірі Самарқан алғаш Темір бағындырған қалалардың ішіндегі үлкені десе, енді бірі оған табиғаты қатты ұнады, ал үшіншілері ерте кезеңнен бері бұл аймақты Тұранды атақты Афрасиб билегендіктен қызықтырған деп есептейді. Аталғандардың барлығы шындыққа жанасады, бірақ объективті себебі ол Мәуереннахрдың орталығында орналасып, географиялық жағдайы қолайлы болғандығында. Қала бай су жүйесімен жан-жағынан үш қаламен байланысты, мұнда тау, өзен және ормандар қатар орналасқан. Сонымен қатар Самарқанда сирек кездесетін түсті металдар мен құрылыс материалдарының мол қоры шоғырланған. Осының барлығы Темір мемлекетінің астанасы Самарқанды таңдауына әсер еткендігі сөзсіз.

Темір салдырған қалалардың ерекшелігі олар қалың дуалмен қоршалмады. Мысалы Самарқандағы Көк сарайда Темір жиі болмаған, бұл қазына орны ретінде жұмыс жасаған. Әмір Темір өзінің қала сыртындағы тамаша бақтарымен қоршалған сарайында болуды ұнатқан, ал ол жоқ кезде бұл аймақ қаланың бай және кедей тұрғындарының серуендейтін орны болған.

В.В. Бартольд, атап өткендей мұсылмандардың ең басты қаласы Самарқан, Темірдің ойынша, әлемдегі бірінші қалаға айналуы тиіс болатын. Темір өз кезегінде шаруашылыққа, жер жырту мен мал шаруашылығына, сауданың дамуына ерекше көңіл бөлді. Али-Йезди «Зарфарнамеде» Темір «Мәуереннахрды үш жылға салықтан босатты», сол арқылы кәсіпшілер мен жер шаруашылығымен айналысушылардың экономикалық жағдайын жеңілдеткендігін айтады. Самарқанда бейнеленген Темірдің және оның ұрпақтарының жеңістерін салуда тақырыптық кескіндеме арқылы жасалған. Темір мен оның ұрпақтары кезеңіндегі (ХІҮ-ХҮ ғғ.) қабырға суреттері көлемі мен қатардағы миниатюрасы бойынша «Үлкен француз хроникасынан» (ХҮІ ғ.) асып түскен. Осы кезеңде [[Орта Азия]]да жергілікті және шет аймақтардан келген сәулетші безендірушілердің мектептері де ашылады.

[[Қазақстан]] аумағындағы Темірдің ең үздік салдырған туындысы - [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына жағдай жасаған. Ахмет Ясауи тек насихатшы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама, мейірімді, кішіпейіл, ойшыл ақын ретінде түркі жұртына танымал болды. Ахмет Ясауи - халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты - мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы.

Бұл құрылысты салу себебі, 1390-95 жылдардағы қан төгіс ұрыстарда Темір Алтын Орданың өктемдігін жойып астанасы - Сарай Беркені өртеп жібереді. Міне, осы жеңістің құрметіне Ахмет Ясауидің ескі мазарының орнына жаңа үлкен мемориалды ескерткіш орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда мұсылманшыл Темір тек діни мақсат мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге және дала жақ сыртының сенімді болуы үшін де қажет еді. Сонымен қатар қазіргі күні бұл кесене тек қазақ халқы ғана емес барша түрік-мұсылман әлемінің мақтанышына айналып отыр. Кесене қазақтың [[Ақ Орда]] мемлекетінің оңтүстік бөлігі, Сыр бойы қалаларын Темір жаулап алған жеңісінің белгісі ретінде тұрғызылды.

Кесене құрылысы жайлы негізгі жазба деректер Йездиден шыққан Шериф ад-диннің «Зафарнама-ий Теміри» («Темір жеңістері») атты кітабында баяндалған. Бұл кітапта 1397 жылы Темірдің Қызыр Қожа ханның қызы сүйіктісі Тәукел ханымға аттанғандығы жайлы жазылады. Самарқаннан [[Ташкент]]ке барар жолда Ясы қыстағындағы Қожа Ахмет Ясауи басына зиярат етуге бұрылады. Мұнда ол ескі мазардың орнына зәулім кесенені тұрғызуға әмір етеді.

[[Түркістан]]дағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштерінің тамаша туындысы. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауда Әмір Темірдің тікелей өзі қатысып, өлшемдерді өзі анықтаған көрінеді. Кесене – үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Архетектуралық жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесенені тербездік Шараф ад-дин Тербездің баласы Абд ал-Азиз құрылыс жұмысын салған. Кесене құрылысы жайлы Шериф ад-дин былай деп жазады: «Әзірбайжан, Парсы, Үнді және т.б. елдерден әкелінген 200-ге жуық тас қалаушылар жұмыс істеп, тауда 500 адам тас өндірді. Тасты жеткізуге Үндіден әкелінген 95 піл пайдаланылды. Құрылыс барысына жиі қатысқан Темір жұмыс сапасына көңілі толмаған жағдайда кінәлілерді қатаң жазалап отырды. Темір заманында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты құрылыс жоқтың қасы еді. Кесененің әрбір кірпіші қолдан жасалып, сапасы өте жоғары болды. Кесене оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м., ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген. Кесене жобасының ерекшелігі – онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу әдістері қолданылған. Ескерткіште күмбезді аркалы элементтер мол. Сәулетші шеберлер тек аркалы күмбезді жүйенің өзіне сан түрлі әдістерді қолданған. Кесенеде аса үлкен портал (ені – 50 метрге жуық, порталдық арканың ұзындығы – 18, 2 метр), бірнеше күмбез, 35 бөлме бар. Ғимараттың биіктігі – 37,5 м. Сыртқы қабырғаның қалыңдығы – 3 м. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі [[мешіт]], [[медресе]] қызметін де атқарған. Кесененің үш қабырғаның үстіңгі жағымен өткізілген эпиграфтық фризде [[Құран Кәрім]] сүрелері мен аяттары жазылған.

Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі – қабірхана ортасында Қожа Ахмет Ясауиге құлпытас қойылған. Қабірхана есігі жұқа темірмен қапталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Кесене-мешіттің 16 терезесі, қос қабат күмбезі бар. Мешіттің батыс жақ қабырғасында [[Мекке]]дегі [[Қағба]] іспетті 3,5-2,5 метрлік мозаикалық михраб орнатылған. Кесененің оңтүстік-батыс жағындағы Аллаға құлшылық етуге арналған жерасты ғибадатханалары Ясауидің тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған.

Темір «Қалаларда мәдениетті адамдар неғұрлым көп болса, оның өсіп-өркендеуі, дамуы тез жүреді, Мәуереннахр мен Түркістан қалалары мейлінше көркейе түседі деп есептеді». Мәуереннахр мен Самарқанда бой көтерген жаңа құрылыс нысанында пейзаж көркем өнері кең тарады. Бұндай тамаша көркем суреттер Ширин-бика-ага (1385), Бибі-ханым (1404), Туман-ака (1405) қабырғаларында бейнеленген. Олардың барлығы көк бояумен, ақ жолақтармен және алтын түстермен көмкерілген. Пейзаждық туындыларда ХІV-ХV ғасырларда көркем өнер метаформасы әлемде жоқ «фирдаус» - жұмақ бақтары бейнеленді [19]. Мәуереннахрда қолданбалы өнер кеңінен тарады. Ол әсіресе, Ясыда, Самарқан пен Бұқарада жақсы таралды. Сонымен қатар Әмір Темірдің мұсылманшыл екендігі және он екі жасынан бастап намазға жығылғандығы, мұсылмандық салт-дәстүрді ерекше ұстанғандығы және өз мемлекетінде мұсылман дінінің таралуына жағдай жасағандығы деректерден белгілі. Темір өзі таққа отырып, мемлекет билігін өз қолына ұстаған сәттен бастап мемлекеттің негізгі тірегінің бірі дін екендігін мойындаған. Ол Темір түзіктері («Уложение Тимура») атты шығармада дін туралы былай дейді: &quot;Маған тәжірибе көрсетті. Дін мен заңға бағынбаған мемлекет ешқашан өзінің күші мен қуатын сақтай алмайды... Дінсіз мемлекетті шатыры жабылмаған, есіксіз, қоршаусыз, кез-келген арам пиғылды адам кіре беретін қорғансыз үймен салыстыруға болады.

Мен сондықтан өз ғимаратымды ислам дінінің ұлылығына негіздедім. Оған ережелер мен заңдарды үйлестірдім және оларды өзім билік жүргізген кезімде сақтап, мойынсұндым&quot; - дейді [3, C. 69]. Бұл Әмір Темірдің мемлекетті басқаруда дін мен дін өкілдеріне арқа сүйегендігін көрсетеді. Сондай-ақ осы шығармада Әмір Темірге пірінің мемлекетті басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жазылған ойлары келтіріледі. Онда былай делінеді: «Менің пірім маған былай деп жазды: Темір, Тәңір оны өзі қорғасын, сен мыналарды есіңде ұста. Мемлекетті басқару – Ұлы жаратушының әлемді басқаруына ұқсас. Бұл басқаруда әртүрлі қызметтер бар: тыңшылар, қызметшілер, жасауылдар және олардың әрқайсысының атқарар қызметіне қарай мойындарына артылған міндеттері бар. Олар өздеріне артылған міндет шеңберінде ғана қызмет атқарады әрі олар өз шекараларынан шықпайды және Жаратушының заңдарын қатаң сақтайды. Сонымен қатар Темір: «Мемлекет және оған билік жүргізуге арналған менің бірінші қағидам – Алла тағаланың діні мен Мұхаммед Мұстафаның (с.а.с) шариғатына бас иіп қана қоймай, оған мейлінше өріс бердім. Әр жерде және әр уақытта [[ислам]] дінін қолдап қуаттадым».

Сен пайғамбар ұрпақтарын қол астыңдағы өзге халықтан жоғары ұста. Оларға үлкен құрмет көрсет. Оларға берген сыйыңды дүние шашу деп есептеме. Сенің құдай жолына жұмсаған қаржың босқа дүние шашу емес. Сен өз қол астыңдағы халықты 12 топқа бөл. Ол сенің мемлекетіңнің сәулеті де, тірегі де болады».

Әмір Темір пірінің осы айтқанымен қоғамды он екі сатыға бөледі. Сол он екі сатылы жүйенің алғашқы сатысында Пайғамбар ұрпақтары мен ұлыс бектері, заң шығарушылар тұр. Бұл да Әмір Темірдің дінге, дін қызметкерлеріне, әсіресе Пайғамбар ұрпақтарына көзқарасы қандай болғандығын көрсетеді. Темір саясаткер ретінде ислам дініне сүйене отырып, мұсылман діндарларының беделін өз мемлекетін нығайту үшін пайдаланған және осы мақсатта ол өзге де діни нанымдарды ұтымды пайдаланған. Ол бос уақытын саятшылық пен шахмат ойнауға арнап, оны жетілдіріп отырған.

Темір өз заманында тек соғыс өнерімен ғана ерекшеленіп қоймай, жасампаздық өнерімен: өз мемлекетінде сәулет өнерінің өркендеп, жаңа мешіттер мен медреселер, бақтар мен суландыру жүйелерінің дамуына және жер шаруашылығын өркендетуге жағдай жасаған. Сонымен қатар, тарихта мұсылман сәулет өнерінің ең бір дамыған кезеңі де Темірдің есімімен тығыз байланысты. Мұсылман діні салтанат құрып, ғылымның дамуына жағдай жасаған тұлға екендігін байқауға болады.

Темір 1405 жылы [[Отырар]] қаласында дүниеден өтеді. Ол парсы деректері бойынша «өкпесіне суық тигендіктен», ал қытай деректері бойынша «іш сүзегі ауруынан дүние салған» деседі. Бұл Шариф ад-дин Йездидің еңбегінде жақсы баяндалған. «Сейхунның жағасынан кеткен Темір (1405 ж. қаңтардың 14) Отырарда Берді-бектің сарайына тоқтайды, оның жанындағы ханзадаларға, әмірлер мен жақындарына жеке-жеке бөлме береді...». Осы әңгімеден кейін «Зафарнамеде» Темірдің өліміне арналған арнайы бөлім бар онда: «Бүкіл Азияны дерлік бағындыруға жұмсаған жеті жылдық жорығынан кейін Темір өзінің ендігі ойын әлемде әділеттілік орнату мәселесіне арнайды. Өзінің бұрынғы қателіктерін жуып-шаю мақсатында ол Самарқанға келіп, бұл жерде 5 айға жуық уақытын өткізіп, идолдарға табынатын Қытай еліне қарсы жорыққа дайындалады. 1405 жылы ол Отырарға келіп, жолда қатты суық тиіп денесі қызады. Маулян Фазл-Аллах Тебрези тамаша дәрігер болғанымен, оның шипа беретін дәрілері еш көмек бермейді. Дәрігерлер тағдырмен жазылған өлімге еш араша бола алмағандары жазылады».

Шығармада Темірдің көз жұмған кезеңін 1405 жылдың 14 ақпан деп көрсетіледі. Бөлім Темірдің дүниеден өткен шағында 71 жаста болғандығын және оның 36 жыл билік құрғандығын хабардар етеді.

Ал Клавихоның «Күнделігінде» Темір Қытайға жорыққа аттанбастан бұрын қатты қартайып кеткендігін және әмірдің қабылдауында болғанда «Темір елшілердің жақын келуін сұраған, себебі алыстан жақсы көрмегендігін айтады». Ал тарихшы Хафиз-Абру мен Ибн-Арабшах Темірдің шамадан көп шарап ішкендігін өз еңбектерінде келтіреді. Сонымен қатар Хафиз-Абру «Темір ауырып жатқан кезде оның жанына әмірлері жиналады, ол алдымен бір саусағын кейін екіншісін көтереді. Жанындағыларға көзімен ымдап «Мен не айтқым келіп тұр деп сұрайды?» Әмірлер жауап береді: «Әмірші бұл жазылатын бір немесе екі жол бар деген мағынаны білдіреді» дегенде, Темір еш бөгелместен «Мен араларыңда бір-екі күннен кейін болмаймын дегенді білдіреді» деп айтады. Сонымен қатар Ибн Арабшах Темірді дәрігерлер оның іші мен маңдайына мұз қою арқылы емдеген деп көрсетеді. Бұл жерде қытай деректері шындыққа жақын келетіндігін мойындауымыз керек&lt;ref name=&quot;ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР&quot;&gt;{{cite web | url=url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}&lt;/ref&gt;.

Темір Қазақ мемлекетінің өсіп өркендеуіне кереғар рөл атқарды. [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Сарайшық]]ты қиратты, [[Жетісу]]ды басып алды, [[Ақ Орда]] мемлекетін әлсіретті. Қыпшақ-Қазақ даласында тонаушылық, басқыншылық жорықтар жасады. Темір өзінің атақ абыройын асқақтату үшін Мәуераннахр, Самарқанда ескерткіш мұнаралар, зәулім мешіттер тұрғызды.

Әмір Темір өз мемлекетіне қылыштың күшімен, қырып-жою арқылы жеткені белгілі. Ал сол кезеңде мәдениеті мен экономикасы тұрақтана бастап, шаруашылық түрлері жетіле бастаған [[Ақ Орда]] мен Моғолстан Темірдің соғыс алаңына айналды. Ол қатігездікпен халықты қырып-жойып, бағынбағандардың барлығын жермен-жексен етті. Осылайша Темір әлемдік деңгейдегі ұлы қолбасшы ретінде сақталғанымен, Қазақстан тарихында оның жорықтары қоғамның дамуы мен этникалық тұтастыққа кері әсер етті. Әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, оның зардабы тарих тағылымында орны толмас басқыншылық соғыс әрекеттері ретінде сақталды&lt;ref name=&quot;ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР&quot;/&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Әмір Темір жорықтары]]
* [[Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары]]
* [[Әмір Темірдің Қытайға елшілігі]]

[[Санат:Монархтар]]
[[Санат:Темір әулеті]]</text>
      <sha1>nvibb64kkjhsn26dvphfv8c5exdamnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақ Орда (мемлекет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5267</id>
    <revision>
      <id>3618836</id>
      <parentid>3603097</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13359" sha1="r0f157abv5u3kj33jc6mxluia1cmng6" xml:space="preserve">[[Сурет:Қазақстан және Орта Азияның картасы(1428 жылға дейінгі).png|200px|thumb|Ақ Орда]]
{{Қазақстан тарихы}}
'''Ақ Орда''' — [[Алтын Орда]]ның шығысындағы протоқазақтық ұлыс, кейіннен тәуелсіз мемлекет.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Мемлекет ==
XIV-XV ғасырларда [[Орта Азия]] мен [[Қазақстан]] [[Шағатай ұлысы|Шағатай]] мен [[Жошы хан]] ұлыстары тарихы аясында дамыды. Бұл өңірдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы түркілік ру-тайпалар қауымдыстығы ретінде жылқы шаруашылығы, қала мәдениеті мен сәулетшілік өнер, сауда-керуен жолдарын дамытумен болды. Көптеген ұлыстардың жегілікті билеуші әулет өкілдері, билері мен батырлары әлеуметтік ортасын құраған. Хандардың бір ордасы Ақ Орда деп аталды. Ол [[Жайық]] өзенінен [[Ертіс]]ке, [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір ойпаты]]нан [[Сырдария|Сыр]]дың орта шеніне дейін көшіп жүретін хандардың ордасы еді. Ақ Орданың орналасатын ірі қаласының бірі  Сырдария өзенінің орта ағысы бойында орналасқан [[Сығанақ]] қаласы болды. 

Ақ Орданың халқы - [[қыпшақтар|ноғайлы-қыпшақтар жұрты болды]]. Ол қыпшақ қауымдыстығы құрамында арғын, жалайыр, [[наймандар]], [[қоңырат]]тар, [[керейт]]тер, [[Үйсін руы|үйсіндер]], [[қарлұқтар]] болды. 
Ақ Орда хандары - [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]], [[Сартақ хан|Сартақ]], [[Баян хан|Баян]], [[Сасы Бұқа хан]], [[Ерзен хан|Ерзен]], [[Мүбәрәк Қожа хан]], [[Шымтай хан]], [[Ұрыс хан]], [[Қойыршақ хан]], [[Барақ хан|Барақ]], [[Керей хан|Керей]], [[Жәнібек хан]] және т.б.

==Күшейген кезі==
Ақ Орданың күшейген кезі XIV ғ. II жартысы. [[1361 жыл]]ы Ақ Орданың билеушісі болған [[Ұрыс хан]] өз жағдайын біраз күшейтіп, енді Алтын Орда тағын иемденуге күш салды. Сөйтіп, 1374-1375 жылдары [[Еділ]] бойымен жорыққа шыққан ол Сарайды өзіне қаратып, [[Хажы-Тархан]]ды ([[Астрахан]]ды) қоршауға алды. [[Кама]] [[бұлғарлар]]ының жерін бағындырды. Бірақ Ұрыс ханның үстемдігі ұзаққа созылмай, келесі жылы ол Еділ бойынан кетіп, Алтын Ордадағы билікті [[Мамай (қолбасшы)|Мамай]]ға беруге мәжбүр болды. [[1377 жыл]]ы Ұрыс хан қайтыс болды. 

Ақ Орда иелігі енді Ұрыс ханның баласы [[Темірмәлік хан|Темір Мәлік]]ке көшті. Бірақ осы кезде [[Маңғыстау үстірті]]нің билеушісі — Жошы әулеті Түй хожа оғланның баласы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Орта Азия әміршісі [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]]ге сүйеніп, Темір Мәліктің әскерін талқандайды. Өзін [[1379 жыл]]ы Ақ Орда ханы етіп жариялайды. Ақ Орда әмірлерінің қолдауына ие болған ол, [[1380 жыл]]ы Сарайды, Қажытарханды, Қырымды және Мамай Ордасын басып алды. Тоқтамыстың бұл табысы орыс жеріне басып кірген Алтын Орда ханы Мамайдың 1380 жылы [[Куликов шайқасы|Куликово даласында орыс әскерлерінен жеңілуі]] себебінен мүмкін болды. Тоқтамыс мұнымен тоқтаған жоқ. Атап айтқанда, Тоқтамыс Ақсақ Темірдің қамқорынан босануға тырысады. Бірақ, 1380, 1391, 1395-жылдары Ақсақ Темірдің Тоқтамысқа қарсы жасаған аса үлкен үш жорығынан кейін Алтын Орда тас-талқан болып қирайды. Темірдің басқыншылық соғыстарының нәтижесінде және ішкі талас-тартыстан XIV ғ. соңы мен XV ғ. бас кезінде Ақ Орда да әлсіреп қалады.

==Жаңа дәуір==
[[1423 жыл|1423]]-[[1424 жыл]]дары [[Ұрыс хан]]ның немересі [[Барақ хан|Барақ]] өзінің бақталастарын жеңіп шығып, Ақ Орда да хандықты өз қолына алды. Алайда, Ақ Орданың басты қаласы Сығанақ, Сырдың орта ағысындағы аудандар Темір әулетінің қолында еді. [[1425 жыл|1425]]-[[1426 жыл]]дары Барақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]]дің немересі [[Ұлықбек]]ке қарсы жорыққа аттанып, Сығанақты және Сыр бойындағы басқа да қалаларды босатты. Жорықта жүріп Барақ қаза тапқаннан кейін Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]тың билігі [[Шайбани әулеті]]не көшті. Барақ өлген соң олар Ақ Орданың елеулі бөлігін жаулап алды. Сөйтіп, [[1227 жыл]]ы [[Жошы хан|Жошы]] қайтыс болып, оның ұлысы екіге жіктелгенде пайда болған Ақ Орда екі ғасыр өмір сүрді. 

Ақ Орданың отырықшы аудандарында жерді шартты түрде иелену мен жеке меншіктің түрлері қалыптасты. [[Мал шаруашылығы]] да дамыды. Жер иеленушіліктің інжу, милк, сойырғал сияқты түрлері және [[Тархандық жерлер|тархандық]] сый тарту болған. Ақ Орданың еңбекші халқы хандар мен ақсүйектер пайдасына күпшір, [[зекет]], [[тағар]] тәрізді салықтар төлеп тұрды. Ақ Орданың ресми тілі [[қыпшақ тілі]] болды.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Тұжырымдар==
[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Әуезов]] ''«Әдебиет тарихы»'' атты монографиясында ([[1927 жыл|1927]]) Ақ Орда тұсындағы тарихи оқиғаларды талдай келе, көп дәуір «исі түркі жұртының бірлігі мен елдігін ойлаған ұлы батырларды туғызды» деген пікір түйеді. Ондай шығармалардың қатарына ''«Қобыланды», «Ер Тарғын», «Ер Сайын», «Шора батыр»'' жырларын жатқызады. Жазушы бұл тұжырымын: ''«Батырлар әңгімесінің басы ескі түркі бірлігінің заманындағы әңгімелерден шығады. Қазақ елінің ескілігі жалғыз қазақтікі емес, жалпы түрік жұртының ескілігі деп саналуға керек. Бұрынғы түрік, моңғол дәуірі жүрген заманда «Алтын Орда, Ақ Орда күндері»'' айтылатын жерлер бар. 

[[Ноғай ордасы|Ноғай]], [[Қырым хандығы|Қырым]], [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ]], [[Қырғыздар]]дың бір жалаудың астында бір ел болып жүрген кездерін айтады. Бұл түрік жұрттарының жік-жікке бөлінбей тұрған күндері бірін-бірі жат демей, бауыр көріп журген кездері. Қазақтағы батырлар әңгімесінің осы кездерде шыққаны бір жік болып, кейінгі замандағы шыққандары екінші бір жік болады. &quot;Алғашқы жіктегі - ұлы батырлар&quot; деп одан әрі дамытады. Осы еңбекте түркі тілдес халықтардың бірлігін аңсаған тарихи жырларды ерекше бөліп қарағаны үшін оған [[1927 жыл|1927]]-[[1932 жыл|1932]] және [[1945 жыл|1945]]-[[1951 жыл|1951]] жылдары ''' «Ұлтшыл - ұлы түрікшіл»'', «Алтын Орда»'' мен ''«Ақ Орда»'' дәуірінің тұсындағы хандықты көксеп отыр» деген айып тағылды.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;'''

== Ұлыс шекарасы ==
Ұлыс шекарасы батысында Мұғалжар тауымен, солтүстігінде сібір ормандарымен, шығысында Ертіс өзенімен және оңтүстігінде Сырдария өзенімен және Балқаш көлімен шектесіп жатты. Шибан ұлысымен қосылғаннан кейін батысында Орал өзенімен тоғысты.

Ұлыс аудандарға бөлінген:

* [[Сығанақ ауданы]], ұлыстың оңтүстігінде. Орталық — [[Сығанақ]].
* [[Ұлытау ауданы]], ұлыстың орталығында. Орталық — [[Орда-Базар]].
* [[Шығыс ауданы]] (Ертіс ауданы) ұлыстың шығысында орналасқан.
* [[Сарайшық ауданы]] ұлыстың батысында орналасқан. Орталық — [[Сарайшық]].

== Хандар тізімі ==

# [[Орда Ежен хан]], [[Жошы хан]] ұлы 1242—1251
# [[Күнқыран хан]], [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]] [[Орда Ежен хан|хан]] ұлы 1251—1288, Шибан 1280—1288 ұлысының ханы
# [[Қоныша хан]], [[Сартақтай]] оғлан ұлы, [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]] [[Орда Ежен хан|хан]] немересі 1288—1302
# [[Баян хан]], [[Қоныша хан]] ұлы 1302—1309
# [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұға]], [[Баян хан]] ұлы 1309—1320
# [[Ерзен хан|Ерзен-хан]], [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұға-хан]] ұлы 1320—1337
# [[Мүбәрәк Қожа хан|Мүбәрәк Қажы-хан]], [[Ерзен хан|Ерзен-хан]] ұлы 1337—1341
# [[Шымтай хан|Шымтай-хан]], [[Ерзен хан|Ерзен-хан]] ұлы 1344—1361
# [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]], [[Шымтай хан|Шымтай-хан]] ұлы 1361—1377, [[Алтын Орда]] ханы 1374—1375
# [[Тоқтақия хан|Тоқтақия-хан]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1377
# [[Темірмәлік хан|Темір Мәлік-хан]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1377—1378
# [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]], [[Түй Қожа|Түй-Қожа оғлан]] ұлы 1378—1395
# [[Құйыршық хан|Кұйыршық]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1395—1410
# [[Барақ хан]], [[Құйыршық хан]] ұлы 1410—1428, [[Алтын Орда]] ханы 1423—1428

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://mukhanov.ucoz.kz/publ/a_orda_noajly_duirindegi_azastan/9-1-0-193] — Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан.
{{Шыңғыс хан империясы}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ мемлекеті]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>r0f157abv5u3kj33jc6mxluia1cmng6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618837</id>
      <parentid>3618836</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13331" sha1="rc0fqpyzja4aozxnh1fchx63hnju0ra" xml:space="preserve">[[Сурет:Қазақстан және Орта Азияның картасы(1428 жылға дейінгі).png|200px|thumb|Ақ Орда]]
{{Қазақстан тарихы}}
'''Ақ Орда''' — [[Алтын Орда]]ның шығысындағы протоқазақтық ұлыс, кейіннен тәуелсіз мемлекет.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Мемлекет ==
XIV-XV ғасырларда [[Орта Азия]] мен [[Қазақстан]] [[Шағатай ұлысы|Шағатай]] мен [[Жошы хан]] ұлыстары тарихы аясында дамыды. Бұл өңірдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы түркілік ру-тайпалар қауымдыстығы ретінде жылқы шаруашылығы, қала мәдениеті мен сәулетшілік өнер, сауда-керуен жолдарын дамытумен болды. Көптеген ұлыстардың жегілікті билеуші әулет өкілдері, билері мен батырлары әлеуметтік ортасын құраған. Хандардың бір ордасы Ақ Орда деп аталды. Ол [[Жайық]] өзенінен [[Ертіс]]ке, [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір ойпаты]]нан [[Сырдария|Сыр]]дың орта шеніне дейін көшіп жүретін хандардың ордасы еді. Ақ Орданың орналасатын ірі қаласының бірі  Сырдария өзенінің орта ағысы бойында орналасқан [[Сығанақ]] қаласы болды. 

Ақ Орданың халқы - [[қыпшақтар|ноғайлы-қыпшақтар жұрты болды]]. Ол қыпшақ қауымдыстығы құрамында арғын, жалайыр, [[наймандар]], [[қоңырат]]тар, [[керейт]]тер, [[Үйсін руы|үйсіндер]], [[қарлұқтар]] болды. 
Ақ Орда хандары - [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]], [[Сартақ хан|Сартақ]], [[Баян хан|Баян]], [[Сасы Бұқа хан]], [[Ерзен хан|Ерзен]], [[Мүбәрәк Қожа хан]], [[Шымтай хан]], [[Ұрыс хан]], [[Қойыршақ хан]], [[Барақ хан|Барақ]], [[Керей хан|Керей]], [[Жәнібек хан]] және т.б.

==Күшейген кезі==
Ақ Орданың күшейген кезі XIV ғ. II жартысы. [[1361 жыл]]ы Ақ Орданың билеушісі болған [[Ұрыс хан]] өз жағдайын біраз күшейтіп, енді Алтын Орда тағын иемденуге күш салды. Сөйтіп, 1374-1375 жылдары [[Еділ]] бойымен жорыққа шыққан ол Сарайды өзіне қаратып, [[Хажы-Тархан]]ды ([[Астрахан]]ды) қоршауға алды. [[Кама]] [[бұлғарлар]]ының жерін бағындырды. Бірақ Ұрыс ханның үстемдігі ұзаққа созылмай, келесі жылы ол Еділ бойынан кетіп, Алтын Ордадағы билікті [[Мамай (қолбасшы)|Мамай]]ға беруге мәжбүр болды. [[1377 жыл]]ы Ұрыс хан қайтыс болды. 

Ақ Орда иелігі енді Ұрыс ханның баласы [[Темірмәлік хан|Темір Мәлік]]ке көшті. Бірақ осы кезде [[Маңғыстау үстірті]]нің билеушісі — Жошы әулеті Түй хожа оғланның баласы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Орта Азия әміршісі [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]]ге сүйеніп, Темір Мәліктің әскерін талқандайды. Өзін [[1379 жыл]]ы Ақ Орда ханы етіп жариялайды. Ақ Орда әмірлерінің қолдауына ие болған ол, [[1380 жыл]]ы Сарайды, Қажытарханды, Қырымды және Мамай Ордасын басып алды. Тоқтамыстың бұл табысы орыс жеріне басып кірген Алтын Орда ханы Мамайдың 1380 жылы [[Куликов шайқасы|Куликово даласында орыс әскерлерінен жеңілуі]] себебінен мүмкін болды. Тоқтамыс мұнымен тоқтаған жоқ. Атап айтқанда, Тоқтамыс Ақсақ Темірдің қамқорынан босануға тырысады. Бірақ, 1380, 1391, 1395-жылдары Ақсақ Темірдің Тоқтамысқа қарсы жасаған аса үлкен үш жорығынан кейін Алтын Орда тас-талқан болып қирайды. Темірдің басқыншылық соғыстарының нәтижесінде және ішкі талас-тартыстан XIV ғ. соңы мен XV ғ. бас кезінде Ақ Орда да әлсіреп қалады.

==Жаңа дәуір==
[[1423 жыл|1423]]-[[1424 жыл]]дары [[Ұрыс хан]]ның немересі [[Барақ хан|Барақ]] өзінің бақталастарын жеңіп шығып, Ақ Орда да хандықты өз қолына алды. Алайда, Ақ Орданың басты қаласы Сығанақ, Сырдың орта ағысындағы аудандар Темір әулетінің қолында еді. [[1425 жыл|1425]]-[[1426 жыл]]дары Барақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]]дің немересі [[Ұлықбек]]ке қарсы жорыққа аттанып, Сығанақты және Сыр бойындағы басқа да қалаларды босатты. Жорықта жүріп Барақ қаза тапқаннан кейін Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]тың билігі [[Шайбани әулеті]]не көшті. Барақ өлген соң олар Ақ Орданың елеулі бөлігін жаулап алды. Сөйтіп, [[1227 жыл]]ы [[Жошы хан|Жошы]] қайтыс болып, оның ұлысы екіге жіктелгенде пайда болған Ақ Орда екі ғасыр өмір сүрді. 

Ақ Орданың отырықшы аудандарында жерді шартты түрде иелену мен жеке меншіктің түрлері қалыптасты. [[Мал шаруашылығы]] да дамыды. Жер иеленушіліктің інжу, милк, сойырғал сияқты түрлері және [[Тархандық жерлер|тархандық]] сый тарту болған. Ақ Орданың еңбекші халқы хандар мен ақсүйектер пайдасына күпшір, [[зекет]], [[тағар]] тәрізді салықтар төлеп тұрды. Ақ Орданың ресми тілі [[қыпшақ тілі]] болды.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Тұжырымдар==
[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Әуезов]] ''«Әдебиет тарихы»'' атты монографиясында ([[1927 жыл|1927]]) Ақ Орда тұсындағы тарихи оқиғаларды талдай келе, көп дәуір «исі түркі жұртының бірлігі мен елдігін ойлаған ұлы батырларды туғызды» деген пікір түйеді. Ондай шығармалардың қатарына ''«Қобыланды», «Ер Тарғын», «Ер Сайын», «Шора батыр»'' жырларын жатқызады. Жазушы бұл тұжырымын: ''«Батырлар әңгімесінің басы ескі түркі бірлігінің заманындағы әңгімелерден шығады. Қазақ елінің ескілігі жалғыз қазақтікі емес, жалпы түрік жұртының ескілігі деп саналуға керек. Бұрынғы түрік, моңғол дәуірі жүрген заманда «Алтын Орда, Ақ Орда күндері»'' айтылатын жерлер бар. 

[[Ноғай ордасы|Ноғай]], [[Қырым хандығы|Қырым]], [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ]], [[Қырғыздар]]дың бір жалаудың астында бір ел болып жүрген кездерін айтады. Бұл түрік жұрттарының жік-жікке бөлінбей тұрған күндері бірін-бірі жат демей, бауыр көріп журген кездері. Қазақтағы батырлар әңгімесінің осы кездерде шыққаны бір жік болып, кейінгі замандағы шыққандары екінші бір жік болады. &quot;Алғашқы жіктегі - ұлы батырлар&quot; деп одан әрі дамытады. Осы еңбекте түркі тілдес халықтардың бірлігін аңсаған тарихи жырларды ерекше бөліп қарағаны үшін оған [[1927 жыл|1927]]-[[1932 жыл|1932]] және [[1945 жыл|1945]]-[[1951 жыл|1951]] жылдары ''' «Ұлтшыл - ұлы түрікшіл»'', «Алтын Орда»'' мен ''«Ақ Орда»'' дәуірінің тұсындағы хандықты көксеп отыр» деген айып тағылды.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;'''

== Ұлыс шекарасы ==
Ұлыс шекарасы батысында Мұғалжар тауымен, солтүстігінде сібір ормандарымен, шығысында Ертіс өзенімен және оңтүстігінде Сырдария өзенімен және Балқаш көлімен шектесіп жатты. Шибан ұлысымен қосылғаннан кейін батысында Орал өзенімен тоғысты.

Ұлыс аудандарға бөлінген:

* [[Сығанақ ауданы]], ұлыстың оңтүстігінде. Орталық — [[Сығанақ]].
* [[Ұлытау ауданы]], ұлыстың орталығында. Орталық — [[Орда-Базар]].
* [[Шығыс ауданы]] (Ертіс ауданы) ұлыстың шығысында орналасқан.
* [[Сарайшық ауданы]] ұлыстың батысында орналасқан. Орталық — [[Сарайшық]].

== Хандар тізімі ==

# [[Орда Ежен хан]], [[Жошы хан]] ұлы 1242—1251
# [[Күнқыран хан]], [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]] [[Орда Ежен хан|хан]] ұлы 1251—1288, Шибан 1280—1288 ұлысының ханы
# [[Қоныша хан]], [[Сартақтай]] оғлан ұлы, [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]] [[Орда Ежен хан|хан]] немересі 1288—1302
# [[Баян хан]], [[Қоныша хан]] ұлы 1302—1309
# [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұға]], [[Баян хан]] ұлы 1309—1320
# [[Ерзен хан|Ерзен-хан]], [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұға-хан]] ұлы 1320—1337
# [[Мүбәрәк Қожа хан|Мүбәрәк Қажы-хан]], [[Ерзен хан|Ерзен-хан]] ұлы 1337—1341
# [[Шымтай хан|Шымтай-хан]], [[Ерзен хан|Ерзен-хан]] ұлы 1344—1361
# [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]], [[Шымтай хан|Шымтай-хан]] ұлы 1361—1377, [[Алтын Орда]] ханы 1374—1375
# [[Тоқтақия хан|Тоқтақия-хан]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1377
# [[Темір Мәлік хан]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1377—1378
# [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]], [[Түй Қожа|Түй-Қожа оғлан]] ұлы 1378—1395
# [[Құйыршық хан|Кұйыршық]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1395—1410
# [[Барақ хан]], [[Құйыршық хан]] ұлы 1410—1428, [[Алтын Орда]] ханы 1423—1428

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://mukhanov.ucoz.kz/publ/a_orda_noajly_duirindegi_azastan/9-1-0-193] — Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан.
{{Шыңғыс хан империясы}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ мемлекеті]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>rc0fqpyzja4aozxnh1fchx63hnju0ra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618838</id>
      <parentid>3618837</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Күшейген кезі */</comment>
      <origin>3618838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13312" sha1="msgcc4bzusaq9d0go30ussiqjsc9q0b" xml:space="preserve">[[Сурет:Қазақстан және Орта Азияның картасы(1428 жылға дейінгі).png|200px|thumb|Ақ Орда]]
{{Қазақстан тарихы}}
'''Ақ Орда''' — [[Алтын Орда]]ның шығысындағы протоқазақтық ұлыс, кейіннен тәуелсіз мемлекет.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Мемлекет ==
XIV-XV ғасырларда [[Орта Азия]] мен [[Қазақстан]] [[Шағатай ұлысы|Шағатай]] мен [[Жошы хан]] ұлыстары тарихы аясында дамыды. Бұл өңірдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы түркілік ру-тайпалар қауымдыстығы ретінде жылқы шаруашылығы, қала мәдениеті мен сәулетшілік өнер, сауда-керуен жолдарын дамытумен болды. Көптеген ұлыстардың жегілікті билеуші әулет өкілдері, билері мен батырлары әлеуметтік ортасын құраған. Хандардың бір ордасы Ақ Орда деп аталды. Ол [[Жайық]] өзенінен [[Ертіс]]ке, [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір ойпаты]]нан [[Сырдария|Сыр]]дың орта шеніне дейін көшіп жүретін хандардың ордасы еді. Ақ Орданың орналасатын ірі қаласының бірі  Сырдария өзенінің орта ағысы бойында орналасқан [[Сығанақ]] қаласы болды. 

Ақ Орданың халқы - [[қыпшақтар|ноғайлы-қыпшақтар жұрты болды]]. Ол қыпшақ қауымдыстығы құрамында арғын, жалайыр, [[наймандар]], [[қоңырат]]тар, [[керейт]]тер, [[Үйсін руы|үйсіндер]], [[қарлұқтар]] болды. 
Ақ Орда хандары - [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]], [[Сартақ хан|Сартақ]], [[Баян хан|Баян]], [[Сасы Бұқа хан]], [[Ерзен хан|Ерзен]], [[Мүбәрәк Қожа хан]], [[Шымтай хан]], [[Ұрыс хан]], [[Қойыршақ хан]], [[Барақ хан|Барақ]], [[Керей хан|Керей]], [[Жәнібек хан]] және т.б.

==Күшейген кезі==
Ақ Орданың күшейген кезі XIV ғ. II жартысы. [[1361 жыл]]ы Ақ Орданың билеушісі болған [[Ұрыс хан]] өз жағдайын біраз күшейтіп, енді Алтын Орда тағын иемденуге күш салды. Сөйтіп, 1374-1375 жылдары [[Еділ]] бойымен жорыққа шыққан ол Сарайды өзіне қаратып, [[Хажы-Тархан]]ды ([[Астрахан]]ды) қоршауға алды. [[Кама]] [[бұлғарлар]]ының жерін бағындырды. Бірақ Ұрыс ханның үстемдігі ұзаққа созылмай, келесі жылы ол Еділ бойынан кетіп, Алтын Ордадағы билікті [[Мамай (беклербек)|Мамай]]ға беруге мәжбүр болды. [[1377 жыл]]ы Ұрыс хан қайтыс болды. 

Ақ Орда иелігі енді Ұрыс ханның баласы [[Темір Мәлік хан]]ға көшті. Бірақ осы кезде [[Маңғыстау үстірті]]нің билеушісі — Жошы әулеті Түй хожа оғланның баласы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Орта Азия әміршісі [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]]ге сүйеніп, Темір Мәліктің әскерін талқандайды. Өзін [[1379 жыл]]ы Ақ Орда ханы етіп жариялайды. Ақ Орда әмірлерінің қолдауына ие болған ол, [[1380 жыл]]ы Сарайды, Қажытарханды, Қырымды және Мамай Ордасын басып алды. Тоқтамыстың бұл табысы орыс жеріне басып кірген Алтын Орда ханы Мамайдың 1380 жылы [[Куликов шайқасы|Куликово даласында орыс әскерлерінен жеңілуі]] себебінен мүмкін болды. Тоқтамыс мұнымен тоқтаған жоқ. Атап айтқанда, Тоқтамыс Ақсақ Темірдің қамқорынан босануға тырысады. Бірақ, 1380, 1391, 1395-жылдары Ақсақ Темірдің Тоқтамысқа қарсы жасаған аса үлкен үш жорығынан кейін Алтын Орда тас-талқан болып қирайды. Темірдің басқыншылық соғыстарының нәтижесінде және ішкі талас-тартыстан XIV ғ. соңы мен XV ғ. бас кезінде Ақ Орда да әлсіреп қалады.

==Жаңа дәуір==
[[1423 жыл|1423]]-[[1424 жыл]]дары [[Ұрыс хан]]ның немересі [[Барақ хан|Барақ]] өзінің бақталастарын жеңіп шығып, Ақ Орда да хандықты өз қолына алды. Алайда, Ақ Орданың басты қаласы Сығанақ, Сырдың орта ағысындағы аудандар Темір әулетінің қолында еді. [[1425 жыл|1425]]-[[1426 жыл]]дары Барақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]]дің немересі [[Ұлықбек]]ке қарсы жорыққа аттанып, Сығанақты және Сыр бойындағы басқа да қалаларды босатты. Жорықта жүріп Барақ қаза тапқаннан кейін Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]тың билігі [[Шайбани әулеті]]не көшті. Барақ өлген соң олар Ақ Орданың елеулі бөлігін жаулап алды. Сөйтіп, [[1227 жыл]]ы [[Жошы хан|Жошы]] қайтыс болып, оның ұлысы екіге жіктелгенде пайда болған Ақ Орда екі ғасыр өмір сүрді. 

Ақ Орданың отырықшы аудандарында жерді шартты түрде иелену мен жеке меншіктің түрлері қалыптасты. [[Мал шаруашылығы]] да дамыды. Жер иеленушіліктің інжу, милк, сойырғал сияқты түрлері және [[Тархандық жерлер|тархандық]] сый тарту болған. Ақ Орданың еңбекші халқы хандар мен ақсүйектер пайдасына күпшір, [[зекет]], [[тағар]] тәрізді салықтар төлеп тұрды. Ақ Орданың ресми тілі [[қыпшақ тілі]] болды.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Тұжырымдар==
[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Әуезов]] ''«Әдебиет тарихы»'' атты монографиясында ([[1927 жыл|1927]]) Ақ Орда тұсындағы тарихи оқиғаларды талдай келе, көп дәуір «исі түркі жұртының бірлігі мен елдігін ойлаған ұлы батырларды туғызды» деген пікір түйеді. Ондай шығармалардың қатарына ''«Қобыланды», «Ер Тарғын», «Ер Сайын», «Шора батыр»'' жырларын жатқызады. Жазушы бұл тұжырымын: ''«Батырлар әңгімесінің басы ескі түркі бірлігінің заманындағы әңгімелерден шығады. Қазақ елінің ескілігі жалғыз қазақтікі емес, жалпы түрік жұртының ескілігі деп саналуға керек. Бұрынғы түрік, моңғол дәуірі жүрген заманда «Алтын Орда, Ақ Орда күндері»'' айтылатын жерлер бар. 

[[Ноғай ордасы|Ноғай]], [[Қырым хандығы|Қырым]], [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ]], [[Қырғыздар]]дың бір жалаудың астында бір ел болып жүрген кездерін айтады. Бұл түрік жұрттарының жік-жікке бөлінбей тұрған күндері бірін-бірі жат демей, бауыр көріп журген кездері. Қазақтағы батырлар әңгімесінің осы кездерде шыққаны бір жік болып, кейінгі замандағы шыққандары екінші бір жік болады. &quot;Алғашқы жіктегі - ұлы батырлар&quot; деп одан әрі дамытады. Осы еңбекте түркі тілдес халықтардың бірлігін аңсаған тарихи жырларды ерекше бөліп қарағаны үшін оған [[1927 жыл|1927]]-[[1932 жыл|1932]] және [[1945 жыл|1945]]-[[1951 жыл|1951]] жылдары ''' «Ұлтшыл - ұлы түрікшіл»'', «Алтын Орда»'' мен ''«Ақ Орда»'' дәуірінің тұсындағы хандықты көксеп отыр» деген айып тағылды.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;'''

== Ұлыс шекарасы ==
Ұлыс шекарасы батысында Мұғалжар тауымен, солтүстігінде сібір ормандарымен, шығысында Ертіс өзенімен және оңтүстігінде Сырдария өзенімен және Балқаш көлімен шектесіп жатты. Шибан ұлысымен қосылғаннан кейін батысында Орал өзенімен тоғысты.

Ұлыс аудандарға бөлінген:

* [[Сығанақ ауданы]], ұлыстың оңтүстігінде. Орталық — [[Сығанақ]].
* [[Ұлытау ауданы]], ұлыстың орталығында. Орталық — [[Орда-Базар]].
* [[Шығыс ауданы]] (Ертіс ауданы) ұлыстың шығысында орналасқан.
* [[Сарайшық ауданы]] ұлыстың батысында орналасқан. Орталық — [[Сарайшық]].

== Хандар тізімі ==

# [[Орда Ежен хан]], [[Жошы хан]] ұлы 1242—1251
# [[Күнқыран хан]], [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]] [[Орда Ежен хан|хан]] ұлы 1251—1288, Шибан 1280—1288 ұлысының ханы
# [[Қоныша хан]], [[Сартақтай]] оғлан ұлы, [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]] [[Орда Ежен хан|хан]] немересі 1288—1302
# [[Баян хан]], [[Қоныша хан]] ұлы 1302—1309
# [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұға]], [[Баян хан]] ұлы 1309—1320
# [[Ерзен хан|Ерзен-хан]], [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұға-хан]] ұлы 1320—1337
# [[Мүбәрәк Қожа хан|Мүбәрәк Қажы-хан]], [[Ерзен хан|Ерзен-хан]] ұлы 1337—1341
# [[Шымтай хан|Шымтай-хан]], [[Ерзен хан|Ерзен-хан]] ұлы 1344—1361
# [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]], [[Шымтай хан|Шымтай-хан]] ұлы 1361—1377, [[Алтын Орда]] ханы 1374—1375
# [[Тоқтақия хан|Тоқтақия-хан]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1377
# [[Темір Мәлік хан]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1377—1378
# [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]], [[Түй Қожа|Түй-Қожа оғлан]] ұлы 1378—1395
# [[Құйыршық хан|Кұйыршық]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1395—1410
# [[Барақ хан]], [[Құйыршық хан]] ұлы 1410—1428, [[Алтын Орда]] ханы 1423—1428

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://mukhanov.ucoz.kz/publ/a_orda_noajly_duirindegi_azastan/9-1-0-193] — Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан.
{{Шыңғыс хан империясы}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ мемлекеті]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>msgcc4bzusaq9d0go30ussiqjsc9q0b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618839</id>
      <parentid>3618838</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13312" sha1="sucn2gkw45y4omuine99yily5ofiinf" xml:space="preserve">[[Сурет:Қазақстан және Орта Азияның картасы(1428 жылға дейінгі).png|200px|thumb|Ақ Орда]]
{{Қазақстан тарихы}}
'''Ақ Орда''' — [[Алтын Орда]]ның шығысындағы протоқазақтық ұлыс, кейіннен тәуелсіз мемлекет.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Мемлекет ==
XIV-XV ғасырларда [[Орта Азия]] мен [[Қазақстан]] [[Шағатай ұлысы|Шағатай]] мен [[Жошы хан]] ұлыстары тарихы аясында дамыды. Бұл өңірдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы түркілік ру-тайпалар қауымдыстығы ретінде жылқы шаруашылығы, қала мәдениеті мен сәулетшілік өнер, сауда-керуен жолдарын дамытумен болды. Көптеген ұлыстардың жегілікті билеуші әулет өкілдері, билері мен батырлары әлеуметтік ортасын құраған. Хандардың бір ордасы Ақ Орда деп аталды. Ол [[Жайық]] өзенінен [[Ертіс]]ке, [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір ойпаты]]нан [[Сырдария|Сыр]]дың орта шеніне дейін көшіп жүретін хандардың ордасы еді. Ақ Орданың орналасатын ірі қаласының бірі  Сырдария өзенінің орта ағысы бойында орналасқан [[Сығанақ]] қаласы болды. 

Ақ Орданың халқы - [[қыпшақтар|ноғайлы-қыпшақтар жұрты болды]]. Ол қыпшақ қауымдыстығы құрамында арғын, жалайыр, [[наймандар]], [[қоңырат]]тар, [[керейт]]тер, [[Үйсін руы|үйсіндер]], [[қарлұқтар]] болды. 
Ақ Орда хандары - [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]], [[Сартақ хан|Сартақ]], [[Баян хан|Баян]], [[Сасы Бұқа хан]], [[Ерзен хан|Ерзен]], [[Мүбәрәк Қожа хан]], [[Шымтай хан]], [[Ұрыс хан]], [[Қойыршақ хан]], [[Барақ хан|Барақ]], [[Керей хан|Керей]], [[Жәнібек хан]] және т.б.

==Күшейген кезі==
Ақ Орданың күшейген кезі XIV ғ. II жартысы. [[1361 жыл]]ы Ақ Орданың билеушісі болған [[Ұрыс хан]] өз жағдайын біраз күшейтіп, енді Алтын Орда тағын иемденуге күш салды. Сөйтіп, 1374-1375 жылдары [[Еділ]] бойымен жорыққа шыққан ол Сарайды өзіне қаратып, [[Хажы-Тархан]]ды ([[Астрахан]]ды) қоршауға алды. [[Кама]] [[бұлғарлар]]ының жерін бағындырды. Бірақ Ұрыс ханның үстемдігі ұзаққа созылмай, келесі жылы ол Еділ бойынан кетіп, Алтын Ордадағы билікті [[Мамай (беклербек)|Мамай]]ға беруге мәжбүр болды. [[1377 жыл]]ы Ұрыс хан қайтыс болды. 

Ақ Орда иелігі енді Ұрыс ханның баласы [[Темір Мәлік хан]]ға көшті. Бірақ осы кезде [[Маңғыстау үстірті]]нің билеушісі — Жошы әулеті Түй хожа оғланның баласы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Орта Азия әміршісі [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]]ге сүйеніп, Темір Мәліктің әскерін талқандайды. Өзін [[1379 жыл]]ы Ақ Орда ханы етіп жариялайды. Ақ Орда әмірлерінің қолдауына ие болған ол, [[1380 жыл]]ы Сарайды, Қажытарханды, Қырымды және Мамай Ордасын басып алды. Тоқтамыстың бұл табысы орыс жеріне басып кірген Алтын Орда ханы Мамайдың 1380 жылы [[Куликов шайқасы|Куликово даласында орыс әскерлерінен жеңілуі]] себебінен мүмкін болды. Тоқтамыс мұнымен тоқтаған жоқ. Атап айтқанда, Тоқтамыс Ақсақ Темірдің қамқорынан босануға тырысады. Бірақ, 1380, 1391, 1395-жылдары Ақсақ Темірдің Тоқтамысқа қарсы жасаған аса үлкен үш жорығынан кейін Алтын Орда тас-талқан болып қирайды. Темірдің басқыншылық соғыстарының нәтижесінде және ішкі талас-тартыстан XIV ғ. соңы мен XV ғ. бас кезінде Ақ Орда да әлсіреп қалады.

==Жаңа дәуір==
[[1423 жыл|1423]]-[[1424 жыл]]дары [[Ұрыс хан]]ның немересі [[Барақ хан|Барақ]] өзінің бақталастарын жеңіп шығып, Ақ Орда да хандықты өз қолына алды. Алайда, Ақ Орданың басты қаласы Сығанақ, Сырдың орта ағысындағы аудандар Темір әулетінің қолында еді. [[1425 жыл|1425]]-[[1426 жыл]]дары Барақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]]дің немересі [[Ұлықбек]]ке қарсы жорыққа аттанып, Сығанақты және Сыр бойындағы басқа да қалаларды босатты. Жорықта жүріп Барақ қаза тапқаннан кейін Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]тың билігі [[Шайбани әулеті]]не көшті. Барақ өлген соң олар Ақ Орданың елеулі бөлігін жаулап алды. Сөйтіп, [[1227 жыл]]ы [[Жошы хан|Жошы]] қайтыс болып, оның ұлысы екіге жіктелгенде пайда болған Ақ Орда екі ғасыр өмір сүрді. 

Ақ Орданың отырықшы аудандарында жерді шартты түрде иелену мен жеке меншіктің түрлері қалыптасты. [[Мал шаруашылығы]] да дамыды. Жер иеленушіліктің інжу, милк, сойырғал сияқты түрлері және [[Тархандық жерлер|тархандық]] сый тарту болған. Ақ Орданың еңбекші халқы хандар мен ақсүйектер пайдасына күпшір, [[зекет]], [[тағар]] тәрізді салықтар төлеп тұрды. Ақ Орданың ресми тілі [[қыпшақ тілі]] болды.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Тұжырымдар==
[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Әуезов]] ''«Әдебиет тарихы»'' атты монографиясында ([[1927 жыл|1927]]) Ақ Орда тұсындағы тарихи оқиғаларды талдай келе, көп дәуір «исі түркі жұртының бірлігі мен елдігін ойлаған ұлы батырларды туғызды» деген пікір түйеді. Ондай шығармалардың қатарына ''«Қобыланды», «Ер Тарғын», «Ер Сайын», «Шора батыр»'' жырларын жатқызады. Жазушы бұл тұжырымын: ''«Батырлар әңгімесінің басы ескі түркі бірлігінің заманындағы әңгімелерден шығады. Қазақ елінің ескілігі жалғыз қазақтікі емес, жалпы түрік жұртының ескілігі деп саналуға керек. Бұрынғы түрік, моңғол дәуірі жүрген заманда «Алтын Орда, Ақ Орда күндері»'' айтылатын жерлер бар. 

[[Ноғай ордасы|Ноғай]], [[Қырым хандығы|Қырым]], [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ]], [[Қырғыздар]]дың бір жалаудың астында бір ел болып жүрген кездерін айтады. Бұл түрік жұрттарының жік-жікке бөлінбей тұрған күндері бірін-бірі жат демей, бауыр көріп журген кездері. Қазақтағы батырлар әңгімесінің осы кездерде шыққаны бір жік болып, кейінгі замандағы шыққандары екінші бір жік болады. &quot;Алғашқы жіктегі - ұлы батырлар&quot; деп одан әрі дамытады. Осы еңбекте түркі тілдес халықтардың бірлігін аңсаған тарихи жырларды ерекше бөліп қарағаны үшін оған [[1927 жыл|1927]]-[[1932 жыл|1932]] және [[1945 жыл|1945]]-[[1951 жыл|1951]] жылдары ''' «Ұлтшыл - ұлы түрікшіл»'', «Алтын Орда»'' мен ''«Ақ Орда»'' дәуірінің тұсындағы хандықты көксеп отыр» деген айып тағылды.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;'''

== Ұлыс шекарасы ==
Ұлыс шекарасы батысында Мұғалжар тауымен, солтүстігінде сібір ормандарымен, шығысында Ертіс өзенімен және оңтүстігінде Сырдария өзенімен және Балқаш көлімен шектесіп жатты. Шибан ұлысымен қосылғаннан кейін батысында Орал өзенімен тоғысты.

Ұлыс аудандарға бөлінген:

* [[Сығанақ ауданы]], ұлыстың оңтүстігінде. Орталық — [[Сығанақ]].
* [[Ұлытау ауданы]], ұлыстың орталығында. Орталық — [[Орда-Базар]].
* [[Шығыс ауданы]] (Ертіс ауданы) ұлыстың шығысында орналасқан.
* [[Сарайшық ауданы]] ұлыстың батысында орналасқан. Орталық — [[Сарайшық]].

== Хандар тізімі ==

# [[Орда Ежен хан]], [[Жошы хан]] ұлы 1242—1251
# [[Күнқыран хан]], [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]] [[Орда Ежен хан|хан]] ұлы 1251—1288, Шибан 1280—1288 ұлысының ханы
# [[Қоныша хан]], [[Сартақтай]] оғлан ұлы, [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]] [[Орда Ежен хан|хан]] немересі 1288—1302
# [[Баян хан]], [[Қоныша хан]] ұлы 1302—1309
# [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұға]], [[Баян хан]] ұлы 1309—1320
# [[Ерзен хан|Ерзен-хан]], [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұға-хан]] ұлы 1320—1337
# [[Мүбәрәк Қожа хан|Мүбәрәк Қажы-хан]], [[Ерзен хан|Ерзен-хан]] ұлы 1337—1341
# [[Шымтай хан|Шымтай-хан]], [[Ерзен хан|Ерзен-хан]] ұлы 1344—1361
# [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]], [[Шымтай хан|Шымтай-хан]] ұлы 1361—1377, [[Алтын Орда]] ханы 1374—1375
# [[Тоқтақия хан|Тоқтақия-хан]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1377
# [[Темір Мәлік хан]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1377—1378
# [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]], [[Түй Қожа|Түй-Қожа оғлан]] ұлы 1378—1395
# [[Қойыршақ хан|Кұйыршық]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1395—1410
# [[Барақ хан]], [[Қойыршақ хан]] ұлы 1410—1428, [[Алтын Орда]] ханы 1423—1428

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://mukhanov.ucoz.kz/publ/a_orda_noajly_duirindegi_azastan/9-1-0-193] — Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан.
{{Шыңғыс хан империясы}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ мемлекеті]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>sucn2gkw45y4omuine99yily5ofiinf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618868</id>
      <parentid>3618839</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хандар тізімі */</comment>
      <origin>3618868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13366" sha1="0tqkdyonysxazo84km85atq7mid3tuz" xml:space="preserve">[[Сурет:Қазақстан және Орта Азияның картасы(1428 жылға дейінгі).png|200px|thumb|Ақ Орда]]
{{Қазақстан тарихы}}
'''Ақ Орда''' — [[Алтын Орда]]ның шығысындағы протоқазақтық ұлыс, кейіннен тәуелсіз мемлекет.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Мемлекет ==
XIV-XV ғасырларда [[Орта Азия]] мен [[Қазақстан]] [[Шағатай ұлысы|Шағатай]] мен [[Жошы хан]] ұлыстары тарихы аясында дамыды. Бұл өңірдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы түркілік ру-тайпалар қауымдыстығы ретінде жылқы шаруашылығы, қала мәдениеті мен сәулетшілік өнер, сауда-керуен жолдарын дамытумен болды. Көптеген ұлыстардың жегілікті билеуші әулет өкілдері, билері мен батырлары әлеуметтік ортасын құраған. Хандардың бір ордасы Ақ Орда деп аталды. Ол [[Жайық]] өзенінен [[Ертіс]]ке, [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір ойпаты]]нан [[Сырдария|Сыр]]дың орта шеніне дейін көшіп жүретін хандардың ордасы еді. Ақ Орданың орналасатын ірі қаласының бірі  Сырдария өзенінің орта ағысы бойында орналасқан [[Сығанақ]] қаласы болды. 

Ақ Орданың халқы - [[қыпшақтар|ноғайлы-қыпшақтар жұрты болды]]. Ол қыпшақ қауымдыстығы құрамында арғын, жалайыр, [[наймандар]], [[қоңырат]]тар, [[керейт]]тер, [[Үйсін руы|үйсіндер]], [[қарлұқтар]] болды. 
Ақ Орда хандары - [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]], [[Сартақ хан|Сартақ]], [[Баян хан|Баян]], [[Сасы Бұқа хан]], [[Ерзен хан|Ерзен]], [[Мүбәрәк Қожа хан]], [[Шымтай хан]], [[Ұрыс хан]], [[Қойыршақ хан]], [[Барақ хан|Барақ]], [[Керей хан|Керей]], [[Жәнібек хан]] және т.б.

==Күшейген кезі==
Ақ Орданың күшейген кезі XIV ғ. II жартысы. [[1361 жыл]]ы Ақ Орданың билеушісі болған [[Ұрыс хан]] өз жағдайын біраз күшейтіп, енді Алтын Орда тағын иемденуге күш салды. Сөйтіп, 1374-1375 жылдары [[Еділ]] бойымен жорыққа шыққан ол Сарайды өзіне қаратып, [[Хажы-Тархан]]ды ([[Астрахан]]ды) қоршауға алды. [[Кама]] [[бұлғарлар]]ының жерін бағындырды. Бірақ Ұрыс ханның үстемдігі ұзаққа созылмай, келесі жылы ол Еділ бойынан кетіп, Алтын Ордадағы билікті [[Мамай (беклербек)|Мамай]]ға беруге мәжбүр болды. [[1377 жыл]]ы Ұрыс хан қайтыс болды. 

Ақ Орда иелігі енді Ұрыс ханның баласы [[Темір Мәлік хан]]ға көшті. Бірақ осы кезде [[Маңғыстау үстірті]]нің билеушісі — Жошы әулеті Түй хожа оғланның баласы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Орта Азия әміршісі [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]]ге сүйеніп, Темір Мәліктің әскерін талқандайды. Өзін [[1379 жыл]]ы Ақ Орда ханы етіп жариялайды. Ақ Орда әмірлерінің қолдауына ие болған ол, [[1380 жыл]]ы Сарайды, Қажытарханды, Қырымды және Мамай Ордасын басып алды. Тоқтамыстың бұл табысы орыс жеріне басып кірген Алтын Орда ханы Мамайдың 1380 жылы [[Куликов шайқасы|Куликово даласында орыс әскерлерінен жеңілуі]] себебінен мүмкін болды. Тоқтамыс мұнымен тоқтаған жоқ. Атап айтқанда, Тоқтамыс Ақсақ Темірдің қамқорынан босануға тырысады. Бірақ, 1380, 1391, 1395-жылдары Ақсақ Темірдің Тоқтамысқа қарсы жасаған аса үлкен үш жорығынан кейін Алтын Орда тас-талқан болып қирайды. Темірдің басқыншылық соғыстарының нәтижесінде және ішкі талас-тартыстан XIV ғ. соңы мен XV ғ. бас кезінде Ақ Орда да әлсіреп қалады.

==Жаңа дәуір==
[[1423 жыл|1423]]-[[1424 жыл]]дары [[Ұрыс хан]]ның немересі [[Барақ хан|Барақ]] өзінің бақталастарын жеңіп шығып, Ақ Орда да хандықты өз қолына алды. Алайда, Ақ Орданың басты қаласы Сығанақ, Сырдың орта ағысындағы аудандар Темір әулетінің қолында еді. [[1425 жыл|1425]]-[[1426 жыл]]дары Барақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]]дің немересі [[Ұлықбек]]ке қарсы жорыққа аттанып, Сығанақты және Сыр бойындағы басқа да қалаларды босатты. Жорықта жүріп Барақ қаза тапқаннан кейін Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]тың билігі [[Шайбани әулеті]]не көшті. Барақ өлген соң олар Ақ Орданың елеулі бөлігін жаулап алды. Сөйтіп, [[1227 жыл]]ы [[Жошы хан|Жошы]] қайтыс болып, оның ұлысы екіге жіктелгенде пайда болған Ақ Орда екі ғасыр өмір сүрді. 

Ақ Орданың отырықшы аудандарында жерді шартты түрде иелену мен жеке меншіктің түрлері қалыптасты. [[Мал шаруашылығы]] да дамыды. Жер иеленушіліктің інжу, милк, сойырғал сияқты түрлері және [[Тархандық жерлер|тархандық]] сый тарту болған. Ақ Орданың еңбекші халқы хандар мен ақсүйектер пайдасына күпшір, [[зекет]], [[тағар]] тәрізді салықтар төлеп тұрды. Ақ Орданың ресми тілі [[қыпшақ тілі]] болды.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Тұжырымдар==
[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Әуезов]] ''«Әдебиет тарихы»'' атты монографиясында ([[1927 жыл|1927]]) Ақ Орда тұсындағы тарихи оқиғаларды талдай келе, көп дәуір «исі түркі жұртының бірлігі мен елдігін ойлаған ұлы батырларды туғызды» деген пікір түйеді. Ондай шығармалардың қатарына ''«Қобыланды», «Ер Тарғын», «Ер Сайын», «Шора батыр»'' жырларын жатқызады. Жазушы бұл тұжырымын: ''«Батырлар әңгімесінің басы ескі түркі бірлігінің заманындағы әңгімелерден шығады. Қазақ елінің ескілігі жалғыз қазақтікі емес, жалпы түрік жұртының ескілігі деп саналуға керек. Бұрынғы түрік, моңғол дәуірі жүрген заманда «Алтын Орда, Ақ Орда күндері»'' айтылатын жерлер бар. 

[[Ноғай ордасы|Ноғай]], [[Қырым хандығы|Қырым]], [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ]], [[Қырғыздар]]дың бір жалаудың астында бір ел болып жүрген кездерін айтады. Бұл түрік жұрттарының жік-жікке бөлінбей тұрған күндері бірін-бірі жат демей, бауыр көріп журген кездері. Қазақтағы батырлар әңгімесінің осы кездерде шыққаны бір жік болып, кейінгі замандағы шыққандары екінші бір жік болады. &quot;Алғашқы жіктегі - ұлы батырлар&quot; деп одан әрі дамытады. Осы еңбекте түркі тілдес халықтардың бірлігін аңсаған тарихи жырларды ерекше бөліп қарағаны үшін оған [[1927 жыл|1927]]-[[1932 жыл|1932]] және [[1945 жыл|1945]]-[[1951 жыл|1951]] жылдары ''' «Ұлтшыл - ұлы түрікшіл»'', «Алтын Орда»'' мен ''«Ақ Орда»'' дәуірінің тұсындағы хандықты көксеп отыр» деген айып тағылды.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;'''

== Ұлыс шекарасы ==
Ұлыс шекарасы батысында Мұғалжар тауымен, солтүстігінде сібір ормандарымен, шығысында Ертіс өзенімен және оңтүстігінде Сырдария өзенімен және Балқаш көлімен шектесіп жатты. Шибан ұлысымен қосылғаннан кейін батысында Орал өзенімен тоғысты.

Ұлыс аудандарға бөлінген:

* [[Сығанақ ауданы]], ұлыстың оңтүстігінде. Орталық — [[Сығанақ]].
* [[Ұлытау ауданы]], ұлыстың орталығында. Орталық — [[Орда-Базар]].
* [[Шығыс ауданы]] (Ертіс ауданы) ұлыстың шығысында орналасқан.
* [[Сарайшық ауданы]] ұлыстың батысында орналасқан. Орталық — [[Сарайшық]].

== Хандар тізімі ==

# [[Орда Ежен хан]], [[Жошы хан]] ұлы 1242—1251
# [[Күнқыран хан]], [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]] [[Орда Ежен хан|хан]] ұлы 1251—1288, Шибан 1280—1288 ұлысының ханы
# Құтұқу хан, Орда Еженнің ұлы
# [[Қоныша хан]], [[Сартақтай]] оғлан ұлы, [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]] [[Орда Ежен хан|хан]] немересі 1288—1302
# [[Баян хан]], [[Қоныша хан]] ұлы 1302—1309
# [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұға]], [[Баян хан]] ұлы 1309—1320
# [[Ерзен хан|Ерзен-хан]], [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұға-хан]] ұлы 1320—1337
# [[Мүбәрәк Қожа хан|Мүбәрәк Қажы-хан]], [[Ерзен хан|Ерзен-хан]] ұлы 1337—1341
# [[Шымтай хан|Шымтай-хан]], [[Ерзен хан|Ерзен-хан]] ұлы 1344—1361
# [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]], [[Шымтай хан|Шымтай-хан]] ұлы 1361—1377, [[Алтын Орда]] ханы 1374—1375
# [[Тоқтақия хан|Тоқтақия-хан]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1377
# [[Темір Мәлік хан]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1377—1378
# [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]], [[Түй Қожа|Түй-Қожа оғлан]] ұлы 1378—1395
# [[Қойыршақ хан|Кұйыршық]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1395—1410
# [[Барақ хан]], [[Қойыршақ хан]] ұлы 1410—1428, [[Алтын Орда]] ханы 1423—1428

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://mukhanov.ucoz.kz/publ/a_orda_noajly_duirindegi_azastan/9-1-0-193] — Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан.
{{Шыңғыс хан империясы}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ мемлекеті]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>0tqkdyonysxazo84km85atq7mid3tuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ұлы Жібек жолы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6132</id>
    <revision>
      <id>3618789</id>
      <parentid>3446672</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Changed protection settings for &quot;[[Ұлы Жібек жолы]]&quot; ([Өңдеу=Тіркелгісіздерге тиым] (мәңгі) [Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі))</comment>
      <origin>3446672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71595" sha1="efn1yndpot58vqmyo7k4s2b0jos4iyw" xml:space="preserve">[[Сурет:SeidenstrasseGMT.JPG|thumb|500px|1-ші ғасырдағы Жібек Жолы, Қытайдан Жерорта теңізіне дейін.]]
'''«Жібек Жолы»''' ('''Ұлы «Жібек Жолы»''') — [[Қытай]]дың [[Сиань|Ши-ан]] деген жерінен басталып, [[Шыңжаң]], [[Орталық Азия]] арқылы [[Таяу Шығыс]]қа баратын керуендік жол бағыты. Атауды алманиялық ғалымдары Ф. фон Рихтһофен (F. von Richthofen) бен А. Һерман (А Hеrman) [[19 ғасыр]]да ұсынған.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;
Ұлы Жібек жолы - адамзат өркениеті жасағын тарихи ескерткіштердің бірі. Біздің дәуірімізден бұрынғы II ғасырдан басталған бұл жол, Еуропа мен Азияның-Батыс пен Шығыстың арасын жалғастырған көпір болған. Оның Қазақстан жерін кесіп өтетін тұсында, VI ғасырдан бастап екі бағыт: Сырдария және Тянь-Шань жолдары бағыттары кең өрістелген. Бірінші жол Қытайдан басталып, Шығыс Түркістан Қашқар арқылы Жетісуға, содан Сырдарияны жағалап, Арал маңынан әрі қарай Батыс елдеріне өткен.

==Тарихы==
[[File:Silk route.jpg|thumb|400px| Жібек Жолы географиясы [[Еуропа]]дан басталып [[Мысыр]], [[Сомали]], [[Арабия түбегі]], [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Орталық Азия]], [[Пәкістан]], [[Үндістан]], [[Бангладеш]], Java-[[Индонезия]], және [[Вьетнам]] елдері арқылы, ақыры [[Қытай]]ға келіп жетеді. Жер бетіндегі жолдары қызыл, ал теңіз беті жолдары көк түспен көрсетілген.]]
Жол бұдан 3-4 мың жыл бұрын болған. Ол [[Қытай]]дың Хан патшалығы кезінде ғана өркендей бастаған, себебі Хан патшалығының [[Хан Уди]] патшасы [[Жаң Чян]]ды батыс өңірге екі рет жіберіп, [[Орталық Азия]]дағы елдермен достасуға пейілді болған. [[Жаң Чян]] қазіргі [[Ферғана]], [[Самарқан]] және [[Балқаш]] көлі сияқты жерлерге барған. [[Жаң Чян]]ның сапары бұл жолды шығыс пен батыс үкіметтері арасындағы байланыс жолына айналдырған. Осыған орай саудагерлер де «Жібек жолында» ат ізін суытпаған. [[Жаң Чян]] батыс өңірге және [[Орта Азия]]ға [[Қытай]]дың жібек өнімдерін ала барған；ал, елге қайтарында барған жерлерінің тауарлары және батыс өңірінің музыкасы сияқты алуан түрлі мәдениетті алып қайтқан. Жаң Чянның сапары қытайлықтардың батыс өңір мен Орта Азияны түсінуіне мүмкіндік берді. Ал Жаң Чян барған жерлердегі халық та Қытайдың өнімдері мен мәдениетіне қатысты түсінігін анағұрлым тереңдетті. Осылайша, бұл жол гүлденіп, көркейе бастады. [[Шығыс]] пен [[батыс]]тың аралығындағы дәнекерге айналып, өркениеттерді өзара тоғыстырды. Осы жолды қорғау және дамыту мақсатында, Қытайдың әр дәуірдегі патшалары жол бойына қарауыл қойып, әскер тұрғызды.

«Жібек жолы» іс жүзінде өзгермейтін тұрақты жол емес, қайта ол уақыт ізімен өзгеріп отырған, бірақ тарихтағы дәстүрлі сорабы өзгермеген：жол шығыста Чаң-аннан (қазіргі Ши-ан) басталып, [[Тарым]] ойпатынан өтіп, [[Памир]] үстіртінен асып, [[Орталық Азия]]ны, [[Батыс Азия]]ны кесіп өтіп, [[Жерорта теңізі]]нің шығыс жағалауына дейін барады, жалпы ұзындығы 7000&amp;nbsp;км асады.

Ерте кездегі «Жібек жолы» [[Шыңжаң]]нан 3 айрыққа бөлінген, [[Тянь-Шань]] тауының солтүстігіндегі ежелден бар дала жолы: [[Жемсары]], [[Іле]] өңірін басып, [[Балқаш]] өңіріне барады, онан ары батыс солтүстікке жүргенде [[Қара теңіз]]дің шығыс жағалауына жетеді. Оңтүстік айрығы [[Кроран]]нан (Лулан) шығып [[Күнлүн]] тауының батысын қапталдап [[Жаркент]]ке барады, онан ары жүргенде адырлардан асып, [[Орта Азия]]ға, [[Батыс Азия]]ға, [[Еуропа]]ға дейін созылады. [[Кроран]]ның батыс солтүстігіндегі [[Көншы]] өзенінің батысын бойлап, [[Иіңпан]]ды, [[Күшар]]ды басып [[Қашқар]] [[Жаңашар]] ауданына баратын жол солтүстік айрығы саналады, бұл жол да адырлардан асып, [[Еуропа]]ға дейін барады.

Кейін тағы 3 айрық жол пайда болды：[[Юймын]]ның батыс солтүстігінен басталып, қазіргі [[Құмыл]], [[Тұрпан]], [[Жемсары]] сияқты жерлерді басып, бұрынғы дала жолына тұтасатын жол, бұл кейінірек «солтүстік жол» деп аталды. [[Тұрпан]]нан шығып, [[Тянь-Шань]] тауының оңтүстігін қапталдап, батысқа беттеп, [[Қарашәр]], [[Күшәр]]ді басып, бұрынғы солтүстік жол айрығымен тұтасатын жол кейінгі кездері «Орта жол» деп аталды. «Оңтүстік жол» бұрынғысымен ұқсас.

[[7 ғасыр]] кейін, теңіз қатынас-тасымалы дамығандықтан, «Жібек жолы» біртіндеп екінші орынға түсті, бірақ [[13 ғасыр]]ға дейін шығыс пен батыс қатынасының маңызды жолы болып келді. [[19 ғасыр]] басында, Иcпанияның елшісі [[Қытай]]дың 800 түйелік сауда керуенін өз көзімен көріп тұрып [[Самарқан]]ның жағдайы туралы былай деп жазады:

&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;
Төңіректің төрт бұрышынан келген тауарлар [[Самарқан]]ға жиналыпты… Қытайдың торғын-торқалары көз жауын алады.
&lt;/blockquote&gt;

Қытайдың торғын-торқасы осы жолмен Орта Азияға, Батыс Азияға және Еуропаға толассыз тасылды, сонымен тұт ағашын өсіру өнері де батысқа тарала бастады. Сондай-ақ Шыңжаңнан шығатын қас тасы, былғары, жүн әдиял сияқты тауарлар мен орта жазықтың темір ыдыстары, фарфор ыдыстары, сырлы ыдыстары, шабдолы, өрік, рауағаш, дәршен сияқты өнімдері батыс базарына қатар кірді. Орта Азияның, Батыс Азияның және Еуропаның әйнек, жақұт, экономикалық дақылдары және хош иісті заттары, дәрі материалдары, сондай-ақ Отқа табыну діні, Бұдда діні, Ислам діні сияқты діндер де Қытайға кірді және таралды. Шығыс пен батыс арасындағы экономикалық, мәдени ауыс-түйіс адамзаттың материалдық мәдениетін байытты. Шығыс пен батыстағы халықтар Жібек жолы арқылы сыртқы мәдениетті қабылдап, бұрынғыдан да салауатты мәдениет жарата алды.

Жібек жолы тек сауда жолы болып қана қалмастан, дүниежүзі өркениетін тоғыстырып, адамзат қоғамының дамуына өшпес үлес қосты.
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу қалаларының Византия, Иран, Орта Азия, Кавказ, Алтай, Сібір, Шығыс Түркістанмен тығыз сауда байланыстары болғандығын ежелгі қолжазбалардағы мәліметтер дәлелдейді. Шаштан (Ташкенттен) жол Гизгирдқа, Испиджабқа келіп, одан әрі керуен Таразға бағыт алған. Тараздан солтүстікте Адахкет, Дех-Нуджикет қалалары орналасқан қимақтарға, оңтүстікте өздерінің туған өлкесінде - Шельдяни, Куля және т.б. қалаларға тірелген. Сондай-ақ Тараздан Төменгі Барысханға, одан әрі Құлан, Мерке арқылы Аспараға жететін болған. X ғ. бастап Ӏле жазығындағы сауда жолы арқылы керуендер жүре бастайды. Осы жерден Ӏле Алатауының көпестері қазіргі Алматы мен Талғардың елді мекендеріне жолға шыққан. Талғарда жол қазіргі Шелек, Есік, Кеген аудандарында, Подгорныйға, одан әрі Шонжыға иек артады. Алакөл ауданында жол тармақталады. Екіөгіз, Қиялық, Көктем керуен жолдарымен Шығыс Түркістанға, Алтайға, Моңғолияға шығуға болатын еді. Сырдария қалаларын байланыстыратын жолдардың маңызы орасан зор. Ол Испиджабтан басталып, солтүстік-батыста - Арсубаникент, Арыс, Кедер, Шауғар, Сауран, Сығанаққа әкелетін. Сығанақтан Жентке және Янгикентке тірелген. Исфиджабтан солтүстікке қарай түскен жол Қүмкент, Аба - Ата, Созаққа барады. Одан әрі Орталық Қазақстанның жазық жерлері арқылы Кеңгір, Жезді, Нұра далаларына шығады. Атаулы керуен жолы XX ғ. басына дейін сақталып келді, тіпті, Ресей, Қазақстан және Орта Азияның қалалары мен елді мекендерін байланыстырып отырды, оған жақын жерлерде жәрмеңкелер ұйымдастырылды.Ұлы Жібек жолы көп халықтардың мәдениетін түйістіруімен бірге оның табиғатының ерекшеліктерін анықтауда тарихи қызмет атқарды. Бұл істе Қазақстан жерін мекендеген халықтардың еңбегі де бар. Олар тұрғын үйді (киіз үй), ат әбзелдерін жасау өнерін, кілем тоқуды, күмістен түрлі әсемдік бұйымдарды соғуды, бай ауыз әдебиетін мұра етіп қалдырған. Осының бір айғағы - [[Есік обасы|Есік]] және [[Аралтөбе (көне қорым)|Аралтөбе]] қорымдарынан табылған «Алтын киімді адам» ескерткіштері, Шығыс Қазақстандағы [[Берел қорымы]]нан табылған олжалар, ежелгі Түрік жазба әдебиетінің орхон ескерткіштері.

== Орхон ескерткіштері ==
Орхон ескерткіштері - бұл түрік қағанатының Орхон, Селенга, Тоғыл дарияларының бойында қалдырған жазу үлгілерінің тарихи-мәдени мұралары болып табылады. Байырғы түріктер бұдан 1200-1500 жыл бұрын түріктік дүниетанымының алтын бағанасы - Бөгү (Тәңірлік) дінін ұстанып, елдік құрып, төр (үкімет) орнатып, тілі мен дінінің, тарихы мен әдебиетінің алтын сандығы - байырғы түрік әліпбиін (БТА) жетілдіріп, далалық өмір мен қалалық салтты ұштастыра қалалар тұрғызып, сәулет өнерін шыңдап, өткен аруақтарына арнап мүсін қашап, ұрпағына мол тарихи-мәдени мұралар қалдырды.
Байырғы түрік жазба ескерткіштері ұзақ ғасырлар бізге беймәлім болып келген. Бүгінгі күні бұл ғылымда жаңаша сипат алып біздің тарихымыздың мұраларының тереңде жатқанын байырғы түрік ескерткіштері, моңғол елінің аймағында табылған. Орталық Азия аймағында орналасқан байырғы түріктердің тарихи-мәдени мұралары ежелгі дәуірден түрік тектес тайпалар мен әр замандағы түрік қағанаттарының автохтонды (тұрғылықты) мекені болған Қазақстан, Моңғолия, Шығыс Түркістан, Қытай, Сібір (Алтай, Хакас, Тува), Қырғыз жерінде мол сақталған. Оларды зерттеу XVII ғасырдың 20 жылдарынан басталды.
Біздің өткен тарихымызға, Орхон ескерткіштеріне ұшан-теңіз еңбек сіңірген ғалымдар [[Ядринцев Николай Михайлович|Н. М. Ядринцев]], [[Радлов|В. В. Радлов]], A. О. Гейкель және т.б.

== Қорқыт ата ескерткіші== 
[[Қорқыт ата]] (VIII-IX ғ-да Сыр бойында өмір сүрген) - ақын, асқан күйші, аңыз кейіпкері. Қорқыт өз өмірінде үш хан тұсында (Инал, Көл-Еркен, Қаңлықожа) уәзірлік қызмет атқарған.
Қорқыт әлеуметтік заң негізін жасап, ата-баба мекенін ұйық деп білу, оны сыртқы жау шабуылынан қорғау, жер- суды белгілі бір тәртіппен пайдалану, т.б. салаларға бөліп қарап, халық арасында туындаған кикілжіңдерді әділ шешіп отырған. Сырдария жағасында 1950 жылға дейін жергілікті халық қобыз атасы Қорқытқа теліген мазар тұрғызған. Қорқыт мазарын 19 ғасырда Ә. А. Диваев пен И. А. Кастенье зерттеді. 19 ғасырдың аяғында Қорқыттың сүйегі басқа жерге көшірілген. Сырдария арнасының ауытқуынан Қорқыт мазарының қалдығы 1960 жылы шайылып кетті.
1980 жылы [[Қызылорда облысы]]ндағы Жосалы ауылынан 18 км жердегі байырғы Қорқыт ата мазары орнынан Қорқыт ата ескерткіші қайта тұрғызылды.

== Алаша хан күмбезі== 
Алаша хан күмбезі -  Х-ХІ ғасырлардағы архитектуралық ескерткіш. [[Қаракеңгір]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Пішіні төртбұрышты, биіктігі 10 м. Кірпіштер қолдан тоқылған кілем (алаша) өрнегімен қаланған. Алаша хан ел аузындағы аңыз бойынша қазақтардың басшысы, ақылды, батыр, байтақ далада тұңғыш рет ірі мемлекет құрған хан болған.

== Қожа Ахмет Ясауи кесенесі == 
[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] - көне [[архитектура]]&lt;nowiki/&gt;лық ескерткіш. Әуелі [[Қарахан]] дәуірінде (XIIғ.) тұрғызылып, оның қираған іргесіне XIV ғасырдың аяқ шені мен XV ғасырдың басында [[Әмір Темір]]дің бұйрығымен салынған. Бұл кесене Түркістанда түркі халықтарының тәу ететін орталығы болған. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі - БҰҰ-ның дүниежүзілік ескерткіштері қатарына енгізілді. Бұл кесене - халық өнерінің лағыл маржанын біздің заманымызға дейін жеткізген ғажайып асыл туындылардың бірі. Сонымен бірге Жібек жолы бойында орналасқан [[Түркістан облысы|Түркістан]] жеріндегі ірі қалалардың атқарған рөлі, көршілес елдермен байланыс жасауға қолайлылығы мен орналасу ерекшелігіне қысқаша мағлұматтар беріледі.

== Сарайшық== 
Атырау қаласынан 55 шақырым жерде, Жайықтың оң жақ жағасында бір кездегі атақты Сарайджук ([[Сарайшық]]) қаласының қираған орны жатыр. Қаланың іргесі XI ғасырда қаланған, гүлденген дәуірі XIII-XIV ғасырлар аралығы. Қала Еуропа мен Азияны жалғастыратын керуен жолы бойында орналаскан. Мұнда салтанатты сарайлар, керуен-сарайлар, моншалар, мешіт-медреселер салынған. Қала [[Алтын Орда]] хандары жерленген қасиетті орынға айналған.

== Тараз== 
Қазіргі Тараз қаласының орнындағы ежелгі қала. Бұл жайындағы алғашқы дерек грек елшісі Земархтың хабарламасында айтылады, ал 630 ж. Сюань Цзанның жазбасында ірі сауда қаласы ретінде сипатталады. Тараз VII- VIII ғасырда Ұлы Жібек жолында орналасқан сауда және қолөнер орталығына айналған. Мұнда оңтүстіктің күміс кендері мен терістіктегі қимақтарға баратын керуен жолдары тоғысатын.
X ғасырдағы араб географы әл-Макдиси былай деп жазды: «Тараз - бақтары көп, халқы тығыз қоныстанған, қамал сыртынан терең орлар қазылған, төрт қақпасы және төңірегінде елді мекені бар ірі бекіністі қала».
Тараз қазіргі Тараз қаласының орнында орналасқанын алғаш [[Бартольд|В. В. Бартольд]] дәлелдеген. Кейін археологтар М. Е. Массон, A. Н. Бернштам, Е. И. Агеева, Г. И. Пацевич, Т. Н. Сениговалар қаланың көлемін, құрылысын, мәдени қабаттарының калыңдығын анықтады. Соның нәтижесінде Тараздағы өмір б.з. I ғасырда пайда болып, XVI ғасырға дейін өмір сүрген деген қорытынды жасалды.

== Отырар== 
Қазақстанның ортағасырлық ірі қалаларының бірі. Сырдарияның [[Арыс]] өзеніне құяр сағасына таяу орналасқан. Отырар қаласының аты VIII ғасырдан бастап аталғанмен, оның бастапқы тарихы б.з.б. II ғасырда Сырдарияның орта ағысында пайда болған Қаңлы (Кангюй) мемлекетінің тарихымен тығыз байланысты. IX ғасырдың ортасынан бастап Отырар (Фараб деп те аталған) Самани әулеті мемлекетінің ықпалында болды. Осы кезеңнен бастап бұл өлкеде сауда- саттық жасау, ғалымдардың «білім қууды көздеген» саяхаттары адамдардың ой-өрісін кеңейтті, өнердің, ғылым мен колөнер кәсіпшілігінің таралуына ықпалын тигізді. Энциклопедист-ғалым [[әл-Фараби]]дің осы қаладан шығуы кездейсоқ емес.
Отырардың алып жатқан ауданы 200 гектарға жетіп, нағыз Шығыс қаласына айналды. Орта Азия мен Қазақстан қалаларының мәдениеті мен экономикасының дамуын моңғол шапқыншылығы тежеді. 1219 жылы күзде монғолдар қаланы қоршап, 6 айдан кейін басып кіріп, халқын қырғынға ұшыратты. Қазіргі кезде қала орны ғана сақталған.

==Құлан== 
Орта ғасырдағы (VII-XII ғ.) шағын қаланың орны. [[Жамбыл облысы]]ндағы Тұрар Рысқұлов ауданының орталығы Құлан ауылы. Қала туралы алғашқы тарихи деректер VII ғасырдан бастап белгілі. Саяхатшылар Ибн Хордадбек, Құдам жолжазбаларында Құлан Тараз қаласының шығысына таман, Ұлы Жібек жолындағы қала деп көрсетіледі. Әл-Макдиси Құланды 10 ғасырда былай сипаттады: «Күмбезді мешіті бар, мықты қоршалған қамал. Бұл үлкен Тараз жолының бойында орналасқан бекіністі қала». 1963—65 ж. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының (ҰҒА) археологиялық экспедициясы (Қ. А. Ақышев) зерттеп, қазіргі Тұрар Рысқұлов ауданындағы Құлан ауылы маңындағы төбе-төбе үйінділерді ежелгі Құлан қаласының орны деген қорытындыға келді.

==Қойлық== 
Қойлық Іле алабындағы аса ірі ежелгі қаланың орны (ІХ-ХІІІ ғ.). Қойлық [[Қарлұқ]] қағаны - Арыслан ханның ордасы болған. Бұл қала туралы моңғол қағаны Мөңкеге жіберілген француз елшісі [[Вильгельм де Рубрук]] 1253 жылы жолжазбаларында: «Біз сол жерден бұрын базары болған және оған көптеген көпестер қатынап тұрған Қойлық деген үлкен қала таптық» - деп жазады. Қаланың тұрған орны туралы түрліше жорамалдар бар. Қазақстан Республикасы ҰFA археологтары жүргізген соңғы жылдардағы археологиялық зерттеулер қаланың орны қазіргі Алматы облысы Сарқант ауданы Қойлық ауылы маңындағы қираған құрылыстар екенін анықтады.

== Саудакент== 
Орта ғасырлардағы ірі қалалардың бірі. Қаратаудың солтүстік беткейінде қазіргі Байқадам кентінің маңында орналасқан. Ежелгі деректерде ол Сугулхан (X ғ.), кейінірек Сулхан (XIII ғ.) деген атпен белгілі. Саудакент VII-XII ғасырларда Қаратаудың солтүстік бөктері арқылы өтетін керуен жолы бойындағы ірі сауда мен қолөнердің орталығына айналған. Қаз.КСР Ғылым академиясының Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы қазба жұмыстары кезінде 11 мұнаралы дуалмен қоршалған ескі қаланың орнын аршып алған. Қала орнынан табылған құмыралар, қыштан жасалған түрлі ыдыс-аяқтар оның VI-XV ғасырларда өмір сүргенін дәлелдейді.

==Мәдениеттердің өзара қарым қатынасы==
Көшпелі және отырықшы мәдениеттердің өзара байланысы шаруашылық, мәдени және саяси байланыс

Көшпелілер мен отырықшылар арасындағы байланыс мәселесі тарих ғылымында әр түрлі пікірлер туғызып отыр. Біраз зерттеушілер көшпелілер мен отырықшылар қарым-қатынасын олардың арасындағы қырғи қабақ қақтығыстар, соғыстар, жаулап алу әрекеттерімен байланыстырады. Бұл ретте көшпелілер белсенді рөл атқарды деп есептейді. Енді бір топ зерттеушілер бұл қарым-қатынастағы көшпелілердің орнын төмендетіп көрсетуге тарысады. «Көшпелілер отырықшылардың мәдени жетістіктерін қиратушылар, не болмаса өздеріне қабылдап алушылар болды» деген пікірлер де жиі кездеседі.

Көшпелі және отырықшы жұрттардың арасындағы қатынас әр заманда, әр түрлі аймақта әрқалай болды. Олардың карым-қатынасында қақтығыс, соғыстармен қатар бейбіт сабақтастық, шаруашылық, сауда, мәдени өзара әсерлер аз болған жоқ. Мал өнімдеріне мамандандырылған көшпелі экономика егіншілік өнімдерін, қолөнер бұйымдарын отырықшылардан алса, отырықшылар мал өнімдерін, кейбір қолөнер заттарын, қолөнерге қажетті шикізаттарды көшпелілерден алып отырды. Мұндай сауда, айырбас қатынастары, әсіресе отырықшы халықтар мен көшпелі елдер көршілес орналасқан шекаралық, аймақтарда пәрменді түрде іске асып отырды.

Отырықшы елдерге жылқы малы, оны мініске, жегуге үйрету көшпелі малшы тайпалардан келді. Атты әскер дәстүрі, садақтың түрлері, қылыш, ат әбзелдері де көшпелілерден келген. Мысалы, VI ғасырда түркі тайпалары пайдаланған темір үзеңгілі ер тоқым келесі ғасырларда бүкіл Еуропаға таралды. Отырықшы елдер көшпелілердің қару-жарағына, киіміне еліктеді. Мысалы, VII—VIII ғасырлардағы түркілердің кісе белдіктері Қытайдан Иракқа дейінгі аралықта пайдаланылған. Таң әулеті кезіндегі Қытайда көшпелілердің киімі кең таралды, Еуропада орыс, поляк, венгр ақсүйектері киім киісінде, шаш қоюында көшпелілер үлгісіне еліктеді. Көшпелілерде б.з.д. 1-мыңжылдықта пайда болған өнердегі «аң стилі» Қытайдан Дунайға дейінгі аралықтағы отырықшы елдерге де кең таралды.

Көшпелілердің өзіндік саяси мәдениеті болды. Олар ел басқарушыларын ерекше қасиетті адам, Тәңірдің жердегі өкілі деп түсінді, ерекше басқару жүйесі, империялық қызмет шендері, рәміздері, ел басқарудағы ерекше мұрагерлік дәстүрі болды. Осы мемлекеттік басқару тәртібін көшпелілер кейбір жаулап алған отырықшы елдердің саяси жүйесіне орнықтырып та отырды.

Көшпелілер отырықшы халықтардың бір-бірімен мәдениет алмасуына, олардың бірінен екіншісіне мәдени үдерістердің ауысуына себепші болды. Көшпелілер миграциясы, олардың бір отырықшы елдерден кейін келесі бір отырықшы халықтарды жаулап алуы арқылы мәдени диффузия іске асып отырды.

Ерте орта ғасырлар заманында көшпелілер отырықшылармен тек қана соғысып қойған жоқ, сонымен қатар өзара тығыз бейбіт байланыста болды. Көшпелілер отырықшы елдер шеберлеріне өздеріне қажетті құрал-сайман, жабдықтарға тапсырыс жасаумен қатар оларды қажетті шикізатпен қамтамасыз етіп отырды. Сонымен бірге көшпелілер отырықшылардан түрлі қолөнер түрін үйренді.
Қала-дала байланыстары.

IX—XII ғасырларда қалыптасқан қала мәдениеті жағдайында қолөнер мен сауда дамыған кезде отырықшы өркениет көшпелілердің экономикалық қарым-қатынастарының қажетті құрамды бөлігіне айналды. Бұл кездегі көшпелілер мен отырықшылардың қарым-қатынасы қалаларды жаулап алудан бастап, қарапайым айырбасқа дейін түрлі сипатта болды. Бұл кездегі қала мәдениетінің өсуі, мүлік теңсіздігінің күшеюі көшпелілерді қызықтыра түсті.

Қалалар көшпелілердің сауда-саттық жасайтын орталықтарына айналды. Қарлұқтардың, тоғыз-оғыздардың жартылай отырықшылыққа айналуы жөнінде ортағасырлық авторлар жазған.

Көшпелілердің Азия мен Еуропада қағанаттар түріндегі ерте мемлекеттіліктерінің пайда болуы 1-мыңжылдықтың екінші жартысындағы аймақтық әлеуметтік-саяси, экономикалық ерекшеліктерін анықтаушы фактор болды.

Қыпшақтардың оңтүстік Ресей даласында пайда болуы Киев Русін өзінің оңтүстік-шығыс шекараларын қорғауды ұйымдастыруға, бекіністер салуға мәжбүр етті.

Көшпелілер мен отырықшылардың шекаралық аймағының материалдық мәдениеті аралас болды.

Аралдың шығыс маңы, Сырдың төменгі ағысы, Шу, Талас өңірі, Жетісу көшпелілер мен отырықшылардың ежелден және ұзақ уақыт тоғысқан аймағы болды.

VII ғасырларда салынған Жетісу қалаларының көбі түрік қағандарының ордасы ретінде пайда болып қалыптасты. Жетісуда отырықшы мәдениет VI—XIII ғасырлар бойында көбейіп, қанат жая бастады. Түркеш, Қарлұқ, Қарахандар қағанаттарының халқы көшпелілер мен отырықшылардан тұрды. Қарлұқ, әсіресе Қарахандар дәуірінде көпшілік көшпелілер отырықшылыққа өтті. Осы кезеңде көп пайда болған қоныстар мен қалалардың ерекше түрі — төрткүлдер. Осы I кезеңдегі қала жұртының материалдық мәдениетінде қалалық жөне көшпелілік сипат араласты. Мысалы, ауланың ішінде киіз үй тігіп отыру салты, ауладағы кең мал қоралар, т. б.

Жетісуда ортағасырлық қалалардың қирауының, қала мәдениетінің құлдырауының басты себебі — әскери саясат тәртібіне байланысты болды. Алдымен хорезмшахтың қидандарымен, одан соң наймандармен соғысы. Содан соң Жетісуды монғолдардың жаулап алуы. Соғыстардан, шапқыншылықтардан, ең алдымен, қалалар мен қоныстар қатты зардап шекті. Өндіріс, мәдениет ошақтары қиратылды, қала халқы жаппай Сырдария мен Ферғанаға қоныс аударды.

Қалалардың қирауына ішкі, отырықшы иеліктердің өзара қақтығыстары да себеп болды. Іле даласында қала мәдениеті XIII ғасырда, Шу аңғарында — XIV ғасырда, Талас өңірінде XV ғасырда құлдырап, тоқырай бастады. Жетісуда кала мәдениетінің мүлде кұруы Ақсақ Темірдің Моғолстанмен соғыстарының салдарынан болды.

Қазақстан аумағында исламды таратушылар арабтар емес, Орталық Азияның қалалық мәдениет орталықтарынан шыққан саманидтер болды. Араб мәдениетімен бірге араб жазуы, араб сәулет өнері, қыштан жасалған бұйымдары, эпиграфикасы келді. Мұсылмандық түркі қоғамының интеллектуалдық өміріне біршама өзгеріс әкелді. Арабтық, мұсылмандық мәдениетті меңгерген ғалымдар тобы қалыптасты: әл-Фараби (X ғ.), Жүсіп Баласағұни (XI ғ.), Махмуд Қашқари (XI ғ.), әл-Хорезми (XIV ғ.), т.б. Қазақстанда мұсылман дінін таратушы топтар пайда болды. Олар: хатибтар, мутаввалдар, молдалар, имамдар, т.б.

Орта ғасырларда Месопотамия жерінен шыққан манихей діні қазақ жеріне Мәуереннахр отырықшылары арқылы келді. VIII ғасырда Батыс Түрік қағандары шығыстан келген манихей дініне қолдау жасады. Манихей дінінің Қазақстандағы орталығы Тараз қаласы болды. Осы қалада жазылған манихейліктердің «Екі негіз жөніндегі қасиетті кітабы» (VIII ғ.) «он оқ бұдұн елін» (түркілерді) дінге қарату мақсатын көздеген еді. Манихей дінінің негізгі қағидасы бойынша, өмір жағымды, таза күштер мен зиянды, кара ниетті күштердің күресінен тұрады. Олар ілгерілеушілікке, дамуға қарсы болды, отбасын, өмірдің қызығын тәрк етті. Мал етін жеуге қарсы болды, тек өсімдік тағамдарын пайдалануды уағыздады.

Б.З. V ғасырында Қазақстан жеріне несториандық сарындағы христиан діні ене бастады. Несториандар қасиетті Мария Құдайды емес, адам бейнесіндегі Христосты туды деп мәлімдеді. Сол үшін қуғындалған Нестордың ізін қуушылар өз дінін шығыс елдеріне таратуға бет алды. Осы дінді әрі қарай таратушы Сириядан шыққан несториан-христиандар біртіндеп оны Бактрия, Парфия, Мәуереннахрға, Қазақ жеріне, одан Қытай мен Моңғолияға таратты. Несториандың христиандардың V—VIII ғасырларға жататын шіркеулері, ескерткіштері Тараздан, Меркеден, т.б. оңтүстік және Жетісудың ортағасырлық қалаларынан табылды. Орта ғасырларда бұл өңір халқы көне шамандық-тәңірлік дінмен қатар әр жерде буддизм, манихейлік, христиандық діндерді ұстанды. Бұл өңірде IX—X ғасырлардан бастап мұсылман діні кең таралып, негізгі дінге айнала бастады. Орта ғасырларда оңтүстік өңірде осындай діни синкретизмнің (күрделі араластықтың) пайда болуы да көшпелілер мен отырықшылардың мәдени қарым-қатынасының нәтижесі еді.

Сонымен, көшпелілер мен отырықшы халықтардың арасында тығыз байланыс болған. Бұл байланыс бірде жаугершілік, бірде арагүдік қақтығыстар, алым-салық түрінде болса, ал көпшілік жағдайда бейбіт қарым-катынас, сауда, айырбас түрінде іске асты. Көшпелі мәдениет пен отырықшы өркениеттердің жиі, тығыз араласуына Ұлы Жібек сауда жолындағы қалалар үлкен өсер етті. Көшпелі және отырықшы шаруашылық-мәдени тұрпаттың өзара әсері, әсіресе олардың шекаралық аймақтарында күшті жүрді. Көшпелілер мен отырықшылар шаруашылық-экономикалық, мәдени байланыстары арқылы бір-бірінің мәдениетін байытты.

==Ұлы жібек жолының жолдары мен бағыттары==
{{main|Ноғай жолы}}
Егер Жібек жолымен батыстан шығысқа қарай жүрсек, оның Қазақстандағы учаскесі Шаштан (Ташкент) шығып, Тұрбат асуы арқылы Исфиджабқа, Сайрам (Сарьямға) келеді. Ежелгі қаланың осы күнге дейін сақталған. Шымкент түбіндегі бір қыстақ тап осылай аталады, оның дәл кіндік тұсында Жібек жолындағы бір кездегі ең ірі орталықтардың бірі болған орта ғасырлық қала жұртының қалдығы сақталған. Исфиджабтан құлдарды, бөз маталарды, қару-жарақты, семсерлерді, мыс пен темірді әкетіп жатқан. Испиджабтан шыққан керуендер шығысқа қарай бет алып, Шараб және Будухкент қалалары арқылы Таразға барады екен.

Қазақстанның аса ірі қалаларының бірі Тараз VI ғ. бұрын белгілі болған. 568 ж. түрік қағаны Дизабұл Византия императоры ІІ Юстинианның стратгі Земарх бастап келген елшілігін тап осы қалада қабылдаған. Бастаухаттар оны көпестер қаласы деп атаған.Осымен қатар ол түргештердің, содан кейін қарлықтар мен қарахандардың тарихи орталығы болған.

Таразбен қатар Жамухат деген шаһар тұрған, ол да VI ғ. хатқа енген. Жамухаттың жәдігерліктері Талас алқабында, Жамбылға таяу жерде, Талас өзенінің бойындағы Михайловка селосына қарама-қарсы бетте жатыр, оның үйінділерін қазір Қостөбе деп атайды. Алқаптың жазық жағында Атлах қаласы бар, 751 ж. оның бінде  осы араны ықпалында ұстау үшін арабтар қытай әскерімен шайқасқан болатын. Тараздан таяқ тастам жерде, Талас бойымен теріскейге қарай кететін сауда жолы үстінде Адақкет пен Нуджикес қаласы тұратын. Талас алқабының таулы бөлегінде сол сияқты Шелжі, Сұс, Күл және Текабкет деген қалалар болған. Бұлар күміс кендеріне жуық жерден қоныс тепкенді. Керуендер Талас алқабына Ферғана аймағынан Шатқал қыратындағы Шанаш асуы және Талас Алатауындағы Қарабура арқылы да өтіп келетін. Жолдың осы бөлігі Жібек жолының  және Жетісулық бағыттарын біріктіретін. Тараздан шыққан жол шығысқа, Құлан қаласына қарай асатын Тараз бен Құлан аралығындағы территория қарлұқтарга жататын. Құланға бара жатқанда жол Касрибас, Күлшөп, Жолшөп сияқты қалалардан өтетін. Құланнан әрірек шығыста бір-бірінен фарсақтай жерде Меркі мен Аспара қалалары барды. Сосын сауда керуендері Нұзкент, Харраджуан, Жол қалаларына соғып өтіп жолдан кейін ол Сарығ, «түрік қағанының қыстағына» Қырмырауға баратын.

Қырмыраудан жол салдырып отырып, Жетісудың ең ірі қаланың бірі — Науакентке (Қытайша Синчен) апаратын. Бұл екі атау да Жаңа қала деп аударылады. Науакент түрік қағандарының сарайы және соғдылардың қаласы болған.

Жол Науакенттен шыққасын Пенджикент (Бунджикет) арқылы Жетісудың аса үлкен қаласы, Батыс Түріктерінің астанасы (кей түргештер, қарлықтар астанасы) Суябқа келеді. Бұл қала туралы қытай, араб саяхатшылары X ғ. дейін жазып келген. Соңынан астана рөлі Баласағұнға көшеді, тегі оның ертеректегі аты Беклиг немесе Семекна болса керек. Баласағұн қарахандардың, сосын қарақытайлардың астанасы ретінде белгілі, оны кейін XIII ғ. бас кезінде қарақытайлар қиратады. Қала содан қайта салынады, бірақ XIV ғ. тағы да ойрандалып, үйінділері ғана қалады. Бұл қалалардың тұрған жері кәзіргі Тоқмақ қаласына жақын жерде және орта ғасырдың көпке белгілі екі ескерткішіне — Ақбешім мен Боран қала жұртына сәйкес келеді.

Суяб қаласынан керуен жолдың не солтүстік, не оңтүстік тармақтарымен жүріп, Ыссық көлдің жағалауына шығады. Оңтүстік жақпен жүрген керуендер Жоғарғы Барысхан деген үлкен қаланы басып өтеді, ал жолдың солтүстік тармағында шағын керуен сарайлар орны кездеседі, олардың аттары бізге дейін жетпеген. Сосын осынау екі айрық жол Бедел асуында бір-бірімен қосылады да, не осы асу арқылы, не Ташрабат арқылы Жібек жолы Қашғар мен Ақсудан барып шығады.

Ал керуен жолы Ыссық көл қазан шұңқырынан Санташ асуы арқылы Қарқара жайлауына барып, төмендеп Іле алқабына түседі де, өзеннің оң жағалауын бойлап отырып, Үсек пен Хоргос алқаптарынан өтіп, Алмалық қаласына барады, ал сосын Такла-Макан шөлінің солтүстік жиегін айналып, Хами мен Тұрфан көгал аймақтарын басып, Дунхуан мен Қытайға жететін болған.

X—XII ғғ. Жібек жолының бір тармағы күллі Іле алқабын оңтүстік-батыс жағынан көктей өтіп, солтүстік шығысқа қарай кетеді екен. Бұл тармақ Науакенттен басталып, Бунджикен және Қастек асуы арқылы жүріп, Іле Алатауының теріскей жоталарына әкелген. Әлгі асуға тағы бір жол Баласағұннан келетін болған. Бұл арадағы танымал белгі қасиетті Ұрын-Арж тауы екен. Жол Іле Алатауының баурайындағы, кәзіргі Қастек, Қаскелең мен Алматы орындарындағы шағын қалашықтар арқылы Талғар қаласының теріскей шетіне орналасқан Тәлхиз (Тәлхира) қаласына жеткен. Осы арада Талғар өзенінің оң жағалауындағы тау баурайында орта ғасырдың аса ірі қала жұртының ойран болған орны жатыр. Тәлхиз транзитті сауданың үлкен орталығы болған.

Іле алқабына басқа жолмен де келе береді екен: Құлан мен Аспа-радан немесе Нұзкенттен шығып, Шудың орта және төменгі ағысындағы қалаларға барған. Сосын Тасөткел қайраңынан өтіп, жол Щу — Іле тауларының теріскей жоталарын жағалап келіп, Іле Алатауының теріскей бетіндегі қалаларды қуалай жүрген.

Тәлхизден Жібек жолы екіге айрылады: оңтүстік желісі Есік пен Түрген, Шелек үстімен жүріп, Іленің Борохудзир маңындағы өткелінен өтіп, оның оң жағалауын қуалап, Хорғос арқылы Алмалыққа жетеді де, осындағы Ыссық көл жақтан келген жол тармағымен қосылады. Жолдың осы бөлігінен археологтар Есік, Түрген, Лауар сияқты кішкене қалалардың, үлкен қала Шелектік төбешіктеніп қалған орындарын тапты, Іленің оң жағымен жол қазіргі заман қыстағы Көктал мен Жаркент арқылы өтеді. Көктал маңында Ілебалық қаласының орны бар.

Тәлхизден басталатын теріскей жолы Талғар өзенін қуалай жүріп, Іленің Қапшағай шатқалы маңындағы өткеліне дейін жеткен. Одан әрі жол Шеңгелді үстімен Алтын Емел белесінен асып, Көксу алқабына түседі де, Екіоғыз қаласына жетеді. Ол кәзіргі Дунғановка селосының орнында болған. Вильгельм Рубрук бұл қаланы Эквиус деп атаған. Іле алқабының ең үлкен қала жұртының бірі тап осы жерден табылған. Онда 1253 ж. болған В. Рубрук осынау қалада «сарациндер» (иран көпестері) тұрушы еді— деп жазады.

Жол Екіоғыздан шығып, қарлықтар жабғысының астанасы Қаялыққа (Қойлақ) барады екен. Бұл шаһардың хан базарларымен аты шыққан. Онда мұсылмандармен бірге, өздерінің шіркеуі бар христиандар да тұрған. Ол жөнінде моңғол ханы Мөңкеге бара жатып, осы қалаға соғып кеткен, Людовик IX— елшісі, монах-сопы В. Рубрук хабарлайды. Қаялық — қарлықтар орталығы болған, IX г. —XIII ғ. бас кезінде Іле алқабының солтүстік-шығыс бөлегі қарлықтар қоластына қараған. Қаялық Қаратал өзені алқабында көзіргі Антонов селосының шет жағында тұрған. Рубруктың жазбаларына қарағанда, Каялыққа жақын-жуық жерде христиандар селосы болған, Жібек жолы сол арқылы өткен. Содан әрі қарай жол Тентек алқабымен жүріл, Алакөлді айналып өтіп, Жоңғар қақпасын басып Шихо алқабына жетеді, сосын Бесбалықты басып, Дунхуанға барады да, Ішкі Қытай жаққа шығандап кетеді екен.

Алакөлдің оңтүстік-батыс шетінде бір қала болған, оны XIII ғ. саяхатшылары «Облыстың астанасы» деп атаған.

Испиджаб қаласынан шығатын керуен жолы Арыс бойындағы Арсубаникетке, содан Отрар-Фарабқа иек артып, Сырдария бойымен жүріп, Арал өңіріне барған.

Сырдария бойын қуалай жүретін керуен жолы үстіндегі қалалардың ірісі Отырар-Фараб пен Шавғар екен. Бірінші қаланың аты Арыстың Сырдарияға барып құятын жеріне жақын орналасқан, аса үлкен қала жұртының атында сақталып, осы күнге дейін жеткен.

Отырар тоғыз жолдың торабында тұрған. Одан шыққан жолдың бір тармағы Шавгарға, екінші тармағы Сырдария өткелінен өтіп, Васиджа қаласына баратын болған. Одан Сырдариямен жоғары өрлеп, оғыздар қаласы Сүткентті басып, Шашқа, ал төмен қарай — Жентке кеткен. Ал Женттен Қызылқұм арқылы Хорезм мен Ургенішке қаражол тартылып, одан әрі Еділ бойы мен Кавказға асып кететін болған. Жібек жолының осы бөлігі XIII ғ. өзгеше жанданып кетеді және Жент, Сарайшық, Сарай-Бату, Каффу сияқты шулы-дулы шаһарлар үстімен жүретін болады. Шавғар VIII ғ. деректерінен белгілі, оған, әсілі, Түркістан төңірегінде орналасқан Шүйтөбе қала жұрты сәйкес келетін секілді. Казіргі Түркістан тұрған жерде, Шавгармен қатар X—XIII ғғ. Яссы шаһары ірге тебеді, атақты ақын, сопы Ахмет Яссауи сол шаһарда тұрып, уағыз-насихатын жүргізеді.

Шавгардан шыға жол оғыздар астанасы — Янгикентке қарай тартатын. Осы арадан Қызылқұмды басып, тағы бір жол Хорезмге баратын.

Әуелі,  Шавгардан, кейінірек Яссыдан басталған жол Тұрлан асуы арқылы Қаратаудың солтүстік жоталарына шығып, Сырдарияны қуалап кететін жолмен жарыса (паралелль) жүретін. Ол жолда Созақ, Ұрысоған, Құмкент, Сүгүлкент қалалары бар еді. Бұл жол не Таластың төменгі жағынан шығып, содан жоғары өрлеп, Таразға баратын, не Билікөлдің батыс жағасымен жүріп, Берукет-Паркет, Хутукчин қалалары арқылы бұл да Таразға жететін.

Жібек жолының Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу арқылы өтетін негізгі арқауынан жол тарамдалып, терістік пен шығысқа қарай, Орталық және Шығыс Қазақстан аудандарына, кейін Сарыарқа атымен мәлім болған Дешті-Қыпшаққа, Ертіс жағалауы мен Алтайға, Моңғолияға асып кетеді екен. Осы арамен атты көшпелілер тайпалары жүретін дала жолы өткен. Сөйтіп малға, жүн мен теріге, металға бай Орталық Қазақстан аймағы сауда-саттық байланыс жүйесіне, оның ішінде халықаралық жүйеге тартылып, көптеген керуен сүрлеулері арқылы Жібек жолы торабымен тоғысады.

Жолдың Отырардан таралған бір желісі Арсубаникеттен өтіп, Арыстанды, Шаян алқаптарына, сосын Қаратаулық жатаған белесінен асып; ал Шавгар мен Яссыдан шыққан желісі Тұрлан асуынан асып, Сауран мен Сығанақ тармағы, Янгикент тармағы — бәр-бәрі тұс-тұстан Орталық Қазақстан жазығына шығып, Сарысу мен Кеңгір, Торғай мен Есіл бойларына баратын болған. Сол аймақтан орта ғасырдың: Болған-ата, Жаманқорған, Нөгербек-Дарасы, Домбауыл, Ормамбет сияқты қала жұрттарының қалдықтары табылған. Әсілі, орта ғасыр бастаухаттарында айтылатын. Жұбын, Конгликет, Ортау мен Кентау сияқты жайлауларды, Гарбиан мен Бақырлытау сияқты кен орындарын осы маңайдан іздеген жөн.

Тараздан шыққан тағы бір сауда жолы Адахкес пен Дех-Нуджикес қалалары арқылы Ертіс жағасына, Қимақтар қағанының сарайына барып, одан әрі асып, Енисейдегі қырғыздар еліне тартатын болған.

Іле алқабы Орталық Қазақстанмен Шу — Іле тауының теріскей жоталарымен жүріп Шуға шығады да, сосын оның бойын қуалап барып, Сарысу өзені жағалауына шыққан.

Жолдың өзге бір желісі Теріскей-Іледегі Шеңгелді маңынан шығып, Көктал мен Бояулы керуен сарайлары арқылы Балқаш өңіріне, сосын Іледен тарайтын Ортасуды жиектеп, сол арадағы Ақтам қала жұртының орнын басып, көлдің түскейінен 8 шақырым бұғаз арқылы теріскейіне шығады. Керуендер бұғазды кешіп өтіп, Тоқырауын өзенінің құярлығына жуық жерден шығады екен дағы, оның бойын қуалап, әрі Ұлытау жоталарына қарай кетеді.

Теріскей-Іле жолының бір желісі Алакөлді батыс жағынан айналып өтіп Тарбағатай арқылы Ертіске, қимақтар мемлекетінің жеріне жеткен. Тарбағатайда, Ертіс жағалауында Қимақтың Банджар, Ханауыш, Астұр, Сисан секілді қалалары және айналасы бекіністі қамалмен қоршалған, қақпалары темірмен құрсалған орасан зор қала — «қағандар астанасы» орналасқан еді. Қимақтың қалалары сауда жолдары арқылы Енисейдегі қырғыз, Моңғолиядағы ұйғыр қалаларымен, Шығыс Түркістанның көгалды аймақтарымен байланысып отырған.

==Ұлы жібек жолы Қазақстан жерінде. Қала мен дала==
Жүздесу мен тілдесу және алыс-беріс байланыстары б. з. дейінгі III—ІІ-мыңжылдықтарда басталған. Бадахшан тауынан лазурит және Хотан маңындағы Яркендария өзенінің жоғарғы жағынан нефрит кен орындары табылып, оларды өндіре бастауға сәйкес бұл байланыстар реттеліп, жөнге келтіріледі.
Б. з. дейінгі І-мыңжылдықтың орта кезінде Қара теңіз өңірінен Дон бойына, содан Онтүстік Орал өңіріндегі савроматтарға, Ертіске, одан әрі созылып Алтайға, жоғарғы Ертіс пен Зайсан көлі алқабын мекендеген агрипейлер еліне кететін Дала жалы жұмыс істей бастаған еді. Осынау жолмен жібек, ұлпандар мен терілер, иран кілемері, асыл металдардан жасалған бұйымдар сауда арқылы таратылып жататын. 
Қымбат бағалы жібек түрлерін таратуға сақтар мен скифтердің көшпелі тайпалары да қатысқан, осылардың дәнекерлік демеуі арқасында сол кез үшін таңсық болған бұл тауар Орта Азия мен Орта теңіз аймағына дейін жеткен.
Б. з. дейінгі II ғ. орта шенінде Жібек жолы елшіліктік және сауда-саттықтың тұрақты желісі ретінде қызмет атқара бастайды.
Б. з. II—V ғғ. егер Шығыстан жүре бастасақ, Жібек жолы Қытайдың ежелгі астанасы Чаньаннан шығып, Ланчжоу маңындағы Хуанхэ өткеліне баратын да, одан әрі Нань-Шаннің солтүстік сілемдерімен жүріп отырып, Ұлы Қытай қамалының батыс шетінен, Яшма қақпасының шебінен барып шығады. Осы арадан сара жол екіге айырылып, Такла-Макан шөлін солтүстік жағынан айналып өтетін. Терістік жолы Хами, Тұрфан, Шихо көгал аймақтары арқылы Іле алқабына жететін орталығы жжол Чаоннан Қарашарға, Ақсуға, сосын Бедел асуы арқылы Ыссық көлдің оңтүстік жағалауына шығып, Дунхуан, Хотан, Яркенд, Бактрияларды басып өтіп, Үндістан Үндістан мен Орта теңіз аймағына қарай шырқап кететін; бұл Оңтүстік жолы деп аталатын. Ал, Солтүстік жолы Қашғардан Ферғанаға, одан әрі Самарқанд, Бұқар, Мерв арқылы Хамаданға, Сирияға баратын. 
XI—ХІІ ғғ. Қытайдан шығып, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы Батысқа қарай өтетін жол бәрінен де жанданып кетеді. Жолдың бұлай ауытқуын бірнеше себептермен түсіндіруге болады. Біріншіден, Жетісуда Орта Азиямен жүретін сауда жолдарын бақылайтын Түрік қағандарының ордалары болатын. Екіншіден, Ферғана арқылы жүретін жол VII ғ. ішкі қырқыс салдарынан қауыпты болып қалған еді, үшіншіден, аса бай түрік қағандары мен олардың айналасындағы кісілер, теңіздің арғы бетінен келген тауарларды аса көп тұтынатындар қатарынан саналатын.
VII—XIV ғғ. елшілік және сауда керуендерінің дені Жібек жолымен жүретін. Сан ғасырлар бойы жол тынымсыз өзгеріп отырған, оның бір учаскелері айрықша маңыз алып, көркейіп жатса, екінші бір учаскелері жабылып, ондағы қалалар мен сауда бекеттрі қаңырап бос қалған. Мәселен, VI—VIII ғғ. негізгі күре жол Сирия — Иран — Орта Азия — Оңтүстік Қазақстан — Талас алқабы — Шу алқабы — Ыссық көл шұңқыры — Шығыс Түркістан болған. Осынау жолдың бір тармағы, дәлірек айтсақ, тағы бір бағыты Византиядан шығып, Дербент арқылы Каспий өңірі даласына — Маңғыстау — Арал өңірінен өтіп, Оңтүстік Қазақстанға жеткен. Бұл жол Сасанилар Иранына қарсы, Батыс түрік қағанаты мен Византия арасында сауда-елшілік одағы жасалған кезде, Иранды айналып өтетін болған. IX-—XII ғғ. жолдың бұл желісі, Орта Азия мен Таяу шығыс арқылы Кіші Азия мен Сирияға, Мысыр мен Византияға баратын жолға қарағанда, едәуір аз пайдаланылған, ал ХПІ—XIV ғғ. қайтадан жанданады. Құрлықтағы саяси хал-ақуал елшілер мен саудагерлердің және басқа да саяхат-серуенде жүрген кісілердің қай жолды таңдап алатынын анықтап отырған.

Қазір Жібек жолының тарихын зерттеу, оны жаңғырту, осы жол бойындағы елдердің саяси, экономикалық, мәдени байланыстарын ұлғайту қайта 0олға алынып отыр. 1987 жылы ЮНЕСКО-ның бас конференциясының XXIV сессиясы «Ұлы Жібек жолын зерттеудің халықаралық жобасын» қабылдады. Оған [[Грекия]], [[Португалия]], [[Египет]], [[Италия]], Қытай, [[Индонезия]], Моңғолия, [[Оман]], [[Шри Ланка]], бұрынғы Кеңестер Одағы қатысты. «Адамды қоршаған орта, жер мен теңіз қорлары», «Мәдениет және болашақ» атты бағдарламалар бекітілді. Осы бағдарламаларды іске асыруға қатысты. 1991 жылы Қазақстанда «Жібек жолы» атты Ұлттық комитет құрылды. Ұлы Жібек жолы көне дәуірде де, қазір де Еуразия халқы үшін мәдени байланыс, саяси рухани мәселелерді шешуде маңызы үлкен.&lt;ref&gt;Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атамұра, 2008. ISBN 9965-34-809-Х&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.  «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;

[[File:Travels of Marco Polo.jpg|thumb|[[Марко Поло]]ның 1271–1295 жылдардағы қыдырған аумақтары]]

{{commons|絲綢之路}}

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Ұлы Жібек жолы]]
[[Санат:Ежелгі әлем]]
[[Санат:Халықаралық сауда]]
[[Санат:Халықаралық экономика]]
[[Санат:Сауда жолдары]]</text>
      <sha1>efn1yndpot58vqmyo7k4s2b0jos4iyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Білге қаған</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7285</id>
    <revision>
      <id>3618766</id>
      <parentid>3267697</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15430" sha1="mwt61puxxd1h3swxxywecb3b9badyxq" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = [[Сурет:Old Turkic letter N1.svg|10px]][[Сурет:Old Turkic letter G1.svg|10px]][[Сурет:Old Turkic letter Q.svg|10px]] [[Сурет:Old Turkic letter A.svg|10px]][[Сурет:Old Turkic letter G2.svg|10px]][[Сурет:Old Turkic letter L1.svg|10px]][[Сурет:Old Turkic letter I.svg|10px]][[Сурет:Old Turkic letter B2.svg|10px]]   
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Шығыс Түрік қағанаты]]ның [[қаған]]ы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = [[717]]—[[734]]
 | Ізашары              =  [[Инел қаған]]
 | Ізбасары             =  [[Йоллығтегін]]
 | Тәж кигізу жорасы    = [[717]]
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = [[683]]
 | Туған жері         = [[Өтүкен]]
 | Қайтыс болған күні   =  [[734]] 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Ашина]] үйі
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Құтлық қаған]]
 | Анасы                =  [[Елбілге қатұн]]
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Бiлге қаған''' ({{lang-yen|Arslan Bilge qaγan}}; {{lang-zh|毗伽可汗}}&amp;nbsp;— ''Бике кыхан'', ''Могилян'') (683—734)&amp;nbsp;— [[Түрік қағандығы|Түрік Елінің]] [[717]]—[[734]]&amp;nbsp;жж. билік құрған қағаны.

Ол [[683]]&amp;nbsp;ж. [[Орхон өзенi]] бойындағы Өтүкенде туған. [[Құтлық қаған]]ның (Елтерістің) үлкен ұлы, [[Күлтегін]]нің ағасы. Шешесі Елбілге қатұн. «[[Ашина]]» текті.

Түрiк Елінің бiрегей тұлғасы атанған ол iнiсi Күлтегiнмен бiрге елдің қамы, жердің тұтастығы үшін күресіп, көшпелiлер тарихында ұлы империяның іргесін бекітті. Ол күллi көшпелiлер империясының тұғырын сомдап, түрiк тектес этностардың бiрлiгiн сақтай отырып, елдiң мұңы, жердiң қамы үшiн «түнде ұйықтамай, күндiз отыра алмай» күресті.

Бiлге қаған 9 жас кезiнде әкесi Құтлық ([[680]]—[[692]]&amp;nbsp;жж.) қайтыс болады. Түрік Елінің тағын оның iнiсi [[Қапаған қаған|Қапаған]] (Қабаған) (692—716 жж.) иеленеді.

Қапағанның iнiсi Бөгүден ([[716]]&amp;nbsp;ж.) кейiн таққа отырған Бiлге қаған 19 жыл билік етеді. Бiлге қаған 13 жасында [[шад]] атағын алады.

17 жасында [[Таңғұт]]қа, 18 жасында алты чұб, табғач, он тұтыққа жорық жасап жеңiске жеткен. Одан [[Қырғыздар|қырғыз]], [[Түргеш қағанаты|түргеш]], [[Қарлұқ қағанаты|қарлық]], [[Тоғыз-Оғыз|тоғыз оғыз]] және т.б. елдерге жорық шабуыл жасаған.
Білге қаған (шамамен 685-734) - Екінші [[Шығыс Түрік қағанаты|Шығыс Түрік]] қағанатының қағаны. Күлтегіннің ағасы. Күлтегін Қапаған қаған ушықтырған тайпа ішілік соғысты тоқтату үшін [[716|716 ж.]] әскери төңкеріс жасап, қағандыққа ағасы Білгені қойды. Ал Білге Күлтегінді әскербасы, ал қайын атасы Тоңыкөкті мемлекеттік кеңесші етіп тағайындайды. Осылайша билік басында Тан империясының саяси үстемдігіне қарсы үштік отырды. &quot;Олар Ақылдың, Адалдықтың, Қайраттың өзара тіл табысып, елін-жерін көгерткен ұлы үштік ретінде тарихта қалды. Ал, Білге қағанның тұсында тек қана бейбіт дәурен орнады&quot; (Т.Жұртбай. &quot;Дулыға&quot;, 131 б.). Бірақ бұл құт-береке өздігінен келмеп еді. «Жалаңаш халықты тонды, аз халықты көп қылу» құны неге түскені Күлтегін үлкен жазуында былай баяндалған: «Әкеміз, ағамыз құраған халықтың атақ-даңқы жоқ болмасын деп, түркі халқы үшін түн ұйықтамадым, күндіз отырмадым. Інім Күлтегінмен, екі уәзіріммен өліп-тіріліп құрадым... Мен өзім қаған болғанда жер-жерге тарап кеткен халық өліп жітіп, жаяу жалаңаш қайта келді. Ең бірінші болып телес тайпасы оралды. Түргештер, қырғыздар бөрілі байрақ астына жинала бастады. Бұлардың бірқатарын ақыл-айламен, бірқатарын әскери күшпен қаратуға тура келді. Терістікте [[Оғыз халықтары|оғыз халқына]] қарсы, ілгері қатаң, татабы халықтарына қарсы, бергері табғашқа қарсы үлкен әскермен он екі рет соғыстым», - дейді Білге қаған (Күлтегін үлкен жазуы).

Түркі қағанаты күшейгенін мүлде қаламайтын «Ұлы Аспан» империясы Білгенің бейбіт келіссөзге келу жөніндегі ұсынысын ұнатпады. Қытай соғысқа дайындалып жатты. Бірақ, бұл жоспар іске асырылмады. Өйткені оларға 714 ж. Тибеттіктер шабуыл жасады. Түркілер біраз тыныстады. Әйтсе де, империялықтар ұсақ тайпаларды бір-біріне айдап салып, арандатып отырды. Білге қаған өздерін үнемі сатып кетіп, қауіп төндіре берген ұйғырларға қарсы жорыққа аттанып, оларды бағындырды. Одан соң Білге қаған татабтардың аттарын тартып алып, ойсырата жеңіліске ұшыратты. Осыдан кейін түркі әскері жұмылған күшке айналды. Осы кезде Тар түмен қарлықтарды талқандады. Солтүстік Жоңғария түркілердің қоластына кірді. 717 жылдың аяғында қала қағанатқа бағынды.

Енді қағанаттың алдында не істеу керек деген сауал туды. Сол кезде Білге қаған, Тоныкөк, Күлтегін сансыз көп ұрыстардан кейін түркі халқы өз-өзіне келуі үшін бейбіт өмірді қалпына келтіру керек деп шешті. «Уақыт ұтқылары келіп тұр» деп, [[Қытай]] Білге қағанның бейбітшілік жайындағы ұсынысын қабылдамай тастады. Түркілердің сол уақыттағы стратегиялық мұраты қорғаныс болды да, ол саясат пен идеология астарында өзін Қытайға қарсы қоюшылық жатқан еді. «ұлы үштіктің» арқасында түркілер 722 ж. Қытайларды талқандады.

[[Гумилев Лев Николаевич|Л.Н.Гумилев]]: «Жеңіске тек сыртқы ғана емес, ішкі жауларын жеңумен де келді. Елде тыныштық орнады. 716 ж. Жеңіскер түркілердің жағдайлары соншалықты мәз болмады. Білге қаған: «Мен бай халыққа хан болып отырмадым. Ішерге тамағы, киерге киімі жоқ, аянышты, төмен халыққа хан болып отырдым», - дей келе, халықпен қатынасу әдісін өзгерткендігін айтады. «Сонша құрап, біріккен халықтарды от пен су етпедім, олармен тіл табысуға ұмтылдым. Адал халқы мен адал қоғамы бар жерде мен жақсылық жасадым. Әлемнің төрт бұрышындағы халықты бейбітшілікке шақырдым, жауластырмадым, олардың бәрі маған бағынды»... Оның еңбегі құрудың аз-ақ алдында қалған халқын тірілтті, киіндірді, ештеңесі жоқ халықты байытты, аз халықты көбейтті деп бағаланады, - деп жазған. – Білге қаған түбінде Қытаймен бейбіт қарым-қатынас орнатты. Оны Қытайлықтар қаншалықты құптамаса да, мәмілеге келуге мәжбүр болды. Осылайша Білге қаған халқын 722-741 жылдар арасында 20 жыл бейбіт өмірмен қамтамасыз етті. Екі ел арасындағы бұл тыныштық Білгенің алғыр саясатшың арқасында орнықты.

722 ж. Кездесуде Қытайдың бұрынғы елшісі, түркіден шыққан сатқын 734 ж. Қытай жағының өтінішімен Білге қағанға у беріп өлтіреді. Ал Қытай [[император]]ы өзіне сезік түсірмес үшін қағанды жерлеу рәсіміне елші жібереді. Түркі тағына Білге қағанның ұлы Иоллығтегін отырды.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Н.Базылхан. Көне түрік бітіктастары мен ескеркіштерінің жинағы// «Қазақстан тарихы VIII-XX ғғ түрік тілді деректерде» атты сериясы бойынша. II том.&amp;nbsp;— Алматы: Дайк-пресс, 2005.&lt;/ref&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://irq.kaznpu.kz/?mod=1&amp;tid=1&amp;oid=16&amp;lang=k Білге қаған ескерткіш кешені, бітіктасы, мәтіні, транскрипциясы, қазақша сөзбе-сөз салыстырмасы, суреттері, сызбалары]

Тасқа қашалған таспалы ой орамдарынан елдік пен ерлік жайлы даналық сарындары сезіледі.

 
Ел болып бірігуден асқан бақыт жоқ.  
Ынтымақ-бірлік, татулық туралы
 
Түркіні бұзар - тәтті сөз.
Асыл сөз туралы
 
Дарақылық үмітіңді үзіп, қанатыңды қияды.
Мінез-құлық туралы
 
Әсіре даңқ пен асыра байлық ұятсыздық пен бұзақылық құшағында тұншықтырады.
Мінез-құлық туралы
 
Дүниеқоңыздық пен тойымсыздық есіңді алып, еркіңнен айырады.
Мінез-құлық туралы
 
Егер ел басшысы тоңмойын һәм сатқын болмаса - елдің бағы.
Отан, туған жер туралы
 
Жауыңнан бұрын қимылда - жеріңе жамандық келмейді.
Тәлім-тәрбие, өсиет, тағлым туралы
 
Тастағы жазудан тағлым алғайсың.
Тәлім-тәрбие, өсиет, тағлым туралы
 
Нағыз ер «дүние-мал» деп дірілдемес болар.
Батырлық, ерлік туралы
 
Бақ болмайды басқа бақ - есің барда елің тап.
Тәлім-тәрбие, өсиет, тағлым туралы
&lt;ref&gt;'''Әдебиеттер''': Бичурин И. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. – А., 1998.; Гумилев JI.H. Древние тюрки. –М„ 1993.&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
== Тағы қараңыз ==
{{Түрік қағандары}}
{{wikify}}

[[Санат:683 жылы туғандар]]
[[Санат:734 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қағандар]]


{{Kz-hist-stub}}</text>
      <sha1>mwt61puxxd1h3swxxywecb3b9badyxq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618772</id>
      <parentid>3618766</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15411" sha1="tk09ztmqp3jinuii0ydozlksxn7k5hc" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = [[Сурет:Old Turkic letter N1.svg|10px]][[Сурет:Old Turkic letter G1.svg|10px]][[Сурет:Old Turkic letter Q.svg|10px]] [[Сурет:Old Turkic letter A.svg|10px]][[Сурет:Old Turkic letter G2.svg|10px]][[Сурет:Old Turkic letter L1.svg|10px]][[Сурет:Old Turkic letter I.svg|10px]][[Сурет:Old Turkic letter B2.svg|10px]]   
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Шығыс Түрік қағанаты]]ның [[қаған]]ы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = [[717]]—[[734]]
 | Ізашары              =  [[Инел қаған]]
 | Ізбасары             =  [[Йоллығтегін]]
 | Тәж кигізу жорасы    = [[717]]
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = [[683]]
 | Туған жері         = [[Өтүкен]]
 | Қайтыс болған күні   =  [[734]] 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Ашина]] үйі
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Елтеріс қаған]]
 | Анасы                =  [[Елбілге қатұн]]
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Бiлге қаған''' ({{lang-yen|Arslan Bilge qaγan}}; {{lang-zh|毗伽可汗}}&amp;nbsp;— ''Бике кыхан'', ''Могилян'') (683—734)&amp;nbsp;— [[Түрік қағандығы|Түрік Елінің]] [[717]]—[[734]]&amp;nbsp;жж. билік құрған қағаны.

Ол [[683]]&amp;nbsp;ж. [[Орхон өзенi]] бойындағы Өтүкенде туған. [[Елтеріс қаған]]ның үлкен ұлы, [[Күлтегін]]нің ағасы. Шешесі Елбілге қатұн. «[[Ашина]]» текті.

Түрiк Елінің бiрегей тұлғасы атанған ол iнiсi Күлтегiнмен бiрге елдің қамы, жердің тұтастығы үшін күресіп, көшпелiлер тарихында ұлы империяның іргесін бекітті. Ол күллi көшпелiлер империясының тұғырын сомдап, түрiк тектес этностардың бiрлiгiн сақтай отырып, елдiң мұңы, жердiң қамы үшiн «түнде ұйықтамай, күндiз отыра алмай» күресті.

Бiлге қаған 9 жас кезiнде әкесi Құтлық ([[680]]—[[692]]&amp;nbsp;жж.) қайтыс болады. Түрік Елінің тағын оның iнiсi [[Қапаған қаған|Қапаған]] (Қабаған) (692—716 жж.) иеленеді.

Қапағанның iнiсi Бөгүден ([[716]]&amp;nbsp;ж.) кейiн таққа отырған Бiлге қаған 19 жыл билік етеді. Бiлге қаған 13 жасында [[шад]] атағын алады.

17 жасында [[Таңғұт]]қа, 18 жасында алты чұб, табғач, он тұтыққа жорық жасап жеңiске жеткен. Одан [[Қырғыздар|қырғыз]], [[Түргеш қағанаты|түргеш]], [[Қарлұқ қағанаты|қарлық]], [[Тоғыз-Оғыз|тоғыз оғыз]] және т.б. елдерге жорық шабуыл жасаған.
Білге қаған (шамамен 685-734) - Екінші [[Шығыс Түрік қағанаты|Шығыс Түрік]] қағанатының қағаны. Күлтегіннің ағасы. Күлтегін Қапаған қаған ушықтырған тайпа ішілік соғысты тоқтату үшін [[716|716 ж.]] әскери төңкеріс жасап, қағандыққа ағасы Білгені қойды. Ал Білге Күлтегінді әскербасы, ал қайын атасы Тоңыкөкті мемлекеттік кеңесші етіп тағайындайды. Осылайша билік басында Тан империясының саяси үстемдігіне қарсы үштік отырды. &quot;Олар Ақылдың, Адалдықтың, Қайраттың өзара тіл табысып, елін-жерін көгерткен ұлы үштік ретінде тарихта қалды. Ал, Білге қағанның тұсында тек қана бейбіт дәурен орнады&quot; (Т.Жұртбай. &quot;Дулыға&quot;, 131 б.). Бірақ бұл құт-береке өздігінен келмеп еді. «Жалаңаш халықты тонды, аз халықты көп қылу» құны неге түскені Күлтегін үлкен жазуында былай баяндалған: «Әкеміз, ағамыз құраған халықтың атақ-даңқы жоқ болмасын деп, түркі халқы үшін түн ұйықтамадым, күндіз отырмадым. Інім Күлтегінмен, екі уәзіріммен өліп-тіріліп құрадым... Мен өзім қаған болғанда жер-жерге тарап кеткен халық өліп жітіп, жаяу жалаңаш қайта келді. Ең бірінші болып телес тайпасы оралды. Түргештер, қырғыздар бөрілі байрақ астына жинала бастады. Бұлардың бірқатарын ақыл-айламен, бірқатарын әскери күшпен қаратуға тура келді. Терістікте [[Оғыз халықтары|оғыз халқына]] қарсы, ілгері қатаң, татабы халықтарына қарсы, бергері табғашқа қарсы үлкен әскермен он екі рет соғыстым», - дейді Білге қаған (Күлтегін үлкен жазуы).

Түркі қағанаты күшейгенін мүлде қаламайтын «Ұлы Аспан» империясы Білгенің бейбіт келіссөзге келу жөніндегі ұсынысын ұнатпады. Қытай соғысқа дайындалып жатты. Бірақ, бұл жоспар іске асырылмады. Өйткені оларға 714 ж. Тибеттіктер шабуыл жасады. Түркілер біраз тыныстады. Әйтсе де, империялықтар ұсақ тайпаларды бір-біріне айдап салып, арандатып отырды. Білге қаған өздерін үнемі сатып кетіп, қауіп төндіре берген ұйғырларға қарсы жорыққа аттанып, оларды бағындырды. Одан соң Білге қаған татабтардың аттарын тартып алып, ойсырата жеңіліске ұшыратты. Осыдан кейін түркі әскері жұмылған күшке айналды. Осы кезде Тар түмен қарлықтарды талқандады. Солтүстік Жоңғария түркілердің қоластына кірді. 717 жылдың аяғында қала қағанатқа бағынды.

Енді қағанаттың алдында не істеу керек деген сауал туды. Сол кезде Білге қаған, Тоныкөк, Күлтегін сансыз көп ұрыстардан кейін түркі халқы өз-өзіне келуі үшін бейбіт өмірді қалпына келтіру керек деп шешті. «Уақыт ұтқылары келіп тұр» деп, [[Қытай]] Білге қағанның бейбітшілік жайындағы ұсынысын қабылдамай тастады. Түркілердің сол уақыттағы стратегиялық мұраты қорғаныс болды да, ол саясат пен идеология астарында өзін Қытайға қарсы қоюшылық жатқан еді. «ұлы үштіктің» арқасында түркілер 722 ж. Қытайларды талқандады.

[[Гумилев Лев Николаевич|Л.Н.Гумилев]]: «Жеңіске тек сыртқы ғана емес, ішкі жауларын жеңумен де келді. Елде тыныштық орнады. 716 ж. Жеңіскер түркілердің жағдайлары соншалықты мәз болмады. Білге қаған: «Мен бай халыққа хан болып отырмадым. Ішерге тамағы, киерге киімі жоқ, аянышты, төмен халыққа хан болып отырдым», - дей келе, халықпен қатынасу әдісін өзгерткендігін айтады. «Сонша құрап, біріккен халықтарды от пен су етпедім, олармен тіл табысуға ұмтылдым. Адал халқы мен адал қоғамы бар жерде мен жақсылық жасадым. Әлемнің төрт бұрышындағы халықты бейбітшілікке шақырдым, жауластырмадым, олардың бәрі маған бағынды»... Оның еңбегі құрудың аз-ақ алдында қалған халқын тірілтті, киіндірді, ештеңесі жоқ халықты байытты, аз халықты көбейтті деп бағаланады, - деп жазған. – Білге қаған түбінде Қытаймен бейбіт қарым-қатынас орнатты. Оны Қытайлықтар қаншалықты құптамаса да, мәмілеге келуге мәжбүр болды. Осылайша Білге қаған халқын 722-741 жылдар арасында 20 жыл бейбіт өмірмен қамтамасыз етті. Екі ел арасындағы бұл тыныштық Білгенің алғыр саясатшың арқасында орнықты.

722 ж. Кездесуде Қытайдың бұрынғы елшісі, түркіден шыққан сатқын 734 ж. Қытай жағының өтінішімен Білге қағанға у беріп өлтіреді. Ал Қытай [[император]]ы өзіне сезік түсірмес үшін қағанды жерлеу рәсіміне елші жібереді. Түркі тағына Білге қағанның ұлы Иоллығтегін отырды.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Н.Базылхан. Көне түрік бітіктастары мен ескеркіштерінің жинағы// «Қазақстан тарихы VIII-XX ғғ түрік тілді деректерде» атты сериясы бойынша. II том.&amp;nbsp;— Алматы: Дайк-пресс, 2005.&lt;/ref&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://irq.kaznpu.kz/?mod=1&amp;tid=1&amp;oid=16&amp;lang=k Білге қаған ескерткіш кешені, бітіктасы, мәтіні, транскрипциясы, қазақша сөзбе-сөз салыстырмасы, суреттері, сызбалары]

Тасқа қашалған таспалы ой орамдарынан елдік пен ерлік жайлы даналық сарындары сезіледі.

 
Ел болып бірігуден асқан бақыт жоқ.  
Ынтымақ-бірлік, татулық туралы
 
Түркіні бұзар - тәтті сөз.
Асыл сөз туралы
 
Дарақылық үмітіңді үзіп, қанатыңды қияды.
Мінез-құлық туралы
 
Әсіре даңқ пен асыра байлық ұятсыздық пен бұзақылық құшағында тұншықтырады.
Мінез-құлық туралы
 
Дүниеқоңыздық пен тойымсыздық есіңді алып, еркіңнен айырады.
Мінез-құлық туралы
 
Егер ел басшысы тоңмойын һәм сатқын болмаса - елдің бағы.
Отан, туған жер туралы
 
Жауыңнан бұрын қимылда - жеріңе жамандық келмейді.
Тәлім-тәрбие, өсиет, тағлым туралы
 
Тастағы жазудан тағлым алғайсың.
Тәлім-тәрбие, өсиет, тағлым туралы
 
Нағыз ер «дүние-мал» деп дірілдемес болар.
Батырлық, ерлік туралы
 
Бақ болмайды басқа бақ - есің барда елің тап.
Тәлім-тәрбие, өсиет, тағлым туралы
&lt;ref&gt;'''Әдебиеттер''': Бичурин И. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. – А., 1998.; Гумилев JI.H. Древние тюрки. –М„ 1993.&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
== Тағы қараңыз ==
{{Түрік қағандары}}
{{wikify}}

[[Санат:683 жылы туғандар]]
[[Санат:734 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қағандар]]


{{Kz-hist-stub}}</text>
      <sha1>tk09ztmqp3jinuii0ydozlksxn7k5hc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өндіріс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9730</id>
    <revision>
      <id>3618863</id>
      <parentid>3415198</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өндіріс түрі */</comment>
      <origin>3618863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3877" sha1="mhi7369wwqvrv5bbs1ag0vxqfrbc9sb" xml:space="preserve">{{мағына|Өндіріс (айрық)}}
'''Өндіріс''' - өзінің өміріне қажетті материалдық жағдайларды жасау мақсатымен [[адам]]ның [[табиғат]]ты белсенді жаңғырту үрдісі.

Кез келген өнімді өндіру үшін төрт элемент керек:
* сол өнімді дайындайтын табиғи зат
* өнімді дайындау үрдісінде пайдаланылатын еңбек құралы
* адам еңбегі, оның мақсатты бағытталған қызметі
* аталған үш элементті өндіріске қосатын ұйымдастырушы
[[Экономика]] тілінде [[өндіріс факторлары]] деп аталатын бұл төрт элемент тиісінше -  жер, капитал, еңбек және кәсіпкерлік ұғымдарымен белгіленеді.

==Өндіріс түрі ==
Өндіріс түрі (үлгісі) - өнім [[номенклатура]]сы, жүйелілігі, тұрақтылығы мен шығару көлемі кеңдігінің белгілері бойынша айқындалатын, өндірістің классификациялық (топтастыру) категориясы (дәрежесі).

==Жаппай өндіріс==
Жаппай өндіріс - ағымында жұмыс орындарының көбінде бір ғана жұмыс операциясы орындалынатын, ұзаққа созылған уақытта үздіксіз жасалынатын немесе жөнделінетін өнімдер шығарудың үлкен көлемін сипаттайтын өндіріс.
==Өндірістік қуаттылық==
Өндірістік қуаттылық - [[уақыт]] бірлігіндегі белгілі бір жағдайда ең үлкен көлемде шығарылатын бұйымдардың мүмкінділікгі есептеу көлемі.

==Өндірістік процесс==
Өндірістік процесс (іс- амал) - осы өндірісте өнімдерді шығару мен өңдеуге қажетті адамдар мен [[жұмыс құралдары]]ның барлық іс-әрекетінің жиынтығы.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Aрын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007.
ISBN 9965-08-234-0&lt;/ref&gt;

==Өндіріс қорлары==
'''Өндіріс қорлары''' - өндіріс [[Процесс|процесі]] кезінде [[кәсіпорын]]дар пайдаланатын өндіріс [[Құрал-жабдықтар (балық аулау)|құрал-жабдықтары]]. Өндіріс қоры негізгі қор мен айналым қорынан тұрады.

==Өндірісті қайта құру==
'''Өндірісті қайта құру''' - өндірісті негізінен жаңа [[принцип]] бойынша қайта құру, (реконструкциялау), қайта жарақтандыру, жабдықтау.&lt;ref&gt;Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:География]]
[[Санат:Түрлер бойынша технологиялар]]</text>
      <sha1>mhi7369wwqvrv5bbs1ag0vxqfrbc9sb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618867</id>
      <parentid>3618863</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өндірістік қуаттылық */</comment>
      <origin>3618867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3877" sha1="ax0poh2q4vwr4ugjl81l9yhnwdj6bt2" xml:space="preserve">{{мағына|Өндіріс (айрық)}}
'''Өндіріс''' - өзінің өміріне қажетті материалдық жағдайларды жасау мақсатымен [[адам]]ның [[табиғат]]ты белсенді жаңғырту үрдісі.

Кез келген өнімді өндіру үшін төрт элемент керек:
* сол өнімді дайындайтын табиғи зат
* өнімді дайындау үрдісінде пайдаланылатын еңбек құралы
* адам еңбегі, оның мақсатты бағытталған қызметі
* аталған үш элементті өндіріске қосатын ұйымдастырушы
[[Экономика]] тілінде [[өндіріс факторлары]] деп аталатын бұл төрт элемент тиісінше -  жер, капитал, еңбек және кәсіпкерлік ұғымдарымен белгіленеді.

==Өндіріс түрі ==
Өндіріс түрі (үлгісі) - өнім [[номенклатура]]сы, жүйелілігі, тұрақтылығы мен шығару көлемі кеңдігінің белгілері бойынша айқындалатын, өндірістің классификациялық (топтастыру) категориясы (дәрежесі).

==Жаппай өндіріс==
Жаппай өндіріс - ағымында жұмыс орындарының көбінде бір ғана жұмыс операциясы орындалынатын, ұзаққа созылған уақытта үздіксіз жасалынатын немесе жөнделінетін өнімдер шығарудың үлкен көлемін сипаттайтын өндіріс.
==Өндірістік қуаттылық==
Өндірістік қуаттылық - [[уақыт]] бірлігіндегі белгілі бір жағдайда ең үлкен көлемде шығарылатын бұйымдардың мүмкінділікті есептеу көлемі.

==Өндірістік процесс==
Өндірістік процесс (іс- амал) - осы өндірісте өнімдерді шығару мен өңдеуге қажетті адамдар мен [[жұмыс құралдары]]ның барлық іс-әрекетінің жиынтығы.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Aрын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007.
ISBN 9965-08-234-0&lt;/ref&gt;

==Өндіріс қорлары==
'''Өндіріс қорлары''' - өндіріс [[Процесс|процесі]] кезінде [[кәсіпорын]]дар пайдаланатын өндіріс [[Құрал-жабдықтар (балық аулау)|құрал-жабдықтары]]. Өндіріс қоры негізгі қор мен айналым қорынан тұрады.

==Өндірісті қайта құру==
'''Өндірісті қайта құру''' - өндірісті негізінен жаңа [[принцип]] бойынша қайта құру, (реконструкциялау), қайта жарақтандыру, жабдықтау.&lt;ref&gt;Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:География]]
[[Санат:Түрлер бойынша технологиялар]]</text>
      <sha1>ax0poh2q4vwr4ugjl81l9yhnwdj6bt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түрік тілі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10045</id>
    <revision>
      <id>3618903</id>
      <parentid>3420979</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27493" sha1="92jco5zad43jwxdi89hr5a48549o8x7" xml:space="preserve">{{Infobox Language
|name          = Түрік тілі
|nativename    = {{lang|tr|Türkçe}}
|pronunciation = [ˈt̪yɾkˌt͡ʃe]
|familycolor = Алтай
|states = [[Түркия]], [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы|Солтүстік Кипр]], [[Болгария]], [[Солтүстік Македония|Македония]], Қособа, [[Румыния]], [[Кипр]], [[Әзірбайжан]] тағы да [[Германия]], [[Франция]], [[Нидерланд]], [[Аустрия]], [[Өзбекстан]], [[Құрама Патшалық|Құрама&amp;nbsp;Патшалық]], [[АҚШ]], [[Бельгия]], [[Швейцария]], [[Италия]]&lt;br /&gt;және [[түрік шетжұрты]] тұратын басқа елдерде
|speakers = &lt;!--Note that this is the world total--&gt;80-85 млн (ана тілі ретінде)
|region = [[Анадолы]], [[Кипр]], [[Балқан түбегі|Балқан&amp;nbsp;түбегі]], [[Кавказ]], [[Орталық Еуропа]], [[Батыс Еуропа|Батыс&amp;nbsp;Еуропа]]
|rank = 19 (ана тілі ретінде)
|fam1 = [[Алтай тілдері|Алтай]] ([[Алтай тілдері#дау|даулы]])
|fam2 = [[Түркі тілдері|Түркі]]
|fam3 = [[Батыс түркі тілдері|Батыс түркі]]
|fam4 = [[Оғыз тілдері|Оңтүстік-батыс тобы (оғыз)]]
|fam5 = Батыс оғыз
|script = [[Латын әліпбиі]] ([[Түрік әліпбиі|Түрік варианты]])
|nation = [[Түркия]], [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]], [[Кипр]], [[Солтүстік Македония]]{{smallsup|*}}, Қособа{{smallsup|**}}&lt;br /&gt; {{smallsup|*}}&lt;small&gt;Түрік тілінде сөйлейтіндердің саны 20 %-дан асатын аудандарда.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{smallsup|**}}&lt;small&gt;Түрік тілі [[өңірлік тіл]]дердің біреуі болады.&lt;/small&gt;
|agency = [[Түрік тілі қоғамы]]
|iso1 = tr
|iso2 = tur
|iso3 = tur
|map = [[Сурет:Map of Turkish Language.svg|center|315px]]&lt;br /&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt; Түрік тілділер көп тұратын елдер.&lt;br /&gt;(Шартты белгілерін көру үшін картаны шертіңіз)&lt;/center&gt;&lt;/span&gt;
|
|image=[[File:Türkçe inscription.svg|250px]]}}
'''Түрік тілі'''&amp;nbsp;— дүние жүзі бойынша 80-85 миллион адам сөйлейтін тіл, [[түркі тілдері]]нің ішіндегі ең көп тарағаны. Түрік тілінде сөйлеушілер негізінен [[Түркия]]да шоғырланған, [[Кипр]], [[Болгария]] және [[Шығыс Еуропа]]ның басқа да аймақтарында да тұрады. [[Батыс Еуропа]]дағы, әсіресе [[Германия]]дағы бірнеше миллион иммигрант қауымы да түрікше сөйлейді. 
 
Түрік тілі [[Орталық Азия]]да пайда болған, оның алғашқы жазба ескерткіштері шамамен 7-8 ғасырларда жазылған. Батыста бүгінгі түрік тілінің ізашары — [[Османлы түрік тілі|Османлы түрікшесі]] [[Османлы империясы]]ның кеңеюімен бірге тарап отырды. 1928 жылы Ататүрік реформаларының кезінде [[Османлы түрік әліпбиі|Османлы әліпбиі]] [[латын әліпбиі]]нің фонетикалық вариантымен алмастырылды. Жазба тілі [[Ыстанбұл|Стамбул]] түрікшесі болып белгіленді. Сонымен бірге, жаңадан құрылған [[Түрік тілі қоғамы]] тілдегі [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінен енген сөздерді түріктің төл сөздерімен немесе түркі түбірлерінен құралған жаңа сөздермен алмастыру науқанын бастады.

Түрік тілінің басты ерекшеліктері&amp;nbsp;— [[үндестік заңы]] және [[агглютинация]]. Түрік тіліндегі негізгі сөз тәртібі: SOV (яғни, бастауыш&amp;nbsp;— толықтауыш&amp;nbsp;— баяндауыш). Түрік тілінде екінші жақ есімдіктерінің анайы және сыпайы түрлері қолданылады (яғни сен-сіз бойынша айырмашылық). Түрік тілінде грамматикалық тектер жоқ.

== Классификациялануы ==
{{Main|Түркі тілдері|Алтай тілдері}}

[[Сурет:TurkicLanguages.png|thumb|right|200px|Түркі тілдерінің ана тілі ретінде сөйлеушілер саны бойынша жіктелуі]]

Түрік тілі [[Гагауз тілі|гагауз]] және [[Әзербайжан тілі|әзери]] тілдерімен бірге [[Оғыз тілдері]]нің батыс тобына жатады. Ал оғыз тілдері болса, 30 тірі тілден тұратын және [[Шығыс Еуропа]], [[Орталық Азия]] және [[Сібір]]де тараған [[түркі тілдері]]нің оңтүстік-батыс тобын құрайды. Кейбір тіл ғылымы мамандары түркі тілдерін одан кеңірек [[алтай тілдері]]не жатады деп ойлайды.&lt;ref name=&quot;Ethnologue Altaic&quot;&gt;{{cite web|author=Gordon, Raymond G., Jr. (ed.)|authorlink=Ethnologue|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90009|title=Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Language Family Trees - Altaic|accessdate=2007-03-18|date=2005}}&lt;/ref&gt; Түрік тілінде сөйлейтіндер түркі тілдерінде сөйлейтіндердің шамамен 40%-ын құрайды.&lt;ref name=&quot;LanguagesOfTheWorld&quot;&gt;Katzner&lt;/ref&gt; Түрік тілінің [[үндестік]], жалғаулардың сөз түбіріне тізіліп кете беруі ([[агглютинация]]) секілді белгілері басқа да түркі тілдеріне және жалпы алтай тілдеріне тән белгілер.&lt;ref name=&quot;LanguagesOfTheWorld&quot;/&gt; Түрік тілі және [[Әзербайжан тілі|әзери]], [[Түрікмен тілі|түрікмен]], [[Қашқай тілі|қашқай]] және [[Гагауз тілі|гагауз]] тілдері сияқты басқа оғыз тілдері бір-біріне түсінікті болып келеді.&lt;ref name=&quot;Language Materials Project&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[UCLA]] International Institute, Center for World Languages|url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=67&amp;menu=004|title=Language Materials Project: Turkish|accessdate=2007-04-26|date=Ақпан 2007}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
{{see also|Түркі халықтары|Түркі халықтарының тарихы}}

Ең алғашқы түркі жазбалары қазіргі [[Моңғолия]]ның жерінде орналасқан. [[Көктүрік хандығы]]ның кезінде [[Соғды әліпбиі]]мен жазылған Бұғыт жазбалары 6-шы ғасырдың екінші жартысына жатқызылған.&lt;ref name=&quot;Bazin&quot;&gt;Bazin (1975), 37-45&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alyilmaz&quot;&gt;{{cite book|last=Alyılmaz|first=Cengiz|editor=Matteo, C., Paola, R., Gianroberto, S.|title=Eran ud Aneran. Studies presented to Boris Il'ic Marsak on the occasion of his 70/th birthday|chapter=On the Bugut Inscription and Mausoleum Complex|isbn=8875431051|url= http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/alyilmaz.html|format=PDF|accessdate=2007-06-28|year=2006|publisher=Cafoscarina|location=Venice}}&lt;/ref&gt; 732 мен 735 жылдар аралығына жатқызылатын монументалды [[Орхон жазбалары]] сол ерте кезеңнің тағы бір маңызды ескерткіші болып табылады. [[Орыстар|Орыс]] археологтары [[Орхон өзені]] аңғарының төңірегінде осы ескерткіштер мен оларға тиісті тас бағаналарды 1889-1893 жылдар аралығында біртіндеп тапқан соң ондағы жазбалардың [[Көнетүркі жазуы]]н қолданылып [[Көне түркі тілі]]нде жазылғаны анықталды. Орхон әліпбиіндегі әріптердің сырт кейпі [[Герман тілдері|герман]] [[Руналық әліпби|руналарына]] ұқсағандықтан олар ''Түркі руналары'' немесе ''руна тәріздес'' деп аталып кетті.&lt;ref name=&quot;Ishjatms&quot;&gt;Ishjatms&lt;/ref&gt;

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#CFCFCF;&quot; | ''Көне түркіше''
|-
|Türk Oğuz beğleri, budun, eşidin; üze Kök Tengri basmasar, asra yir telinmeser, Türk budun, ilinin, törünün kim artatı(r)?
|-
! style=&quot;background:#CFCFCF;&quot; | ''Қазіргі түрікше''
|-
| Türk Oğuz beyleri, budun, işitin; üzeride Gök Tanrı basmasa, altta yer delinmese, Türk budunu, ülkeni, töreni kim atar?
|-
|}

[[Ерте ортағасыр]] дәуірінде болған [[Түркі жорықтары]]ның кезінде түркі тілдерінде сөйлейтін халықтар бүкіл [[Орталық Азия]]ны түгел жайлап, [[Сібір]]ден [[Еуропа]]ға және [[Жерорта теңізі]]не дейінгі аралықты өздеріне қаратты. [[Оғыз түріктері]]не жататын [[Салжұқ әулеті|салжұқтар]] 11-ші ғасырда өздерінің тілі&amp;nbsp;— [[Оғыз тілдері|оғыз түркі тілін]] [[Анатолия]]ға алып келді. Уақыт өте дәл осы тілден қазіргі түрік тілі өрбіп шықты.&lt;ref name=&quot;Findley&quot;&gt;Findley&lt;/ref&gt; Дәл сол 11-ші ғасырда түркі тілдерінің алғашқы ғылыми зерттеушісі болып саналатын [[Махмуд Қашғари|Қашғарлы Махмуд]] түркі диалектілерінің толық сөздігін және олардың таралуын көрсететін картаны қамтитын «Диуани лұғати-түрк» атты еңбек жариялады. (Османлы түрікшесінде: ''Divânü Lügati't-Türk'').&lt;ref name=&quot;Soucek&quot;&gt;Soucek&lt;/ref&gt;

=== Османлы түрікшесі ===
{{Main|Османлы түрік тілі}}
[[Османлы империясы]]ның ізашарлары болып саналатын [[Қарахан мемлекеті]] мен [[Селжүк әулеті|салжұқ түркілері]] 950-ші жыл шамасында [[Ислам]] дінін қабылдаған соң осы мемлекеттердің ресми тілінде [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінен енген көптеген кірме сөздер пайда болды. Османлы кезеңіндегі [[түрік әдебиеті]]не, әсіресе [[Османлы диуан поэзиясы]]на парсы әдебиеті қатты әсер етті. [[Османлы империясы]] кезіндегі (шамамен 1299-1922 жылдар) әдеби және ресми тіл түрік, араб және парсы тілдерінің қоспасы болып, өзімен замандас сөйлеу тілінен елеулі айырмашылығы болды. Сол себепті ол тіл [[Османлы түрік тілі]] деп аталады.

=== Тіл реформасы және қазіргі түрік тілі ===
[[Сурет:Literacy-1924-Turkey.png| [[Түркия]]дағы тіл реформасына дейінгі сауаттылық деңгейі (1927). 1950 жылы сауаттылық деңгейі ерлер арасында 48.4%, әйелдер арасында 20.7%-ға дейін көтерілді..&lt;ref name=popindex&gt;{{cite journal |last=Taeuber|first=Irene B.|year=1958|month=сәуір|title=Population and Modernization in Turkey|journal=Population Index|volume=24|issue=2|pages=110|id={{OCLC|41483131}}|accessdate=2007-04-27|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0032-4701%28195804%2924%3A2%3C101%3APAMIT%3E2.0.CO%3B2-Z|laysummary=http://www.jstor.org/journals/00324701.html|laysource=JSTOR}}&lt;/ref&gt;|thumb|right|250px]]
[[Түркия Республикасы]]ның негізі қаланған соң және [[жазу реформасы]] басталған соң 1932 жылы [[Мұстафа Кемал Ататүрік]]тің пәрменімен [[Түрік тілі қоғамы]] (TDK) ұйымы құрылды. Оның мақсаты ретінде түрік тілі бойынша зерттеулер жүргізу болып белгіленді. Жаңадан құрылған осы қоғамның қолға алған алғашқы істерінің бірі&amp;nbsp;— араб және парсы тілдерінен кірген [[кірме сөздер]]ді түрік баламаларымен алмастыру болды.&lt;ref&gt;Мында: Lewis (2002) түрік тілінің реформасы туралы егжей-тегжейлі баяндалады.&lt;/ref&gt; Баспасөзде кірме сөздердің қолданылуына толығымен тыйым салу арқылы қоғам тілден бірнеше жүз сөзді аластатты. Қоғамның түрік тіліне енгізген сөздердің көпшілігі [[Түркі тілдері|түркі]] түбірлеріне негізделген жаңа сөздер болса да, жаңадан енгізілген сөздердің кейбіреулері ғасырлар бұрын қолданыстан шығып қалған көне түркі сөздері болатын.&lt;!-- &lt;ref name=&quot;TDK History&quot;/&gt; --&gt;

Тілдің осы кенет өзгеруінің арқасында Түркиядағы кәрі және жас буындардың сөз қорларының арасында айырмашылық пайда болды. Дүниеге 1940-шы жылдарға дейін аяқ басқан буындар араб және парсы сөздерін көбірек қолданатын болса, одан кейінгі буындар жаңадан енгізілген ұғымдарды пайдаланатын болды. Бір ерекше қызық жайт, Ататүріктің өзі 1927 жылы [[Түркия парламенті]]нің алдында сөйлеген аса салтанатты сөзін Османлы мәнерінде сөйлеген, бірақ ол сөздің тілі қазіргі ұрпаққа түсініксіз болғаны сонша, оны үш рет: 1963, 1986 және 1995 жылдары қазіргі түрікшеге аудару керек болды.&lt;ref&gt;Алғашқы екі аударманы мына жерден көріңіз: Lewis (2002): 2-3. Үшінші аударманы мынадан көріңіз: {{cite web|author=Bedi Yazıcı|url=http://www.nutuk.org/|title=Nutuk: Özgün metin ve çeviri (Ататүріктің сөйлеген сөзі: түпнұсқа мәтіні және аудармасы)|accessdate=2007-09-28}}{{tr icon}}&lt;/ref&gt; Адамның түрік тіліне деген көзқарасынан оның саяси көзқарасы да көрінеді: консервативті топтар күнделікті тілде ескірген сөздердің көбірек қолданылуын қолдайды.

Соңғы бірнеше онжылдықтың ішінде TDK (ТТҚ) жаңа ұғымдарды және жаңа технологияларды білдіретін жаңа сөздерді тілге енгізумен айналысып келеді. Олардың көбі, әсіресе [[ақпарат технологиясы]]на қатысты ұғымдар тарап кетті. ТТҚ-ның жасанды естілетін сөздерді шығарғаны үшін сынға ұшырап қалатын кездері де болып тұрады. Бұрынырақ ұсынылған жаңа сөздер, мысалы ''fırka'' (саяси партия) сөзінің орнына ұсынылған ''bölem'' сөзін жалпы жұртшылық онша жақсы қабылдай қойған жоқ (тіпті ''fırka'' сөзінің өзі де былай қойылып, француз тілінен енген ''parti'' сөзі қолданылатын болды).[[Көне түркі тілі]]нен алынған сөздердің кейбіреулері ерекше мағыналарға ие бола бастады; мысалы ''betik'' сөзі бастапқыда «кітап» деген мағынада қолданылатын, бірақ енді [[компьютер ғылымы]]ндағы «скрипт» (компьютер бағдарламасының бір түрі) деген мағынаға ие болды.

ТТҚ енгізген сөздердің кейбіреулері өздерінің бұрынғы мағыналас сөздерімен қатар қолданыла береді. Көбінесе бұл кірме сөздің мағынасы өзгергенде болады. Мысалы, парсы тілінен енген ''dard'' (درد «қиналу») сөзі түрікше «қиындық», «күрделі мәселе» деген мағынаға ие болатын, ал түріктің төл сөзі ''ağrı'' тәндік ауырсынуды білдіреді. Ескі сөздер және оларды алмастыру үшін енгізілген жаңа сөздердің мысалдары:
{| class = &quot;wikitable&quot;
|-
! align=left | Османлы түрікшесі
! align=left | Қазіргі түрікше
! align=left | Қазақша аудармасы
! align=left | Түсініктеме
|- valign=top
|-
|müselles || ''üçgen'' || үшбұрыш || ''üç'' («үш») және «созу», «жақ» дегенді білдіретін көне түркі сөзі
|-
|tayyare || ''uçak'' || ұшақ || ''uçmak'' («ұшу») етістігінен құралған. Басында әуежайды осылай атау ұсынылған болатын.
|-
|nispet || ''oran'' || арақатынас || Ескірек сөз де, жаңа сөз де қазіргі тілде қатар қолданылады. Жаңа сөз көне түркі тілінің «ор-» (ору, кесу) деген түбірінен шыққан.
|-
|şimal || ''kuzey'' || солтүстік || [[Көне түркі тілі]]нің ''kuz'' («суық та қараңғы жер», «көлеңке» деген мағынадағы сөзінен шыққан). Бұл [[Орта түркі тілі]]нен алынған.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Mütercim Asım|title=Burhân-ı Katı Tercemesi|location=İstanbul|date=1799}}{{tr icon}}&lt;/ref&gt;
|-
|Teşrini-evvel || ''Ekim'' || Қазан (ай) || ''ekim'' сөзі қазақтың «егін» сөзімен түбірлес. Түркияда астық дақылдарын қазіргі кезде де қазан айында себеді.
|}
{{mainlist|Түрік тілінде алмастырылған кірме сөздердің тізімі}}

== Жағырапиялық таралуы ==
{{see also|Түрік диаспорасы}}

&lt;!--NOTICE: Please do not remove/change the following image (Image:TurkishRoadSign-WelcomeToEurope Modified.jpg) as it is referred from within the text to illustrate some linguistic concepts--&gt;[[Сурет:TurkishRoadSign-WelcomeToEurope Modified.jpg|thumb|right|200px|[[Ыстамбұл]]дағы [[Босфор көпірі]]нің еуропалық шетіндегі «Еуропа құрлығына қош келдіңіз!» деген түрікше жазуы бар жол белгісі. (Фото 2006 жылы 28-ші Еуразиялық марафонның кезінде алынған.)]]&lt;!-- COPYEDITOR'S NOTE:  I think you should move this to the Vowel Harmony section--see note there for more info. --&gt;

Түрік тілі&amp;nbsp;— [[түріктер|түрік халқының]] және шамамен 30 елде тұратын [[түрік диаспорасы]]ның ана тілі. Түрік тілді азшылық топтар бұрын толығымен немесе жарым-жартылай [[Османлы империясы]]ның иелігінде болған [[Болгария]], [[Кипр]], [[Грекия]] (әсіресе [[батыс Тракия]]да), [[Солтүстік Македония]], [[Румыния]] және [[Сербия]] сияқты елдерде бар.&lt;ref name=&quot;Ethnologue Turkish&quot;&gt;{{cite web|author=Gordon, Raymond G., Jr. (ed.)|authorlink=Ethnologue|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tur|title=Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Report for language code:tur (Turkish)|accessdate=2007-03-18|date=2005}}&lt;/ref&gt; Екі миллионнан астам түрік тілділер [[Германия]]да тұрады, [[Франция]], [[Нидерланд]], [[Аустрия]], [[Бельгия]], [[Швейцария]] және [[Құрама Патшалық]]та да үлкен-үлкен түрік тілді қауымдастықтар бар.&lt;ref name=&quot;Turks in the European Union&quot;&gt;{{cite web|author=[http://www.zft-online.de Center for Studies on Turkey], [[University of Essen]]|publisher=Turkish Industrialists' and Businessmen's Association|url=http://www.tusiad.org/haberler/basin/ab/9.pdf|title=The European Turks: Gross Domestic Product, Working Population, Entrepreneurs and Household Data|format=PDF|accessdate=2007-01-06|date=2003}}&lt;/ref&gt; [[Мәдени ассимиляция]]ға ұшыраулары себебінен этникалық түріктердің барлығы бірдей түрік тілінде ана тіліндегідей жатық сөйлей бермейді.

Түркиядағы түрік тілін ана тілі ретінде сөйлейтіндердің саны 60-67 миллион шамасында, бұл бүкіл халық санының 90-93%-на тең, дүниежүзі бойынша болса түрік тілі 65-73 миллион адамның ана тілі болып табылады.&lt;ref name=&quot;LanguagesOfTheWorld&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eurobarometer&quot;&gt;{{Citation|author=[http://www.tns-opinion.com TNS Opinion &amp; Social]|publisher=[[European Commission]] Directorate of General Press and Communication|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf|title=Special Eurobarometer 243 / Wave 64.3: Europeans and their Languages|format=PDF|accessdate=2007-03-28|date=Ақпан 2006}}&lt;/ref&gt; Түрік тілін ана тілі немесе екінші тіл ретінде Түркияның барлық дерлік азаматтары сөйлей алады, қалған бөлігі [[күрд тілі]]нде сөйлейтіндердің үлесіне тиеді (1980 жылы шамамен 3 950 000 адам).&lt;ref name=&quot;Ethnologue Kurdish&quot;&gt;{{cite web|author=Gordon, Raymond G., Jr. (ed.)|authorlink=Ethnologue|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kmr|title=Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Report for language code:kmr (Kurdish)|accessdate=2007-03-18|date=2005}}&lt;/ref&gt; Алайда Түркиядағы азшылық этникалық топтардың өзі де түрік тілін ана тіліне тең деңгейде біледі.

=== Ресми дәрежесі ===
Түрік тілі [[Түркия]]ның ресми тілі және [[Кипр]]дің ресми тілдерінің бірі. Ол Косоводағы [[Призрен аймағы]]нда ресми статусқа ие (бірақ басты емес). [[Солтүстік Македония]]дағы бірнеше қалалық аумақтарда да түрік тілді жұртшылықтың шоғырлануы бойынша ресми статусқа ие.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

=== Уикимедиа жобаларының түрік жарияланымдары ===
* [http://tr.wikisource.org/wiki/ VikiKaynak], ''Түрік Уикиқайнары''
* [http://tr.wikiquote.org/wiki/ Vikisöz], ''Түрік Уикидәйексөзі''
* [http://tr.wiktionary.org/wiki/ Vikisözlük], ''Түрік уикисөздігі''
{{clear}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://til.gov.kz Қазақ Мемлекеттік тіл порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413151132/http://til.gov.kz/ |date=2019-04-13 }} — сөздіктер, сабақтар
* [http://www.tdk.gov.tr/TR/Genel/SozBul.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF4376734BED947CDE&amp;Kelime=Kazak   түрік Мемлекеттік тіл порталы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — сөздіктер
* http://yayinlar.yesevi.edu.tr/index.php?menu_id=75 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140911141113/http://yayinlar.yesevi.edu.tr/index.php?menu_id=75 |date=2014-09-11 }} (түрікше-қазақша -қазақша түрікше сөздік)
* [http://www.ruscasozluk.gen.tr  түрікше-орысша 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024005606/http://ruscasozluk.gen.tr/ |date=2020-10-24 }} — түрікше-орысша, орысша-түрікше сөздік
* [http://www.ruscasozluk.net  түрікше-орысша 2] — түрікше-орысша, орысша-түрікше сөздік
* [http://www.ruscaturkce.com  түрікше-орысша 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420045001/http://www.ruscaturkce.com/ |date=2010-04-20 }} — түрікше-орысша, орысша-түрікше сөздік
* [https://pauctle.com/kztr/ Қазақша&lt;&gt;түрікше сөздік] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826115659/http://ctle.pau.edu.tr/kztr/ |date=2014-08-26 }}

{{Алтaй тілдері}}
{{Түркі тілдері}}

[[Санат:Жалғамалы тілдер]]
[[Санат:Түркия тілдері]]
[[Санат:Батыс оғыз тілдері]]
[[Санат:Түрік тілі]]</text>
      <sha1>92jco5zad43jwxdi89hr5a48549o8x7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618905</id>
      <parentid>3618903</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3618905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27489" sha1="lktci8s4w4cvc9vc1di3l1wj8648s2e" xml:space="preserve">{{Infobox Language
|name          = Түрік тілі
|nativename    = {{lang|tr|Türkçe}}
|pronunciation = [ˈt̪yɾkˌt͡ʃe]
|familycolor = Алтай
|states = [[Түркия]], [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы|Солтүстік Кипр]], [[Болгария]], [[Солтүстік Македония|Македония]], Қособа, [[Румыния]], [[Кипр]], [[Әзірбайжан]] тағы да [[Германия]], [[Франция]], [[Нидерланд]], [[Аустрия]], [[Өзбекстан]], [[Құрама Патшалық|Құрама&amp;nbsp;Патшалық]], [[АҚШ]], [[Бельгия]], [[Швейцария]], [[Италия]]&lt;br /&gt;және [[түрік шетжұрты]] тұратын басқа елдерде
|speakers = &lt;!--Note that this is the world total--&gt;80-85 млн (ана тілі ретінде)
|region = [[Анадолы]], [[Кипр]], [[Балқан түбегі|Балқан&amp;nbsp;түбегі]], [[Кавказ]], [[Орталық Еуропа]], [[Батыс Еуропа|Батыс&amp;nbsp;Еуропа]]
|rank = 19 (ана тілі ретінде)
|fam1 = [[Алтай тілдері|Алтай]] ([[Алтай тілдері#дау|даулы]])
|fam2 = [[Түркі тілдері|Түркі]]
|fam3 = [[Батыс түркі тілдері|Батыс түркі]]
|fam4 = [[Оғыз тілдері|Оңтүстік-батыс тобы (оғыз)]]
|fam5 = Батыс оғыз
|script = [[Латын әліпбиі]] ([[Түрік әліпбиі|Түрік варианты]])
|nation = [[Түркия]], [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]], [[Кипр]], [[Солтүстік Македония]]{{smallsup|*}}, Қособа{{smallsup|**}}&lt;br /&gt; {{smallsup|*}}&lt;small&gt;Түрік тілінде сөйлейтіндердің саны 20 %-дан асатын аудандарда.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{smallsup|**}}&lt;small&gt;Түрік тілі [[өңірлік тіл]]дердің біреуі болады.&lt;/small&gt;
|agency = [[Түрік тілі қоғамы]]
|iso1 = tr
|iso2 = tur
|iso3 = tur
|map = [[Сурет:Map of Turkish Language.svg|center|315px]]&lt;br /&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt; Түрік тілділер көп тұратын елдер.&lt;br /&gt;(Шартты белгілерін көру үшін картаны шертіңіз)&lt;/center&gt;&lt;/span&gt;
|
|image=[[File:Türkçe inscription.svg|250px]]}}
'''Түрік тілі'''&amp;nbsp;— дүние жүзі бойынша 80-85 миллион адам сөйлейтін тіл, [[түркі тілдері]]нің ішіндегі ең көп тарағаны. Түрік тілінде сөйлеушілер негізінен [[Түркия]]да шоғырланған, [[Кипр]], [[Болгария]] және [[Шығыс Еуропа]]ның басқа да аймақтарында да тұрады. [[Батыс Еуропа]]дағы, әсіресе [[Германия]]дағы бірнеше миллион иммигрант қауымы да түрікше сөйлейді. 
 
Түрік тілі [[Орталық Азия]]да пайда болған, оның алғашқы жазба ескерткіштері шамамен 7-8 ғасырларда жазылған. Батыста бүгінгі түрік тілінің ізашары — [[Османлы түрік тілі|Османлы түрікшесі]] [[Османлы империясы]]ның кеңеюімен бірге тарап отырды. 1928 жылы Ататүрік реформаларының кезінде [[Османлы түрік әліпбиі|Османлы әліпбиі]] [[латын әліпбиі]]нің фонетикалық вариантымен алмастырылды. Жазба тілі [[Ыстанбұл|Стамбул]] түрікшесі болып белгіленді. Сонымен бірге, жаңадан құрылған [[Түрік тілі қоғамы]] тілдегі [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінен енген сөздерді түріктің төл сөздерімен немесе түркі түбірлерінен құралған жаңа сөздермен алмастыру науқанын бастады.

Түрік тілінің басты ерекшеліктері&amp;nbsp;— [[үндестік заңы]] және [[агглютинация]]. Түрік тіліндегі негізгі сөз тәртібі: SOV (яғни, бастауыш&amp;nbsp;— толықтауыш&amp;nbsp;— баяндауыш). Түрік тілінде екінші жақ есімдіктерінің анайы және сыпайы түрлері қолданылады (яғни сен-сіз бойынша айырмашылық). Түрік тілінде грамматикалық тектер жоқ.

== Классификациялануы ==
{{Main|Түркі тілдері|Алтай тілдері}}

[[Сурет:TurkicLanguages.png|thumb|right|200px|Түркі тілдерінің ана тілі ретінде сөйлеушілер саны бойынша жіктелуі]]

Түрік тілі [[Гагауз тілі|гагауз]] және [[Әзербайжан тілі|әзери]] тілдерімен бірге [[Оғыз тілдері]]нің батыс тобына жатады. Ал оғыз тілдері болса, 30 тірі тілден тұратын және [[Шығыс Еуропа]], [[Орталық Азия]] және [[Сібір]]де тараған [[түркі тілдері]]нің оңтүстік-батыс тобын құрайды. Кейбір тіл ғылымы мамандары түркі тілдерін одан кеңірек [[алтай тілдері]]не жатады деп ойлайды.&lt;ref name=&quot;Ethnologue Altaic&quot;&gt;{{cite web|author=Gordon, Raymond G., Jr. (ed.)|authorlink=Ethnologue|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90009|title=Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Language Family Trees - Altaic|accessdate=2007-03-18|date=2005}}&lt;/ref&gt; Түрік тілінде сөйлейтіндер түркі тілдерінде сөйлейтіндердің шамамен 40%-ын құрайды.&lt;ref name=&quot;LanguagesOfTheWorld&quot;&gt;Katzner&lt;/ref&gt; Түрік тілінің [[үндестік]], жалғаулардың сөз түбіріне тізіліп кете беруі ([[агглютинация]]) секілді белгілері басқа да түркі тілдеріне және жалпы алтай тілдеріне тән белгілер.&lt;ref name=&quot;LanguagesOfTheWorld&quot;/&gt; Түрік тілі және [[Әзербайжан тілі|әзери]], [[Түрікмен тілі|түрікмен]], [[Қашқай тілі|қашқай]] және [[Гагауз тілі|гагауз]] тілдері сияқты басқа оғыз тілдері бір-біріне түсінікті болып келеді.&lt;ref name=&quot;Language Materials Project&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[UCLA]] International Institute, Center for World Languages|url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=67&amp;menu=004|title=Language Materials Project: Turkish|accessdate=2007-04-26|date=Ақпан 2007}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
{{see also|Түркі халықтары|Түркі халықтарының тарихы}}

Ең алғашқы түркі жазбалары қазіргі [[Моңғолия]]ның жерінде орналасқан. [[Көктүрік хандығы]]ның кезінде [[Соғды әліпбиі]]мен жазылған Бұғыт жазбалары 6-шы ғасырдың екінші жартысына жатқызылған.&lt;ref name=&quot;Bazin&quot;&gt;Bazin (1975), 37-45&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alyilmaz&quot;&gt;{{cite book|last=Alyılmaz|first=Cengiz|editor=Matteo, C., Paola, R., Gianroberto, S.|title=Eran ud Aneran. Studies presented to Boris Il'ic Marsak on the occasion of his 70/th birthday|chapter=On the Bugut Inscription and Mausoleum Complex|isbn=8875431051|url= http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/alyilmaz.html|format=PDF|accessdate=2007-06-28|year=2006|publisher=Cafoscarina|location=Venice}}&lt;/ref&gt; 732 мен 735 жылдар аралығына жатқызылатын монументалды [[Орхон жазбалары]] сол ерте кезеңнің тағы бір маңызды ескерткіші болып табылады. [[Орыстар|Орыс]] археологтары [[Орхон өзені]] аңғарының төңірегінде осы ескерткіштер мен оларға тиісті тас бағаналарды 1889-1893 жылдар аралығында біртіндеп тапқан соң ондағы жазбалардың [[Көнетүркі жазуы]]н қолданылып [[Көне түркі тілі]]нде жазылғаны анықталды. Орхон әліпбиіндегі әріптердің сырт кейпі [[Герман тілдері|герман]] [[Руналық әліпби|руналарына]] ұқсағандықтан олар ''Түркі руналары'' немесе ''руна тәріздес'' деп аталып кетті.&lt;ref name=&quot;Ishjatms&quot;&gt;Ishjatms&lt;/ref&gt;

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#CFCFCF;&quot; | ''Көне түркіше''
|-
|Türk Oğuz beğleri, budun, eşidin; üze Kök Tengri basmasar, asra yir telinmeser, Türk budun, ilinin, törünün kim artatı(r)?
|-
! style=&quot;background:#CFCFCF;&quot; | ''Қазіргі түрікше''
|-
| Türk Oğuz beyleri, budun, işitin; üzeride Gök Tanrı basmasa, altta yer delinmese, Türk budunu, ülkeni, töreni kim atar?
|-
|}

[[Ерте ортағасыр]] дәуірінде болған [[Түркі жорықтары]]ның кезінде түркі тілдерінде сөйлейтін халықтар бүкіл [[Орталық Азия]]ны түгел жайлап, [[Сібір]]ден [[Еуропа]]ға және [[Жерорта теңізі]]не дейінгі аралықты өздеріне қаратты. [[Оғыз түріктері]]не жататын [[Салжұқ әулеті|салжұқтар]] 11-ші ғасырда өздерінің тілі&amp;nbsp;— [[Оғыз тілдері|оғыз түркі тілін]] [[Анатолия]]ға алып келді. Уақыт өте дәл осы тілден қазіргі түрік тілі өрбіп шықты.&lt;ref name=&quot;Findley&quot;&gt;Findley&lt;/ref&gt; Дәл сол 11-ші ғасырда түркі тілдерінің алғашқы ғылыми зерттеушісі болып саналатын [[Махмуд Қашғари|Қашғарлы Махмуд]] түркі диалектілерінің толық сөздігін және олардың таралуын көрсететін картаны қамтитын «Диуани лұғати-түрк» атты еңбек жариялады. (Османлы түрікшесінде: ''Divânü Lügati't-Türk'').&lt;ref name=&quot;Soucek&quot;&gt;Soucek&lt;/ref&gt;

=== Османлы түрікшесі ===
{{Main|Османлы түрік тілі}}
[[Османлы империясы]]ның ізашарлары болып саналатын [[Қарахан мемлекеті]] мен [[Селжүк әулеті|салжұқ түркілері]] 950-ші жыл шамасында [[Ислам]] дінін қабылдаған соң осы мемлекеттердің ресми тілінде [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінен енген көптеген кірме сөздер пайда болды. Османлы кезеңіндегі [[түрік әдебиеті]]не, әсіресе [[Османлы диуан поэзиясы]]на парсы әдебиеті қатты әсер етті. [[Осман империясы]] кезіндегі (шамамен 1299-1922 жылдар) әдеби және ресми тіл түрік, араб және парсы тілдерінің қоспасы болып, өзімен замандас сөйлеу тілінен елеулі айырмашылығы болды. Сол себепті ол тіл [[Османлы түрік тілі]] деп аталады.

=== Тіл реформасы және қазіргі түрік тілі ===
[[Сурет:Literacy-1924-Turkey.png| [[Түркия]]дағы тіл реформасына дейінгі сауаттылық деңгейі (1927). 1950 жылы сауаттылық деңгейі ерлер арасында 48.4%, әйелдер арасында 20.7%-ға дейін көтерілді..&lt;ref name=popindex&gt;{{cite journal |last=Taeuber|first=Irene B.|year=1958|month=сәуір|title=Population and Modernization in Turkey|journal=Population Index|volume=24|issue=2|pages=110|id={{OCLC|41483131}}|accessdate=2007-04-27|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0032-4701%28195804%2924%3A2%3C101%3APAMIT%3E2.0.CO%3B2-Z|laysummary=http://www.jstor.org/journals/00324701.html|laysource=JSTOR}}&lt;/ref&gt;|thumb|right|250px]]
[[Түркия Республикасы]]ның негізі қаланған соң және [[жазу реформасы]] басталған соң 1932 жылы [[Мұстафа Кемал Ататүрік]]тің пәрменімен [[Түрік тілі қоғамы]] (TDK) ұйымы құрылды. Оның мақсаты ретінде түрік тілі бойынша зерттеулер жүргізу болып белгіленді. Жаңадан құрылған осы қоғамның қолға алған алғашқы істерінің бірі&amp;nbsp;— араб және парсы тілдерінен кірген [[кірме сөздер]]ді түрік баламаларымен алмастыру болды.&lt;ref&gt;Мында: Lewis (2002) түрік тілінің реформасы туралы егжей-тегжейлі баяндалады.&lt;/ref&gt; Баспасөзде кірме сөздердің қолданылуына толығымен тыйым салу арқылы қоғам тілден бірнеше жүз сөзді аластатты. Қоғамның түрік тіліне енгізген сөздердің көпшілігі [[Түркі тілдері|түркі]] түбірлеріне негізделген жаңа сөздер болса да, жаңадан енгізілген сөздердің кейбіреулері ғасырлар бұрын қолданыстан шығып қалған көне түркі сөздері болатын.&lt;!-- &lt;ref name=&quot;TDK History&quot;/&gt; --&gt;

Тілдің осы кенет өзгеруінің арқасында Түркиядағы кәрі және жас буындардың сөз қорларының арасында айырмашылық пайда болды. Дүниеге 1940-шы жылдарға дейін аяқ басқан буындар араб және парсы сөздерін көбірек қолданатын болса, одан кейінгі буындар жаңадан енгізілген ұғымдарды пайдаланатын болды. Бір ерекше қызық жайт, Ататүріктің өзі 1927 жылы [[Түркия парламенті]]нің алдында сөйлеген аса салтанатты сөзін Османлы мәнерінде сөйлеген, бірақ ол сөздің тілі қазіргі ұрпаққа түсініксіз болғаны сонша, оны үш рет: 1963, 1986 және 1995 жылдары қазіргі түрікшеге аудару керек болды.&lt;ref&gt;Алғашқы екі аударманы мына жерден көріңіз: Lewis (2002): 2-3. Үшінші аударманы мынадан көріңіз: {{cite web|author=Bedi Yazıcı|url=http://www.nutuk.org/|title=Nutuk: Özgün metin ve çeviri (Ататүріктің сөйлеген сөзі: түпнұсқа мәтіні және аудармасы)|accessdate=2007-09-28}}{{tr icon}}&lt;/ref&gt; Адамның түрік тіліне деген көзқарасынан оның саяси көзқарасы да көрінеді: консервативті топтар күнделікті тілде ескірген сөздердің көбірек қолданылуын қолдайды.

Соңғы бірнеше онжылдықтың ішінде TDK (ТТҚ) жаңа ұғымдарды және жаңа технологияларды білдіретін жаңа сөздерді тілге енгізумен айналысып келеді. Олардың көбі, әсіресе [[ақпарат технологиясы]]на қатысты ұғымдар тарап кетті. ТТҚ-ның жасанды естілетін сөздерді шығарғаны үшін сынға ұшырап қалатын кездері де болып тұрады. Бұрынырақ ұсынылған жаңа сөздер, мысалы ''fırka'' (саяси партия) сөзінің орнына ұсынылған ''bölem'' сөзін жалпы жұртшылық онша жақсы қабылдай қойған жоқ (тіпті ''fırka'' сөзінің өзі де былай қойылып, француз тілінен енген ''parti'' сөзі қолданылатын болды).[[Көне түркі тілі]]нен алынған сөздердің кейбіреулері ерекше мағыналарға ие бола бастады; мысалы ''betik'' сөзі бастапқыда «кітап» деген мағынада қолданылатын, бірақ енді [[компьютер ғылымы]]ндағы «скрипт» (компьютер бағдарламасының бір түрі) деген мағынаға ие болды.

ТТҚ енгізген сөздердің кейбіреулері өздерінің бұрынғы мағыналас сөздерімен қатар қолданыла береді. Көбінесе бұл кірме сөздің мағынасы өзгергенде болады. Мысалы, парсы тілінен енген ''dard'' (درد «қиналу») сөзі түрікше «қиындық», «күрделі мәселе» деген мағынаға ие болатын, ал түріктің төл сөзі ''ağrı'' тәндік ауырсынуды білдіреді. Ескі сөздер және оларды алмастыру үшін енгізілген жаңа сөздердің мысалдары:
{| class = &quot;wikitable&quot;
|-
! align=left | Османлы түрікшесі
! align=left | Қазіргі түрікше
! align=left | Қазақша аудармасы
! align=left | Түсініктеме
|- valign=top
|-
|müselles || ''üçgen'' || үшбұрыш || ''üç'' («үш») және «созу», «жақ» дегенді білдіретін көне түркі сөзі
|-
|tayyare || ''uçak'' || ұшақ || ''uçmak'' («ұшу») етістігінен құралған. Басында әуежайды осылай атау ұсынылған болатын.
|-
|nispet || ''oran'' || арақатынас || Ескірек сөз де, жаңа сөз де қазіргі тілде қатар қолданылады. Жаңа сөз көне түркі тілінің «ор-» (ору, кесу) деген түбірінен шыққан.
|-
|şimal || ''kuzey'' || солтүстік || [[Көне түркі тілі]]нің ''kuz'' («суық та қараңғы жер», «көлеңке» деген мағынадағы сөзінен шыққан). Бұл [[Орта түркі тілі]]нен алынған.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Mütercim Asım|title=Burhân-ı Katı Tercemesi|location=İstanbul|date=1799}}{{tr icon}}&lt;/ref&gt;
|-
|Teşrini-evvel || ''Ekim'' || Қазан (ай) || ''ekim'' сөзі қазақтың «егін» сөзімен түбірлес. Түркияда астық дақылдарын қазіргі кезде де қазан айында себеді.
|}
{{mainlist|Түрік тілінде алмастырылған кірме сөздердің тізімі}}

== Жағырапиялық таралуы ==
{{see also|Түрік диаспорасы}}

&lt;!--NOTICE: Please do not remove/change the following image (Image:TurkishRoadSign-WelcomeToEurope Modified.jpg) as it is referred from within the text to illustrate some linguistic concepts--&gt;[[Сурет:TurkishRoadSign-WelcomeToEurope Modified.jpg|thumb|right|200px|[[Ыстамбұл]]дағы [[Босфор көпірі]]нің еуропалық шетіндегі «Еуропа құрлығына қош келдіңіз!» деген түрікше жазуы бар жол белгісі. (Фото 2006 жылы 28-ші Еуразиялық марафонның кезінде алынған.)]]&lt;!-- COPYEDITOR'S NOTE:  I think you should move this to the Vowel Harmony section--see note there for more info. --&gt;

Түрік тілі&amp;nbsp;— [[түріктер|түрік халқының]] және шамамен 30 елде тұратын [[түрік диаспорасы]]ның ана тілі. Түрік тілді азшылық топтар бұрын толығымен немесе жарым-жартылай [[Османлы империясы]]ның иелігінде болған [[Болгария]], [[Кипр]], [[Грекия]] (әсіресе [[батыс Тракия]]да), [[Солтүстік Македония]], [[Румыния]] және [[Сербия]] сияқты елдерде бар.&lt;ref name=&quot;Ethnologue Turkish&quot;&gt;{{cite web|author=Gordon, Raymond G., Jr. (ed.)|authorlink=Ethnologue|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tur|title=Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Report for language code:tur (Turkish)|accessdate=2007-03-18|date=2005}}&lt;/ref&gt; Екі миллионнан астам түрік тілділер [[Германия]]да тұрады, [[Франция]], [[Нидерланд]], [[Аустрия]], [[Бельгия]], [[Швейцария]] және [[Құрама Патшалық]]та да үлкен-үлкен түрік тілді қауымдастықтар бар.&lt;ref name=&quot;Turks in the European Union&quot;&gt;{{cite web|author=[http://www.zft-online.de Center for Studies on Turkey], [[University of Essen]]|publisher=Turkish Industrialists' and Businessmen's Association|url=http://www.tusiad.org/haberler/basin/ab/9.pdf|title=The European Turks: Gross Domestic Product, Working Population, Entrepreneurs and Household Data|format=PDF|accessdate=2007-01-06|date=2003}}&lt;/ref&gt; [[Мәдени ассимиляция]]ға ұшыраулары себебінен этникалық түріктердің барлығы бірдей түрік тілінде ана тіліндегідей жатық сөйлей бермейді.

Түркиядағы түрік тілін ана тілі ретінде сөйлейтіндердің саны 60-67 миллион шамасында, бұл бүкіл халық санының 90-93%-на тең, дүниежүзі бойынша болса түрік тілі 65-73 миллион адамның ана тілі болып табылады.&lt;ref name=&quot;LanguagesOfTheWorld&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eurobarometer&quot;&gt;{{Citation|author=[http://www.tns-opinion.com TNS Opinion &amp; Social]|publisher=[[European Commission]] Directorate of General Press and Communication|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf|title=Special Eurobarometer 243 / Wave 64.3: Europeans and their Languages|format=PDF|accessdate=2007-03-28|date=Ақпан 2006}}&lt;/ref&gt; Түрік тілін ана тілі немесе екінші тіл ретінде Түркияның барлық дерлік азаматтары сөйлей алады, қалған бөлігі [[күрд тілі]]нде сөйлейтіндердің үлесіне тиеді (1980 жылы шамамен 3 950 000 адам).&lt;ref name=&quot;Ethnologue Kurdish&quot;&gt;{{cite web|author=Gordon, Raymond G., Jr. (ed.)|authorlink=Ethnologue|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kmr|title=Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Report for language code:kmr (Kurdish)|accessdate=2007-03-18|date=2005}}&lt;/ref&gt; Алайда Түркиядағы азшылық этникалық топтардың өзі де түрік тілін ана тіліне тең деңгейде біледі.

=== Ресми дәрежесі ===
Түрік тілі [[Түркия]]ның ресми тілі және [[Кипр]]дің ресми тілдерінің бірі. Ол Косоводағы [[Призрен аймағы]]нда ресми статусқа ие (бірақ басты емес). [[Солтүстік Македония]]дағы бірнеше қалалық аумақтарда да түрік тілді жұртшылықтың шоғырлануы бойынша ресми статусқа ие.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

=== Уикимедиа жобаларының түрік жарияланымдары ===
* [http://tr.wikisource.org/wiki/ VikiKaynak], ''Түрік Уикиқайнары''
* [http://tr.wikiquote.org/wiki/ Vikisöz], ''Түрік Уикидәйексөзі''
* [http://tr.wiktionary.org/wiki/ Vikisözlük], ''Түрік уикисөздігі''
{{clear}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://til.gov.kz Қазақ Мемлекеттік тіл порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413151132/http://til.gov.kz/ |date=2019-04-13 }} — сөздіктер, сабақтар
* [http://www.tdk.gov.tr/TR/Genel/SozBul.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF4376734BED947CDE&amp;Kelime=Kazak   түрік Мемлекеттік тіл порталы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — сөздіктер
* http://yayinlar.yesevi.edu.tr/index.php?menu_id=75 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140911141113/http://yayinlar.yesevi.edu.tr/index.php?menu_id=75 |date=2014-09-11 }} (түрікше-қазақша -қазақша түрікше сөздік)
* [http://www.ruscasozluk.gen.tr  түрікше-орысша 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024005606/http://ruscasozluk.gen.tr/ |date=2020-10-24 }} — түрікше-орысша, орысша-түрікше сөздік
* [http://www.ruscasozluk.net  түрікше-орысша 2] — түрікше-орысша, орысша-түрікше сөздік
* [http://www.ruscaturkce.com  түрікше-орысша 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420045001/http://www.ruscaturkce.com/ |date=2010-04-20 }} — түрікше-орысша, орысша-түрікше сөздік
* [https://pauctle.com/kztr/ Қазақша&lt;&gt;түрікше сөздік] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826115659/http://ctle.pau.edu.tr/kztr/ |date=2014-08-26 }}

{{Алтaй тілдері}}
{{Түркі тілдері}}

[[Санат:Жалғамалы тілдер]]
[[Санат:Түркия тілдері]]
[[Санат:Батыс оғыз тілдері]]
[[Санат:Түрік тілі]]</text>
      <sha1>lktci8s4w4cvc9vc1di3l1wj8648s2e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618906</id>
      <parentid>3618905</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3618906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27485" sha1="06d4po5a5e1slo69muw1ui6i3n6h37a" xml:space="preserve">{{Infobox Language
|name          = Түрік тілі
|nativename    = {{lang|tr|Türkçe}}
|pronunciation = [ˈt̪yɾkˌt͡ʃe]
|familycolor = Алтай
|states = [[Түркия]], [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы|Солтүстік Кипр]], [[Болгария]], [[Солтүстік Македония|Македония]], Қособа, [[Румыния]], [[Кипр]], [[Әзірбайжан]] тағы да [[Германия]], [[Франция]], [[Нидерланд]], [[Аустрия]], [[Өзбекстан]], [[Құрама Патшалық|Құрама&amp;nbsp;Патшалық]], [[АҚШ]], [[Бельгия]], [[Швейцария]], [[Италия]]&lt;br /&gt;және [[түрік шетжұрты]] тұратын басқа елдерде
|speakers = &lt;!--Note that this is the world total--&gt;80-85 млн (ана тілі ретінде)
|region = [[Анадолы]], [[Кипр]], [[Балқан түбегі|Балқан&amp;nbsp;түбегі]], [[Кавказ]], [[Орталық Еуропа]], [[Батыс Еуропа|Батыс&amp;nbsp;Еуропа]]
|rank = 19 (ана тілі ретінде)
|fam1 = [[Алтай тілдері|Алтай]] ([[Алтай тілдері#дау|даулы]])
|fam2 = [[Түркі тілдері|Түркі]]
|fam3 = [[Батыс түркі тілдері|Батыс түркі]]
|fam4 = [[Оғыз тілдері|Оңтүстік-батыс тобы (оғыз)]]
|fam5 = Батыс оғыз
|script = [[Латын әліпбиі]] ([[Түрік әліпбиі|Түрік варианты]])
|nation = [[Түркия]], [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]], [[Кипр]], [[Солтүстік Македония]]{{smallsup|*}}, Қособа{{smallsup|**}}&lt;br /&gt; {{smallsup|*}}&lt;small&gt;Түрік тілінде сөйлейтіндердің саны 20 %-дан асатын аудандарда.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{smallsup|**}}&lt;small&gt;Түрік тілі [[өңірлік тіл]]дердің біреуі болады.&lt;/small&gt;
|agency = [[Түрік тілі қоғамы]]
|iso1 = tr
|iso2 = tur
|iso3 = tur
|map = [[Сурет:Map of Turkish Language.svg|center|315px]]&lt;br /&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt; Түрік тілділер көп тұратын елдер.&lt;br /&gt;(Шартты белгілерін көру үшін картаны шертіңіз)&lt;/center&gt;&lt;/span&gt;
|
|image=[[File:Türkçe inscription.svg|250px]]}}
'''Түрік тілі'''&amp;nbsp;— дүние жүзі бойынша 80-85 миллион адам сөйлейтін тіл, [[түркі тілдері]]нің ішіндегі ең көп тарағаны. Түрік тілінде сөйлеушілер негізінен [[Түркия]]да шоғырланған, [[Кипр]], [[Болгария]] және [[Шығыс Еуропа]]ның басқа да аймақтарында да тұрады. [[Батыс Еуропа]]дағы, әсіресе [[Германия]]дағы бірнеше миллион иммигрант қауымы да түрікше сөйлейді. 
 
Түрік тілі [[Орталық Азия]]да пайда болған, оның алғашқы жазба ескерткіштері шамамен 7-8 ғасырларда жазылған. Батыста бүгінгі түрік тілінің ізашары — [[Османлы түрік тілі|Османлы түрікшесі]] [[Османлы империясы]]ның кеңеюімен бірге тарап отырды. 1928 жылы Ататүрік реформаларының кезінде [[Османлы түрік әліпбиі|Османлы әліпбиі]] [[латын әліпбиі]]нің фонетикалық вариантымен алмастырылды. Жазба тілі [[Ыстанбұл|Стамбул]] түрікшесі болып белгіленді. Сонымен бірге, жаңадан құрылған [[Түрік тілі қоғамы]] тілдегі [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінен енген сөздерді түріктің төл сөздерімен немесе түркі түбірлерінен құралған жаңа сөздермен алмастыру науқанын бастады.

Түрік тілінің басты ерекшеліктері&amp;nbsp;— [[үндестік заңы]] және [[агглютинация]]. Түрік тіліндегі негізгі сөз тәртібі: SOV (яғни, бастауыш&amp;nbsp;— толықтауыш&amp;nbsp;— баяндауыш). Түрік тілінде екінші жақ есімдіктерінің анайы және сыпайы түрлері қолданылады (яғни сен-сіз бойынша айырмашылық). Түрік тілінде грамматикалық тектер жоқ.

== Классификациялануы ==
{{Main|Түркі тілдері|Алтай тілдері}}

[[Сурет:TurkicLanguages.png|thumb|right|200px|Түркі тілдерінің ана тілі ретінде сөйлеушілер саны бойынша жіктелуі]]

Түрік тілі [[Гагауз тілі|гагауз]] және [[Әзербайжан тілі|әзери]] тілдерімен бірге [[Оғыз тілдері]]нің батыс тобына жатады. Ал оғыз тілдері болса, 30 тірі тілден тұратын және [[Шығыс Еуропа]], [[Орталық Азия]] және [[Сібір]]де тараған [[түркі тілдері]]нің оңтүстік-батыс тобын құрайды. Кейбір тіл ғылымы мамандары түркі тілдерін одан кеңірек [[алтай тілдері]]не жатады деп ойлайды.&lt;ref name=&quot;Ethnologue Altaic&quot;&gt;{{cite web|author=Gordon, Raymond G., Jr. (ed.)|authorlink=Ethnologue|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90009|title=Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Language Family Trees - Altaic|accessdate=2007-03-18|date=2005}}&lt;/ref&gt; Түрік тілінде сөйлейтіндер түркі тілдерінде сөйлейтіндердің шамамен 40%-ын құрайды.&lt;ref name=&quot;LanguagesOfTheWorld&quot;&gt;Katzner&lt;/ref&gt; Түрік тілінің [[үндестік]], жалғаулардың сөз түбіріне тізіліп кете беруі ([[агглютинация]]) секілді белгілері басқа да түркі тілдеріне және жалпы алтай тілдеріне тән белгілер.&lt;ref name=&quot;LanguagesOfTheWorld&quot;/&gt; Түрік тілі және [[Әзербайжан тілі|әзери]], [[Түрікмен тілі|түрікмен]], [[Қашқай тілі|қашқай]] және [[Гагауз тілі|гагауз]] тілдері сияқты басқа оғыз тілдері бір-біріне түсінікті болып келеді.&lt;ref name=&quot;Language Materials Project&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[UCLA]] International Institute, Center for World Languages|url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=67&amp;menu=004|title=Language Materials Project: Turkish|accessdate=2007-04-26|date=Ақпан 2007}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
{{see also|Түркі халықтары|Түркі халықтарының тарихы}}

Ең алғашқы түркі жазбалары қазіргі [[Моңғолия]]ның жерінде орналасқан. [[Көктүрік хандығы]]ның кезінде [[Соғды әліпбиі]]мен жазылған Бұғыт жазбалары 6-шы ғасырдың екінші жартысына жатқызылған.&lt;ref name=&quot;Bazin&quot;&gt;Bazin (1975), 37-45&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alyilmaz&quot;&gt;{{cite book|last=Alyılmaz|first=Cengiz|editor=Matteo, C., Paola, R., Gianroberto, S.|title=Eran ud Aneran. Studies presented to Boris Il'ic Marsak on the occasion of his 70/th birthday|chapter=On the Bugut Inscription and Mausoleum Complex|isbn=8875431051|url= http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/alyilmaz.html|format=PDF|accessdate=2007-06-28|year=2006|publisher=Cafoscarina|location=Venice}}&lt;/ref&gt; 732 мен 735 жылдар аралығына жатқызылатын монументалды [[Орхон жазбалары]] сол ерте кезеңнің тағы бір маңызды ескерткіші болып табылады. [[Орыстар|Орыс]] археологтары [[Орхон өзені]] аңғарының төңірегінде осы ескерткіштер мен оларға тиісті тас бағаналарды 1889-1893 жылдар аралығында біртіндеп тапқан соң ондағы жазбалардың [[Көнетүркі жазуы]]н қолданылып [[Көне түркі тілі]]нде жазылғаны анықталды. Орхон әліпбиіндегі әріптердің сырт кейпі [[Герман тілдері|герман]] [[Руналық әліпби|руналарына]] ұқсағандықтан олар ''Түркі руналары'' немесе ''руна тәріздес'' деп аталып кетті.&lt;ref name=&quot;Ishjatms&quot;&gt;Ishjatms&lt;/ref&gt;

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#CFCFCF;&quot; | ''Көне түркіше''
|-
|Türk Oğuz beğleri, budun, eşidin; üze Kök Tengri basmasar, asra yir telinmeser, Türk budun, ilinin, törünün kim artatı(r)?
|-
! style=&quot;background:#CFCFCF;&quot; | ''Қазіргі түрікше''
|-
| Türk Oğuz beyleri, budun, işitin; üzeride Gök Tanrı basmasa, altta yer delinmese, Türk budunu, ülkeni, töreni kim atar?
|-
|}

[[Ерте ортағасыр]] дәуірінде болған [[Түркі жорықтары]]ның кезінде түркі тілдерінде сөйлейтін халықтар бүкіл [[Орталық Азия]]ны түгел жайлап, [[Сібір]]ден [[Еуропа]]ға және [[Жерорта теңізі]]не дейінгі аралықты өздеріне қаратты. [[Оғыз түріктері]]не жататын [[Селжүк әулеті|салжұқтар]] 11-ші ғасырда өздерінің тілі&amp;nbsp;— [[Оғыз тілдері|оғыз түркі тілін]] [[Анатолия]]ға алып келді. Уақыт өте дәл осы тілден қазіргі түрік тілі өрбіп шықты.&lt;ref name=&quot;Findley&quot;&gt;Findley&lt;/ref&gt; Дәл сол 11-ші ғасырда түркі тілдерінің алғашқы ғылыми зерттеушісі болып саналатын [[Махмуд Қашғари|Қашғарлы Махмуд]] түркі диалектілерінің толық сөздігін және олардың таралуын көрсететін картаны қамтитын «Диуани лұғати-түрк» атты еңбек жариялады. (Османлы түрікшесінде: ''Divânü Lügati't-Türk'').&lt;ref name=&quot;Soucek&quot;&gt;Soucek&lt;/ref&gt;

=== Османлы түрікшесі ===
{{Main|Османлы түрік тілі}}
[[Осман империясы]]ның ізашарлары болып саналатын [[Қарахан мемлекеті]] мен [[Селжүк әулеті|салжұқ түркілері]] 950-ші жыл шамасында [[Ислам]] дінін қабылдаған соң осы мемлекеттердің ресми тілінде [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінен енген көптеген кірме сөздер пайда болды. Османлы кезеңіндегі [[түрік әдебиеті]]не, әсіресе [[Османлы диуан поэзиясы]]на парсы әдебиеті қатты әсер етті. [[Осман империясы]] кезіндегі (шамамен 1299-1922 жылдар) әдеби және ресми тіл түрік, араб және парсы тілдерінің қоспасы болып, өзімен замандас сөйлеу тілінен елеулі айырмашылығы болды. Сол себепті ол тіл [[Османлы түрік тілі]] деп аталады.

=== Тіл реформасы және қазіргі түрік тілі ===
[[Сурет:Literacy-1924-Turkey.png| [[Түркия]]дағы тіл реформасына дейінгі сауаттылық деңгейі (1927). 1950 жылы сауаттылық деңгейі ерлер арасында 48.4%, әйелдер арасында 20.7%-ға дейін көтерілді..&lt;ref name=popindex&gt;{{cite journal |last=Taeuber|first=Irene B.|year=1958|month=сәуір|title=Population and Modernization in Turkey|journal=Population Index|volume=24|issue=2|pages=110|id={{OCLC|41483131}}|accessdate=2007-04-27|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0032-4701%28195804%2924%3A2%3C101%3APAMIT%3E2.0.CO%3B2-Z|laysummary=http://www.jstor.org/journals/00324701.html|laysource=JSTOR}}&lt;/ref&gt;|thumb|right|250px]]
[[Түркия Республикасы]]ның негізі қаланған соң және [[жазу реформасы]] басталған соң 1932 жылы [[Мұстафа Кемал Ататүрік]]тің пәрменімен [[Түрік тілі қоғамы]] (TDK) ұйымы құрылды. Оның мақсаты ретінде түрік тілі бойынша зерттеулер жүргізу болып белгіленді. Жаңадан құрылған осы қоғамның қолға алған алғашқы істерінің бірі&amp;nbsp;— араб және парсы тілдерінен кірген [[кірме сөздер]]ді түрік баламаларымен алмастыру болды.&lt;ref&gt;Мында: Lewis (2002) түрік тілінің реформасы туралы егжей-тегжейлі баяндалады.&lt;/ref&gt; Баспасөзде кірме сөздердің қолданылуына толығымен тыйым салу арқылы қоғам тілден бірнеше жүз сөзді аластатты. Қоғамның түрік тіліне енгізген сөздердің көпшілігі [[Түркі тілдері|түркі]] түбірлеріне негізделген жаңа сөздер болса да, жаңадан енгізілген сөздердің кейбіреулері ғасырлар бұрын қолданыстан шығып қалған көне түркі сөздері болатын.&lt;!-- &lt;ref name=&quot;TDK History&quot;/&gt; --&gt;

Тілдің осы кенет өзгеруінің арқасында Түркиядағы кәрі және жас буындардың сөз қорларының арасында айырмашылық пайда болды. Дүниеге 1940-шы жылдарға дейін аяқ басқан буындар араб және парсы сөздерін көбірек қолданатын болса, одан кейінгі буындар жаңадан енгізілген ұғымдарды пайдаланатын болды. Бір ерекше қызық жайт, Ататүріктің өзі 1927 жылы [[Түркия парламенті]]нің алдында сөйлеген аса салтанатты сөзін Османлы мәнерінде сөйлеген, бірақ ол сөздің тілі қазіргі ұрпаққа түсініксіз болғаны сонша, оны үш рет: 1963, 1986 және 1995 жылдары қазіргі түрікшеге аудару керек болды.&lt;ref&gt;Алғашқы екі аударманы мына жерден көріңіз: Lewis (2002): 2-3. Үшінші аударманы мынадан көріңіз: {{cite web|author=Bedi Yazıcı|url=http://www.nutuk.org/|title=Nutuk: Özgün metin ve çeviri (Ататүріктің сөйлеген сөзі: түпнұсқа мәтіні және аудармасы)|accessdate=2007-09-28}}{{tr icon}}&lt;/ref&gt; Адамның түрік тіліне деген көзқарасынан оның саяси көзқарасы да көрінеді: консервативті топтар күнделікті тілде ескірген сөздердің көбірек қолданылуын қолдайды.

Соңғы бірнеше онжылдықтың ішінде TDK (ТТҚ) жаңа ұғымдарды және жаңа технологияларды білдіретін жаңа сөздерді тілге енгізумен айналысып келеді. Олардың көбі, әсіресе [[ақпарат технологиясы]]на қатысты ұғымдар тарап кетті. ТТҚ-ның жасанды естілетін сөздерді шығарғаны үшін сынға ұшырап қалатын кездері де болып тұрады. Бұрынырақ ұсынылған жаңа сөздер, мысалы ''fırka'' (саяси партия) сөзінің орнына ұсынылған ''bölem'' сөзін жалпы жұртшылық онша жақсы қабылдай қойған жоқ (тіпті ''fırka'' сөзінің өзі де былай қойылып, француз тілінен енген ''parti'' сөзі қолданылатын болды).[[Көне түркі тілі]]нен алынған сөздердің кейбіреулері ерекше мағыналарға ие бола бастады; мысалы ''betik'' сөзі бастапқыда «кітап» деген мағынада қолданылатын, бірақ енді [[компьютер ғылымы]]ндағы «скрипт» (компьютер бағдарламасының бір түрі) деген мағынаға ие болды.

ТТҚ енгізген сөздердің кейбіреулері өздерінің бұрынғы мағыналас сөздерімен қатар қолданыла береді. Көбінесе бұл кірме сөздің мағынасы өзгергенде болады. Мысалы, парсы тілінен енген ''dard'' (درد «қиналу») сөзі түрікше «қиындық», «күрделі мәселе» деген мағынаға ие болатын, ал түріктің төл сөзі ''ağrı'' тәндік ауырсынуды білдіреді. Ескі сөздер және оларды алмастыру үшін енгізілген жаңа сөздердің мысалдары:
{| class = &quot;wikitable&quot;
|-
! align=left | Османлы түрікшесі
! align=left | Қазіргі түрікше
! align=left | Қазақша аудармасы
! align=left | Түсініктеме
|- valign=top
|-
|müselles || ''üçgen'' || үшбұрыш || ''üç'' («үш») және «созу», «жақ» дегенді білдіретін көне түркі сөзі
|-
|tayyare || ''uçak'' || ұшақ || ''uçmak'' («ұшу») етістігінен құралған. Басында әуежайды осылай атау ұсынылған болатын.
|-
|nispet || ''oran'' || арақатынас || Ескірек сөз де, жаңа сөз де қазіргі тілде қатар қолданылады. Жаңа сөз көне түркі тілінің «ор-» (ору, кесу) деген түбірінен шыққан.
|-
|şimal || ''kuzey'' || солтүстік || [[Көне түркі тілі]]нің ''kuz'' («суық та қараңғы жер», «көлеңке» деген мағынадағы сөзінен шыққан). Бұл [[Орта түркі тілі]]нен алынған.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Mütercim Asım|title=Burhân-ı Katı Tercemesi|location=İstanbul|date=1799}}{{tr icon}}&lt;/ref&gt;
|-
|Teşrini-evvel || ''Ekim'' || Қазан (ай) || ''ekim'' сөзі қазақтың «егін» сөзімен түбірлес. Түркияда астық дақылдарын қазіргі кезде де қазан айында себеді.
|}
{{mainlist|Түрік тілінде алмастырылған кірме сөздердің тізімі}}

== Жағырапиялық таралуы ==
{{see also|Түрік диаспорасы}}

&lt;!--NOTICE: Please do not remove/change the following image (Image:TurkishRoadSign-WelcomeToEurope Modified.jpg) as it is referred from within the text to illustrate some linguistic concepts--&gt;[[Сурет:TurkishRoadSign-WelcomeToEurope Modified.jpg|thumb|right|200px|[[Ыстамбұл]]дағы [[Босфор көпірі]]нің еуропалық шетіндегі «Еуропа құрлығына қош келдіңіз!» деген түрікше жазуы бар жол белгісі. (Фото 2006 жылы 28-ші Еуразиялық марафонның кезінде алынған.)]]&lt;!-- COPYEDITOR'S NOTE:  I think you should move this to the Vowel Harmony section--see note there for more info. --&gt;

Түрік тілі&amp;nbsp;— [[түріктер|түрік халқының]] және шамамен 30 елде тұратын [[түрік диаспорасы]]ның ана тілі. Түрік тілді азшылық топтар бұрын толығымен немесе жарым-жартылай [[Османлы империясы]]ның иелігінде болған [[Болгария]], [[Кипр]], [[Грекия]] (әсіресе [[батыс Тракия]]да), [[Солтүстік Македония]], [[Румыния]] және [[Сербия]] сияқты елдерде бар.&lt;ref name=&quot;Ethnologue Turkish&quot;&gt;{{cite web|author=Gordon, Raymond G., Jr. (ed.)|authorlink=Ethnologue|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tur|title=Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Report for language code:tur (Turkish)|accessdate=2007-03-18|date=2005}}&lt;/ref&gt; Екі миллионнан астам түрік тілділер [[Германия]]да тұрады, [[Франция]], [[Нидерланд]], [[Аустрия]], [[Бельгия]], [[Швейцария]] және [[Құрама Патшалық]]та да үлкен-үлкен түрік тілді қауымдастықтар бар.&lt;ref name=&quot;Turks in the European Union&quot;&gt;{{cite web|author=[http://www.zft-online.de Center for Studies on Turkey], [[University of Essen]]|publisher=Turkish Industrialists' and Businessmen's Association|url=http://www.tusiad.org/haberler/basin/ab/9.pdf|title=The European Turks: Gross Domestic Product, Working Population, Entrepreneurs and Household Data|format=PDF|accessdate=2007-01-06|date=2003}}&lt;/ref&gt; [[Мәдени ассимиляция]]ға ұшыраулары себебінен этникалық түріктердің барлығы бірдей түрік тілінде ана тіліндегідей жатық сөйлей бермейді.

Түркиядағы түрік тілін ана тілі ретінде сөйлейтіндердің саны 60-67 миллион шамасында, бұл бүкіл халық санының 90-93%-на тең, дүниежүзі бойынша болса түрік тілі 65-73 миллион адамның ана тілі болып табылады.&lt;ref name=&quot;LanguagesOfTheWorld&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eurobarometer&quot;&gt;{{Citation|author=[http://www.tns-opinion.com TNS Opinion &amp; Social]|publisher=[[European Commission]] Directorate of General Press and Communication|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf|title=Special Eurobarometer 243 / Wave 64.3: Europeans and their Languages|format=PDF|accessdate=2007-03-28|date=Ақпан 2006}}&lt;/ref&gt; Түрік тілін ана тілі немесе екінші тіл ретінде Түркияның барлық дерлік азаматтары сөйлей алады, қалған бөлігі [[күрд тілі]]нде сөйлейтіндердің үлесіне тиеді (1980 жылы шамамен 3 950 000 адам).&lt;ref name=&quot;Ethnologue Kurdish&quot;&gt;{{cite web|author=Gordon, Raymond G., Jr. (ed.)|authorlink=Ethnologue|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kmr|title=Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Report for language code:kmr (Kurdish)|accessdate=2007-03-18|date=2005}}&lt;/ref&gt; Алайда Түркиядағы азшылық этникалық топтардың өзі де түрік тілін ана тіліне тең деңгейде біледі.

=== Ресми дәрежесі ===
Түрік тілі [[Түркия]]ның ресми тілі және [[Кипр]]дің ресми тілдерінің бірі. Ол Косоводағы [[Призрен аймағы]]нда ресми статусқа ие (бірақ басты емес). [[Солтүстік Македония]]дағы бірнеше қалалық аумақтарда да түрік тілді жұртшылықтың шоғырлануы бойынша ресми статусқа ие.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

=== Уикимедиа жобаларының түрік жарияланымдары ===
* [http://tr.wikisource.org/wiki/ VikiKaynak], ''Түрік Уикиқайнары''
* [http://tr.wikiquote.org/wiki/ Vikisöz], ''Түрік Уикидәйексөзі''
* [http://tr.wiktionary.org/wiki/ Vikisözlük], ''Түрік уикисөздігі''
{{clear}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://til.gov.kz Қазақ Мемлекеттік тіл порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413151132/http://til.gov.kz/ |date=2019-04-13 }} — сөздіктер, сабақтар
* [http://www.tdk.gov.tr/TR/Genel/SozBul.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF4376734BED947CDE&amp;Kelime=Kazak   түрік Мемлекеттік тіл порталы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — сөздіктер
* http://yayinlar.yesevi.edu.tr/index.php?menu_id=75 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140911141113/http://yayinlar.yesevi.edu.tr/index.php?menu_id=75 |date=2014-09-11 }} (түрікше-қазақша -қазақша түрікше сөздік)
* [http://www.ruscasozluk.gen.tr  түрікше-орысша 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024005606/http://ruscasozluk.gen.tr/ |date=2020-10-24 }} — түрікше-орысша, орысша-түрікше сөздік
* [http://www.ruscasozluk.net  түрікше-орысша 2] — түрікше-орысша, орысша-түрікше сөздік
* [http://www.ruscaturkce.com  түрікше-орысша 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420045001/http://www.ruscaturkce.com/ |date=2010-04-20 }} — түрікше-орысша, орысша-түрікше сөздік
* [https://pauctle.com/kztr/ Қазақша&lt;&gt;түрікше сөздік] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826115659/http://ctle.pau.edu.tr/kztr/ |date=2014-08-26 }}

{{Алтaй тілдері}}
{{Түркі тілдері}}

[[Санат:Жалғамалы тілдер]]
[[Санат:Түркия тілдері]]
[[Санат:Батыс оғыз тілдері]]
[[Санат:Түрік тілі]]</text>
      <sha1>06d4po5a5e1slo69muw1ui6i3n6h37a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күрдтер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11745</id>
    <revision>
      <id>3618907</id>
      <parentid>3546753</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29208" sha1="kupasgvwcbp057l8f0kn80wlidudqjs" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Күрдтер
|төл атауы  = ورد, Kurd
|сурет      = 263827 A pair of girls giggle with one another during a Kurdish New Year celebration in the Qarah Anir region of Kirkuk, Iraq, March 21 in 2010.jpg
|сурет тақырыбы      = Дәстүрлі күрд киімін киген күрд қыздары
|саны       = 45,6-55,4 млн
|аймақ      = 
|аймақ1     = {{Байрақ|Түркия}}
|саны1      = 23—25 млн
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = {{Байрақ|Иран}}
|саны2      = 15 млн
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = {{Байрақ|Ирак}}
|саны3      = 8,2 млн
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = {{Байрақ|Сирия}}
|саны4      = 3,5—4 млн 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = {{Байрақ|Германия}}
|саны5      = 1,5-2 млн
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = {{Байрақ|Ауғанстан}}
|саны6      = 200-300 тыс
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = {{Байрақ|Әзербайжан}}
|саны7      = 50 000-240 000
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = {{Байрақ|АҚШ}}
|саны8      = 40 000-100 000
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = {{Байрақ|Ливан}}
|саны9      = 80 000
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[күрд тілі]]
|діні       = [[ислам]]
|этникалық топтары   = заза, езид, шабаки
|ескертпелер  = 
}}

'''Күрдтер'''&amp;nbsp; — [[Таяу Шығыс]]тың ежелгі халықтарының бірі. Күрдтер [[Түркия]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Сирия]] аумағында өмір сүреді. Осы мемлекеттермен шектесетін [[Ауғанстан]]да, [[Армения]]да, [[Грузия]]да, [[Әзірбайжан]]да да тұрады. Дүние жүзінде жалпы саны&amp;nbsp;— 40 миллион шамасында. Өздерін курд деп атайды, бірақ бұрын Бұл халықтың тайпаларын гутеи, кутеи, куртии, карди, кардуһи деп атаған.

== Этнонимі ==
«Корди» этнонимі алғаш рет біздің дәуірімізге дейінгі 520 жылғы деректерде ежелгі грек тарихшысы Милеттік Гекатейдің еңбектерінде кездеседі.
Шараф хан Бидлисидің пікірінше, күрд этнонимі «ержүректік», «батыр» және «батыл» дегенді білдіреді. Бұл атаудың туындысы «жас жігіт», «жігіт» дегенді білдіретін kurd сөзі.
Парфия тілінде gurd (gwrt) «батыр» дегенді білдіреді.&lt;br /&gt;
Бұл теорияға сәйкес, этноним прото-үндіеуропалық «hurd» сөзінен шыққан - ержүрек, қатал, батыл.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B#mw-header|title=Күрдтер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-03|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Эндоэтнонимдері ==
Ағылшын тілінде — «Kurdish people»; араб тілінде – «أكراد»; парсы тілінде – «كردها»; түрік тілінде – «Kürtler»; әзірбайжан тілінде – «Kürdlәr»; грузин тілінде - «ქურთები»; иврит тілінде - “כ׀ךדים”; неміс тілінде – «Kurden»; дат тілінде - «Kurder»; норвег тілінде - «Kurdere»; португал тілінде - «Curdos»; поляк тілінде - «Kurdzi»; украин тілінде - «Курди»; орыс тілінде - «курдтар»; чех тілінде – «Kurdové»; болгар тілінде - «Кюрди»; поляк тілінде - «Kurdowie»; литва тілінде – «Kurdai»; латыш тілінде - «Kurdi»; албан тілінде – «Kurdёt»; түрікмен тілінде – «Kürtler»; авар тілінде - «Курдал»; тәжік тілінде - «Курд»; армян тілінде - «Քրդեր»; қазақ тілінде - «күрдтер».&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/kurdy_kurd/2-1-0-89|title=Курды - Kurd / کورد|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-03|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:A group of Kurdish men with traditional clothing at Hawraman, Kurdistan.jpg|нобай|оңға|200px|Күрд ер адамдары]]     
== Нәсілі ==
Олар ірі европеоид нәсілінің үнді-жерорта теңізі тобына жатады.

== Сырт келбеті ==
Күрдтердің түрікке мінезі де, түрі де ұқсамайды. Түріктің жұмсақ ерекшеліктеріне қарағанда күрд қатал келбетті, ал үлкен аққұба мұрны оның бет-әлпетіне бір түрлі жыртқыш көрініс берді. Күрд ұзын бойлы және мықты денелі. Олардың арасында ғасыр жасаған қариялар да аз емес. Күрдтердің көпшілігінің арасында, әсіресе әйелдер арасында, көгілдір көзді ақшыл аққұбаларды кездестіруге болады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/656|title=Левицкий В.А. Бұл жартылай жабайы тайпалар өздерін Түркияға жартылай тәуелді деп есептеді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-03|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тілі ==
[[Күрд тілі]] тек Ирақ мемлекеттік тілдерімен қатарында қолданылады. Туған тілі - күрд тілі, [[үнді-еуропалық тілдері]]нің тобының батыс ирани тармағына жатады, парсы тіліне жақын. Күрдтер парсы, араб, түрік, гүржін, орыс, қазақ  тілдерін де қолданады (бұл тұратын жеріне байланысты). Күрд жазбасы 1921 ж. армян, 1929 ж. латын, 1945 ж. [[кириллица]] әліпбиіне көшкен.

== Діні ==
Күрдістанда бірнеше дін бар. Күрд халқының негізгі бөлігі (75%) [[Сунниттер|сүнниттік]] исламды ұстанады, халықтың аз бөлігі [[Христиандық|христиан]] дінін ұстанады. Бұған қоса, исламға дейінгі «езидизм» дінін ұстанатын 2 миллион адам өздерін иезидтер деп атайды. Дегенмен, олардың дініне қарамастан, әрбір күрд [[зороастризм]]ді өздерінің бастапқы діні деп санайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tipaeto.livejournal.com/60261.html|title=Күрдтер кімдер және олар қайдан келді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Kurdish-inhabited area by CIA (1992).jpg|нобай|оңға|200px|Таяу Шығыстағы күрдтер қоныстанған аудандар (1992)]]     
== Тарихы ==
Күрд этногенезі 3-4 ғасырларда Солтүстік Месопотамияның ежелгі тұрғындары мен Иран тайпаларының араласуы нәтижесінде қалыптаскан. Ұлт болып қалыптасуы араб халифаты тұсында басталып, [[селжүк әулеті]] тұсында жалғасын тапты. Күрдістан аумағы жаулап алушыларға қарсы бірнеше соғысты бастан өткерді. Ежели Иран мен Грекия арасындағы соғыс негізінен Күрдстан аумағын қамтыды. Күрдстанның негізгі аумағы Иран мен Армян арасындағы таулы аймақтарда орналасқан. Бұл аумақ көптеген бөліністерге ұшырағандықтан күрдтердің ұлттық құрамына да әсерін тигізбей қоймайды. 10 ғасырда күрдтердің жекелеген тайпалық одақтары [[Кавказ]] маңын мекендеді. 11 ғасырда Шедедид династиясы үлкен аумақты иемденді. 19 ғасырда түріктер мен орыстар, орыстар мен Персия арасындағы соғыс салдарынан күрдтердің бірнеше тайпа одақтарының Түркиядан, Ираннан Кавказ жерлеріне қайтып келуіне алып келді. Бұлар Гүлстан (1813), Түркменчай (1828), Андрианаполь келісімдері нәтижесінде Ресей құрамына өткен тұрғындар болатын. Күрдтердің бір бөлігі 1937 ж. [[Армения]] мен [[Әзірбайжан]]нан, 1944 ж. [[Грузия]]дан Қазақстанға және Орта Азияға қоныс аударған.

== Кәсібі ==
Дәстүрлі кәсіптері: жартылай көшпелі [[мал шаруашылығы]] (ірі және ұсақ мал), [[егіншілік]] (дәнді дақылдар, бау-бақша, темекі). Кілем тоқу, жүннен бұйымдар жасау, металл ыдыстар жасау, металл соғу, ағаш ою өнері дамыған.
Тау бөктеріндегі және жазық аумақтар мен қалалардағы шаруалардың тұрғын үйлері бір, екі қабатты, саман немесе тастан жасалған, төртбұрышты, шатыры тегіс. Коммуналдық бөлмелер тұрғын үйге іргелес, көбінесе ортақ кіреберісі бар. Топырақтан жасалған ошақ (тандыр) үйді жылытуға, тамақ пісіруге, нан пісіруге, салт-дәстүрлерді сақтауға қызмет етеді. 

== Тұрмыс салты ==
'''Үйлену тойы''' — Олар негізінен ру ішіндегілермен үйленеді. Ертеде балаларға бесіктен құда түскен. Құда түсу белгісі ретінде қыздың басына орамал байлаған. Оған тиындар байланып, осы сәттен үйленетін жасқа дейін, жылдар бойы, мереке күні күйеу жігіт құдасына қошқар, киім-кешек, т.б. сыйлаған. 
[[Сурет:Xwarin-shingal1.jpg|нобай|оңға|200px|Дәстүрлі күрд тағамдары]]  
Қалыңдықты күйеу жігіттің үйіне әкелу үшін күйеуінің достары оны іздейді. Олар қалыңдықтың үйіне жақындағанда, үйдің есігі жабылады, ал ашылған бойда «кардаш» (туыс, ағасы) қалыңдықтың достарына төлем беруі керек. 
Күйеу жігіттің үйіне келген соң, күйеу жігіттің әкесі сыйлық ұсынбайынша, қалыңдық аттан түспейді. Ол оған сиыр немесе бие бередіс содан кейін келін үй табалдырығын аттайды.
Күйеу жігіт жағынан әйелдердің бірі оның аяғына бірнеше лаваш лақтырады. Келін амандасып, нан теріп үйге кіреді. Табалдырықтан аттағанда қалыңдық оны сүйуі керек.
   
'''Балалы болу және тәрбиелеу''' — «Босану алдында күйеуі үйден шығып, туғаннан кейін бір-екі күннен кейін ғана қайтады. Босанған әйелге тәжірибесі бар әйелдер қызмет етеді, жұмысы үшін заттай төленеді. Бала туар алдында молдаға жүгінеді, ол бойтұмар береді. Ата-анасы қолдарынан келсе, молдаға сиыр, өгіз, қошқар сыйға береді.
Балаға бұл есімді әйелдер қояды. Балалар екі-үш жасқа дейін емшек сүтімен қоректенеді.&lt;br /&gt;
Сүндет тойында баланың ата-анасы жақсы ас әзірлейді. Сүндетке отырғызуды жергілікті шаштараз ұстараның көмегімен жасайды. Үш-төрт күннен кейін құдасы баланың жағдайын сұрап келіп, бір қазан палау, нан, сүт, бал, жұмыртқа, май әкеледі. 

'''Жерлеу рәсімдері''' —  Дүниеден өтіп жатқан адамды өз төсегінде, бетін оңтүстікке қаратады. Өлім келгеннен кейін жылап-сықтау болады. Одан кейін марқұмды арнайы бөлмеге ауыстырып, оны жуып, мақта жамылғысына орап қояды. Егер марқұм бір күнде жерленбесе, оның кеудесіне марқұмның бетіне қаратып тас пен айна қойылады.
Мәйітті табытсыз жерлейді. Марқұмды зиратқа зембілмен апарады, жерлеу рәсімі жақындары мен көршілерінен тұрады. Марқұмның алдынан немесе артына оның жылқысын айдайды. Егер жас жігіт өлсе, оның жылқысын ашық түсті материалмен безендіреді, ал оның семсері мен қанжарын ер-тоқымға іліп қояды. Марқұм қарт адам болса, атына қара аза мақтасымен жабады.

Жерлеу кешінде марқұмды еске алу үшін ас берілмейді. Марқұмның үйінде олар тамақ әзірлемейді. Марқұмның отбасына көршілері азық-түлік әкеледі. Марқұмды еске алуға арналған алғашқы ас қайтыс болғаннан кейінгі үшінші күні ұйымдастырылады. Оған бүкіл ауыл - әр отбасынан бір адам қатысады. Өлгеннен кейін жеті күн өткен соң екінші ас беріледі, оған жиырма-қырық адам шақырылады. Қырқыншы күні үшінші дәм ұйымдастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2017-09/5923.html|title=Марина және Гамлет Мирзоян|author=Күрдтер|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Дәстүрлі баспаналары ===
Көшпелі күрдтердің жазғы үйі – жүн матамен жабылған бірнеше қатар сырықтардан жасалған шатыр. Күрдістанның таулы аймақтарындағы қысқы тұрғын үйлер (бұрынғы Закавказье күрдтері арасында да) күмбез тәрізді немесе ортасында жеңіл түтін шығатын тесігі бар тегіс төбесі бар жер кепелер.
Тау бөктеріндегі және ойпатты аймақтар мен қалалардағы шаруалардың тұрғын үйлері бір, екі қабатты, саман немесе тастан жасалған, төртбұрышты, шатыры тегіс. Коммуналдық үй-жайлар тұрғын үй-жайларға іргелес, көбінесе ортақ кіреберісі бар. Топырақ еденде орналасқан ошақ (тандыр) үйді жылытуға, тамақ пісіруге, нан пісіруге, ғұрыптық рәсімдерді орындауға қолданылады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/257|title=Аристова Т.Ф. Курдтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Kurdish cloth from Hawraman.jpg|нобай|оңға|200px|Күрд киіміндегі қыздар.(Иранның Хавраман қаласынан)]]
=== Дәстүрлі киімдері ===
Ерлерге арналған дәстүрлі киімдердің бірнеше нұсқалары бар. Ерлер кең жүн [[шалбар]], малдың жүнінен тігілген сырт киім, жеңсіз киіз жакет және киіз қалпақ (колоз, талык, кулук), белдеріне қайыс немесе күміс [[белдік]] таққан. [[Аяқ киім]]дері шұғадан және теріден тігілген, жүннен тоқылған шұлықтарға киіледі. Әйелдер киімі — ұзын турлі түсті көйлектер, кең шалбар немесе белдемше. Түркия, Солтүстік-Батыс Иран, Сирия және Закавказье күрдтері белдемшелер мен алжапқыштарымен және мерекелік бас киімімен (кофи) танымал.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=KURD|title=Күрдтер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Дәстүрлі тағамдары ===
Ұлттық тағамдары - негізінде [[сүт]] пен еттен жасалынады. Сондай-ақ [[бидай]], [[күріш]], [[бадана]], [[бұршақ]], [[жарма]], сүзбе [[ірімшік]], май, көкөністер де қолданылады. Дәстүрлі ет тағамдары - кали, селакали деп аталатын еттің сорпасына бұқтырылған тағам, шашлык болды. Тәтті тағамдары - бал, халва, кептірілген өрік, мейіз т.б. Сусындары - қаты, шербет, шира, кофе, шай.&lt;br /&gt;
Қайнатылған, содан кейін кептірілген, ұнтақталған және қуырылған бидайды сары маймен (савар) жейді. Қабықсыз күріш, сондай-ақ айранда (сарысуда) пісірілген тары гердол деп аталады: әртүрлі хош иісті шөптер, дәмдеуіштер және жаңғақтармен (тырчик) мұқият пісіруді қажет ететін орам түрі.
Жоғарыда аталған тағамдар отырықшы және жартылай көшпелі күрдтердің ауылдарында дайындалады. Көшпелілер көп жағдайда тапшы болатын астықты сырттан сатып алады. Содан кейін олар ірімшік пен қышқыл сүтпен қанағаттанады. Сүт өнімдерінің ішінде мынаны да атап өтпекпіз: ''жажы'' (сарысуға пісірілген ет), ''люр'' (сары майды ұнтақтаудан алынатын өнім), серту (крем) және ''кешк'' - күнге кептірілген ақ ірімшік шарлары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cihanekurdistan.livejournal.com/38446.html?ysclid=m0noa8q7q2765632108|title=Күрд отбасы: үйі, киімі, тағамы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фольклоры ===
Күрд фольклоры - жауларының оны бұрмалауға және жоюға тырысқанына қарамастан сақталған рухани мәдениеттің бірегей ескерткіші.
Күрд фольклоры, ең алдымен, халықтың рухани өмірін, оның философиясын зерттеу үшін баға жетпес материал ретінде үлкен маңызға ие.
[[Сурет:Kurdish dance at Hawraman, Kurdistan.jpg|нобай|оңға|250px|Күрд биі]]
Күрдтер тарихында көптеген акын-жазушылардын есімдері белгілі. Алғашқы әдеби мектеп лирикалық, философиялық шығармалардың авторы болған сарай акыны Мела Джезири (12 ғ.) есімімен байланысты. Әнші ақын-философ Фани Тейранның (14 ғ.) да есімі аңызға айналған. Күрдтер көршілес халықтары сияқты [[Наурыз]] мейрамын ежелгі заманнан бастап тойлайды.

Халық «Мам мен Зин», «Карр мен Кулуке Слемане Сливи», «Сиабанд Хаджезаре», «Дымдым» сияқты танымал туындыларымен ғана емес, сонымен қатар әсем эпикалық жырлармен, ертегілермен, аңыздармен және т.б. танымал.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://coollib.net/b/150061/read|title=Күрд ертегілері, аңыздары мен дәстүрлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

Күрд билерін әйелдер де, ерлер де орындайды. Бишілер арасындағы байланыс түріне қарай оларды бірнеші түрге бөлуге болады. Әдетте, бишілер қол ұстасып, иық тірестіріп, кішкентай саусақтарды біріктіріп немесе қолдарын арқаларының кішкене бөлігіне қою арқылы ұстасады. Ерлердің биін жылдамдығы мен шеберлігімен тануға болады, ал әйелдер биіне аяқтың, жауырынның, тізенің және мойынның неғұрлым сымбатты қимылдары тән.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kurdmuseum.ru/kultura/kurdskij-tanets|title=Күрд биі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Танымал адамдар ==
Күрдтерден мұсылман ұлы қолбасшысы [[Салах әд-Дин]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%85_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD|title=Салах ад-Дин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt; шықты. Ирактың қазіргі Елбасы - Джалал Талабани&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tass.ru/encyclopedia/person/talabani-dzhalyal|title=Талабани, Джаляль|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt; да күрд. Пәкістанның премьер-министрі Беназир Бхуттоның анасы - Нусрет Бегунам Бхутто, Түркияның Елбасы Тұрғыт Озалдың да анасы күрдтерден шыққан еді.

== Қазақстан күрдтері ==
Күрдтер Қазақстанға 1937 ж. [[Армения]] мен [[Әзербайжан]]нан Алматы, Оңтүстік Қазақстан облыстарына күштеп көшірілді. Қазіргі кезде Қазақстанда 42,3 мың адам тұрады. (2014 ж.), оның ішінде Ақмола облысында. – 544, Ақтөбе – 7, Алматы – 14,8 мың, Атырау – 21, Батыс Қазақстан – 1, Жамбыл – 14,5 мың, Қарағанды ​​– 290, Қостанай – 18, Қызылорда – 12, Түркістан – 9,0 мың, Павлодар – 51, Солтүстік Қазақстан – 329, Шығыс Қазақстан – 37, Алматыда – 2,3 мың адам.
Күрдтердің Қазақстанда &quot;[[Барбанг]]&quot; деген ұлттық мәдени орталығы бар. Қазақстандағы күрдтерден академик [[Нәдір Кәрімұлы Нәдіров]], дәрігер-нейрохирург Бари Нәдіров, жазушы Князь Мирзоев шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева. /Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Қазақ  энциклопедиясы» |жыл=2016 |томы= |беттері=206-207 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Қазіргі күрдтер ==
[[Сурет:Kurdish YPG Fighters (15318975992).jpg|нобай|оңға|200px|Сириядағы күрд жауынгерлері]]     
Күрдтерді біртекті халық деп атауға болмайды, өйткені олардың отаны Күрдістанның өзі әртүрлі мемлекеттер арасында төрт бөлікке бөлінген. Алайда күрдтердің бірлігін олардың мәдениетіне деген адалдығынан байқауға болады.

[[Түркия]]да 16 миллионнан астам күрд бар. Оның едәуір бөлігі жазуды да білмейді, жартылай сауатты ауыл халқы. Түрік күрдтеріне олардың өмір сүру деңгейінің төмендігі мен білімінің жоқтығынан елді дағдарысқа ұшыратты деген айыптаулар жиі естіледі. Бұл мәлімдемелерді объективті деп санау екіталай, бірақ күрдтердің ел үкіметімен көптеген қақтығыстары бар.

[[Иран]]да күрдтердің жағдайы одан кем емес. Соңғы онжылдықтарда тұтанған саяси қақтығыстарға байланысты бұл халықтың өкілдері жиі көтеріліс жасауда. 
Құқық қорғау қызметкерлерімен және әскерилермен үздіксіз қақтығыстар бұл халықты жер аударылғандарға айналдырды, олар қандай жағдай болмасын, өз құқықтары үшін күресуді жалғастыруда. Әр түрлі елдерде күрд қозғалысының күші артып келеді, оған он мыңдаған адамдар қосылуда. Әлемнің түкпір-түкпірінде тұратын күрдтер бір халық екенін ұмытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://musaget.ru/kurdy-narod-razdelyonnyy-chetyrmya-gosudarstvami/|title=Күрдтер төрт мемлекетке бөлінген халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-03|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Сілтеме ==
* {{commonscat-inline| Kurdish people}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;
{{Азия халықтары}}
[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Күрдтер]]

{{stub}}</text>
      <sha1>kupasgvwcbp057l8f0kn80wlidudqjs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618908</id>
      <parentid>3618907</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29208" sha1="fwiecwr35gu9k49ngethvurppyqbwmt" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Күрдтер
|төл атауы  = ورد, Kurd
|сурет      = 263827 A pair of girls giggle with one another during a Kurdish New Year celebration in the Qarah Anir region of Kirkuk, Iraq, March 21 in 2010.jpg
|сурет тақырыбы      = Дәстүрлі күрд киімін киген күрд қыздары
|саны       = 45,6-55,4 млн
|аймақ      = 
|аймақ1     = {{Байрақ|Түркия}}
|саны1      = 23—25 млн
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = {{Байрақ|Иран}}
|саны2      = 15 млн
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = {{Байрақ|Ирак}}
|саны3      = 8,2 млн
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = {{Байрақ|Сирия}}
|саны4      = 3,5—4 млн 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = {{Байрақ|Германия}}
|саны5      = 1,5-2 млн
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = {{Байрақ|Ауғанстан}}
|саны6      = 200-300 тыс
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = {{Байрақ|Әзербайжан}}
|саны7      = 50 000-240 000
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = {{Байрақ|АҚШ}}
|саны8      = 40 000-100 000
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = {{Байрақ|Ливан}}
|саны9      = 80 000
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[күрд тілі]]
|діні       = [[ислам]]
|этникалық топтары   = заза, езид, шабаки
|ескертпелер  = 
}}

'''Күрдтер'''&amp;nbsp; — [[Таяу Шығыс]]тың ежелгі халықтарының бірі. Күрдтер [[Түркия]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Сирия]] аумағында өмір сүреді. Осы мемлекеттермен шектесетін [[Ауғанстан]]да, [[Армения]]да, [[Грузия]]да, [[Әзербайжан]]да да тұрады. Дүние жүзінде жалпы саны&amp;nbsp;— 40 миллион шамасында. Өздерін курд деп атайды, бірақ бұрын Бұл халықтың тайпаларын гутеи, кутеи, куртии, карди, кардуһи деп атаған.

== Этнонимі ==
«Корди» этнонимі алғаш рет біздің дәуірімізге дейінгі 520 жылғы деректерде ежелгі грек тарихшысы Милеттік Гекатейдің еңбектерінде кездеседі.
Шараф хан Бидлисидің пікірінше, күрд этнонимі «ержүректік», «батыр» және «батыл» дегенді білдіреді. Бұл атаудың туындысы «жас жігіт», «жігіт» дегенді білдіретін kurd сөзі.
Парфия тілінде gurd (gwrt) «батыр» дегенді білдіреді.&lt;br /&gt;
Бұл теорияға сәйкес, этноним прото-үндіеуропалық «hurd» сөзінен шыққан - ержүрек, қатал, батыл.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B#mw-header|title=Күрдтер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-03|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Эндоэтнонимдері ==
Ағылшын тілінде — «Kurdish people»; араб тілінде – «أكراد»; парсы тілінде – «كردها»; түрік тілінде – «Kürtler»; әзірбайжан тілінде – «Kürdlәr»; грузин тілінде - «ქურთები»; иврит тілінде - “כ׀ךדים”; неміс тілінде – «Kurden»; дат тілінде - «Kurder»; норвег тілінде - «Kurdere»; португал тілінде - «Curdos»; поляк тілінде - «Kurdzi»; украин тілінде - «Курди»; орыс тілінде - «курдтар»; чех тілінде – «Kurdové»; болгар тілінде - «Кюрди»; поляк тілінде - «Kurdowie»; литва тілінде – «Kurdai»; латыш тілінде - «Kurdi»; албан тілінде – «Kurdёt»; түрікмен тілінде – «Kürtler»; авар тілінде - «Курдал»; тәжік тілінде - «Курд»; армян тілінде - «Քրդեր»; қазақ тілінде - «күрдтер».&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/kurdy_kurd/2-1-0-89|title=Курды - Kurd / کورد|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-03|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:A group of Kurdish men with traditional clothing at Hawraman, Kurdistan.jpg|нобай|оңға|200px|Күрд ер адамдары]]     
== Нәсілі ==
Олар ірі европеоид нәсілінің үнді-жерорта теңізі тобына жатады.

== Сырт келбеті ==
Күрдтердің түрікке мінезі де, түрі де ұқсамайды. Түріктің жұмсақ ерекшеліктеріне қарағанда күрд қатал келбетті, ал үлкен аққұба мұрны оның бет-әлпетіне бір түрлі жыртқыш көрініс берді. Күрд ұзын бойлы және мықты денелі. Олардың арасында ғасыр жасаған қариялар да аз емес. Күрдтердің көпшілігінің арасында, әсіресе әйелдер арасында, көгілдір көзді ақшыл аққұбаларды кездестіруге болады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/656|title=Левицкий В.А. Бұл жартылай жабайы тайпалар өздерін Түркияға жартылай тәуелді деп есептеді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-03|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тілі ==
[[Күрд тілі]] тек Ирақ мемлекеттік тілдерімен қатарында қолданылады. Туған тілі - күрд тілі, [[үнді-еуропалық тілдері]]нің тобының батыс ирани тармағына жатады, парсы тіліне жақын. Күрдтер парсы, араб, түрік, гүржін, орыс, қазақ  тілдерін де қолданады (бұл тұратын жеріне байланысты). Күрд жазбасы 1921 ж. армян, 1929 ж. латын, 1945 ж. [[кириллица]] әліпбиіне көшкен.

== Діні ==
Күрдістанда бірнеше дін бар. Күрд халқының негізгі бөлігі (75%) [[Сунниттер|сүнниттік]] исламды ұстанады, халықтың аз бөлігі [[Христиандық|христиан]] дінін ұстанады. Бұған қоса, исламға дейінгі «езидизм» дінін ұстанатын 2 миллион адам өздерін иезидтер деп атайды. Дегенмен, олардың дініне қарамастан, әрбір күрд [[зороастризм]]ді өздерінің бастапқы діні деп санайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tipaeto.livejournal.com/60261.html|title=Күрдтер кімдер және олар қайдан келді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Kurdish-inhabited area by CIA (1992).jpg|нобай|оңға|200px|Таяу Шығыстағы күрдтер қоныстанған аудандар (1992)]]     
== Тарихы ==
Күрд этногенезі 3-4 ғасырларда Солтүстік Месопотамияның ежелгі тұрғындары мен Иран тайпаларының араласуы нәтижесінде қалыптаскан. Ұлт болып қалыптасуы араб халифаты тұсында басталып, [[селжүк әулеті]] тұсында жалғасын тапты. Күрдістан аумағы жаулап алушыларға қарсы бірнеше соғысты бастан өткерді. Ежели Иран мен Грекия арасындағы соғыс негізінен Күрдстан аумағын қамтыды. Күрдстанның негізгі аумағы Иран мен Армян арасындағы таулы аймақтарда орналасқан. Бұл аумақ көптеген бөліністерге ұшырағандықтан күрдтердің ұлттық құрамына да әсерін тигізбей қоймайды. 10 ғасырда күрдтердің жекелеген тайпалық одақтары [[Кавказ]] маңын мекендеді. 11 ғасырда Шедедид династиясы үлкен аумақты иемденді. 19 ғасырда түріктер мен орыстар, орыстар мен Персия арасындағы соғыс салдарынан күрдтердің бірнеше тайпа одақтарының Түркиядан, Ираннан Кавказ жерлеріне қайтып келуіне алып келді. Бұлар Гүлстан (1813), Түркменчай (1828), Андрианаполь келісімдері нәтижесінде Ресей құрамына өткен тұрғындар болатын. Күрдтердің бір бөлігі 1937 ж. [[Армения]] мен [[Әзірбайжан]]нан, 1944 ж. [[Грузия]]дан Қазақстанға және Орта Азияға қоныс аударған.

== Кәсібі ==
Дәстүрлі кәсіптері: жартылай көшпелі [[мал шаруашылығы]] (ірі және ұсақ мал), [[егіншілік]] (дәнді дақылдар, бау-бақша, темекі). Кілем тоқу, жүннен бұйымдар жасау, металл ыдыстар жасау, металл соғу, ағаш ою өнері дамыған.
Тау бөктеріндегі және жазық аумақтар мен қалалардағы шаруалардың тұрғын үйлері бір, екі қабатты, саман немесе тастан жасалған, төртбұрышты, шатыры тегіс. Коммуналдық бөлмелер тұрғын үйге іргелес, көбінесе ортақ кіреберісі бар. Топырақтан жасалған ошақ (тандыр) үйді жылытуға, тамақ пісіруге, нан пісіруге, салт-дәстүрлерді сақтауға қызмет етеді. 

== Тұрмыс салты ==
'''Үйлену тойы''' — Олар негізінен ру ішіндегілермен үйленеді. Ертеде балаларға бесіктен құда түскен. Құда түсу белгісі ретінде қыздың басына орамал байлаған. Оған тиындар байланып, осы сәттен үйленетін жасқа дейін, жылдар бойы, мереке күні күйеу жігіт құдасына қошқар, киім-кешек, т.б. сыйлаған. 
[[Сурет:Xwarin-shingal1.jpg|нобай|оңға|200px|Дәстүрлі күрд тағамдары]]  
Қалыңдықты күйеу жігіттің үйіне әкелу үшін күйеуінің достары оны іздейді. Олар қалыңдықтың үйіне жақындағанда, үйдің есігі жабылады, ал ашылған бойда «кардаш» (туыс, ағасы) қалыңдықтың достарына төлем беруі керек. 
Күйеу жігіттің үйіне келген соң, күйеу жігіттің әкесі сыйлық ұсынбайынша, қалыңдық аттан түспейді. Ол оған сиыр немесе бие бередіс содан кейін келін үй табалдырығын аттайды.
Күйеу жігіт жағынан әйелдердің бірі оның аяғына бірнеше лаваш лақтырады. Келін амандасып, нан теріп үйге кіреді. Табалдырықтан аттағанда қалыңдық оны сүйуі керек.
   
'''Балалы болу және тәрбиелеу''' — «Босану алдында күйеуі үйден шығып, туғаннан кейін бір-екі күннен кейін ғана қайтады. Босанған әйелге тәжірибесі бар әйелдер қызмет етеді, жұмысы үшін заттай төленеді. Бала туар алдында молдаға жүгінеді, ол бойтұмар береді. Ата-анасы қолдарынан келсе, молдаға сиыр, өгіз, қошқар сыйға береді.
Балаға бұл есімді әйелдер қояды. Балалар екі-үш жасқа дейін емшек сүтімен қоректенеді.&lt;br /&gt;
Сүндет тойында баланың ата-анасы жақсы ас әзірлейді. Сүндетке отырғызуды жергілікті шаштараз ұстараның көмегімен жасайды. Үш-төрт күннен кейін құдасы баланың жағдайын сұрап келіп, бір қазан палау, нан, сүт, бал, жұмыртқа, май әкеледі. 

'''Жерлеу рәсімдері''' —  Дүниеден өтіп жатқан адамды өз төсегінде, бетін оңтүстікке қаратады. Өлім келгеннен кейін жылап-сықтау болады. Одан кейін марқұмды арнайы бөлмеге ауыстырып, оны жуып, мақта жамылғысына орап қояды. Егер марқұм бір күнде жерленбесе, оның кеудесіне марқұмның бетіне қаратып тас пен айна қойылады.
Мәйітті табытсыз жерлейді. Марқұмды зиратқа зембілмен апарады, жерлеу рәсімі жақындары мен көршілерінен тұрады. Марқұмның алдынан немесе артына оның жылқысын айдайды. Егер жас жігіт өлсе, оның жылқысын ашық түсті материалмен безендіреді, ал оның семсері мен қанжарын ер-тоқымға іліп қояды. Марқұм қарт адам болса, атына қара аза мақтасымен жабады.

Жерлеу кешінде марқұмды еске алу үшін ас берілмейді. Марқұмның үйінде олар тамақ әзірлемейді. Марқұмның отбасына көршілері азық-түлік әкеледі. Марқұмды еске алуға арналған алғашқы ас қайтыс болғаннан кейінгі үшінші күні ұйымдастырылады. Оған бүкіл ауыл - әр отбасынан бір адам қатысады. Өлгеннен кейін жеті күн өткен соң екінші ас беріледі, оған жиырма-қырық адам шақырылады. Қырқыншы күні үшінші дәм ұйымдастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2017-09/5923.html|title=Марина және Гамлет Мирзоян|author=Күрдтер|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Дәстүрлі баспаналары ===
Көшпелі күрдтердің жазғы үйі – жүн матамен жабылған бірнеше қатар сырықтардан жасалған шатыр. Күрдістанның таулы аймақтарындағы қысқы тұрғын үйлер (бұрынғы Закавказье күрдтері арасында да) күмбез тәрізді немесе ортасында жеңіл түтін шығатын тесігі бар тегіс төбесі бар жер кепелер.
Тау бөктеріндегі және ойпатты аймақтар мен қалалардағы шаруалардың тұрғын үйлері бір, екі қабатты, саман немесе тастан жасалған, төртбұрышты, шатыры тегіс. Коммуналдық үй-жайлар тұрғын үй-жайларға іргелес, көбінесе ортақ кіреберісі бар. Топырақ еденде орналасқан ошақ (тандыр) үйді жылытуға, тамақ пісіруге, нан пісіруге, ғұрыптық рәсімдерді орындауға қолданылады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/257|title=Аристова Т.Ф. Курдтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Kurdish cloth from Hawraman.jpg|нобай|оңға|200px|Күрд киіміндегі қыздар.(Иранның Хавраман қаласынан)]]
=== Дәстүрлі киімдері ===
Ерлерге арналған дәстүрлі киімдердің бірнеше нұсқалары бар. Ерлер кең жүн [[шалбар]], малдың жүнінен тігілген сырт киім, жеңсіз киіз жакет және киіз қалпақ (колоз, талык, кулук), белдеріне қайыс немесе күміс [[белдік]] таққан. [[Аяқ киім]]дері шұғадан және теріден тігілген, жүннен тоқылған шұлықтарға киіледі. Әйелдер киімі — ұзын турлі түсті көйлектер, кең шалбар немесе белдемше. Түркия, Солтүстік-Батыс Иран, Сирия және Закавказье күрдтері белдемшелер мен алжапқыштарымен және мерекелік бас киімімен (кофи) танымал.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=KURD|title=Күрдтер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Дәстүрлі тағамдары ===
Ұлттық тағамдары - негізінде [[сүт]] пен еттен жасалынады. Сондай-ақ [[бидай]], [[күріш]], [[бадана]], [[бұршақ]], [[жарма]], сүзбе [[ірімшік]], май, көкөністер де қолданылады. Дәстүрлі ет тағамдары - кали, селакали деп аталатын еттің сорпасына бұқтырылған тағам, шашлык болды. Тәтті тағамдары - бал, халва, кептірілген өрік, мейіз т.б. Сусындары - қаты, шербет, шира, кофе, шай.&lt;br /&gt;
Қайнатылған, содан кейін кептірілген, ұнтақталған және қуырылған бидайды сары маймен (савар) жейді. Қабықсыз күріш, сондай-ақ айранда (сарысуда) пісірілген тары гердол деп аталады: әртүрлі хош иісті шөптер, дәмдеуіштер және жаңғақтармен (тырчик) мұқият пісіруді қажет ететін орам түрі.
Жоғарыда аталған тағамдар отырықшы және жартылай көшпелі күрдтердің ауылдарында дайындалады. Көшпелілер көп жағдайда тапшы болатын астықты сырттан сатып алады. Содан кейін олар ірімшік пен қышқыл сүтпен қанағаттанады. Сүт өнімдерінің ішінде мынаны да атап өтпекпіз: ''жажы'' (сарысуға пісірілген ет), ''люр'' (сары майды ұнтақтаудан алынатын өнім), серту (крем) және ''кешк'' - күнге кептірілген ақ ірімшік шарлары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cihanekurdistan.livejournal.com/38446.html?ysclid=m0noa8q7q2765632108|title=Күрд отбасы: үйі, киімі, тағамы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фольклоры ===
Күрд фольклоры - жауларының оны бұрмалауға және жоюға тырысқанына қарамастан сақталған рухани мәдениеттің бірегей ескерткіші.
Күрд фольклоры, ең алдымен, халықтың рухани өмірін, оның философиясын зерттеу үшін баға жетпес материал ретінде үлкен маңызға ие.
[[Сурет:Kurdish dance at Hawraman, Kurdistan.jpg|нобай|оңға|250px|Күрд биі]]
Күрдтер тарихында көптеген акын-жазушылардын есімдері белгілі. Алғашқы әдеби мектеп лирикалық, философиялық шығармалардың авторы болған сарай акыны Мела Джезири (12 ғ.) есімімен байланысты. Әнші ақын-философ Фани Тейранның (14 ғ.) да есімі аңызға айналған. Күрдтер көршілес халықтары сияқты [[Наурыз]] мейрамын ежелгі заманнан бастап тойлайды.

Халық «Мам мен Зин», «Карр мен Кулуке Слемане Сливи», «Сиабанд Хаджезаре», «Дымдым» сияқты танымал туындыларымен ғана емес, сонымен қатар әсем эпикалық жырлармен, ертегілермен, аңыздармен және т.б. танымал.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://coollib.net/b/150061/read|title=Күрд ертегілері, аңыздары мен дәстүрлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

Күрд билерін әйелдер де, ерлер де орындайды. Бишілер арасындағы байланыс түріне қарай оларды бірнеші түрге бөлуге болады. Әдетте, бишілер қол ұстасып, иық тірестіріп, кішкентай саусақтарды біріктіріп немесе қолдарын арқаларының кішкене бөлігіне қою арқылы ұстасады. Ерлердің биін жылдамдығы мен шеберлігімен тануға болады, ал әйелдер биіне аяқтың, жауырынның, тізенің және мойынның неғұрлым сымбатты қимылдары тән.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kurdmuseum.ru/kultura/kurdskij-tanets|title=Күрд биі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Танымал адамдар ==
Күрдтерден мұсылман ұлы қолбасшысы [[Салах әд-Дин]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%85_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD|title=Салах ад-Дин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt; шықты. Ирактың қазіргі Елбасы - Джалал Талабани&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tass.ru/encyclopedia/person/talabani-dzhalyal|title=Талабани, Джаляль|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt; да күрд. Пәкістанның премьер-министрі Беназир Бхуттоның анасы - Нусрет Бегунам Бхутто, Түркияның Елбасы Тұрғыт Озалдың да анасы күрдтерден шыққан еді.

== Қазақстан күрдтері ==
Күрдтер Қазақстанға 1937 ж. [[Армения]] мен [[Әзербайжан]]нан Алматы, Оңтүстік Қазақстан облыстарына күштеп көшірілді. Қазіргі кезде Қазақстанда 42,3 мың адам тұрады. (2014 ж.), оның ішінде Ақмола облысында. – 544, Ақтөбе – 7, Алматы – 14,8 мың, Атырау – 21, Батыс Қазақстан – 1, Жамбыл – 14,5 мың, Қарағанды ​​– 290, Қостанай – 18, Қызылорда – 12, Түркістан – 9,0 мың, Павлодар – 51, Солтүстік Қазақстан – 329, Шығыс Қазақстан – 37, Алматыда – 2,3 мың адам.
Күрдтердің Қазақстанда &quot;[[Барбанг]]&quot; деген ұлттық мәдени орталығы бар. Қазақстандағы күрдтерден академик [[Нәдір Кәрімұлы Нәдіров]], дәрігер-нейрохирург Бари Нәдіров, жазушы Князь Мирзоев шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева. /Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Қазақ  энциклопедиясы» |жыл=2016 |томы= |беттері=206-207 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Қазіргі күрдтер ==
[[Сурет:Kurdish YPG Fighters (15318975992).jpg|нобай|оңға|200px|Сириядағы күрд жауынгерлері]]     
Күрдтерді біртекті халық деп атауға болмайды, өйткені олардың отаны Күрдістанның өзі әртүрлі мемлекеттер арасында төрт бөлікке бөлінген. Алайда күрдтердің бірлігін олардың мәдениетіне деген адалдығынан байқауға болады.

[[Түркия]]да 16 миллионнан астам күрд бар. Оның едәуір бөлігі жазуды да білмейді, жартылай сауатты ауыл халқы. Түрік күрдтеріне олардың өмір сүру деңгейінің төмендігі мен білімінің жоқтығынан елді дағдарысқа ұшыратты деген айыптаулар жиі естіледі. Бұл мәлімдемелерді объективті деп санау екіталай, бірақ күрдтердің ел үкіметімен көптеген қақтығыстары бар.

[[Иран]]да күрдтердің жағдайы одан кем емес. Соңғы онжылдықтарда тұтанған саяси қақтығыстарға байланысты бұл халықтың өкілдері жиі көтеріліс жасауда. 
Құқық қорғау қызметкерлерімен және әскерилермен үздіксіз қақтығыстар бұл халықты жер аударылғандарға айналдырды, олар қандай жағдай болмасын, өз құқықтары үшін күресуді жалғастыруда. Әр түрлі елдерде күрд қозғалысының күші артып келеді, оған он мыңдаған адамдар қосылуда. Әлемнің түкпір-түкпірінде тұратын күрдтер бір халық екенін ұмытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://musaget.ru/kurdy-narod-razdelyonnyy-chetyrmya-gosudarstvami/|title=Күрдтер төрт мемлекетке бөлінген халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-03|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Сілтеме ==
* {{commonscat-inline| Kurdish people}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;
{{Азия халықтары}}
[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Күрдтер]]

{{stub}}</text>
      <sha1>fwiecwr35gu9k49ngethvurppyqbwmt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618909</id>
      <parentid>3618908</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3618909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29208" sha1="jjc3fre5tpmuhz0g88rx5oukr45hnad" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Күрдтер
|төл атауы  = ورد, Kurd
|сурет      = 263827 A pair of girls giggle with one another during a Kurdish New Year celebration in the Qarah Anir region of Kirkuk, Iraq, March 21 in 2010.jpg
|сурет тақырыбы      = Дәстүрлі күрд киімін киген күрд қыздары
|саны       = 45,6-55,4 млн
|аймақ      = 
|аймақ1     = {{Байрақ|Түркия}}
|саны1      = 23—25 млн
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = {{Байрақ|Иран}}
|саны2      = 15 млн
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = {{Байрақ|Ирак}}
|саны3      = 8,2 млн
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = {{Байрақ|Сирия}}
|саны4      = 3,5—4 млн 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = {{Байрақ|Германия}}
|саны5      = 1,5-2 млн
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = {{Байрақ|Ауғанстан}}
|саны6      = 200-300 тыс
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = {{Байрақ|Әзербайжан}}
|саны7      = 50 000-240 000
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = {{Байрақ|АҚШ}}
|саны8      = 40 000-100 000
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = {{Байрақ|Ливан}}
|саны9      = 80 000
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[күрд тілі]]
|діні       = [[ислам]]
|этникалық топтары   = заза, езид, шабаки
|ескертпелер  = 
}}

'''Күрдтер'''&amp;nbsp; — [[Таяу Шығыс]]тың ежелгі халықтарының бірі. Күрдтер [[Түркия]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Сирия]] аумағында өмір сүреді. Осы мемлекеттермен шектесетін [[Ауғанстан]]да, [[Армения]]да, [[Грузия]]да, [[Әзербайжан]]да да тұрады. Дүние жүзінде жалпы саны&amp;nbsp;— 40 миллион шамасында. Өздерін курд деп атайды, бірақ бұрын Бұл халықтың тайпаларын гутеи, кутеи, куртии, карди, кардуһи деп атаған.

== Этнонимі ==
«Корди» этнонимі алғаш рет біздің дәуірімізге дейінгі 520 жылғы деректерде ежелгі грек тарихшысы Милеттік Гекатейдің еңбектерінде кездеседі.
Шараф хан Бидлисидің пікірінше, күрд этнонимі «ержүректік», «батыр» және «батыл» дегенді білдіреді. Бұл атаудың туындысы «жас жігіт», «жігіт» дегенді білдіретін kurd сөзі.
Парфия тілінде gurd (gwrt) «батыр» дегенді білдіреді.&lt;br /&gt;
Бұл теорияға сәйкес, этноним прото-үндіеуропалық «hurd» сөзінен шыққан - ержүрек, қатал, батыл.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%8B#mw-header|title=Күрдтер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-03|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Эндоэтнонимдері ==
Ағылшын тілінде — «Kurdish people»; араб тілінде – «أكراد»; парсы тілінде – «كردها»; түрік тілінде – «Kürtler»; әзірбайжан тілінде – «Kürdlәr»; грузин тілінде - «ქურთები»; иврит тілінде - “כ׀ךדים”; неміс тілінде – «Kurden»; дат тілінде - «Kurder»; норвег тілінде - «Kurdere»; португал тілінде - «Curdos»; поляк тілінде - «Kurdzi»; украин тілінде - «Курди»; орыс тілінде - «курдтар»; чех тілінде – «Kurdové»; болгар тілінде - «Кюрди»; поляк тілінде - «Kurdowie»; литва тілінде – «Kurdai»; латыш тілінде - «Kurdi»; албан тілінде – «Kurdёt»; түрікмен тілінде – «Kürtler»; авар тілінде - «Курдал»; тәжік тілінде - «Курд»; армян тілінде - «Քրդեր»; қазақ тілінде - «күрдтер».&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/kurdy_kurd/2-1-0-89|title=Курды - Kurd / کورد|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-03|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:A group of Kurdish men with traditional clothing at Hawraman, Kurdistan.jpg|нобай|оңға|200px|Күрд ер адамдары]]     
== Нәсілі ==
Олар ірі европеоид нәсілінің үнді-жерорта теңізі тобына жатады.

== Сырт келбеті ==
Күрдтердің түрікке мінезі де, түрі де ұқсамайды. Түріктің жұмсақ ерекшеліктеріне қарағанда күрд қатал келбетті, ал үлкен аққұба мұрны оның бет-әлпетіне бір түрлі жыртқыш көрініс берді. Күрд ұзын бойлы және мықты денелі. Олардың арасында ғасыр жасаған қариялар да аз емес. Күрдтердің көпшілігінің арасында, әсіресе әйелдер арасында, көгілдір көзді ақшыл аққұбаларды кездестіруге болады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/656|title=Левицкий В.А. Бұл жартылай жабайы тайпалар өздерін Түркияға жартылай тәуелді деп есептеді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-03|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тілі ==
[[Күрд тілі]] тек Ирақ мемлекеттік тілдерімен қатарында қолданылады. Туған тілі - күрд тілі, [[үнді-еуропалық тілдері]]нің тобының батыс ирани тармағына жатады, парсы тіліне жақын. Күрдтер парсы, араб, түрік, гүржін, орыс, қазақ  тілдерін де қолданады (бұл тұратын жеріне байланысты). Күрд жазбасы 1921 ж. армян, 1929 ж. латын, 1945 ж. [[кириллица]] әліпбиіне көшкен.

== Діні ==
Күрдістанда бірнеше дін бар. Күрд халқының негізгі бөлігі (75%) [[Сунниттер|сүнниттік]] исламды ұстанады, халықтың аз бөлігі [[Христиандық|христиан]] дінін ұстанады. Бұған қоса, исламға дейінгі «езидизм» дінін ұстанатын 2 миллион адам өздерін иезидтер деп атайды. Дегенмен, олардың дініне қарамастан, әрбір күрд [[зороастризм]]ді өздерінің бастапқы діні деп санайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tipaeto.livejournal.com/60261.html|title=Күрдтер кімдер және олар қайдан келді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Kurdish-inhabited area by CIA (1992).jpg|нобай|оңға|200px|Таяу Шығыстағы күрдтер қоныстанған аудандар (1992)]]     
== Тарихы ==
Күрд этногенезі 3-4 ғасырларда Солтүстік Месопотамияның ежелгі тұрғындары мен Иран тайпаларының араласуы нәтижесінде қалыптаскан. Ұлт болып қалыптасуы араб халифаты тұсында басталып, [[селжүк әулеті]] тұсында жалғасын тапты. Күрдістан аумағы жаулап алушыларға қарсы бірнеше соғысты бастан өткерді. Ежели Иран мен Грекия арасындағы соғыс негізінен Күрдстан аумағын қамтыды. Күрдстанның негізгі аумағы Иран мен Армян арасындағы таулы аймақтарда орналасқан. Бұл аумақ көптеген бөліністерге ұшырағандықтан күрдтердің ұлттық құрамына да әсерін тигізбей қоймайды. 10 ғасырда күрдтердің жекелеген тайпалық одақтары [[Кавказ]] маңын мекендеді. 11 ғасырда Шедедид династиясы үлкен аумақты иемденді. 19 ғасырда түріктер мен орыстар, орыстар мен Персия арасындағы соғыс салдарынан күрдтердің бірнеше тайпа одақтарының Түркиядан, Ираннан Кавказ жерлеріне қайтып келуіне алып келді. Бұлар Гүлстан (1813), Түркменчай (1828), Андрианаполь келісімдері нәтижесінде Ресей құрамына өткен тұрғындар болатын. Күрдтердің бір бөлігі 1937 ж. [[Армения]] мен [[Әзербайжан]]нан, 1944 ж. [[Грузия]]дан Қазақстанға және Орта Азияға қоныс аударған.

== Кәсібі ==
Дәстүрлі кәсіптері: жартылай көшпелі [[мал шаруашылығы]] (ірі және ұсақ мал), [[егіншілік]] (дәнді дақылдар, бау-бақша, темекі). Кілем тоқу, жүннен бұйымдар жасау, металл ыдыстар жасау, металл соғу, ағаш ою өнері дамыған.
Тау бөктеріндегі және жазық аумақтар мен қалалардағы шаруалардың тұрғын үйлері бір, екі қабатты, саман немесе тастан жасалған, төртбұрышты, шатыры тегіс. Коммуналдық бөлмелер тұрғын үйге іргелес, көбінесе ортақ кіреберісі бар. Топырақтан жасалған ошақ (тандыр) үйді жылытуға, тамақ пісіруге, нан пісіруге, салт-дәстүрлерді сақтауға қызмет етеді. 

== Тұрмыс салты ==
'''Үйлену тойы''' — Олар негізінен ру ішіндегілермен үйленеді. Ертеде балаларға бесіктен құда түскен. Құда түсу белгісі ретінде қыздың басына орамал байлаған. Оған тиындар байланып, осы сәттен үйленетін жасқа дейін, жылдар бойы, мереке күні күйеу жігіт құдасына қошқар, киім-кешек, т.б. сыйлаған. 
[[Сурет:Xwarin-shingal1.jpg|нобай|оңға|200px|Дәстүрлі күрд тағамдары]]  
Қалыңдықты күйеу жігіттің үйіне әкелу үшін күйеуінің достары оны іздейді. Олар қалыңдықтың үйіне жақындағанда, үйдің есігі жабылады, ал ашылған бойда «кардаш» (туыс, ағасы) қалыңдықтың достарына төлем беруі керек. 
Күйеу жігіттің үйіне келген соң, күйеу жігіттің әкесі сыйлық ұсынбайынша, қалыңдық аттан түспейді. Ол оған сиыр немесе бие бередіс содан кейін келін үй табалдырығын аттайды.
Күйеу жігіт жағынан әйелдердің бірі оның аяғына бірнеше лаваш лақтырады. Келін амандасып, нан теріп үйге кіреді. Табалдырықтан аттағанда қалыңдық оны сүйуі керек.
   
'''Балалы болу және тәрбиелеу''' — «Босану алдында күйеуі үйден шығып, туғаннан кейін бір-екі күннен кейін ғана қайтады. Босанған әйелге тәжірибесі бар әйелдер қызмет етеді, жұмысы үшін заттай төленеді. Бала туар алдында молдаға жүгінеді, ол бойтұмар береді. Ата-анасы қолдарынан келсе, молдаға сиыр, өгіз, қошқар сыйға береді.
Балаға бұл есімді әйелдер қояды. Балалар екі-үш жасқа дейін емшек сүтімен қоректенеді.&lt;br /&gt;
Сүндет тойында баланың ата-анасы жақсы ас әзірлейді. Сүндетке отырғызуды жергілікті шаштараз ұстараның көмегімен жасайды. Үш-төрт күннен кейін құдасы баланың жағдайын сұрап келіп, бір қазан палау, нан, сүт, бал, жұмыртқа, май әкеледі. 

'''Жерлеу рәсімдері''' —  Дүниеден өтіп жатқан адамды өз төсегінде, бетін оңтүстікке қаратады. Өлім келгеннен кейін жылап-сықтау болады. Одан кейін марқұмды арнайы бөлмеге ауыстырып, оны жуып, мақта жамылғысына орап қояды. Егер марқұм бір күнде жерленбесе, оның кеудесіне марқұмның бетіне қаратып тас пен айна қойылады.
Мәйітті табытсыз жерлейді. Марқұмды зиратқа зембілмен апарады, жерлеу рәсімі жақындары мен көршілерінен тұрады. Марқұмның алдынан немесе артына оның жылқысын айдайды. Егер жас жігіт өлсе, оның жылқысын ашық түсті материалмен безендіреді, ал оның семсері мен қанжарын ер-тоқымға іліп қояды. Марқұм қарт адам болса, атына қара аза мақтасымен жабады.

Жерлеу кешінде марқұмды еске алу үшін ас берілмейді. Марқұмның үйінде олар тамақ әзірлемейді. Марқұмның отбасына көршілері азық-түлік әкеледі. Марқұмды еске алуға арналған алғашқы ас қайтыс болғаннан кейінгі үшінші күні ұйымдастырылады. Оған бүкіл ауыл - әр отбасынан бір адам қатысады. Өлгеннен кейін жеті күн өткен соң екінші ас беріледі, оған жиырма-қырық адам шақырылады. Қырқыншы күні үшінші дәм ұйымдастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2017-09/5923.html|title=Марина және Гамлет Мирзоян|author=Күрдтер|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Дәстүрлі баспаналары ===
Көшпелі күрдтердің жазғы үйі – жүн матамен жабылған бірнеше қатар сырықтардан жасалған шатыр. Күрдістанның таулы аймақтарындағы қысқы тұрғын үйлер (бұрынғы Закавказье күрдтері арасында да) күмбез тәрізді немесе ортасында жеңіл түтін шығатын тесігі бар тегіс төбесі бар жер кепелер.
Тау бөктеріндегі және ойпатты аймақтар мен қалалардағы шаруалардың тұрғын үйлері бір, екі қабатты, саман немесе тастан жасалған, төртбұрышты, шатыры тегіс. Коммуналдық үй-жайлар тұрғын үй-жайларға іргелес, көбінесе ортақ кіреберісі бар. Топырақ еденде орналасқан ошақ (тандыр) үйді жылытуға, тамақ пісіруге, нан пісіруге, ғұрыптық рәсімдерді орындауға қолданылады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/257|title=Аристова Т.Ф. Курдтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Kurdish cloth from Hawraman.jpg|нобай|оңға|200px|Күрд киіміндегі қыздар.(Иранның Хавраман қаласынан)]]
=== Дәстүрлі киімдері ===
Ерлерге арналған дәстүрлі киімдердің бірнеше нұсқалары бар. Ерлер кең жүн [[шалбар]], малдың жүнінен тігілген сырт киім, жеңсіз киіз жакет және киіз қалпақ (колоз, талык, кулук), белдеріне қайыс немесе күміс [[белдік]] таққан. [[Аяқ киім]]дері шұғадан және теріден тігілген, жүннен тоқылған шұлықтарға киіледі. Әйелдер киімі — ұзын турлі түсті көйлектер, кең шалбар немесе белдемше. Түркия, Солтүстік-Батыс Иран, Сирия және Закавказье күрдтері белдемшелер мен алжапқыштарымен және мерекелік бас киімімен (кофи) танымал.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=KURD|title=Күрдтер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Дәстүрлі тағамдары ===
Ұлттық тағамдары - негізінде [[сүт]] пен еттен жасалынады. Сондай-ақ [[бидай]], [[күріш]], [[бадана]], [[бұршақ]], [[жарма]], сүзбе [[ірімшік]], май, көкөністер де қолданылады. Дәстүрлі ет тағамдары - кали, селакали деп аталатын еттің сорпасына бұқтырылған тағам, шашлык болды. Тәтті тағамдары - бал, халва, кептірілген өрік, мейіз т.б. Сусындары - қаты, шербет, шира, кофе, шай.&lt;br /&gt;
Қайнатылған, содан кейін кептірілген, ұнтақталған және қуырылған бидайды сары маймен (савар) жейді. Қабықсыз күріш, сондай-ақ айранда (сарысуда) пісірілген тары гердол деп аталады: әртүрлі хош иісті шөптер, дәмдеуіштер және жаңғақтармен (тырчик) мұқият пісіруді қажет ететін орам түрі.
Жоғарыда аталған тағамдар отырықшы және жартылай көшпелі күрдтердің ауылдарында дайындалады. Көшпелілер көп жағдайда тапшы болатын астықты сырттан сатып алады. Содан кейін олар ірімшік пен қышқыл сүтпен қанағаттанады. Сүт өнімдерінің ішінде мынаны да атап өтпекпіз: ''жажы'' (сарысуға пісірілген ет), ''люр'' (сары майды ұнтақтаудан алынатын өнім), серту (крем) және ''кешк'' - күнге кептірілген ақ ірімшік шарлары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cihanekurdistan.livejournal.com/38446.html?ysclid=m0noa8q7q2765632108|title=Күрд отбасы: үйі, киімі, тағамы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фольклоры ===
Күрд фольклоры - жауларының оны бұрмалауға және жоюға тырысқанына қарамастан сақталған рухани мәдениеттің бірегей ескерткіші.
Күрд фольклоры, ең алдымен, халықтың рухани өмірін, оның философиясын зерттеу үшін баға жетпес материал ретінде үлкен маңызға ие.
[[Сурет:Kurdish dance at Hawraman, Kurdistan.jpg|нобай|оңға|250px|Күрд биі]]
Күрдтер тарихында көптеген акын-жазушылардын есімдері белгілі. Алғашқы әдеби мектеп лирикалық, философиялық шығармалардың авторы болған сарай акыны Мела Джезири (12 ғ.) есімімен байланысты. Әнші ақын-философ Фани Тейранның (14 ғ.) да есімі аңызға айналған. Күрдтер көршілес халықтары сияқты [[Наурыз]] мейрамын ежелгі заманнан бастап тойлайды.

Халық «Мам мен Зин», «Карр мен Кулуке Слемане Сливи», «Сиабанд Хаджезаре», «Дымдым» сияқты танымал туындыларымен ғана емес, сонымен қатар әсем эпикалық жырлармен, ертегілермен, аңыздармен және т.б. танымал.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://coollib.net/b/150061/read|title=Күрд ертегілері, аңыздары мен дәстүрлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

Күрд билерін әйелдер де, ерлер де орындайды. Бишілер арасындағы байланыс түріне қарай оларды бірнеші түрге бөлуге болады. Әдетте, бишілер қол ұстасып, иық тірестіріп, кішкентай саусақтарды біріктіріп немесе қолдарын арқаларының кішкене бөлігіне қою арқылы ұстасады. Ерлердің биін жылдамдығы мен шеберлігімен тануға болады, ал әйелдер биіне аяқтың, жауырынның, тізенің және мойынның неғұрлым сымбатты қимылдары тән.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kurdmuseum.ru/kultura/kurdskij-tanets|title=Күрд биі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Танымал адамдар ==
Күрдтерден мұсылман ұлы қолбасшысы [[Салах әд-Дин]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%85_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD|title=Салах ад-Дин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt; шықты. Ирактың қазіргі Елбасы - Джалал Талабани&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tass.ru/encyclopedia/person/talabani-dzhalyal|title=Талабани, Джаляль|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-04|lang=}}&lt;/ref&gt; да күрд. Пәкістанның премьер-министрі Беназир Бхуттоның анасы - Нусрет Бегунам Бхутто, Түркияның Елбасы Тұрғыт Озалдың да анасы күрдтерден шыққан еді.

== Қазақстан күрдтері ==
Күрдтер Қазақстанға 1937 ж. [[Армения]] мен [[Әзербайжан]]нан Алматы, Оңтүстік Қазақстан облыстарына күштеп көшірілді. Қазіргі кезде Қазақстанда 42,3 мың адам тұрады. (2014 ж.), оның ішінде Ақмола облысында. – 544, Ақтөбе – 7, Алматы – 14,8 мың, Атырау – 21, Батыс Қазақстан – 1, Жамбыл – 14,5 мың, Қарағанды ​​– 290, Қостанай – 18, Қызылорда – 12, Түркістан – 9,0 мың, Павлодар – 51, Солтүстік Қазақстан – 329, Шығыс Қазақстан – 37, Алматыда – 2,3 мың адам.
Күрдтердің Қазақстанда &quot;[[Барбанг]]&quot; деген ұлттық мәдени орталығы бар. Қазақстандағы күрдтерден академик [[Нәдір Кәрімұлы Нәдіров]], дәрігер-нейрохирург Бари Нәдіров, жазушы Князь Мирзоев шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева. /Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Қазақ  энциклопедиясы» |жыл=2016 |томы= |беттері=206-207 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Қазіргі күрдтер ==
[[Сурет:Kurdish YPG Fighters (15318975992).jpg|нобай|оңға|200px|Сириядағы күрд жауынгерлері]]     
Күрдтерді біртекті халық деп атауға болмайды, өйткені олардың отаны Күрдістанның өзі әртүрлі мемлекеттер арасында төрт бөлікке бөлінген. Алайда күрдтердің бірлігін олардың мәдениетіне деген адалдығынан байқауға болады.

[[Түркия]]да 16 миллионнан астам күрд бар. Оның едәуір бөлігі жазуды да білмейді, жартылай сауатты ауыл халқы. Түрік күрдтеріне олардың өмір сүру деңгейінің төмендігі мен білімінің жоқтығынан елді дағдарысқа ұшыратты деген айыптаулар жиі естіледі. Бұл мәлімдемелерді объективті деп санау екіталай, бірақ күрдтердің ел үкіметімен көптеген қақтығыстары бар.

[[Иран]]да күрдтердің жағдайы одан кем емес. Соңғы онжылдықтарда тұтанған саяси қақтығыстарға байланысты бұл халықтың өкілдері жиі көтеріліс жасауда. 
Құқық қорғау қызметкерлерімен және әскерилермен үздіксіз қақтығыстар бұл халықты жер аударылғандарға айналдырды, олар қандай жағдай болмасын, өз құқықтары үшін күресуді жалғастыруда. Әр түрлі елдерде күрд қозғалысының күші артып келеді, оған он мыңдаған адамдар қосылуда. Әлемнің түкпір-түкпірінде тұратын күрдтер бір халық екенін ұмытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://musaget.ru/kurdy-narod-razdelyonnyy-chetyrmya-gosudarstvami/|title=Күрдтер төрт мемлекетке бөлінген халық|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-09-03|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Сілтеме ==
* {{commonscat-inline| Kurdish people}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;
{{Азия халықтары}}
[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Күрдтер]]

{{stub}}</text>
      <sha1>jjc3fre5tpmuhz0g88rx5oukr45hnad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ауыл шаруашылығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14663</id>
    <revision>
      <id>3618764</id>
      <parentid>3557700</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3618764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34117" sha1="pxpnrfrchg032ussgvapxkmvi1pzmou" xml:space="preserve">[[File:Tomb of Nakht (2).jpg|thumb|right|]]
[[image:Ueberladewagen (jha).jpg|400px|thumb|Ауыл шаруашылығы]]
'''Ауыл шаруашылығы''' — материалдық өндірістің ең маңызды түрлерінің бірі. Ауыл шаруашылығы халықты [[азық-түлік]]пен және өнеркәсіпті [[Шикізат|шикізаттың]] кейбір түрлерімен қамтамасыз етумен айналысады. Ауыл шаруашылығы екі үлкен саладан, яғни [[Өсімдік шаруашылығы|өсімдік шаруашылығынан]] және [[Мал шаруашылығы|мал шаруашылығынан]] тұрады. Сонымен қатар оның құрамына [[балық аулау]], [[аңшылық]] және [[Ара шаруашылығы|омарта шаруашылығы]] да кіреді.&lt;ref name=&quot;g1&quot;&gt;[[География]]: Дүниежүзіне жалпы шолу. [[ТМД|ТМД елдері]]. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмәжінова, т.б. — [[Алматы]]: Мектеп, [[2010]]. — 304 б. ISBN 978-601-293-170-9&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Сурет:Pieter Bruegel the Elder- The Corn Harvest (August).JPG|thumb|250px|Комбайндар, [[Питер Брейгель]], [[1565]] жыл.]]
Қазақ жерінде б.з.б. 2-мыңжылдықтан бастап адамдар қолда мал өсіре бастады. Оларды көбейту үшін жайылымдар іздеп, көшіп қонатын болды. Олар көбінесе [[жылқы]], [[түйе]], [[қой]] және [[ешкі]] өсірді. Малдарының жағдайына байланысты көшіп жүретіндіктен сиырды өте аз ұстады. Сол кезден бастап адамдар егін салумен де айналысқан. Оған дәлел — қыш құмыраларда сақталған [[арпа]]ның, [[бидай]]дың, тарының дәндері. Егін егу мал өсіруге қарағанда баяу дамыды. Себебі тастан, ағаштан жасалған құралдар қатты жерлерді өңдеуге жарамады. Олармен тек өзен, көл жағасындағы жерледі өңдеді. 16-17 ғасырлардан бастап Қазақстан жерінде егіншілік дами бастады. 1694 жылы Тәуке ханның Түркістан сарайында болған Ресей елшісі В.Кобяков жергілікті тұрғындардың бидайды, арпаны, тарыны өте көп мөлшерде егетін және бидайдың жаздық, күздік түрлерін өсіретінін жазған. Шығыс Қазақстан және Жетісу тұрғындары егін шаруашылығын мал шаруашылығымен және балық аулау кәсібімен қатар жүргізді. Бұл жерлерде егін суару үшін қолдан арық қазылды. Шу, Талас өзендерінің бойына бау-бақша егілді. Орталық Қазақстанда егіншілікке жақсы жетілген суару жүйесін пайдаланды. Негізгі салалары — [[егіншілік]] пен [[мал шаруашылығы]]. Олардың құрамына а.ш. дақылдарының, малдың түрі, топтары т.б. бойынша бөлінетін қосалқы салалар енеді. Қазақстанда ауыл шаруашылығы, оның ішінде мал шаруашылығы ежелден негізгі өндіріс саласы болып келді. Ол халықты азық-түлікпен (сүт, май, ет, тоңмай т.б.), жеңіл және тамақ өнеркәсіптерін шикізатпен қамтамасыз етеді. Күш көлігі де (ат, өгіз, түйе т.б.) егіске керекті тыңайтқыш та (көң, қорда т.б.) осы мал шаруашылығынан алынады. 20 ғасырдың 90-жылдарына дейін Қазақстан ауыл шаруашылығы құрылымының негізін Кеңестік шаруашылықтар (кеңшар) мен ұжымдық шаруашылықтар (ұжымшар) құрады. 1990 жылдан бастап республиканың агроөнеркәсіп кешенінде кең ауқымды әлеуметтік-экономикалық өзгерістер болды.

== Ауыл шаруашылығының маңызы ==

Ауыл шаруашылығы — шаруашылық салаларының ішіндегі ең ежелгі және табиғат жағдайларына тікелей тәуелді саласы. Сонымен қатар ауыл шаруашылығы — неғұрлым көп тараған сала. Шындығында, дүниежүзінде халқы ауыл шаруашылығының түрлі салаларымен айналыспайтын бірде-бір ел жоқ. Ауыл шаруашылығының барлық жерге таралуы оның алуан түрлілігіне байланысты. Ғалымдар шамамен онын 50-ге жуық түрін бөліп көрсетеді. Қазіргі мәлімет бойынша дүниежүзінде бұл салада шамамен 1,3 млрд-тан астам адам еңбек етеді, оған ауыл шаруашылығындағы шаруа отбасыларын қосатын болса, онда ол көрсеткіш 2,6 млрд адамға жетеді. Еңбекке жарамды ер адамдардың ауыл шаруашылығындағы үлесіне сәйкес елдер индустриялы, постиндустриялы және аграрлы болып жіктеледі. Дүниежүзінде экономикалық белсенді халықтың (ЭБХ) 46%-ы осы салада еңбек етеді.&lt;ref name=&quot;g1&quot;/&gt;

&lt;center&gt;'''Ауыл шаруашылығында еңбек ететіндер үлесі'''&lt;/center&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Аймақтар !! Жұмыс істейтіндер саны, млн адам !! ЭБХ-тың ауыл шаруашылығында істейтін бөлігі, % !! Дүниежүзі бойынша ауыл шаруашылығында жұмыс істейтіндер санындағы жеке аймақтар үлесі, %
|-
| [[Азия]] || 1034 || 57,5 || 79,1
|-
| [[Африка]] || 190 || 58,7 || 14,5
|-
| [[Солтүстік Америка]] || 21 || 9,2 || 1,6
|-
| [[Оңтүстік Америка]] || 27 || 18,8 || 2.1
|-
| [[Еуропа]] ([[Ресей|Ресеймен бірге]]) || 33 || 9,3 || 2.5
|-
| [[Аустралия]] мен Мұхит аралдары || 3 || 19,0 || 0.2
|-
| Дүниежүзі || 1308 || 45,6 || 100.0
|}

Жеке елдер бойынша ауыл шаруашылығында жұмыс істейтіндер саны үлкен айырма жасайды. Мысалы, Батыс Еуропа елдерінде бұл көрсеткіш — 8%, АҚШ- та — 3%, Канадада — 4%, Ресейде — 14%, Қазақстанда 40%-ға жуық болса, ал дамушы елдерде ол өте жоғары (44-сызбанұсқаға қараңдар).

Ауылшаруашылық географиясы климаттық, әлеуметтік және өндірістік факторлары әсерінен ұзақ тарихи уақыт аралығында қалыптасып, дамып отырды. Соңғы уақытқа дейін ауыл шаруашылығы климаттық факторларға тікелей тәуелді болып келді. Олар: вегетациялық мерзімнің ұзақтығы; өсімдіктердің өсуіне мүмкіндік туғызатын 10°С-тан жоғары температуралар жиынтығы; жылдық жауын-шашынның мөлшері мен түсу мерзімі; топырақтың механикалық құрамы мен құнарлылығы сияқты мәселелер. Жер шарындағы ең құнарлы топырақ қатарына құрамында карашірігі мол қара топырақ, минералды заттары мол жанартаулық топырақ және тұнба жыныстардан түзілген өзен анғарлары бойындағы топырақтар жатады. Қазіргі кезде ғылым мен техниканың озық жетістіктері ауыл шаруашылығында кеңінен колданылып отырған еллерде климаттық жағдайға тәуелділік әлдеқайда төмендейді. Мысалы, Сауд Арабиясы көпшілік бөлігін шөлдер алып жатқанына қарамастан, соңғы жылдары бидаймен өзін толық қамтамасыз етіп, тіпті оны экспортқа шығара бастады.

== Аграрлық қатынастар ==

Дүниежүзінің кез келген елінің ауыл шаруашылығы өзара бір-бірімен тығыз байланысты екі саладан — өсімдік және мал шаруашылығынан құралады. Олардың арасалмағы әр елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы мен еңбек ресурстарының көрсеткіштеріне және табиғат жағдайларының ерекшелігіне сәйкес өзгеріп отырады. Экономикалық деңгейі жоғары елдерде (АҚШ, ГФР, Франция және т.б.) ғылым жетістіктері мен агротехникалық шаралар кеңінен қолданылуы нәтижесінде мал шаруашылығы өнімдерінің үлесі жоғары. Мұндай жағдай кейбір жекелеген дамушы елдерде де байқалуда, бірақ оның басты себебі климаттың қолайсыз әсерінен өсімдік шаруашылығының өркен жаюына мүмкіндіктің болмауы. Бұл керініс Таяу Шығыстың кейбір елдеріне тән. Өсімдік және мал шаруашылығы тек қана өзара байланысып қоймай, олардың өнімдерін өңдейтін өнеркәсіп салаларымен де тығыз байланысты. Бұл салалар арасындағы өзара байланыс агроөнеркәсіптік кешен (АӨК) арқылы жүзеге асады. Мұндай кешендер құрылымы мен қуатына қарай алуан түрлі болып келеді және дамыған елдерде кең қанат жайған. Ал дамушы елдерде олар жаңа-жаңа белең алып келеді.

Бүгінгі таңда жерге иелік етудің бірнеше түрі қатар кездеседі. Олар: жеке-меншіктік, мемлекеттік меншік және кооперативтік меншік. Ең көп таралғаны жерге жекеменшік иелігі, олар дүниежүзіндегі тауарлық ауылшаруашылық өнімдерінің басым бөлігін өндіреді.

Жоғары дамыған елдердің көпшілігінде жер қорының біраз бөлігі ірі жер иеленушілердің — фермерлердің қолында шоғырланған. Оларға берілген орташа жер мөлшері — 40—50 га. Бірақ жердің басты қожасы — мемлекет. Мысалы, АҚШ-та жер қорының 1/4-і мемлекет меншігінде. Дамушы елдерде аграрлық қатынастар түрліше сипатты болып келеді. Азия мен Африканың бірқатар елдерінде жергілікті және сырттан әкелінген күрделі қаржыға негізделген ірі капиталистік шаруашылықтармен қатар феодалдық, тіпті ру-тайпалық қатынастары өлі сақталып калған шаруашылықтар да көптеп кездеседі. Ал Латын Америкасы елдерінде жер қорының көпшілігін помещиктік шаруашылықтың негізін құрайтын ірі жер иеліктері — латифундиялар меншіктейді, оларға берілген орташа жер мөлшері — 2—3 мың га. Бұрынғы ТМД мен Шығыс Еуропа елдерінде меншіктің жаңа түрлері енгізілуде.&lt;ref name = g1/&gt;

== Ауыл шаруашылығының даму бағыттары ==

Ауыл шаруашылығы өзінің дамуы мен өркендеу сипатына қарай үш топқа ажыратылады.

*  Дәстүрлі (тұтынушы) ауыл шаруашылығында қауымдық және ру-тайпалық қатынастар әлі де сақталған. Бұл топ ауыл шаруашылығының екі түрінен тұрады. Біріншісі — Африка, Оңтүстік Америка және Азияның ылғалды тропиктік ормандарына тән аңшылық, балық аулау және өсімдіктерді жинаумен қатар жер өңдеуді ұштастыру. Негізгі өсіретін дақылдары — тамыр және түйнек жемістілер, астық, бұршақ тұқымдастары, май пальмасы. Жер өңдеуде дәстүрлі көне тәсілдер (кетпен, соқа) қолданылады. Бұл шаруашылық өртеп-кесу шаруашылығы деп те аталады. Ал екіншісі — көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы. Әсіресе Африка мен Азияның тропиктік, қоңыржай белдеулерінің құрғақ аудандарында (түйе, қой, ірі қара, жылқы өсіру) және Солтүстік Еуропа мен Азияның тундра зонасында (бұғы өсіру) кең тараған. Бұл шаруашылық дамушы елдерге тән, өте ұсақ шаруашылық жиынтықтарынан құралады. Олардағы еңбек өнімділігі дамыған елдермен салыстырғанда 25 есе төмен. Кейде егіншілік мал шаруашылығымен ұштаспай, одан бөлек дамиды және көп жағдайда бір ғана дақыл өсіруге бағытталған. Мысалы, Оңтүстік-Шығыс Азия елдері — күріш, Африка елдері — кофе мен жержаңғақ, ал Латын Америкасы елдері — қант құрағы мен какао өсіруге маманданған.

* Тауарлы және жартылай тауарлы дәстүрлі шаруашылық пен помещиктік-латифундиялық шаруашылық — ауыл шаруашылығында үш түрлі бағытта жүргізіледі:

: а) егіншілік шаруашылығы (көп еңбек күшін қажет ететін Азиядағы күріш өсіру);

: ә) егіншілік және егіншілік пен мал шаруашылығы — Африка мен Азияға және Латын Америкасына тән. Сұранысқа ие дәнді дақылдар мен жемістер, сергітпе және техникалық дақылдар (банан, кофе, какао, шай, каучук және талшық алынатын өсімдіктер) күш-көлік ретінде және өнім алу үшін өсірілетін мал шаруашылығымен ұштасады;

: б) көпсалалы тауарлы егіншілік пен мал шаруашылығы — Еуропаның кейбір елдері мен Азия және Латын Америкасы елдеріне тән. Егіншілік пен мал шаруашылыры бір-бірімен тығыз байланысты болғандықтан шаруашылықта сан салалы, сұранысқа ие дақылдар басым өсіріледі.

* Жоғары маманданған тауарлы ауылшаруашылығы — ол ауыспалы егістіктері бар өсімдік шаруашылығы мен мал азығын дайындауды қоса жүргізетін интенсивті мал шаруашылықтарынан және оларды байланыстырушы агроөнеркәсіптік кешендер (АӨК) жиынтығынан тұрады. Мұнда FTP нәтижесікде механикаландыру мен химияландыру өзінің шарықтау шегіне жеткен. Тіпті автоматтандыру, селекция мен генетика, биотехнологияның соны жетістіктері кеңінен пайдаланылуда. Шаруашылық өнімдерін өндірумен қатар, оны ұқсату, сақтау, тасымалдау және өткізу, сондай-ақ тыңайтқыш сияқты заттарды шығаруды да қамтиды. Бұл өз тарапынан ауыл шаруашылығына индустриялық сипат береді. Мұндай шаруашылықтар жақсы жерлерге орналасып, жалдамалы жұмысшылар күшін және агротехникалық шараларды кеңінен пайдаланады. Олардың өндірісі ішкі, әсіресе сыртқы нарық сұранысына бағдар ұстайды, сөйтіп, олар &quot;мемлекет ішіндегі мемлекет&quot; рөлін де орындайды. Жоғары механикаландырылған алты шаруашылық түріне бөлінеді:

: а) дәнді дақылдар шаруашылығы (бидай, жүгері). Солтүстік Америка, Аустралия, Еуропа (Ресей, Украина), Азия (Қытай, Қазақстан) аумақтары;

: ә) интенсивті егіншілік (дәнді дақылдар, техникалық дақылдар, жеміс және бау-бақша). Еуропа мен Солтүстік Америка елдері, Азия (Қытай, Жапония) аумақтары;

: б) плантациялық шаруашылық (жеміс, сергітпе және техникалық, дақылдар). Латын Америкасы, Азия мен Африканың тропиктік, субтропиктік аймақтарындағы дамушы елдер;

: в) экстенсивті жайылымдық мал шаруашылығы (етті бағыттағы ірі қара, қой). Солтүстік Америка (АҚШ), Оңтүстік Америка (Аргентина, Уругвай), Еуропа (Ресей), Азия (Ңазакстан), Аустралия аумақтары;

: г) интенсивті мал шаруашылығы (сүтті және сүтті-етті ірі қара, ет бағытындағы ірі қара бордақылау, шошқа және құс өсіру). Батыс Еуропа (Ұлыбритания, Германия), Шығыс Еуропа (Украина, Ресей), Солтүстік Америка (АҚШ), Жаңа Зеландия аумақтары;

: ғ) интенсивті егіншілік пен мал шаруашылығы (бау-бақша, жем дайындау, сүтті-етті ірі қара, шошқа және құс өсіру). Еуропа, Солтүстік Америка елдері мен Жапонияға тән.

Соңғы жылдары экономикасы дамыған елдердің ауыл шаруашылығындағы еңбек өнімділігі біртіндеп дамушы елдерге де ауысуда. Осы заманғы агротехникалық шараларды кеңінен пайдалану негізінде ауыл шаруашылығын қайта түлету XX ғасырдың 60-жылдарынан басталған &quot;жасыл революция&quot; арқылы жүзеге асуда. Жасыл революцияның негізі болып табылатын басты мәселелерге — мәдени өсімдіктердің өнімділігін арттыратын және егістік жерлерді пайдалану мүмкіндігін кеңейтетін дақылдардың тез пісетін сорттарын шығару, суландыру шараларын ұлғайту жатады. Өйткені жаңа сорттар қолдан суарған жағдайда ғана өзінің жақсы қасиеттерін көрсетіп сапалы өнім береді.

Сонымен қатар осы заманғы техниканы, тыңайткыштар мен зиянкестерге қарсы улы химикаттарды кеңінен пайдалану шаралары жатады. Жасыл революция нәтижесінде кейбір дамушы елдер өздерінің астыққа мұқтаждығын өтеді, дәнді дақылдар шығымдылығы екі-үш есеге артып, аштықты жоюға мүмкіндік туды. Әсіресе бұл құбылыс халық саны қарқынды өсіп жатқан Мексика, Үндістан және Қытай елдерінде белең алды. Қалай болғанда да жасыл революция дамушы елдердің артта қалған ауыл шаруашылығына аса үлкен өзгеріс әкеле қойған жоқ. Негізінен, шетелдік компаниялар мен ірі қожайындарға тиесілі жерлерге ғана ықпал етті. Сонымен бұл революция дамушы елдер ауыл шаруашылығының артта қалуы табиғи себептерге ғана емес, ең алдымен, әлеуметтік-экономикалық жағдайларға байланысты болатынын тағы да көрсетті.

XX ғасырдың 80-жылдары басым түрде дамыған елдер аясында екінші &quot;жасыл революция&quot; немесе биотехнологиялық революция (нанотехнология) жүрді. Гендік инженерия нәтижесінде үсік пен түрлі ауруларға төзімді томат, картоп, мақта, қытайбұршақ (соя) сияқты өсімдіктердің жаңа сорттары будандастырылса, сүтті сиырлардың етті шошқа мен ірі қараның жаңа түрлері шығарылды. Мұндай жетістіктерді өндіріске енгізу өте қымбатқа түсетіндіктен, қазірше батыстың жоғары дамыған елдерінде ғана қолданылуда. Ауыл шаруашылығы даму бағыттарына қарай интенсивті және экстенсивті болып бөлінетіні сендерге таныс.

Қазіргі ауыл шаруашылығына тән басты белгі — бір немесе бірнеше өнім түрлерін өндіруге мамандану. Жалпы өнімнің құрамы мен мөлшері сұранысқа, табиғи және әлеуметтік-экономикалық жағдайларға, көлікпен жабдықталуына, әр елдің экономикалық, географиялық жағдайына тәуелді.

Бүгінгі таңда ауыл шаруашылығында жоғары маманданған кәсіпорындар мен ауылшаруашылың аудандары көбеюде. Географиялық еңбек бөлінісі нәтижесінде тауарлық қатынастардың кең етек алуы, өндірістің көлік және жоғары технологиялық жетістіктерімен қамтамасыз етілуі, ауыл шаруашылығының жекелеген ел шеңберінен шығып, ғаламдық деңгейге көтерілуіне себепші болып отыр.&lt;ref name = g1/&gt;

== Ауыл шаруашылығының Қазақстан экономикасында алатын орны ==

Қазір Қазақстанда ауыл шаруашылығы мақсатына арналған жеке меншік иелері мен жер иеленушілердің қарамағындағы 149,1 млн. га жер бар. Оның 25,7 млн. га-сы егістік, 3,6 млн. га-сы шабындық, 103,5 млн. га-сы жайылым (1998). Мемлекеттік ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын жекешелендіру және ұжымшарлар жүйесін қайта жаңғырту оң нәтиже берді. Жерге байланысты құқықтық қарым-қатынас жүйесі өзгерді, баға, несие, қаржы саясаты реформаланды, басқару механизмі жеңілдетілді. 1997 жылы Қазақстанда жалпы саны 72335 ауыл шаруашылығы құрылымдары жұмыс істеді. Оның 1847-сі шаруашылық серіктестіктері, 601-і акционерлік қоғамдар, 3714-і өндірістік кооперативтер, 65 мыңнан астамы шаруа қожалықтары, 192-сі мемлекеттік кәсіпорындар. Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын жекешелендіру меншік нысанын ғана өзгеріске ұшыратып қойған жоқ, сонымен бірге оларды жедел дамытуға, өндірісті қайта құруға, тауарлы өнім өндіруді арттыруға мүмкіндіктер тудырды. Ауыл шаруашылығы салалары бойынша жалпы өнім құны 305, 4 млрд. теңгеге жетті (1997). Оның 41,5%-і мал шаруашылығы үлесіне тиеді. Негізгі ауыл шаруашылығы дақылдарының егіс көлемі 1997 жылы 21843,7 мың га, оның ішінде дәнді дақылдар 15651,5 мың га болды. Бидай 11512,2 мың га, күріш 85, 2 мың га, жүгері 69 мың га, қант қызылшасы 13,6 мың га, мақта 103,6 мың га, күнбағыс 223,9 мың га, картоп 176,3 мың га, көкөніс 87,1 мың га, мал-азық дақылдары 5445,6 мың га жерге егілді. Дәнді дақылдарының жалпы түсімі — 12,4 млн. т құрады. Оның ішінде бидай 8955 мың т, күріш 255,0 мың т, жүгері ұны 111,2 мың т, қант қызылшасы 139 мың т, мақта 198 мың т, күнбағыс 66 мың т, картоп 1472 мың т, көкөніс 880 мың т. болды. Ауыл шаруашылығы дақылдарының әр га-дан түсетін өнімділігі: дәнді дақылдардан 8,7 ц, күріштен 30,8 ц, қант қызылшасынан 126,5 ц, мақтадан 19,3 ц, күнбағыстан 3,5 ц, картоптан 84,1 ц, көкөністен 100,6 ц болды. 1997 жылдың аяғында ірі қара малдың саны 4405,7 мың (оның ішінде сиыр 2181,8 мың), қой мен ешкі 10896,6 мың, шошқа 881,5 мың, жылқы 1101,1 мың, құс 15858,2 мың болды. Ет 1302,1 мың т., сиыр сүті 3220,4 мың т, жүн 32,4 мың т мөлшерінде өндірілді.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;

==Ауыл шаруашылығы ауданы==

# өндірістік мамандануының басты саласы ауыл шаруашылығы өндірісі болып табылатын интегралды экономикалық аудан;
# ауыл шаруашылығы өнімінің белгілі бір түрін (түрлерін) өндіруге маманданған ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының үштесуі мен өндірістік өзара байланыстары бар салалық экономикалык аудан.

===Ауыл шаруашылығы тұрғысынан аудандау===

Елдің аумағын ауыл шаруашылығының сипаты немесе оны жүргізу жағдайлары бойынша салыстырмалы біртекті бөліктерге (аудандарға) бөлу; экономикалық аудандаудың бір түрі.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6&lt;/ref&gt;

==Ауыл шаруашылығы географиясы==
{{main|Ауыл шаруашылығы географиясы}}
Ауыл шаруашылығы өндірісі орналасуының табиғи және [[әлеуметтік-экономикалық фактор]]ларын, оның жеке елдер мен аудандарда даму жағдайлары мен ерекшеліктерін анықтау мен талдауды коса ауыл шаруашылығы өндірісінің аумақтық саралануының зандылығы мен ерекшеліктерін зерттейтін географияның бөлімі; ауыл шаруашылығы өндірісін аграрлық-өнеркәсіптік кешеннің баска салаларымен өзара байланыста қарастырады. Ауыл шаруашылығы географиясының ауыл шаруашьшығы өндірісінің орналасуы мен аумақтық ұйымдастырылуының жалпы теориясын, ауыл шаруашылығының жеке салаларының ([[егіншілік]], [[мал шаруашылығы]] және тағы да басқалары) географиясын, әр түрлі аумақтарды аудандауды және типке бөлуді қамтиды.

===Ауыл шаруашылығы жерлері===

Ауыл шаруашылығы өндірісінде пайдаланылатын жер телімдері; табиғи ерекшеліктері мен ауыл шаруашылығына пайдаланылуы бойынша ерекшеленеді. Егістік, жайылымдық және шабындық деп бөледі. Қазақстанда 2005 ж. барлық Ауыл шаруашылығы жерлерінің көлемі, шамамен, 215850,9 мың га, оның ішінде егістік жер 23230,4 мың га, пішендік 4816,0 мың га, жайылым 182358,1 мың га болды.

===Ауыл шаруашылығы карталары===
Ауыл шаруашылығы өндірісінің орналасуын, оның даму жағдайлары мен факторларын бейнелейтін карталар.

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/auyl-sharuashylygy Malimetter.kz Ауыл шаруашылығы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314233010/http://malimetter.kz/auyl-sharuashylygy/ |date=2016-03-14 }} (қазақша)

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Ауыл шаруашылығы]]
[[Санат:Экономика]]</text>
      <sha1>pxpnrfrchg032ussgvapxkmvi1pzmou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іле Алатауы ұлттық паркі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15560</id>
    <revision>
      <id>3618507</id>
      <parentid>3590334</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T14:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Аянов|Аянов]] ([[User talk:Аянов|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3582930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9032" sha1="c7l7dijpu4eyvf7mmm6e9t6l5lvx0w8" xml:space="preserve">{{Қорық аймағы
 |Атауы                  = Іле-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі
  |Төл атауы             = 
 |Сурет                  = Big Almaty Lake (Bolshaya Almatinka) in June.jpg
  |Сурет атауы           = [[Үлкен Алматы көлі]]
 |ХТҚО санаты            = II
 |Ауданы                 = 198 669 га
 |Орташа биіктігі        = 
 |Құрылған уақыты        = [[22 ақпан]] [[1996 жыл]]
 |Келушілер саны         = 
 |Келушілер саны жылы    = 
 |Басқаратын ұйым        = Орман және аңшылық шаруашылығы комитеті
 |Сайты                  = http://www.ile-alatau.kz/kk/sitemap
 |Координаттары          = 43/04/0/N/77/10/0/E
 |CoordScale             = 
 |Ел                     = Қазақстан
  |Аймақ                 = Алматы облысы
   |Аудан                = Қарасай ауданы/Талғар ауданы/Еңбекшіқазақ ауданы/Алматы
 |Ең жақын қала          = [[Алматы]]
 |Позициялық карта       = Қазақстан
 |Позициялық карта 1     = Қазақстан Алматы облысы
 |Ортаққордағы санаты    = Ile-Alatau national park
}}
'''Іле-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі''' — [[Іле Алатауы]]ның әсем [[ландшафт]]арын қорғау, өсімдік жамылғысы мен жануарлар әлемін сақтау, [[туризм]]ді дамыту мақсатында ұйымдастырылған. 1996 ж. [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы|Қарасай]], [[Талғар ауданы|Талғар]], [[Еңбекшіқазақ ауданы|Еңбекшіқазақ]] аудандарының аумағында орналасқан [[Қаскелең]], Пригород, Түрген орман ш-тарының негізінде құрылған. Орт. – Таусамалы а. Ауданы 202 мың га, ол Алматы қаласынан оңтүстікке қарай Іле Алатауының (Тянь-Шань) солт. беткейінде, батыста [[Шамалған]] өз., шығыста Түрген өзенінің аралығындағы ұзындығы 120 км, ені 30 – 35 км аймақты алып жатыр. Оның құрамына 4-Ақсай, Медеу, Талғар және Түрген орман ш. аумағындағы аласа, орташа және биік тау ландшафтары енеді. Климаты биіктік белдеулер бойынша өзгереді: тау етегіндегі далалық белдеу ылғалды, жазы құрғақ әрі ыстық, қысы жылы, қары жұқа; аласа және орташа тау аймағы ылғалды әрі ыстық; [[альпі]] және [[субальпі]] шалғындары белдеуінде ылғалдылық өте жоғары. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 550 – 600 мм. Саябақ теңіз деңгейінен 600 – 4540 м биіктікте орналасқан. Ең биік шыңы – Конституция (4540 м) және Қазақстанның 25 жылдығы шоқысы (4494 м). Ең үлкен мұздық – [[Дмитриев мұздығы]] (ауданы 17 км²). [[Түрген (өзен)|Түрген]], [[Есік (өзен)|Есік]], [[Талғар (өзен)|Талғар]], [[Кіші Алматы|Кіші]] және [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]], [[Қарғалы (өзен, Іле алабы)|Қарғалы]], [[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай]], [[Қаскелең (өзен)|Қаскелең]] өзендері ағып өтеді. Олардың бастауларында моренді көлдер бар, көпшілігі маусым айында суға толып, қысқа қарай тартылып қалады. 2500 м биіктікте Үлкен Алматы көлі орналасқан, оның ауданы 1 км² , тереңд. 39,3 м. Үлкен Алматы өз-нің су алабында орналасқан радонды Алмаарасан және кремнийлі-термалды [[Горельники]] мен [[Таутүрген]] бастаулары бар. Жері негізінен қара топырақты. Саябақтың флорасында 1 мыңнан астам өсімдік түрі бар, оның 500-ден астамы жапырақты орман, 400-ден астамы – қылқан жапырақты орман алқаптарында өседі. Бұл өсімдіктердің 36 түрі Қазақстанның [[Қызыл кітап|“Қызыл кітабына”]] тіркелген (мыс., Алматы кекіресі, [[Сиверс]] алмасы, [[Мушкетов]] түйесіңірі, т.б.). Қоректік өсімдіктерден: [[Тянь-Шань]] сұлыбасы, шалғын қоңырбас, беде, сиыржоңышқа, т.б.; илік – қымыздық, рауғаш, таран, т.б.; дәрілік – түймешетен, өгейшөп, шырғанақ, бақбақ, т.б.; эфирлі-майлы – [[аюбалдырған]], [[арша]], [[жусан]], т.б.; жеміс-жидектерден – [[өрік]], [[алма]], [[таңқурай]], [[бүлдірген]], [[бөріқарақат]], [[долана]], т.б. өседі. Жануарлар әлемі де өте бай. Омыртқасыздардың 8 класқа бірігетін 2 мыңнан астам түрі белгілі. Барылдауық қоңыздардың 252, стафилинидтердің 180, жапырақ жегіштердің 102, күндізгі көбелектердің 145, жарғаққанаттылардың 110, қазғыш жабайы аралардың 97, құмырсқалардың 33, шаншарлардың 30 түрі анықталған. Омыртқасыздардың 24 түрі (мыс., Түркістан туркомиласы, әшекейленген жүйрік қоңыз, шығыс ахраноксиясы, Іле хош иісті отын кескіш қоңызы, т.б.) Қазақстанның “Қызыл кітабына” тіркелген. Омыртқалы жануарлардың 245 түрі, олардың 8 түрі балықтар; 4-еуі – қосмекенділер; 8-і – бауырымен жорғалаушылар; 178-і – құстар; 47-сі – сүтқоректілер. Бұлардың ішінде [[балықтар]]дың 4, [[қосмекенділер]]дің 2, [[құстар]]дың 11, [[сүтқоректіл]]ердің 7 түрі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Саябақ аумағында [[Талқыз]] және Түрген ескі қалашықтарының орны сақталған. Түрген шатқалында ертедегі темір дәуірінің зираттары мен Есік өзенінің бойында сақ қорғандары бар. Бутаков сарқырамасы, реликті мүк басқан Шыңтүрген шыршалары да табиғат ескерткіштері болып саналады. Соңғысында мүк астында, 30 – 40 см тереңдікте қалыңд. 2 – 3 м болатын мәңгі мұз қабаты бар. Әсем табиғаты, алуан түрлі флорасы мен фаунасы бар саябақтың қоршаған ортаны қорғауда алатын орны ерекше.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан ЕҚТА-лары}}

[[Санат:Қазақстан ұлттық парктері]]
[[Санат:Алматы облысы]]</text>
      <sha1>c7l7dijpu4eyvf7mmm6e9t6l5lvx0w8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бірінші дүниежүзілік соғыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19771</id>
    <revision>
      <id>3618525</id>
      <parentid>3618447</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T18:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35376-09</username>
        <id>182602</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3618525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32679" sha1="q4aanowygfgsnzj87u0rbdvmgmxih8j" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс|қақтығыс=Бірінші дүниежүзілік соғыс|қарсылас2='''Орталық мемлекеттер (Үштік одақ):'''&lt;br/&gt;
[[File:Flag of Germany (1867–1918).svg|22px|border]] [[Герман империясы|Германия]] &lt;br/&gt;
[[File:Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg|22px|border]] [[Аустрия-Мажарстан]] &lt;br/&gt;
{{байрақ|Осман империясы}} &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Bulgaria.svg|22px|border]] [[Үшінші Болгар Патшалығы|Болгария]] (1915 жылдан)|күштер2=Барлығы: 25 248 000|күштер1=Барлығы: 42 950 000|шығындар2='''Әскери қаза тапты:''' &lt;br /&gt;
4 386 000&lt;br /&gt;
'''Әскери жарақат:''' &lt;br /&gt;
8 388 000&lt;br /&gt;
'''Азаматтық тұрғындар арасында қаза болғандар саны:''' &lt;br /&gt;
3 700 000&lt;br /&gt;|шығындар1='''Әскери қаза тапты:''' &lt;br /&gt;
5 525 000&lt;br /&gt;
'''Әскери жарақат:''' &lt;br /&gt;
12 832 000&lt;br /&gt;
'''Азаматтық тұрғындар арасында қаза болғандар саны:''' &lt;br /&gt;
4 000 000&lt;br /&gt;|командир2=[[File:Flag of Germany (1867–1918).svg|22px|border]]  [[II Вильхельм (Германия Императоры)|II Уилһелм]] &lt;br /&gt;
[[File:Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg|22px|border]] [[Франц Иосиф]] †&lt;br /&gt;
[[File:Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg|22px|border]] [[I Карл (Аустрия Императоры)|I Карл]] &lt;br /&gt;
[[File:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22px|border]]  [[V Мехмет]] †&lt;br /&gt; 
[[File:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22px|border]]  [[VI Мехмет]]&lt;br /&gt; 
[[File:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22px|border]]  [[Үш паша]]&lt;br /&gt; 
[[File:Flag of Bulgaria.svg|22px|border]] 
[[I Фердинанд (Болгария патшасы)|I Фердинанд]]|командир1=[[File:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|22px|border]]  [[Раймон Пуанкаре]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|22px|border]] [[Жорж Клемансо]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of the United Kingdom.svg|22px|border]]  [[V Георг]]&lt;br /&gt; 
[[File:Flag of the United Kingdom.svg|22px|border]]  [[Герберт Генри Асквит|Герберт Асквит]] &lt;br /&gt;
[[File:Flag of the United Kingdom.svg|22px|border]]  [[Дэвид Ллойд Джордж]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Russia.svg|22px|border]] [[II Николай]] † &lt;br /&gt;
[[File:Flag of Russia.svg|22px|border]] [[Александр Фёдорович Керенский|Александр Керенский]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Italy (1861–1946).svg|22px|border]] 
[[III Виктор Эммануил]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Italy (1861–1946).svg|22px|border]] 
[[Витторио Эмануэле Орландо|Витторио Орландо]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of the United States (1912-1959).svg|22px|border]] [[Томас Вудро Вильсон|Вудро Вильсон]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Japan (1870–1999).svg|22px|border]] [[Тайсё Императоры]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Belgium.svg|22px|border]]  [[I Альберт (Бельгия патшасы)|I Альберт]] &lt;br /&gt;
[[File:Flag of Serbia (1882–1918).svg|22px|border]]  [[I Петар (Сербия патшасы)|I Петар]] &lt;br /&gt;
[[File:Flag of Romania.svg|22px|border]]  [[I Фердинанд (Румыния патшасы)|I Фердинанд]]|қарсылас1='''[[Антанта]]:'''&lt;br/&gt;
[[File:Flag of Serbia (1882–1918).svg|22px|border]] [[Сербия патшалығы|Сербия]] &lt;br/&gt;
{{байрақ|Франция}}&lt;br/&gt;
{{Flagicon|United Kingdom}} [[Британ империясы]]:
{{collapsible list
  | liststyle = margin-left:0.8em;
  | title     = Доминиондар
  | 
* {{Flag|Australia|name=Аустралия}} 
* {{Flag|New Zealand|name=Жаңа Зеландия}} 
* {{байрақ|Канада}}
* [[File:Flag of South Africa (1928-1994).svg|22px|border]] [[Оңтүстік Африка Одағы|ОАО]]
 }}
{{байрақ|Ресей империясы}} (1917 жылға дейін)&lt;br/&gt;
{{байрақ|Бельгия}}&lt;br/&gt;
[[File:Flag of Japan (1870–1999).svg|22px|border]] [[Жапон империясы|Жапония]] &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22px|border]] [[Черногория патшалығы|Қаратау]] &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|22px|border]] [[Италия Патшалығы (1861–1946)|Италия Патшалығы]] &lt;br/&gt;
{{байрақ|АҚШ}} (1915 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Румыния Патшалығы|Румыния]] (1916 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Portugal.svg|22px|border]] [[Бірінші Португалия Республикасы|Португалия]] (1916 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Hejaz (1917).svg|22px|border]] [[Хиджаз Патшалығы|Хиджаз]] (1916 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|22px|border]] [[Грекия Патшалығы|Грекия]] (1917 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Thailand.svg|22px|border]] [[Раттанакосин Патшалығы|Сиам]] (1917 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|22px|border]] [[Бэйян үкіметі|Қытай]] (1917 жылдан)|сурет=WWImontage.jpg|нәтиже=[[Антанта]] жеңісі&lt;br /&gt;
{{collapsible list
  | liststyle = margin-left:0.8em;
  | title     = бейбітшілік шарттар:
  | 
• [[Версаль бейбіт келісімі]]&lt;br /&gt;
• [[Трианон бітім шарты|Трианон бейбіт келісімі]]&lt;br /&gt;
• [[Нёйи-сюр-Сен бейбіт келісімі]]&lt;br /&gt;
• [[Сен-Жермен бейбіт келісімі (1919)|Сен-Жермен бейбіт келісімі]]&lt;br /&gt;
• [[Лозанна бітім шарты|Лозанна бейбіт келісімі]]
 }}
• Шығыс майдандағы орталық державалардың жеңісі, Батыс майданда және Италия майданында жеңіліске ұшырады &lt;br/&gt;
• Еуропадағы барлық континенталды империялардың құлауы (Германия, Ресей империясы, Осман империясы және Аустрия-Мажарстан) &lt;br/&gt;
• Ресей революциясы және Ресей империясының ыдырауымен және кейіннен Кеңес одағының құрылуымен Ресейдегі Азаматтық соғыс &lt;br/&gt;
• Еуропа мен Азиядағы жаппай толқулар мен төңкерістер. &lt;br/&gt;
• Ұлттар Лигасын Құру&lt;br /&gt;|себеп=Қақтығыстың басталуының негізгі себептері:&lt;br/&gt;
• Империализм саясаты. &lt;br/&gt;
• Мемлекеттердің өзара аумақтық және экономикалық претенезиялар. &lt;br/&gt;
• Аустрия-Мажарстанның мұрагері Франц Фердинандты өлтіру. &lt;br/&gt;
• Күш тепе-теңдігін өзгерту. &lt;br/&gt;
• Милитаризацияның өсуі.|причина=Қақтығыстың басталуының негізгі себептері:&lt;br/&gt;
• Империализм саясаты. &lt;br/&gt;
• Мемлекеттердің өзара аумақтық және экономикалық претенезиялар. &lt;br/&gt;
• Аустрия-Мажарстанның мұрагері Франц Фердинандты өлтіру. &lt;br/&gt;
• Күш тепе-теңдігін өзгерту. &lt;br/&gt;
• Милитаризацияның өсуі.|орын=[[Еуропа]], [[Таяу Шығыс]], [[Африка]]|дата=[[28 шілде]] [[1914 жыл|1914]] – [[11 қараша]] [[1918 жыл|1918]]|сурет атауы=Жоғарыдан сағат тілімен:
1916 ж. Британдық Mark V танктері Гинденбург сызығын кесіп өтті, 1918 ж., Дарданеллге мина тигеннен кейін су тасқыны, 1915 ж., Сомме шайқасы кезінде газ маскаларындағы Британдық Виккерс пулеметі, 1916 ж., неміс биплан жауынгерлері Albatros D. III Дуэ маңында, Франция, 1917 ж|жалпы шығындар='''Барлығы:''' &lt;br /&gt;
18 357 000}}

'''Бірінші дүниежүзілік соғыс (Кейде Ұлы Абзал мал деп те аталады;'''&lt;ref&gt;https://www.jw.org/kk/%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0/%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80/wp20140201/%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81-%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%96-%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D1%96/?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt; [[28 шілде]], [[1914 жыл|1913 жыл]] – [[11 қараша]], [[1918 жыл]]) — адамзат тарихындағы алғашқы және кең ауқымды соғыстардың бірі. Бірінші дүниежүзілік соғысына [[Ресей империясы|Ресей]], [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]], [[Британ империясы|Британия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] сияқты мемлекеттер қатысқан. Ол ең жойқын салатын соғыстардың бірі, шамамен 9 миллион адам шайқас фронттарда қырылса, 5 миллион азаматтар оккупация, бомбалау, [[ашаршылық]] немесе ауру әсерлерінен өлген. Онымен бірге [[Осман империясы]] өткізген геноцидтер мен [[1918 жыл|1918]] жылы басталған [[испан грипп]] пандемиясы одан да көп адамдардың өмірлерін алған. 

[[1914 жыл|1914 жылы]]  екі қарсы тұрған альянстарға бөлінген, [[Франция]], [[Ресей]] және [[Ұлыбритания|Британиядан]] тұратын [[Антанта]] және [[Герман империясы|Германия]], [[Аустрия-Мажарстан]] және [[Италия|Италиядан]] тұратын [[Үштік одақ]].[[Сурет:World War I-d.jpg|thumb|right]]

== Бірінші дүниежізілік соғыстың шығу себептері және оның сипаты ==

=== Германияның күшеюі ===
Елдің басын біріктіру арқасында және [[Франк-прусс соғысы|Франк-прусс соғысының]] нәтижесінде 5 миллиард марк контрибуция алған [[Герман империясы]]  өз экономикасын жедел дамыту мүмкіндігіне жетіп, өнеркәсіп өнімдерін шығаруда Англияны үшінші орынға ығыстырып, дүние жүзінде [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тан кейінгі екінші орынға шықты. [[1912 жыл|1912]] жылы, [[Германия]]да 17,6 миллион тонна шойын қорытылса, [[Британ империясы|Британия]] 9 миллион тонна ғана болды. Экономикалық қуатының шапшаң өсуін пайдаланған жас герман империалистері жаңа нарықтық аймақтарды алуға, отарланған жерлерді қайта бөлісуге, еуропалық континентте билік жүргізуге тырысты.
[[Сурет:Returning from World War I.tif|thumb|left]]
Германияның күшеюі [[Еуропа]]дағы басқа ірі мемлекеттерді абыржытты. Әсіресе отарлап алған жері жеткілікті әрі өнеркәсібі ерте дамыған, байырғы империалистік елдерді ― [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] мен [[Ресей империясы|Ресейді]] қатты алаңдатты. Оның үстіне герман–австриялық одақ шартына қол қойылды, оған Италияның қосылуы жас герман империалистерінің Еуропадағы салмағын күшейтті. Осы құрылған үштік одаққа жауап ретінде орыс-француз одағы, кейін [[Антанта]] ретінде белгілі одақ пайда болды. Бұл еуропалық мемлекеттерді екі антогонистік топқа бөліп, екі жақты шешуші шайқасқа дайындыққа кірісті.

Алайда, британиялық басқарушы топтар осы екі тогопистік одаққа деген қарым- қатынасын бірден айқын ұстаған жоқ, себебі, ағылшын империалистерінің француз және ресейлік империалисттеріне қарағанда қарама кайшылықтары күрделі еді. Тіпті Британия алғашқы империалистерінің Еуропадағы ықпалының өзінің орыс және француз бақталастарын әлсіз деп есептеді. Ресейді әлсірету мақсатымен британиялық басшылар 1902 жылы ағылшын-жапон одақ шартын жасады. [[Жапон империясы|Жапония]] мұны өзінің Ресейге қарсы соғысында шебер пайдаланды.
[[Сурет:USS Emeline World War I.jpg|thumb|right]]
Дегенмен, германдық сауданың өсуі, оның жаңа нарықтарды иемденіп, одан британ бұйымдарын ығыстыра бастауы Британия мен Германия арасындағы қатынасты қиындата түсті.
[[Сурет:World War I pilot.jpg|thumb|left|Бірінші Дүниежүзілік соғыстың пилоты.]]
Германияның қуатты әскери-теңіз флот құру үшін бағдарлама жасауы Англияның сыртқы саясатына күрт өзгерістер енгізді. 1904 жылы бұл елде Франциямен жақындасу үшін ірі қадамдар жасалды. Бұл Англия мен Ресей арасындағы қарым-қатынастардың жақсаруына алғы шарт жасады. Патша өкіметі Антантаға тәуелді еді. 1908 жылы оның шет елдерге борышы 8 миллиард сомға тең болды. Оның үстіне Ресей Англия мен Францияның көмегі арқасында бұғаздарды пайдалануға үміт етті. Ал [[Антанта]] Германиямен үлкен соғыс бола қалған жағдайда Ресейдің ірі -әскери күшін пайдаланбақ еді. Бірақ ағылшын-орыс қатынастарын жақсарту ісі қиындыққа түсті. Ең алдымен олар өздерінің [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Тибет]]тегі бақталасты істерін реттеді. Ақырында орыс-француз одағы мен ағылшын–француз [[Антанта]]сы бірігіп, үштік Антантаға айналды.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Бір-біріне қарама-қарсы Үштік Одақ пен Антанта құрылуы басты империалистік мемлекеттер арасындағы күресті одан әрі үдетті. Алайда, одақ құрамына кірген мемлекеттер арасындағы өзара қайшылықтар жойылған жоқ. Мәселен, [[Италия]] мен [[Аустрия-Мажарстан]] монополистерінің өзара қақтығыстарының өршуі нәтижесінде Италия өзі кірген Үштік Одақтан 1909 жылдан бастап іргесін аулақ сала бастады. Ал, Аустрия-Мажарстан ақырында Герман империялистерінің жандайшабына айналды.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Үштік Антантадағы жағдай да осындай еді. Өзара қырқыс тоқталмағанымен, күш алып келе жатқан жас герман империализмі алдында біршама жұптарын сақтай білді. Мысалы, Мароккадағы империалистік билік үшін таластың арты 1911 жылы герман-француз соғысына айналу қаупі туған кезде Англия батыл түрде Францияны қолдады. Германия шегінуге мәжбүр болды, оның солтүстік Африкада отарларға ие болу ойы іске асқан жоқ. Антанта Үштік Одаққа жік салу арқылы әлсіретуге тырысты. Оған 1911 жылғы [[Түрік]]–[[Италия]] соғысын пайдаланды, Антанта Италияны қолдады. Ал Германия Түркияға көмек көрсете алмады. Себебі Аустрия-Мажарстан, Италия және Германия одақтастар еді. Соғыстың нәтижесінде Италия Ливияны билеу құқығына ие болды.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Екі империалистік блоктардың арасындағы күрес 1912–1913 жылдары Балқан соғыстарында жалғасып ақырында бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуын тездетті. [[Бірінші Балқан соғысы]] (9.Х.1912—30.V.1913) Балқан одағы мен Түркия арасында болды. Балқан одағының құрамына [[Болгария]], [[Сербия]], Грекия және Қаратау кірді. Оның құрылуына Ресей мен Антанта белсене қатысты. Осы Одақ арқылы олар Германияның Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ықпалын әлсіретуге тырысты. Алайда, бұл бағытта Англия екіұшты саясат жүргізді. Ол бұл ауданда Германияны әлсіреткісі келгенімен, Ресейдің ықпалының өсуін қаламады да, Түркиядан біржола қол үзгісі келмеді және Ресейдің бұғаздарды пайдалану ниетіне онша қолдау жасамады. Ірі мемлекеттерден қолдау таппаған Түркия жеңілді. Лондон бітімі бойынша Түркия [[Стамбул]] мен Шығыс Франциядағы шағын жерден басқа барлық еуропалық аймағынан айырылды. Германия тағы да батылсыздық көрсетті. Соғыстан Балқан одағы нығайып шықты. Болгарияның шоқтығы биіктеді. Балқан түбегінде Антанта бағыты күшейді.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Әйтсе де Балқан одағының мемлекеттері өз жеңістерінің нәтижелерін бөлісе алмады. Оны Герман-Аустрия топтары пайдаланып, болгар-серб одағын кұлатудың бар амалын істеді. Олар Болгарияны қолдады. Ал Сербия мея Грекия оған қарсы жасырын келісімге келді. Бұл екінші Балқан соғысына әкеп соқты (29.VI—10.VIII.1913). Онда [[Грекия]], Сербия және Қаратау Болгарияға қарсы соғысты. Оларға Румыния мен Түркия қосылды. Соғыс Болгарияның жеңілуімен аяқталды.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Бухарест бітімі бойынша Болгария [[Румыния]]ға Оңтүстік [[Солтүстік Македония]] және Батыс Фракеяның бір бөлігін, Сербияға Солтүстік Македонияны тұтас дерлік берді.
Балқан соғыстары халыққа қайғы-қасірет әкелді. Онда [[Черногория|Қаратау]] 11,9 мың, Грекия 68 мың, Сербия 71 мың, Болгария 156 мың, [[Түркия]] 156 мың адамынан айырылды. 
[[Сурет:Homecoming troops World War I.jpg|thumb|right]]
Бұл соғыстың қорытындысында герман дипломатиясы жетістіктерге жетті. Балқан Одағы жойылды. [[Болгария]] Антанта ықпалынан кетті. Оның есесіне Румыния Аустрия ықпалынан кетіп, Ресеймен жақындасты. Сөйтіп, Балқан түбегіндегі бірінші топ – Сербия, Черногория, [[Грекия]] және Румыния Антантадан қолдау тапты, екінші топ Болгария мен Түркия Германиямен бірікті.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Төніп келе жатқан соғысты АҚШ өзінің экономикалық және саяси бағытын нығайтуға пайдалануға тырысты. Олардың өкілі полковник Хауз екі блокты бір-біріне айдап салудың бар амалын жасады. Алдымен ол АҚШ (бейтараптық сақтайды деп жариялады, ал соғыс бола қалған жағдайда Англия Ресей үшін соғысқа кіріспеуі мүмкін деген болжам жасады. Мұндай тұжырымдар Герман империалистерінің үмітін арттырып, оларды соғысқа итермелейді.

== Бірінші дүниежүзілік соғыс ==
Осы жағдайда 23 маусымда Сараевода австрия тағының мұрагері [[Франц Фердинанд|принц Франц Фердинанд]] серб ұлтшылдық [[Габриело Принцип]] тарапынан өлтірілді. Серб үкіметі бұл қастандық туралы білгенімен, оны қолдамады, өйткені ел онсыз да екі Балқан соғыстарынан шаршаған еді. Ал Аустрия үкіметінде бұған қалай жауап беру керегі туралы пікірлер екіге бөлінді.&lt;ref&gt;Первая мировая война, факты, документы 

Авторы В. Щацилло&lt;/ref&gt; Венада қатты абыржушылық байқалды. Аустрия үкіметі бір айға жуық үн-түнсіз жатып алды. Тек қана Германияның желпінтуінен ғана шілде айында Сербияға қарсы үзілді-кесілді талап қойылды. Ол қойылған он шарттың тоғызын қабылдайтынын мәлімдеді. Тек тергеу ісін жүргізу үшін австриялықтарды өз жерлеріне жіберуге қарсы болды да, барлық даулы мәселелердің төрелігін Гаагалық трибунал шешсін деп сауал салды.
Алайда Аустрия-Мажарстан 28 шілдеде Сербияға соғыс жариялады. Оған жауап ретінде Ресей мобилизацияға кірісті. Германия 1914 жылдың 1-ші тамызында Ресейге, тамызда Францияға соғыс жариялады. 5-ші тамызда Англия ресми түрде соғысқа кірісті. Осы жағдайда [[АҚШ]] бейтараптық сақтады. Ал Түркия мен Болгария аустро-германдық блок жағына шықты.&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына Германия мен Англия арасындағы антогонизм шешуші рөл атқарды. Осы басты қайшылықпен қатар Германия мен Францияның [[Эльзас]] және [[Лотарингия]] үшін, Германия мен Ресейдің [[Ыстанбұл|Константинополь]] және бұғаздар үшін, Ресей мен Түркияның [[Армения]] және Константинополь үшін, Аустрия мен Ресейдің Балқан үшін, Аустрия мен [[Италия]]ның [[Албания]] үшін талас-тартыстары себеп болды.
[[Сурет:Saranda (World War I).jpg|thumb|right]]
Бірінші дүниежүзілік соғыс сипаты жағынан әділетсіз, жаулаушылық, империалистік соғыс болды. Мемлекеттер жаулау-шылық саясат жүргізді. Соғыс ірі мемлекеттердің империалистік катынастарынан туды. Олар отарлар мен ұсақ елдерді қайта бөлісу үшін ұрыс дала ұрыс даласына шықты. Бұл соғыста екі қақтығыс алдыңғы шепте тұрды. Бірі Англия мен Германия, екіншісі Герман мен Ресей арасында болды. Осы үш ірі мемлекет бірінші дүниежүзілік соғысты бастаушылар болды. Ал қалғандары олардың одақтастары еді. Соғыс шеңберіне біртіндеп құрамында бір жарым миллиардтан астам халық бар 38 мемлекет кірді. Төрттік одаққа Германия, Германия отарларымен, Аустрия-Мажарстан, Түркия мен Болгария кірді. Ал Антантаға — [[Англия]], [[Ресей]], [[Франция]], [[Бельгия]], [[АҚШ]], [[Португалия]], (бәрінің де отарлары бар) [[Сербия]], [[Жапония]], [[Румыния]], [[Грекия]], [[Черногория|Қаратау]] және басқа елдер енді. Империалистік соғысқа байланысты армия қатарына 77 миллион адам шақырылды.Оның ішінде [[Германия]] – 13,2 миллион, [[Аустрия-Мажарстан]] – 9 миллион, [[Түркия]] – 1,8 миллион, [[Болгария]] – 1 миллион, [[Ресей]] – 19 миллион, [[Англия]] – 9,4 миллион, [[Франция]] – 8,1 миллион, [[Италия]] – 5,6 миллион, [[АҚШ]] – 3,9 миллион, [[Румыния]] – 1 миллион және тағы басқалар.s&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9&lt;/ref&gt;

== Соғыс барысы ==

=== Жоспарлар ===
Герман командованиесінің 1914 жылғы жоспары бойынша Германия өз күштерінің көбісін Батыс фронтқа шоғырландырып, ал Шығыс фронтта аз күштерді қалдыру жайлы шешім қабылдады. Неміс Генштабының басшысы Альфред фон Шлиффеннің атымен аталған Шлиффен жоспары бойынша орыстар 6 апта бойы мобилизацияланып жатқанда, неміс әскерлері Француз компаниясын осы уақыт ішінде аяқтауы тиіс болды. Шлиффен жоспары бойынша Германия әскері бейтарап Бельгия жерінен тез өтіп, Француз және Ағылшын армияларын тез талқандауы тиіс еді. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Всеобщая история. Новейшее время.

75- бет&lt;/ref&gt;

Француздар да генерал Жозеф Жофрр ойлап тапқан &quot;XVIII жоспар&quot; деп аталатын әскери планды құрды, ол бойынша Франция армиясы Лотарингияда орналасқан неміс әскеріне фронтальды шабуыл жасап, Рейннен өтіп, неміс армиясын бір шешуші шайқаста жеңуі керек болатын. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Орыстар өз кезегінде [[А жоспары|А жоспарын]] құрды, ол бойынша Ресей армиясы Германияның негізгі күштерін Батыс фронтқа шоғырландырғанын пайдаланып, Аустрия-Мажарстан армиясына негізгі шабуыл жасауы керек еді. 

=== 1914 ===
Батыс фронттағы әскери қимылдар 1914 жылы тамызда Германия әскерінің Бельгия мен Люксембург мемлекетіне басып кіруінен басталды. Немістер 16 тамызда [[Льеж]] бекінісін, 20 тамызда [[Брюссель]] қаласын басып алды. Алайда бельгиялықтар Антверпен қаласына көшіп, қарсылықты жалғастырды. Немістер небәрі 17 күнде Бельгияның көп жерін басып алып, Францияға басып кіруге дайындала бастады. Франция әскерлері 7 тамызда Мюльхаузенді алды. Дегенмен 2 күннен соң неміс армиясы қаланы қайтарып алды. &lt;ref&gt;Первая мировая война: 1914-1918 : факты, документы. &lt;nowiki&gt;ISBN 9785224033126&lt;/nowiki&gt;, ОЛМА-Пресс, 2003, В. К Шацилло&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
* [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}

[[Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Ғаламдық соғыстар]]</text>
      <sha1>q4aanowygfgsnzj87u0rbdvmgmxih8j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618526</id>
      <parentid>3618525</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T18:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35376-09</username>
        <id>182602</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3618526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32707" sha1="gkebcnwu63cmojvdgwkugk2ojrrwk4v" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс|қақтығыс=Бірінші дүниежүзілік соғыс|қарсылас2='''Орталық мемлекеттер (Үштік одақ):'''&lt;br/&gt;
[[File:Flag of Germany (1867–1918).svg|22px|border]] [[Герман империясы|Германия]] &lt;br/&gt;
[[File:Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg|22px|border]] [[Аустрия-Мажарстан]] &lt;br/&gt;
{{байрақ|Осман империясы}} &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Bulgaria.svg|22px|border]] [[Үшінші Болгар Патшалығы|Болгария]] (1915 жылдан)|күштер2=Барлығы: 25 248 000|күштер1=Барлығы: 42 950 000|шығындар2='''Әскери қаза тапты:''' &lt;br /&gt;
4 386 000&lt;br /&gt;
'''Әскери жарақат:''' &lt;br /&gt;
8 388 000&lt;br /&gt;
'''Азаматтық тұрғындар арасында қаза болғандар саны:''' &lt;br /&gt;
3 700 000&lt;br /&gt;|шығындар1='''Әскери қаза тапты:''' &lt;br /&gt;
5 525 000&lt;br /&gt;
'''Әскери жарақат:''' &lt;br /&gt;
12 832 000&lt;br /&gt;
'''Азаматтық тұрғындар арасында қаза болғандар саны:''' &lt;br /&gt;
4 000 000&lt;br /&gt;|командир2=[[File:Flag of Germany (1867–1918).svg|22px|border]]  [[II Вильхельм (Германия Императоры)|II Уилһелм]] &lt;br /&gt;
[[File:Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg|22px|border]] [[Франц Иосиф]] †&lt;br /&gt;
[[File:Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg|22px|border]] [[I Карл (Аустрия Императоры)|I Карл]] &lt;br /&gt;
[[File:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22px|border]]  [[V Мехмет]] †&lt;br /&gt; 
[[File:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22px|border]]  [[VI Мехмет]]&lt;br /&gt; 
[[File:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22px|border]]  [[Үш паша]]&lt;br /&gt; 
[[File:Flag of Bulgaria.svg|22px|border]] 
[[I Фердинанд (Болгария патшасы)|I Фердинанд]]|командир1=[[File:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|22px|border]]  [[Раймон Пуанкаре]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|22px|border]] [[Жорж Клемансо]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of the United Kingdom.svg|22px|border]]  [[V Георг]]&lt;br /&gt; 
[[File:Flag of the United Kingdom.svg|22px|border]]  [[Герберт Генри Асквит|Герберт Асквит]] &lt;br /&gt;
[[File:Flag of the United Kingdom.svg|22px|border]]  [[Дэвид Ллойд Джордж]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Russia.svg|22px|border]] [[II Николай]] † &lt;br /&gt;
[[File:Flag of Russia.svg|22px|border]] [[Александр Фёдорович Керенский|Александр Керенский]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Italy (1861–1946).svg|22px|border]] 
[[III Виктор Эммануил]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Italy (1861–1946).svg|22px|border]] 
[[Витторио Эмануэле Орландо|Витторио Орландо]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of the United States (1912-1959).svg|22px|border]] [[Томас Вудро Вильсон|Вудро Вильсон]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Japan (1870–1999).svg|22px|border]] [[Тайсё Императоры]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Belgium.svg|22px|border]]  [[I Альберт (Бельгия патшасы)|I Альберт]] &lt;br /&gt;
[[File:Flag of Serbia (1882–1918).svg|22px|border]]  [[I Петар (Сербия патшасы)|I Петар]] &lt;br /&gt;
[[File:Flag of Romania.svg|22px|border]]  [[I Фердинанд (Румыния патшасы)|I Фердинанд]]|қарсылас1='''[[Антанта]]:'''&lt;br/&gt;
[[File:Flag of Serbia (1882–1918).svg|22px|border]] [[Сербия патшалығы|Сербия]] &lt;br/&gt;
{{байрақ|Франция}}&lt;br/&gt;
{{Flagicon|United Kingdom}} [[Британ империясы]]:
{{collapsible list
  | liststyle = margin-left:0.8em;
  | title     = Доминиондар
  | 
* {{Flag|Australia|name=Аустралия}} 
* {{Flag|New Zealand|name=Жаңа Зеландия}} 
* {{байрақ|Канада}}
* [[File:Flag of South Africa (1928-1994).svg|22px|border]] [[Оңтүстік Африка Одағы|ОАО]]
 }}
{{байрақ|Ресей империясы}} (1917 жылға дейін)&lt;br/&gt;
{{байрақ|Бельгия}}&lt;br/&gt;
[[File:Flag of Japan (1870–1999).svg|22px|border]] [[Жапон империясы|Жапония]] &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22px|border]] [[Черногория патшалығы|Қаратау]] &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|22px|border]] [[Италия Патшалығы (1861–1946)|Италия Патшалығы]] &lt;br/&gt;
{{байрақ|АҚШ}} (1915 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Румыния Патшалығы|Румыния]] (1916 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Portugal.svg|22px|border]] [[Бірінші Португалия Республикасы|Португалия]] (1916 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Hejaz (1917).svg|22px|border]] [[Хиджаз Патшалығы|Хиджаз]] (1916 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|22px|border]] [[Грекия Патшалығы|Грекия]] (1917 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Thailand.svg|22px|border]] [[Раттанакосин Патшалығы|Сиам]] (1917 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|22px|border]] [[Бэйян үкіметі|Қытай]] (1917 жылдан)|сурет=WWImontage.jpg|нәтиже=[[Антанта]] жеңісі&lt;br /&gt;
{{collapsible list
  | liststyle = margin-left:0.8em;
  | title     = бейбітшілік шарттар:
  | 
• [[Версаль бейбіт келісімі]]&lt;br /&gt;
• [[Трианон бітім шарты|Трианон бейбіт келісімі]]&lt;br /&gt;
• [[Нёйи-сюр-Сен бейбіт келісімі]]&lt;br /&gt;
• [[Сен-Жермен бейбіт келісімі (1919)|Сен-Жермен бейбіт келісімі]]&lt;br /&gt;
• [[Лозанна бітім шарты|Лозанна бейбіт келісімі]]
 }}
• Шығыс майдандағы орталық державалардың жеңісі, Батыс майданда және Италия майданында жеңіліске ұшырады &lt;br/&gt;
• Еуропадағы барлық континенталды империялардың құлауы (Германия, Ресей империясы, Осман империясы және Аустрия-Мажарстан) &lt;br/&gt;
• Ресей революциясы және Ресей империясының ыдырауымен және кейіннен Кеңес одағының құрылуымен Ресейдегі Азаматтық соғыс &lt;br/&gt;
• Еуропа мен Азиядағы жаппай толқулар мен төңкерістер. &lt;br/&gt;
• Ұлттар Лигасын Құру&lt;br /&gt;|себеп=Қақтығыстың басталуының негізгі себептері:&lt;br/&gt;
• Империализм саясаты. &lt;br/&gt;
• Мемлекеттердің өзара аумақтық және экономикалық претенезиялар. &lt;br/&gt;
• Аустрия-Мажарстанның мұрагері Франц Фердинандты өлтіру. &lt;br/&gt;
• Күш тепе-теңдігін өзгерту. &lt;br/&gt;
• Милитаризацияның өсуі.|причина=Қақтығыстың басталуының негізгі себептері:&lt;br/&gt;
• Империализм саясаты. &lt;br/&gt;
• Мемлекеттердің өзара аумақтық және экономикалық претенезиялар. &lt;br/&gt;
• Аустрия-Мажарстанның мұрагері Франц Фердинандты өлтіру. &lt;br/&gt;
• Күш тепе-теңдігін өзгерту. &lt;br/&gt;
• Милитаризацияның өсуі.|орын=[[Еуропа]], [[Таяу Шығыс]], [[Африка]]|дата=[[28 шілде]] [[1914 жыл|1914]] – [[11 қараша]] [[1918 жыл|1918]]|сурет атауы=Жоғарыдан сағат тілімен:
1916 ж. Британдық Mark V танктері Гинденбург сызығын кесіп өтті, 1918 ж., Дарданеллге мина тигеннен кейін су тасқыны, 1915 ж., Сомме шайқасы кезінде газ маскаларындағы Британдық Виккерс пулеметі, 1916 ж., неміс биплан жауынгерлері Albatros D. III Дуэ маңында, Франция, 1917 ж|жалпы шығындар='''Барлығы:''' &lt;br /&gt;
18 357 000}}

'''Бірінші дүниежүзілік соғыс (Кейде Ұлы Қанат Нұрғанат онша емес деп те аталады;'''&lt;ref&gt;https://www.jw.org/kk/%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0/%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80/wp20140201/%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81-%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%96-%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D1%96/?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt; [[28 шілде]], [[1914 жыл|1913 жыл]] – [[11 қараша]], [[1918 жыл]]) — адамзат тарихындағы алғашқы және кең ауқымды соғыстардың бірі. Бірінші дүниежүзілік соғысына [[Ресей империясы|Ресей]], [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]], [[Британ империясы|Британия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] сияқты мемлекеттер қатысқан. Ол ең жойқын салатын соғыстардың бірі, шамамен 9 миллион адам шайқас фронттарда қырылса, 5 миллион азаматтар оккупация, бомбалау, [[ашаршылық]] немесе ауру әсерлерінен өлген. Онымен бірге [[Осман империясы]] өткізген геноцидтер мен [[1918 жыл|1918]] жылы басталған [[испан грипп]] пандемиясы одан да көп адамдардың өмірлерін алған. 

[[1914 жыл|1914 жылы]]  екі қарсы тұрған альянстарға бөлінген, [[Франция]], [[Ресей]] және [[Ұлыбритания|Британиядан]] тұратын [[Антанта]] және [[Герман империясы|Германия]], [[Аустрия-Мажарстан]] және [[Италия|Италиядан]] тұратын [[Үштік одақ]].[[Сурет:World War I-d.jpg|thumb|right]]

== Бірінші дүниежізілік соғыстың шығу себептері және оның сипаты ==

=== Германияның күшеюі ===
Елдің басын біріктіру арқасында және [[Франк-прусс соғысы|Франк-прусс соғысының]] нәтижесінде 5 миллиард марк контрибуция алған [[Герман империясы]]  өз экономикасын жедел дамыту мүмкіндігіне жетіп, өнеркәсіп өнімдерін шығаруда Англияны үшінші орынға ығыстырып, дүние жүзінде [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тан кейінгі екінші орынға шықты. [[1912 жыл|1912]] жылы, [[Германия]]да 17,6 миллион тонна шойын қорытылса, [[Британ империясы|Британия]] 9 миллион тонна ғана болды. Экономикалық қуатының шапшаң өсуін пайдаланған жас герман империалистері жаңа нарықтық аймақтарды алуға, отарланған жерлерді қайта бөлісуге, еуропалық континентте билік жүргізуге тырысты.
[[Сурет:Returning from World War I.tif|thumb|left]]
Германияның күшеюі [[Еуропа]]дағы басқа ірі мемлекеттерді абыржытты. Әсіресе отарлап алған жері жеткілікті әрі өнеркәсібі ерте дамыған, байырғы империалистік елдерді ― [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] мен [[Ресей империясы|Ресейді]] қатты алаңдатты. Оның үстіне герман–австриялық одақ шартына қол қойылды, оған Италияның қосылуы жас герман империалистерінің Еуропадағы салмағын күшейтті. Осы құрылған үштік одаққа жауап ретінде орыс-француз одағы, кейін [[Антанта]] ретінде белгілі одақ пайда болды. Бұл еуропалық мемлекеттерді екі антогонистік топқа бөліп, екі жақты шешуші шайқасқа дайындыққа кірісті.

Алайда, британиялық басқарушы топтар осы екі тогопистік одаққа деген қарым- қатынасын бірден айқын ұстаған жоқ, себебі, ағылшын империалистерінің француз және ресейлік империалисттеріне қарағанда қарама кайшылықтары күрделі еді. Тіпті Британия алғашқы империалистерінің Еуропадағы ықпалының өзінің орыс және француз бақталастарын әлсіз деп есептеді. Ресейді әлсірету мақсатымен британиялық басшылар 1902 жылы ағылшын-жапон одақ шартын жасады. [[Жапон империясы|Жапония]] мұны өзінің Ресейге қарсы соғысында шебер пайдаланды.
[[Сурет:USS Emeline World War I.jpg|thumb|right]]
Дегенмен, германдық сауданың өсуі, оның жаңа нарықтарды иемденіп, одан британ бұйымдарын ығыстыра бастауы Британия мен Германия арасындағы қатынасты қиындата түсті.
[[Сурет:World War I pilot.jpg|thumb|left|Бірінші Дүниежүзілік соғыстың пилоты.]]
Германияның қуатты әскери-теңіз флот құру үшін бағдарлама жасауы Англияның сыртқы саясатына күрт өзгерістер енгізді. 1904 жылы бұл елде Франциямен жақындасу үшін ірі қадамдар жасалды. Бұл Англия мен Ресей арасындағы қарым-қатынастардың жақсаруына алғы шарт жасады. Патша өкіметі Антантаға тәуелді еді. 1908 жылы оның шет елдерге борышы 8 миллиард сомға тең болды. Оның үстіне Ресей Англия мен Францияның көмегі арқасында бұғаздарды пайдалануға үміт етті. Ал [[Антанта]] Германиямен үлкен соғыс бола қалған жағдайда Ресейдің ірі -әскери күшін пайдаланбақ еді. Бірақ ағылшын-орыс қатынастарын жақсарту ісі қиындыққа түсті. Ең алдымен олар өздерінің [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Тибет]]тегі бақталасты істерін реттеді. Ақырында орыс-француз одағы мен ағылшын–француз [[Антанта]]сы бірігіп, үштік Антантаға айналды.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Бір-біріне қарама-қарсы Үштік Одақ пен Антанта құрылуы басты империалистік мемлекеттер арасындағы күресті одан әрі үдетті. Алайда, одақ құрамына кірген мемлекеттер арасындағы өзара қайшылықтар жойылған жоқ. Мәселен, [[Италия]] мен [[Аустрия-Мажарстан]] монополистерінің өзара қақтығыстарының өршуі нәтижесінде Италия өзі кірген Үштік Одақтан 1909 жылдан бастап іргесін аулақ сала бастады. Ал, Аустрия-Мажарстан ақырында Герман империялистерінің жандайшабына айналды.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Үштік Антантадағы жағдай да осындай еді. Өзара қырқыс тоқталмағанымен, күш алып келе жатқан жас герман империализмі алдында біршама жұптарын сақтай білді. Мысалы, Мароккадағы империалистік билік үшін таластың арты 1911 жылы герман-француз соғысына айналу қаупі туған кезде Англия батыл түрде Францияны қолдады. Германия шегінуге мәжбүр болды, оның солтүстік Африкада отарларға ие болу ойы іске асқан жоқ. Антанта Үштік Одаққа жік салу арқылы әлсіретуге тырысты. Оған 1911 жылғы [[Түрік]]–[[Италия]] соғысын пайдаланды, Антанта Италияны қолдады. Ал Германия Түркияға көмек көрсете алмады. Себебі Аустрия-Мажарстан, Италия және Германия одақтастар еді. Соғыстың нәтижесінде Италия Ливияны билеу құқығына ие болды.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Екі империалистік блоктардың арасындағы күрес 1912–1913 жылдары Балқан соғыстарында жалғасып ақырында бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуын тездетті. [[Бірінші Балқан соғысы]] (9.Х.1912—30.V.1913) Балқан одағы мен Түркия арасында болды. Балқан одағының құрамына [[Болгария]], [[Сербия]], Грекия және Қаратау кірді. Оның құрылуына Ресей мен Антанта белсене қатысты. Осы Одақ арқылы олар Германияның Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ықпалын әлсіретуге тырысты. Алайда, бұл бағытта Англия екіұшты саясат жүргізді. Ол бұл ауданда Германияны әлсіреткісі келгенімен, Ресейдің ықпалының өсуін қаламады да, Түркиядан біржола қол үзгісі келмеді және Ресейдің бұғаздарды пайдалану ниетіне онша қолдау жасамады. Ірі мемлекеттерден қолдау таппаған Түркия жеңілді. Лондон бітімі бойынша Түркия [[Стамбул]] мен Шығыс Франциядағы шағын жерден басқа барлық еуропалық аймағынан айырылды. Германия тағы да батылсыздық көрсетті. Соғыстан Балқан одағы нығайып шықты. Болгарияның шоқтығы биіктеді. Балқан түбегінде Антанта бағыты күшейді.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Әйтсе де Балқан одағының мемлекеттері өз жеңістерінің нәтижелерін бөлісе алмады. Оны Герман-Аустрия топтары пайдаланып, болгар-серб одағын кұлатудың бар амалын істеді. Олар Болгарияны қолдады. Ал Сербия мея Грекия оған қарсы жасырын келісімге келді. Бұл екінші Балқан соғысына әкеп соқты (29.VI—10.VIII.1913). Онда [[Грекия]], Сербия және Қаратау Болгарияға қарсы соғысты. Оларға Румыния мен Түркия қосылды. Соғыс Болгарияның жеңілуімен аяқталды.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Бухарест бітімі бойынша Болгария [[Румыния]]ға Оңтүстік [[Солтүстік Македония]] және Батыс Фракеяның бір бөлігін, Сербияға Солтүстік Македонияны тұтас дерлік берді.
Балқан соғыстары халыққа қайғы-қасірет әкелді. Онда [[Черногория|Қаратау]] 11,9 мың, Грекия 68 мың, Сербия 71 мың, Болгария 156 мың, [[Түркия]] 156 мың адамынан айырылды. 
[[Сурет:Homecoming troops World War I.jpg|thumb|right]]
Бұл соғыстың қорытындысында герман дипломатиясы жетістіктерге жетті. Балқан Одағы жойылды. [[Болгария]] Антанта ықпалынан кетті. Оның есесіне Румыния Аустрия ықпалынан кетіп, Ресеймен жақындасты. Сөйтіп, Балқан түбегіндегі бірінші топ – Сербия, Черногория, [[Грекия]] және Румыния Антантадан қолдау тапты, екінші топ Болгария мен Түркия Германиямен бірікті.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Төніп келе жатқан соғысты АҚШ өзінің экономикалық және саяси бағытын нығайтуға пайдалануға тырысты. Олардың өкілі полковник Хауз екі блокты бір-біріне айдап салудың бар амалын жасады. Алдымен ол АҚШ (бейтараптық сақтайды деп жариялады, ал соғыс бола қалған жағдайда Англия Ресей үшін соғысқа кіріспеуі мүмкін деген болжам жасады. Мұндай тұжырымдар Герман империалистерінің үмітін арттырып, оларды соғысқа итермелейді.

== Бірінші дүниежүзілік соғыс ==
Осы жағдайда 23 маусымда Сараевода австрия тағының мұрагері [[Франц Фердинанд|принц Франц Фердинанд]] серб ұлтшылдық [[Габриело Принцип]] тарапынан өлтірілді. Серб үкіметі бұл қастандық туралы білгенімен, оны қолдамады, өйткені ел онсыз да екі Балқан соғыстарынан шаршаған еді. Ал Аустрия үкіметінде бұған қалай жауап беру керегі туралы пікірлер екіге бөлінді.&lt;ref&gt;Первая мировая война, факты, документы 

Авторы В. Щацилло&lt;/ref&gt; Венада қатты абыржушылық байқалды. Аустрия үкіметі бір айға жуық үн-түнсіз жатып алды. Тек қана Германияның желпінтуінен ғана шілде айында Сербияға қарсы үзілді-кесілді талап қойылды. Ол қойылған он шарттың тоғызын қабылдайтынын мәлімдеді. Тек тергеу ісін жүргізу үшін австриялықтарды өз жерлеріне жіберуге қарсы болды да, барлық даулы мәселелердің төрелігін Гаагалық трибунал шешсін деп сауал салды.
Алайда Аустрия-Мажарстан 28 шілдеде Сербияға соғыс жариялады. Оған жауап ретінде Ресей мобилизацияға кірісті. Германия 1914 жылдың 1-ші тамызында Ресейге, тамызда Францияға соғыс жариялады. 5-ші тамызда Англия ресми түрде соғысқа кірісті. Осы жағдайда [[АҚШ]] бейтараптық сақтады. Ал Түркия мен Болгария аустро-германдық блок жағына шықты.&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына Германия мен Англия арасындағы антогонизм шешуші рөл атқарды. Осы басты қайшылықпен қатар Германия мен Францияның [[Эльзас]] және [[Лотарингия]] үшін, Германия мен Ресейдің [[Ыстанбұл|Константинополь]] және бұғаздар үшін, Ресей мен Түркияның [[Армения]] және Константинополь үшін, Аустрия мен Ресейдің Балқан үшін, Аустрия мен [[Италия]]ның [[Албания]] үшін талас-тартыстары себеп болды.
[[Сурет:Saranda (World War I).jpg|thumb|right]]
Бірінші дүниежүзілік соғыс сипаты жағынан әділетсіз, жаулаушылық, империалистік соғыс болды. Мемлекеттер жаулау-шылық саясат жүргізді. Соғыс ірі мемлекеттердің империалистік катынастарынан туды. Олар отарлар мен ұсақ елдерді қайта бөлісу үшін ұрыс дала ұрыс даласына шықты. Бұл соғыста екі қақтығыс алдыңғы шепте тұрды. Бірі Англия мен Германия, екіншісі Герман мен Ресей арасында болды. Осы үш ірі мемлекет бірінші дүниежүзілік соғысты бастаушылар болды. Ал қалғандары олардың одақтастары еді. Соғыс шеңберіне біртіндеп құрамында бір жарым миллиардтан астам халық бар 38 мемлекет кірді. Төрттік одаққа Германия, Германия отарларымен, Аустрия-Мажарстан, Түркия мен Болгария кірді. Ал Антантаға — [[Англия]], [[Ресей]], [[Франция]], [[Бельгия]], [[АҚШ]], [[Португалия]], (бәрінің де отарлары бар) [[Сербия]], [[Жапония]], [[Румыния]], [[Грекия]], [[Черногория|Қаратау]] және басқа елдер енді. Империалистік соғысқа байланысты армия қатарына 77 миллион адам шақырылды.Оның ішінде [[Германия]] – 13,2 миллион, [[Аустрия-Мажарстан]] – 9 миллион, [[Түркия]] – 1,8 миллион, [[Болгария]] – 1 миллион, [[Ресей]] – 19 миллион, [[Англия]] – 9,4 миллион, [[Франция]] – 8,1 миллион, [[Италия]] – 5,6 миллион, [[АҚШ]] – 3,9 миллион, [[Румыния]] – 1 миллион және тағы басқалар.s&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9&lt;/ref&gt;

== Соғыс барысы ==

=== Жоспарлар ===
Герман командованиесінің 1914 жылғы жоспары бойынша Германия өз күштерінің көбісін Батыс фронтқа шоғырландырып, ал Шығыс фронтта аз күштерді қалдыру жайлы шешім қабылдады. Неміс Генштабының басшысы Альфред фон Шлиффеннің атымен аталған Шлиффен жоспары бойынша орыстар 6 апта бойы мобилизацияланып жатқанда, неміс әскерлері Француз компаниясын осы уақыт ішінде аяқтауы тиіс болды. Шлиффен жоспары бойынша Германия әскері бейтарап Бельгия жерінен тез өтіп, Француз және Ағылшын армияларын тез талқандауы тиіс еді. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Всеобщая история. Новейшее время.

75- бет&lt;/ref&gt;

Француздар да генерал Жозеф Жофрр ойлап тапқан &quot;XVIII жоспар&quot; деп аталатын әскери планды құрды, ол бойынша Франция армиясы Лотарингияда орналасқан неміс әскеріне фронтальды шабуыл жасап, Рейннен өтіп, неміс армиясын бір шешуші шайқаста жеңуі керек болатын. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Орыстар өз кезегінде [[А жоспары|А жоспарын]] құрды, ол бойынша Ресей армиясы Германияның негізгі күштерін Батыс фронтқа шоғырландырғанын пайдаланып, Аустрия-Мажарстан армиясына негізгі шабуыл жасауы керек еді. 

=== 1914 ===
Батыс фронттағы әскери қимылдар 1914 жылы тамызда Германия әскерінің Бельгия мен Люксембург мемлекетіне басып кіруінен басталды. Немістер 16 тамызда [[Льеж]] бекінісін, 20 тамызда [[Брюссель]] қаласын басып алды. Алайда бельгиялықтар Антверпен қаласына көшіп, қарсылықты жалғастырды. Немістер небәрі 17 күнде Бельгияның көп жерін басып алып, Францияға басып кіруге дайындала бастады. Франция әскерлері 7 тамызда Мюльхаузенді алды. Дегенмен 2 күннен соң неміс армиясы қаланы қайтарып алды. &lt;ref&gt;Первая мировая война: 1914-1918 : факты, документы. &lt;nowiki&gt;ISBN 9785224033126&lt;/nowiki&gt;, ОЛМА-Пресс, 2003, В. К Шацилло&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
* [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}

[[Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Ғаламдық соғыстар]]</text>
      <sha1>gkebcnwu63cmojvdgwkugk2ojrrwk4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618527</id>
      <parentid>3618526</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T18:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-35376-09|~2026-35376-09]] ([[User talk:~2026-35376-09|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3595410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32660" sha1="dd7r6ugizhlvsl4u4nimz5winxpoubx" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс|қақтығыс=Бірінші дүниежүзілік соғыс|қарсылас2='''Орталық мемлекеттер (Үштік одақ):'''&lt;br/&gt;
[[File:Flag of Germany (1867–1918).svg|22px|border]] [[Герман империясы|Германия]] &lt;br/&gt;
[[File:Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg|22px|border]] [[Аустрия-Мажарстан]] &lt;br/&gt;
{{байрақ|Осман империясы}} &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Bulgaria.svg|22px|border]] [[Үшінші Болгар Патшалығы|Болгария]] (1915 жылдан)|күштер2=Барлығы: 25 248 000|күштер1=Барлығы: 42 950 000|шығындар2='''Әскери қаза тапты:''' &lt;br /&gt;
4 386 000&lt;br /&gt;
'''Әскери жарақат:''' &lt;br /&gt;
8 388 000&lt;br /&gt;
'''Азаматтық тұрғындар арасында қаза болғандар саны:''' &lt;br /&gt;
3 700 000&lt;br /&gt;|шығындар1='''Әскери қаза тапты:''' &lt;br /&gt;
5 525 000&lt;br /&gt;
'''Әскери жарақат:''' &lt;br /&gt;
12 832 000&lt;br /&gt;
'''Азаматтық тұрғындар арасында қаза болғандар саны:''' &lt;br /&gt;
4 000 000&lt;br /&gt;|командир2=[[File:Flag of Germany (1867–1918).svg|22px|border]]  [[II Вильхельм (Германия Императоры)|II Уилһелм]] &lt;br /&gt;
[[File:Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg|22px|border]] [[Франц Иосиф]] †&lt;br /&gt;
[[File:Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg|22px|border]] [[I Карл (Аустрия Императоры)|I Карл]] &lt;br /&gt;
[[File:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22px|border]]  [[V Мехмет]] †&lt;br /&gt; 
[[File:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22px|border]]  [[VI Мехмет]]&lt;br /&gt; 
[[File:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22px|border]]  [[Үш паша]]&lt;br /&gt; 
[[File:Flag of Bulgaria.svg|22px|border]] 
[[I Фердинанд (Болгария патшасы)|I Фердинанд]]|командир1=[[File:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|22px|border]]  [[Раймон Пуанкаре]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|22px|border]] [[Жорж Клемансо]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of the United Kingdom.svg|22px|border]]  [[V Георг]]&lt;br /&gt; 
[[File:Flag of the United Kingdom.svg|22px|border]]  [[Герберт Генри Асквит|Герберт Асквит]] &lt;br /&gt;
[[File:Flag of the United Kingdom.svg|22px|border]]  [[Дэвид Ллойд Джордж]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Russia.svg|22px|border]] [[II Николай]] † &lt;br /&gt;
[[File:Flag of Russia.svg|22px|border]] [[Александр Фёдорович Керенский|Александр Керенский]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Italy (1861–1946).svg|22px|border]] 
[[III Виктор Эммануил]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Italy (1861–1946).svg|22px|border]] 
[[Витторио Эмануэле Орландо|Витторио Орландо]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of the United States (1912-1959).svg|22px|border]] [[Томас Вудро Вильсон|Вудро Вильсон]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Japan (1870–1999).svg|22px|border]] [[Тайсё Императоры]]&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Belgium.svg|22px|border]]  [[I Альберт (Бельгия патшасы)|I Альберт]] &lt;br /&gt;
[[File:Flag of Serbia (1882–1918).svg|22px|border]]  [[I Петар (Сербия патшасы)|I Петар]] &lt;br /&gt;
[[File:Flag of Romania.svg|22px|border]]  [[I Фердинанд (Румыния патшасы)|I Фердинанд]]|қарсылас1='''[[Антанта]]:'''&lt;br/&gt;
[[File:Flag of Serbia (1882–1918).svg|22px|border]] [[Сербия патшалығы|Сербия]] &lt;br/&gt;
{{байрақ|Франция}}&lt;br/&gt;
{{Flagicon|United Kingdom}} [[Британ империясы]]:
{{collapsible list
  | liststyle = margin-left:0.8em;
  | title     = Доминиондар
  | 
* {{Flag|Australia|name=Аустралия}} 
* {{Flag|New Zealand|name=Жаңа Зеландия}} 
* {{байрақ|Канада}}
* [[File:Flag of South Africa (1928-1994).svg|22px|border]] [[Оңтүстік Африка Одағы|ОАО]]
 }}
{{байрақ|Ресей империясы}} (1917 жылға дейін)&lt;br/&gt;
{{байрақ|Бельгия}}&lt;br/&gt;
[[File:Flag of Japan (1870–1999).svg|22px|border]] [[Жапон империясы|Жапония]] &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22px|border]] [[Черногория патшалығы|Қаратау]] &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|22px|border]] [[Италия Патшалығы (1861–1946)|Италия Патшалығы]] &lt;br/&gt;
{{байрақ|АҚШ}} (1915 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Румыния Патшалығы|Румыния]] (1916 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Portugal.svg|22px|border]] [[Бірінші Португалия Республикасы|Португалия]] (1916 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Hejaz (1917).svg|22px|border]] [[Хиджаз Патшалығы|Хиджаз]] (1916 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|22px|border]] [[Грекия Патшалығы|Грекия]] (1917 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of Thailand.svg|22px|border]] [[Раттанакосин Патшалығы|Сиам]] (1917 жылдан) &lt;br/&gt;
[[File:Flag of China (1912–1928).svg|22px|border]] [[Бэйян үкіметі|Қытай]] (1917 жылдан)|сурет=WWImontage.jpg|нәтиже=[[Антанта]] жеңісі&lt;br /&gt;
{{collapsible list
  | liststyle = margin-left:0.8em;
  | title     = бейбітшілік шарттар:
  | 
• [[Версаль бейбіт келісімі]]&lt;br /&gt;
• [[Трианон бітім шарты|Трианон бейбіт келісімі]]&lt;br /&gt;
• [[Нёйи-сюр-Сен бейбіт келісімі]]&lt;br /&gt;
• [[Сен-Жермен бейбіт келісімі (1919)|Сен-Жермен бейбіт келісімі]]&lt;br /&gt;
• [[Лозанна бітім шарты|Лозанна бейбіт келісімі]]
 }}
• Шығыс майдандағы орталық державалардың жеңісі, Батыс майданда және Италия майданында жеңіліске ұшырады &lt;br/&gt;
• Еуропадағы барлық континенталды империялардың құлауы (Германия, Ресей империясы, Осман империясы және Аустрия-Мажарстан) &lt;br/&gt;
• Ресей революциясы және Ресей империясының ыдырауымен және кейіннен Кеңес одағының құрылуымен Ресейдегі Азаматтық соғыс &lt;br/&gt;
• Еуропа мен Азиядағы жаппай толқулар мен төңкерістер. &lt;br/&gt;
• Ұлттар Лигасын Құру&lt;br /&gt;|себеп=Қақтығыстың басталуының негізгі себептері:&lt;br/&gt;
• Империализм саясаты. &lt;br/&gt;
• Мемлекеттердің өзара аумақтық және экономикалық претенезиялар. &lt;br/&gt;
• Аустрия-Мажарстанның мұрагері Франц Фердинандты өлтіру. &lt;br/&gt;
• Күш тепе-теңдігін өзгерту. &lt;br/&gt;
• Милитаризацияның өсуі.|причина=Қақтығыстың басталуының негізгі себептері:&lt;br/&gt;
• Империализм саясаты. &lt;br/&gt;
• Мемлекеттердің өзара аумақтық және экономикалық претенезиялар. &lt;br/&gt;
• Аустрия-Мажарстанның мұрагері Франц Фердинандты өлтіру. &lt;br/&gt;
• Күш тепе-теңдігін өзгерту. &lt;br/&gt;
• Милитаризацияның өсуі.|орын=[[Еуропа]], [[Таяу Шығыс]], [[Африка]]|дата=[[28 шілде]] [[1914 жыл|1914]] – [[11 қараша]] [[1918 жыл|1918]]|сурет атауы=Жоғарыдан сағат тілімен:
1916 ж. Британдық Mark V танктері Гинденбург сызығын кесіп өтті, 1918 ж., Дарданеллге мина тигеннен кейін су тасқыны, 1915 ж., Сомме шайқасы кезінде газ маскаларындағы Британдық Виккерс пулеметі, 1916 ж., неміс биплан жауынгерлері Albatros D. III Дуэ маңында, Франция, 1917 ж|жалпы шығындар='''Барлығы:''' &lt;br /&gt;
18 357 000}}

'''Бірінші дүниежүзілік соғыс (Кейде Ұлы соғыс деп те аталады;'''&lt;ref&gt;https://www.jw.org/kk/%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0/%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80/wp20140201/%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81-%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%96-%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D1%96/?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt; [[28 шілде]], [[1914 жыл]] – [[11 қараша]], [[1918 жыл]]) — адамзат тарихындағы алғашқы және кең ауқымды соғыстардың бірі. Бірінші дүниежүзілік соғысына [[Ресей империясы|Ресей]], [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]], [[Британ империясы|Британия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] сияқты мемлекеттер қатысқан. Ол ең жойқын салатын соғыстардың бірі, шамамен 9 миллион адам шайқас фронттарда қырылса, 5 миллион азаматтар оккупация, бомбалау, [[ашаршылық]] немесе ауру әсерлерінен өлген. Онымен бірге [[Осман империясы]] өткізген геноцидтер мен [[1918 жыл|1918]] жылы басталған [[испан грипп]] пандемиясы одан да көп адамдардың өмірлерін алған. 

[[1914 жыл|1914 жылы]]  екі қарсы тұрған альянстарға бөлінген, [[Франция]], [[Ресей]] және [[Ұлыбритания|Британиядан]] тұратын [[Антанта]] және [[Герман империясы|Германия]], [[Аустрия-Мажарстан]] және [[Италия|Италиядан]] тұратын [[Үштік одақ]].[[Сурет:World War I-d.jpg|thumb|right]]

== Бірінші дүниежізілік соғыстың шығу себептері және оның сипаты ==

=== Германияның күшеюі ===
Елдің басын біріктіру арқасында және [[Франк-прусс соғысы|Франк-прусс соғысының]] нәтижесінде 5 миллиард марк контрибуция алған [[Герман империясы]]  өз экономикасын жедел дамыту мүмкіндігіне жетіп, өнеркәсіп өнімдерін шығаруда Англияны үшінші орынға ығыстырып, дүние жүзінде [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тан кейінгі екінші орынға шықты. [[1912 жыл|1912]] жылы, [[Германия]]да 17,6 миллион тонна шойын қорытылса, [[Британ империясы|Британия]] 9 миллион тонна ғана болды. Экономикалық қуатының шапшаң өсуін пайдаланған жас герман империалистері жаңа нарықтық аймақтарды алуға, отарланған жерлерді қайта бөлісуге, еуропалық континентте билік жүргізуге тырысты.
[[Сурет:Returning from World War I.tif|thumb|left]]
Германияның күшеюі [[Еуропа]]дағы басқа ірі мемлекеттерді абыржытты. Әсіресе отарлап алған жері жеткілікті әрі өнеркәсібі ерте дамыған, байырғы империалистік елдерді ― [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] мен [[Ресей империясы|Ресейді]] қатты алаңдатты. Оның үстіне герман–австриялық одақ шартына қол қойылды, оған Италияның қосылуы жас герман империалистерінің Еуропадағы салмағын күшейтті. Осы құрылған үштік одаққа жауап ретінде орыс-француз одағы, кейін [[Антанта]] ретінде белгілі одақ пайда болды. Бұл еуропалық мемлекеттерді екі антогонистік топқа бөліп, екі жақты шешуші шайқасқа дайындыққа кірісті.

Алайда, британиялық басқарушы топтар осы екі тогопистік одаққа деген қарым- қатынасын бірден айқын ұстаған жоқ, себебі, ағылшын империалистерінің француз және ресейлік империалисттеріне қарағанда қарама кайшылықтары күрделі еді. Тіпті Британия алғашқы империалистерінің Еуропадағы ықпалының өзінің орыс және француз бақталастарын әлсіз деп есептеді. Ресейді әлсірету мақсатымен британиялық басшылар 1902 жылы ағылшын-жапон одақ шартын жасады. [[Жапон империясы|Жапония]] мұны өзінің Ресейге қарсы соғысында шебер пайдаланды.
[[Сурет:USS Emeline World War I.jpg|thumb|right]]
Дегенмен, германдық сауданың өсуі, оның жаңа нарықтарды иемденіп, одан британ бұйымдарын ығыстыра бастауы Британия мен Германия арасындағы қатынасты қиындата түсті.
[[Сурет:World War I pilot.jpg|thumb|left|Бірінші Дүниежүзілік соғыстың пилоты.]]
Германияның қуатты әскери-теңіз флот құру үшін бағдарлама жасауы Англияның сыртқы саясатына күрт өзгерістер енгізді. 1904 жылы бұл елде Франциямен жақындасу үшін ірі қадамдар жасалды. Бұл Англия мен Ресей арасындағы қарым-қатынастардың жақсаруына алғы шарт жасады. Патша өкіметі Антантаға тәуелді еді. 1908 жылы оның шет елдерге борышы 8 миллиард сомға тең болды. Оның үстіне Ресей Англия мен Францияның көмегі арқасында бұғаздарды пайдалануға үміт етті. Ал [[Антанта]] Германиямен үлкен соғыс бола қалған жағдайда Ресейдің ірі -әскери күшін пайдаланбақ еді. Бірақ ағылшын-орыс қатынастарын жақсарту ісі қиындыққа түсті. Ең алдымен олар өздерінің [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Тибет]]тегі бақталасты істерін реттеді. Ақырында орыс-француз одағы мен ағылшын–француз [[Антанта]]сы бірігіп, үштік Антантаға айналды.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Бір-біріне қарама-қарсы Үштік Одақ пен Антанта құрылуы басты империалистік мемлекеттер арасындағы күресті одан әрі үдетті. Алайда, одақ құрамына кірген мемлекеттер арасындағы өзара қайшылықтар жойылған жоқ. Мәселен, [[Италия]] мен [[Аустрия-Мажарстан]] монополистерінің өзара қақтығыстарының өршуі нәтижесінде Италия өзі кірген Үштік Одақтан 1909 жылдан бастап іргесін аулақ сала бастады. Ал, Аустрия-Мажарстан ақырында Герман империялистерінің жандайшабына айналды.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Үштік Антантадағы жағдай да осындай еді. Өзара қырқыс тоқталмағанымен, күш алып келе жатқан жас герман империализмі алдында біршама жұптарын сақтай білді. Мысалы, Мароккадағы империалистік билік үшін таластың арты 1911 жылы герман-француз соғысына айналу қаупі туған кезде Англия батыл түрде Францияны қолдады. Германия шегінуге мәжбүр болды, оның солтүстік Африкада отарларға ие болу ойы іске асқан жоқ. Антанта Үштік Одаққа жік салу арқылы әлсіретуге тырысты. Оған 1911 жылғы [[Түрік]]–[[Италия]] соғысын пайдаланды, Антанта Италияны қолдады. Ал Германия Түркияға көмек көрсете алмады. Себебі Аустрия-Мажарстан, Италия және Германия одақтастар еді. Соғыстың нәтижесінде Италия Ливияны билеу құқығына ие болды.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Екі империалистік блоктардың арасындағы күрес 1912–1913 жылдары Балқан соғыстарында жалғасып ақырында бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуын тездетті. [[Бірінші Балқан соғысы]] (9.Х.1912—30.V.1913) Балқан одағы мен Түркия арасында болды. Балқан одағының құрамына [[Болгария]], [[Сербия]], Грекия және Қаратау кірді. Оның құрылуына Ресей мен Антанта белсене қатысты. Осы Одақ арқылы олар Германияның Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ықпалын әлсіретуге тырысты. Алайда, бұл бағытта Англия екіұшты саясат жүргізді. Ол бұл ауданда Германияны әлсіреткісі келгенімен, Ресейдің ықпалының өсуін қаламады да, Түркиядан біржола қол үзгісі келмеді және Ресейдің бұғаздарды пайдалану ниетіне онша қолдау жасамады. Ірі мемлекеттерден қолдау таппаған Түркия жеңілді. Лондон бітімі бойынша Түркия [[Стамбул]] мен Шығыс Франциядағы шағын жерден басқа барлық еуропалық аймағынан айырылды. Германия тағы да батылсыздық көрсетті. Соғыстан Балқан одағы нығайып шықты. Болгарияның шоқтығы биіктеді. Балқан түбегінде Антанта бағыты күшейді.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Әйтсе де Балқан одағының мемлекеттері өз жеңістерінің нәтижелерін бөлісе алмады. Оны Герман-Аустрия топтары пайдаланып, болгар-серб одағын кұлатудың бар амалын істеді. Олар Болгарияны қолдады. Ал Сербия мея Грекия оған қарсы жасырын келісімге келді. Бұл екінші Балқан соғысына әкеп соқты (29.VI—10.VIII.1913). Онда [[Грекия]], Сербия және Қаратау Болгарияға қарсы соғысты. Оларға Румыния мен Түркия қосылды. Соғыс Болгарияның жеңілуімен аяқталды.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Бухарест бітімі бойынша Болгария [[Румыния]]ға Оңтүстік [[Солтүстік Македония]] және Батыс Фракеяның бір бөлігін, Сербияға Солтүстік Македонияны тұтас дерлік берді.
Балқан соғыстары халыққа қайғы-қасірет әкелді. Онда [[Черногория|Қаратау]] 11,9 мың, Грекия 68 мың, Сербия 71 мың, Болгария 156 мың, [[Түркия]] 156 мың адамынан айырылды. 
[[Сурет:Homecoming troops World War I.jpg|thumb|right]]
Бұл соғыстың қорытындысында герман дипломатиясы жетістіктерге жетті. Балқан Одағы жойылды. [[Болгария]] Антанта ықпалынан кетті. Оның есесіне Румыния Аустрия ықпалынан кетіп, Ресеймен жақындасты. Сөйтіп, Балқан түбегіндегі бірінші топ – Сербия, Черногория, [[Грекия]] және Румыния Антантадан қолдау тапты, екінші топ Болгария мен Түркия Германиямен бірікті.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Төніп келе жатқан соғысты АҚШ өзінің экономикалық және саяси бағытын нығайтуға пайдалануға тырысты. Олардың өкілі полковник Хауз екі блокты бір-біріне айдап салудың бар амалын жасады. Алдымен ол АҚШ (бейтараптық сақтайды деп жариялады, ал соғыс бола қалған жағдайда Англия Ресей үшін соғысқа кіріспеуі мүмкін деген болжам жасады. Мұндай тұжырымдар Герман империалистерінің үмітін арттырып, оларды соғысқа итермелейді.

== Бірінші дүниежүзілік соғыс ==
Осы жағдайда 23 маусымда Сараевода австрия тағының мұрагері [[Франц Фердинанд|принц Франц Фердинанд]] серб ұлтшылдық [[Габриело Принцип]] тарапынан өлтірілді. Серб үкіметі бұл қастандық туралы білгенімен, оны қолдамады, өйткені ел онсыз да екі Балқан соғыстарынан шаршаған еді. Ал Аустрия үкіметінде бұған қалай жауап беру керегі туралы пікірлер екіге бөлінді.&lt;ref&gt;Первая мировая война, факты, документы 

Авторы В. Щацилло&lt;/ref&gt; Венада қатты абыржушылық байқалды. Аустрия үкіметі бір айға жуық үн-түнсіз жатып алды. Тек қана Германияның желпінтуінен ғана шілде айында Сербияға қарсы үзілді-кесілді талап қойылды. Ол қойылған он шарттың тоғызын қабылдайтынын мәлімдеді. Тек тергеу ісін жүргізу үшін австриялықтарды өз жерлеріне жіберуге қарсы болды да, барлық даулы мәселелердің төрелігін Гаагалық трибунал шешсін деп сауал салды.
Алайда Аустрия-Мажарстан 28 шілдеде Сербияға соғыс жариялады. Оған жауап ретінде Ресей мобилизацияға кірісті. Германия 1914 жылдың 1-ші тамызында Ресейге, тамызда Францияға соғыс жариялады. 5-ші тамызда Англия ресми түрде соғысқа кірісті. Осы жағдайда [[АҚШ]] бейтараптық сақтады. Ал Түркия мен Болгария аустро-германдық блок жағына шықты.&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt; Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына Германия мен Англия арасындағы антогонизм шешуші рөл атқарды. Осы басты қайшылықпен қатар Германия мен Францияның [[Эльзас]] және [[Лотарингия]] үшін, Германия мен Ресейдің [[Ыстанбұл|Константинополь]] және бұғаздар үшін, Ресей мен Түркияның [[Армения]] және Константинополь үшін, Аустрия мен Ресейдің Балқан үшін, Аустрия мен [[Италия]]ның [[Албания]] үшін талас-тартыстары себеп болды.
[[Сурет:Saranda (World War I).jpg|thumb|right]]
Бірінші дүниежүзілік соғыс сипаты жағынан әділетсіз, жаулаушылық, империалистік соғыс болды. Мемлекеттер жаулау-шылық саясат жүргізді. Соғыс ірі мемлекеттердің империалистік катынастарынан туды. Олар отарлар мен ұсақ елдерді қайта бөлісу үшін ұрыс дала ұрыс даласына шықты. Бұл соғыста екі қақтығыс алдыңғы шепте тұрды. Бірі Англия мен Германия, екіншісі Герман мен Ресей арасында болды. Осы үш ірі мемлекет бірінші дүниежүзілік соғысты бастаушылар болды. Ал қалғандары олардың одақтастары еді. Соғыс шеңберіне біртіндеп құрамында бір жарым миллиардтан астам халық бар 38 мемлекет кірді. Төрттік одаққа Германия, Германия отарларымен, Аустрия-Мажарстан, Түркия мен Болгария кірді. Ал Антантаға — [[Англия]], [[Ресей]], [[Франция]], [[Бельгия]], [[АҚШ]], [[Португалия]], (бәрінің де отарлары бар) [[Сербия]], [[Жапония]], [[Румыния]], [[Грекия]], [[Черногория|Қаратау]] және басқа елдер енді. Империалистік соғысқа байланысты армия қатарына 77 миллион адам шақырылды.Оның ішінде [[Германия]] – 13,2 миллион, [[Аустрия-Мажарстан]] – 9 миллион, [[Түркия]] – 1,8 миллион, [[Болгария]] – 1 миллион, [[Ресей]] – 19 миллион, [[Англия]] – 9,4 миллион, [[Франция]] – 8,1 миллион, [[Италия]] – 5,6 миллион, [[АҚШ]] – 3,9 миллион, [[Румыния]] – 1 миллион және тағы басқалар.s&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9&lt;/ref&gt;

== Соғыс барысы ==

=== Жоспарлар ===
Герман командованиесінің 1914 жылғы жоспары бойынша Германия өз күштерінің көбісін Батыс фронтқа шоғырландырып, ал Шығыс фронтта аз күштерді қалдыру жайлы шешім қабылдады. Неміс Генштабының басшысы Альфред фон Шлиффеннің атымен аталған Шлиффен жоспары бойынша орыстар 6 апта бойы мобилизацияланып жатқанда, неміс әскерлері Француз компаниясын осы уақыт ішінде аяқтауы тиіс болды. Шлиффен жоспары бойынша Германия әскері бейтарап Бельгия жерінен тез өтіп, Француз және Ағылшын армияларын тез талқандауы тиіс еді. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Всеобщая история. Новейшее время.

75- бет&lt;/ref&gt;

Француздар да генерал Жозеф Жофрр ойлап тапқан &quot;XVIII жоспар&quot; деп аталатын әскери планды құрды, ол бойынша Франция армиясы Лотарингияда орналасқан неміс әскеріне фронтальды шабуыл жасап, Рейннен өтіп, неміс армиясын бір шешуші шайқаста жеңуі керек болатын. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Орыстар өз кезегінде [[А жоспары|А жоспарын]] құрды, ол бойынша Ресей армиясы Германияның негізгі күштерін Батыс фронтқа шоғырландырғанын пайдаланып, Аустрия-Мажарстан армиясына негізгі шабуыл жасауы керек еді. 

=== 1914 ===
Батыс фронттағы әскери қимылдар 1914 жылы тамызда Германия әскерінің Бельгия мен Люксембург мемлекетіне басып кіруінен басталды. Немістер 16 тамызда [[Льеж]] бекінісін, 20 тамызда [[Брюссель]] қаласын басып алды. Алайда бельгиялықтар Антверпен қаласына көшіп, қарсылықты жалғастырды. Немістер небәрі 17 күнде Бельгияның көп жерін басып алып, Францияға басып кіруге дайындала бастады. Франция әскерлері 7 тамызда Мюльхаузенді алды. Дегенмен 2 күннен соң неміс армиясы қаланы қайтарып алды. &lt;ref&gt;Первая мировая война: 1914-1918 : факты, документы. &lt;nowiki&gt;ISBN 9785224033126&lt;/nowiki&gt;, ОЛМА-Пресс, 2003, В. К Шацилло&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
* [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}

[[Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Ғаламдық соғыстар]]</text>
      <sha1>dd7r6ugizhlvsl4u4nimz5winxpoubx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елтеріс қаған</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26623</id>
    <revision>
      <id>3618767</id>
      <parentid>2433038</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Білге Құтылық]] бетін [[Елтеріс қаған]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>2433038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2328" sha1="cutwv4qk5d9xm3b818rbybm4dn1889k" xml:space="preserve">'''Білге Құтылық''', Елтеріс (шамамен 650 — 691) — Екінші Шығыс [[Түрік]] қағанатының алғашқы қағаны. Өз есімі —[[Құтылық]], [[Елтеріс Білге]] — лауазымы. 682 — 687 ж. шығыс түркілер Қытайға қарсы азаттық күрестің нәтижесінде өз мемлекеттерін қайта құрады. Күлтегін жазбасы бойынша, Білге Құтылық “[[Тудун]]” лауазымында [[қытай]]ларға, [[оғыздар]]ға, [[хуриган]]дарға, қырғыздарға, хятандар мен татабилерге қарсы 47 жорық жасап, ірі-ірі 20 шайқаста түркілер қолын бастап жеңіске жеткен. Білге Құтылықтың әкесі де [[Ашина]] тайпасын бастап жорыққа қатысқан. Білге Құтылық 687 ж. Орхон өз. бойында қаған болып сайланып, “Елтеріс Білге қаған” (“Елінің басын қосқан білгір данышпан”) деген лауазымға ие болады. Білге Құтылық ел ордасын ежелгі Өтүкенге (Отгон тэнгэр) тігеді. Білге Құтылық тұсында Шығыс [[Түркі]] қағанаты территориясы Алтайдан Шығыс [[Моңғол]] құмына ([[Инь Шань]] жотасы) дейін созылды. Білге Құтылық қайтыс болған соң, таққа інісі Қапаған (693 — 716) отырды. Білге қаған ескерткішінде түркі халқын біріктіріп, іргелі ел еткен Білге Құтылық жайында құнды [[деректер]] берілген.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;

“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}


{{stub}}</text>
      <sha1>cutwv4qk5d9xm3b818rbybm4dn1889k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гидробиология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26838</id>
    <revision>
      <id>3618694</id>
      <parentid>3238382</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5502" sha1="87txdvlxlrx7ef8a9ogfq9t3xlq63gd" xml:space="preserve">'''Гидробиология'''(гидро... және биология) – [[су]]да тіршілік ететін организмдерді (гидробионттар), олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, тіршілік әрекеттерін, сулы [[экожүйе]]лерді және олардың биологиялық өнімділігін зерттейтін кешенді [[ғылым]] саласы. 

Гидробиология ''([[грек тілі|грекше]]:, hydorг - су, bios — тіршілік және logos — ғылым)'' — суда тіршілік ететін организмдер, олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы, тіршілік әрекеттері, өзен-көлдің биологиялық өнімділігі туралы ғылым. Гидробиологиялық зерттеулер ҚР ҮҒА-ның [[Зоология]], [[Микробиология]] және [[вирусология]] институттарында, Қазақ [[балық шаруашылығы]] ғьлыми-өндірістік бірлестігінде, ҚазМУ-да жүргізіледі. Су алқаптарының гидробиологиялық режимі анықталып, оларда жоғары өнімді балық шаруашылығын ұйымдастыру шаралары іздестірілді, балық шаруашылығында пайдалану мақсатымен өзендерге гидробиологиялық түрғыдан [[бонитировка]]лау жасалды. [[Арал теңізі]]нің, [[Балқаш]] көлі мен [[Ертіс]] өзеніндегі бөгендердің [[микрофлора]]сы зерттеліп, олардың өнімділігі анықталды. [[Каспий теңізі]]н мұнайдан және мұнай қосындыларынан тазартуда [[бактерия]]лардың рөлі айқындалды. [[Республика теңіздері]] мен [[өзен]]-[[көл]]дерінің [[гидрофау]]насы қайта құрылуына байланысты олардың қоректік қоры анықталды. [[Іле Алатау]]ындағы су айдындарының гидрофаунасы зерттелді; тіршіліктің су ортасындағы ерекшеліктерін зерттеу. Кейде оны су организмдерінің экологиясы деп те атайды. Өйткені гидробиология жалпы экологиямен тығыз байланысады. Жалпы гидробиологияда арнайы мақсаты бойынша мынадай бөлімдерді ажыратады: санитариялық, ауыл шаруашылықтық, техникалық және т.б. Техникалық гидробиология кемелердің, [[гидротехника]]лык ([[канал]]дар, [[бөгенбөгендер]], [[су бөгені]] және т.б.) және порт имараттарының түбіне қаптап өсетін өсімдіктерді, судағы [[Металдар|металдардың]] биологиялық [[Жегіде|коррозиясының]] себептерін және олармен күресу әдістерін қарастырады; 3) судағы өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттейтін ғылым саласы. Өсімдіктер мен жануарлар олемінің тіршілік жағдайы мен мүхит, теңіз жоне ішкі суқоймалардағы биологиялық өнімділіктердің аракатынастарын зерттейді. Гидробиология негізінен экологиялық ілім. Балық шаруашылығы гидробиологиясы жоне санитариялық, ауыл шаруашылық, техникалық, навигациялық гидробиология болып жіктеледі. [[Гидрология]],[[гидрохимия]], [[гидроэкология]], [[гидрофизика]], колтану және т.б. ғылым салаларымен тығыз байланысты. [[Мелиорациялық құрылыс]] үшін үлкен маңызға ие. Гидробиологиялық зерттеулердің негізінде мелиорацияланатын жерлердегі суқоймалардың гидробиологиялык жүргісі, көлдердің, әуіттердің, бөгендердің, мелиорациялық каналдардың өнімділік мүмкіндіктері, балық шаруашылығына пайдаланьшуы, санитариялық ахуалы, өсімдік басу дәрежелері және өзге де ерекшіліктері зерттеледі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>87txdvlxlrx7ef8a9ogfq9t3xlq63gd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618695</id>
      <parentid>3618694</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5502" sha1="b5mdw275dc947yo7pyquu2a6qb60lhj" xml:space="preserve">'''Гидробиология'''(гидро... және биология) – [[су]]да тіршілік ететін организмдерді (гидробионттар), олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, тіршілік әрекеттерін, сулы [[экожүйе]]лерді және олардың биологиялық өнімділігін зерттейтін кешенді [[ғылым]] саласы. 

Гидробиология ''([[грек тілі|грекше]]:, hydorг - су, bios — тіршілік және logos — ғылым)'' — суда тіршілік ететін организмдер, олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы, тіршілік әрекеттері, өзен-көлдің биологиялық өнімділігі туралы ғылым. Гидробиологиялық зерттеулер ҚР ҮҒА-ның [[Зоология]], [[Микробиология]] және [[вирусология]] институттарында, Қазақ [[балық шаруашылығы]] ғьлыми-өндірістік бірлестігінде, ҚазМУ-да жүргізіледі. Су алқаптарының гидробиологиялық режимі анықталып, оларда жоғары өнімді балық шаруашылығын ұйымдастыру шаралары іздестірілді, балық шаруашылығында пайдалану мақсатымен өзендерге гидробиологиялық тұрғыдан [[бонитировка]]лау жасалды. [[Арал теңізі]]нің, [[Балқаш]] көлі мен [[Ертіс]] өзеніндегі бөгендердің [[микрофлора]]сы зерттеліп, олардың өнімділігі анықталды. [[Каспий теңізі]]н мұнайдан және мұнай қосындыларынан тазартуда [[бактерия]]лардың рөлі айқындалды. [[Республика теңіздері]] мен [[өзен]]-[[көл]]дерінің [[гидрофау]]насы қайта құрылуына байланысты олардың қоректік қоры анықталды. [[Іле Алатау]]ындағы су айдындарының гидрофаунасы зерттелді; тіршіліктің су ортасындағы ерекшеліктерін зерттеу. Кейде оны су организмдерінің экологиясы деп те атайды. Өйткені гидробиология жалпы экологиямен тығыз байланысады. Жалпы гидробиологияда арнайы мақсаты бойынша мынадай бөлімдерді ажыратады: санитариялық, ауыл шаруашылықтық, техникалық және т.б. Техникалық гидробиология кемелердің, [[гидротехника]]лык ([[канал]]дар, [[бөгенбөгендер]], [[су бөгені]] және т.б.) және порт имараттарының түбіне қаптап өсетін өсімдіктерді, судағы [[Металдар|металдардың]] биологиялық [[Жегіде|коррозиясының]] себептерін және олармен күресу әдістерін қарастырады; 3) судағы өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттейтін ғылым саласы. Өсімдіктер мен жануарлар олемінің тіршілік жағдайы мен мүхит, теңіз жоне ішкі суқоймалардағы биологиялық өнімділіктердің аракатынастарын зерттейді. Гидробиология негізінен экологиялық ілім. Балық шаруашылығы гидробиологиясы жоне санитариялық, ауыл шаруашылық, техникалық, навигациялық гидробиология болып жіктеледі. [[Гидрология]],[[гидрохимия]], [[гидроэкология]], [[гидрофизика]], колтану және т.б. ғылым салаларымен тығыз байланысты. [[Мелиорациялық құрылыс]] үшін үлкен маңызға ие. Гидробиологиялық зерттеулердің негізінде мелиорацияланатын жерлердегі суқоймалардың гидробиологиялык жүргісі, көлдердің, әуіттердің, бөгендердің, мелиорациялық каналдардың өнімділік мүмкіндіктері, балық шаруашылығына пайдаланьшуы, санитариялық ахуалы, өсімдік басу дәрежелері және өзге де ерекшіліктері зерттеледі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>b5mdw275dc947yo7pyquu2a6qb60lhj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618697</id>
      <parentid>3618695</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5502" sha1="r86ebgobg4qo01rrl7986tshk2g3pxg" xml:space="preserve">'''Гидробиология'''(гидро... және биология) – [[су]]да тіршілік ететін организмдерді (гидробионттар), олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, тіршілік әрекеттерін, сулы [[экожүйе]]лерді және олардың биологиялық өнімділігін зерттейтін кешенді [[ғылым]] саласы. 

Гидробиология ''([[грек тілі|грекше]]:, hydorг - су, bios — тіршілік және logos — ғылым)'' — суда тіршілік ететін организмдер, олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы, тіршілік әрекеттері, өзен-көлдің биологиялық өнімділігі туралы ғылым. Гидробиологиялық зерттеулер ҚР ҮҒА-ның [[Зоология]], [[Микробиология]] және [[вирусология]] институттарында, Қазақ [[балық шаруашылығы]] ғьлыми-өндірістік бірлестігінде, ҚазМУ-да жүргізіледі. Су алқаптарының гидробиологиялық режимі анықталып, оларда жоғары өнімді балық шаруашылығын ұйымдастыру шаралары іздестірілді, балық шаруашылығында пайдалану мақсатымен өзендерге гидробиологиялық тұрғыдан [[бонитировка]]лау жасалды. [[Арал теңізі]]нің, [[Балқаш]] көлі мен [[Ертіс]] өзеніндегі бөгендердің [[микрофлора]]сы зерттеліп, олардың өнімділігі анықталды. [[Каспий теңізі]]н мұнайдан және мұнай қосындыларынан тазартуда [[бактерия]]лардың рөлі айқындалды. [[Республика теңіздері]] мен [[өзен]]-[[көл]]дерінің [[гидрофау]]насы қайта құрылуына байланысты олардың қоректік қоры анықталды. [[Іле Алатау]]ындағы су айдындарының гидрофаунасы зерттелді; тіршіліктің су ортасындағы ерекшеліктерін зерттеу. Кейде оны су организмдерінің экологиясы деп те атайды. Өйткені гидробиология жалпы экологиямен тығыз байланысады. Жалпы гидробиологияда арнайы мақсаты бойынша мынадай бөлімдерді ажыратады: санитариялық, ауыл шаруашылықтық, техникалық және т.б. Техникалық гидробиология кемелердің, [[гидротехника]]лык ([[канал]]дар, [[бөгенбөгендер]], [[су бөгені]] және т.б.) және порт имараттарының түбіне қаптап өсетін өсімдіктерді, судағы [[Металдар|металдардың]] биологиялық [[Жегіде|коррозиясының]] себептерін және олармен күресу әдістерін қарастырады; 3) судағы өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттейтін ғылым саласы. Өсімдіктер мен жануарлар өлемінің тіршілік жағдайы мен мүхит, теңіз жоне ішкі суқоймалардағы биологиялық өнімділіктердің аракатынастарын зерттейді. Гидробиология негізінен экологиялық ілім. Балық шаруашылығы гидробиологиясы жоне санитариялық, ауыл шаруашылық, техникалық, навигациялық гидробиология болып жіктеледі. [[Гидрология]],[[гидрохимия]], [[гидроэкология]], [[гидрофизика]], колтану және т.б. ғылым салаларымен тығыз байланысты. [[Мелиорациялық құрылыс]] үшін үлкен маңызға ие. Гидробиологиялық зерттеулердің негізінде мелиорацияланатын жерлердегі суқоймалардың гидробиологиялык жүргісі, көлдердің, әуіттердің, бөгендердің, мелиорациялық каналдардың өнімділік мүмкіндіктері, балық шаруашылығына пайдаланьшуы, санитариялық ахуалы, өсімдік басу дәрежелері және өзге де ерекшіліктері зерттеледі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>r86ebgobg4qo01rrl7986tshk2g3pxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618698</id>
      <parentid>3618697</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5502" sha1="qz6s8rwiyb6d8ik2pyqi7phsj9e16xh" xml:space="preserve">'''Гидробиология'''(гидро... және биология) – [[су]]да тіршілік ететін организмдерді (гидробионттар), олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, тіршілік әрекеттерін, сулы [[экожүйе]]лерді және олардың биологиялық өнімділігін зерттейтін кешенді [[ғылым]] саласы. 

Гидробиология ''([[грек тілі|грекше]]:, hydorг - су, bios — тіршілік және logos — ғылым)'' — суда тіршілік ететін организмдер, олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы, тіршілік әрекеттері, өзен-көлдің биологиялық өнімділігі туралы ғылым. Гидробиологиялық зерттеулер ҚР ҮҒА-ның [[Зоология]], [[Микробиология]] және [[вирусология]] институттарында, Қазақ [[балық шаруашылығы]] ғьлыми-өндірістік бірлестігінде, ҚазМУ-да жүргізіледі. Су алқаптарының гидробиологиялық режимі анықталып, оларда жоғары өнімді балық шаруашылығын ұйымдастыру шаралары іздестірілді, балық шаруашылығында пайдалану мақсатымен өзендерге гидробиологиялық тұрғыдан [[бонитировка]]лау жасалды. [[Арал теңізі]]нің, [[Балқаш]] көлі мен [[Ертіс]] өзеніндегі бөгендердің [[микрофлора]]сы зерттеліп, олардың өнімділігі анықталды. [[Каспий теңізі]]н мұнайдан және мұнай қосындыларынан тазартуда [[бактерия]]лардың рөлі айқындалды. [[Республика теңіздері]] мен [[өзен]]-[[көл]]дерінің [[гидрофау]]насы қайта құрылуына байланысты олардың қоректік қоры анықталды. [[Іле Алатау]]ындағы су айдындарының гидрофаунасы зерттелді; тіршіліктің су ортасындағы ерекшеліктерін зерттеу. Кейде оны су организмдерінің экологиясы деп те атайды. Өйткені гидробиология жалпы экологиямен тығыз байланысады. Жалпы гидробиологияда арнайы мақсаты бойынша мынадай бөлімдерді ажыратады: санитариялық, ауыл шаруашылықтық, техникалық және т.б. Техникалық гидробиология кемелердің, [[гидротехника]]лык ([[канал]]дар, [[бөгенбөгендер]], [[су бөгені]] және т.б.) және порт имараттарының түбіне қаптап өсетін өсімдіктерді, судағы [[Металдар|металдардың]] биологиялық [[Жегіде|коррозиясының]] себептерін және олармен күресу әдістерін қарастырады; 3) судағы өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттейтін ғылым саласы. Өсімдіктер мен жануарлар өлімінің тіршілік жағдайы мен мүхит, теңіз жоне ішкі суқоймалардағы биологиялық өнімділіктердің аракатынастарын зерттейді. Гидробиология негізінен экологиялық ілім. Балық шаруашылығы гидробиологиясы жоне санитариялық, ауыл шаруашылық, техникалық, навигациялық гидробиология болып жіктеледі. [[Гидрология]],[[гидрохимия]], [[гидроэкология]], [[гидрофизика]], колтану және т.б. ғылым салаларымен тығыз байланысты. [[Мелиорациялық құрылыс]] үшін үлкен маңызға ие. Гидробиологиялық зерттеулердің негізінде мелиорацияланатын жерлердегі суқоймалардың гидробиологиялык жүргісі, көлдердің, әуіттердің, бөгендердің, мелиорациялық каналдардың өнімділік мүмкіндіктері, балық шаруашылығына пайдаланьшуы, санитариялық ахуалы, өсімдік басу дәрежелері және өзге де ерекшіліктері зерттеледі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>qz6s8rwiyb6d8ik2pyqi7phsj9e16xh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618699</id>
      <parentid>3618698</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5502" sha1="dpbkyl01rj5j5bckkw4y2mwwexmio02" xml:space="preserve">'''Гидробиология'''(гидро... және биология) – [[су]]да тіршілік ететін организмдерді (гидробионттар), олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, тіршілік әрекеттерін, сулы [[экожүйе]]лерді және олардың биологиялық өнімділігін зерттейтін кешенді [[ғылым]] саласы. 

Гидробиология ''([[грек тілі|грекше]]:, hydorг - су, bios — тіршілік және logos — ғылым)'' — суда тіршілік ететін организмдер, олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы, тіршілік әрекеттері, өзен-көлдің биологиялық өнімділігі туралы ғылым. Гидробиологиялық зерттеулер ҚР ҮҒА-ның [[Зоология]], [[Микробиология]] және [[вирусология]] институттарында, Қазақ [[балық шаруашылығы]] ғьлыми-өндірістік бірлестігінде, ҚазМУ-да жүргізіледі. Су алқаптарының гидробиологиялық режимі анықталып, оларда жоғары өнімді балық шаруашылығын ұйымдастыру шаралары іздестірілді, балық шаруашылығында пайдалану мақсатымен өзендерге гидробиологиялық тұрғыдан [[бонитировка]]лау жасалды. [[Арал теңізі]]нің, [[Балқаш]] көлі мен [[Ертіс]] өзеніндегі бөгендердің [[микрофлора]]сы зерттеліп, олардың өнімділігі анықталды. [[Каспий теңізі]]н мұнайдан және мұнай қосындыларынан тазартуда [[бактерия]]лардың рөлі айқындалды. [[Республика теңіздері]] мен [[өзен]]-[[көл]]дерінің [[гидрофау]]насы қайта құрылуына байланысты олардың қоректік қоры анықталды. [[Іле Алатау]]ындағы су айдындарының гидрофаунасы зерттелді; тіршіліктің су ортасындағы ерекшеліктерін зерттеу. Кейде оны су организмдерінің экологиясы деп те атайды. Өйткені гидробиология жалпы экологиямен тығыз байланысады. Жалпы гидробиологияда арнайы мақсаты бойынша мынадай бөлімдерді ажыратады: санитариялық, ауыл шаруашылықтық, техникалық және т.б. Техникалық гидробиология кемелердің, [[гидротехника]]лык ([[канал]]дар, [[бөгенбөгендер]], [[су бөгені]] және т.б.) және порт имараттарының түбіне қаптап өсетін өсімдіктерді, судағы [[Металдар|металдардың]] биологиялық [[Жегіде|коррозиясының]] себептерін және олармен күресу әдістерін қарастырады; 3) судағы өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттейтін ғылым саласы. Өсімдіктер мен жануарлар өлімінің тіршілік жағдайы мен мұхит, теңіз жоне ішкі суқоймалардағы биологиялық өнімділіктердің аракатынастарын зерттейді. Гидробиология негізінен экологиялық ілім. Балық шаруашылығы гидробиологиясы жоне санитариялық, ауыл шаруашылық, техникалық, навигациялық гидробиология болып жіктеледі. [[Гидрология]],[[гидрохимия]], [[гидроэкология]], [[гидрофизика]], колтану және т.б. ғылым салаларымен тығыз байланысты. [[Мелиорациялық құрылыс]] үшін үлкен маңызға ие. Гидробиологиялық зерттеулердің негізінде мелиорацияланатын жерлердегі суқоймалардың гидробиологиялык жүргісі, көлдердің, әуіттердің, бөгендердің, мелиорациялық каналдардың өнімділік мүмкіндіктері, балық шаруашылығына пайдаланьшуы, санитариялық ахуалы, өсімдік басу дәрежелері және өзге де ерекшіліктері зерттеледі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>dpbkyl01rj5j5bckkw4y2mwwexmio02</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618701</id>
      <parentid>3618699</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5502" sha1="poqvvpnuu0lmac3l6mnn6j2rx77alng" xml:space="preserve">'''Гидробиология'''(гидро... және биология) – [[су]]да тіршілік ететін организмдерді (гидробионттар), олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, тіршілік әрекеттерін, сулы [[экожүйе]]лерді және олардың биологиялық өнімділігін зерттейтін кешенді [[ғылым]] саласы. 

Гидробиология ''([[грек тілі|грекше]]:, hydorг - су, bios — тіршілік және logos — ғылым)'' — суда тіршілік ететін организмдер, олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы, тіршілік әрекеттері, өзен-көлдің биологиялық өнімділігі туралы ғылым. Гидробиологиялық зерттеулер ҚР ҮҒА-ның [[Зоология]], [[Микробиология]] және [[вирусология]] институттарында, Қазақ [[балық шаруашылығы]] ғьлыми-өндірістік бірлестігінде, ҚазМУ-да жүргізіледі. Су алқаптарының гидробиологиялық режимі анықталып, оларда жоғары өнімді балық шаруашылығын ұйымдастыру шаралары іздестірілді, балық шаруашылығында пайдалану мақсатымен өзендерге гидробиологиялық тұрғыдан [[бонитировка]]лау жасалды. [[Арал теңізі]]нің, [[Балқаш]] көлі мен [[Ертіс]] өзеніндегі бөгендердің [[микрофлора]]сы зерттеліп, олардың өнімділігі анықталды. [[Каспий теңізі]]н мұнайдан және мұнай қосындыларынан тазартуда [[бактерия]]лардың рөлі айқындалды. [[Республика теңіздері]] мен [[өзен]]-[[көл]]дерінің [[гидрофау]]насы қайта құрылуына байланысты олардың қоректік қоры анықталды. [[Іле Алатау]]ындағы су айдындарының гидрофаунасы зерттелді; тіршіліктің су ортасындағы ерекшеліктерін зерттеу. Кейде оны су организмдерінің экологиясы деп те атайды. Өйткені гидробиология жалпы экологиямен тығыз байланысады. Жалпы гидробиологияда арнайы мақсаты бойынша мынадай бөлімдерді ажыратады: санитариялық, ауыл шаруашылықтық, техникалық және т.б. Техникалық гидробиология кемелердің, [[гидротехника]]лык ([[канал]]дар, [[бөгенбөгендер]], [[су бөгені]] және т.б.) және порт имараттарының түбіне қаптап өсетін өсімдіктерді, судағы [[Металдар|металдардың]] биологиялық [[Жегіде|коррозиясының]] себептерін және олармен күресу әдістерін қарастырады; 3) судағы өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттейтін ғылым саласы. Өсімдіктер мен жануарлар өлімінің тіршілік жағдайы мен мұхит, теңіз және ішкі суқоймалардағы биологиялық өнімділіктердің аракатынастарын зерттейді. Гидробиология негізінен экологиялық ілім. Балық шаруашылығы гидробиологиясы жоне санитариялық, ауыл шаруашылық, техникалық, навигациялық гидробиология болып жіктеледі. [[Гидрология]],[[гидрохимия]], [[гидроэкология]], [[гидрофизика]], колтану және т.б. ғылым салаларымен тығыз байланысты. [[Мелиорациялық құрылыс]] үшін үлкен маңызға ие. Гидробиологиялық зерттеулердің негізінде мелиорацияланатын жерлердегі суқоймалардың гидробиологиялык жүргісі, көлдердің, әуіттердің, бөгендердің, мелиорациялық каналдардың өнімділік мүмкіндіктері, балық шаруашылығына пайдаланьшуы, санитариялық ахуалы, өсімдік басу дәрежелері және өзге де ерекшіліктері зерттеледі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>poqvvpnuu0lmac3l6mnn6j2rx77alng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618702</id>
      <parentid>3618701</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5502" sha1="g5r3byr11picu4rlvvpqn6voncv14nm" xml:space="preserve">'''Гидробиология'''(гидро... және биология) – [[су]]да тіршілік ететін организмдерді (гидробионттар), олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, тіршілік әрекеттерін, сулы [[экожүйе]]лерді және олардың биологиялық өнімділігін зерттейтін кешенді [[ғылым]] саласы. 

Гидробиология ''([[грек тілі|грекше]]:, hydorг - су, bios — тіршілік және logos — ғылым)'' — суда тіршілік ететін организмдер, олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы, тіршілік әрекеттері, өзен-көлдің биологиялық өнімділігі туралы ғылым. Гидробиологиялық зерттеулер ҚР ҮҒА-ның [[Зоология]], [[Микробиология]] және [[вирусология]] институттарында, Қазақ [[балық шаруашылығы]] ғьлыми-өндірістік бірлестігінде, ҚазМУ-да жүргізіледі. Су алқаптарының гидробиологиялық режимі анықталып, оларда жоғары өнімді балық шаруашылығын ұйымдастыру шаралары іздестірілді, балық шаруашылығында пайдалану мақсатымен өзендерге гидробиологиялық тұрғыдан [[бонитировка]]лау жасалды. [[Арал теңізі]]нің, [[Балқаш]] көлі мен [[Ертіс]] өзеніндегі бөгендердің [[микрофлора]]сы зерттеліп, олардың өнімділігі анықталды. [[Каспий теңізі]]н мұнайдан және мұнай қосындыларынан тазартуда [[бактерия]]лардың рөлі айқындалды. [[Республика теңіздері]] мен [[өзен]]-[[көл]]дерінің [[гидрофау]]насы қайта құрылуына байланысты олардың қоректік қоры анықталды. [[Іле Алатау]]ындағы су айдындарының гидрофаунасы зерттелді; тіршіліктің су ортасындағы ерекшеліктерін зерттеу. Кейде оны су организмдерінің экологиясы деп те атайды. Өйткені гидробиология жалпы экологиямен тығыз байланысады. Жалпы гидробиологияда арнайы мақсаты бойынша мынадай бөлімдерді ажыратады: санитариялық, ауыл шаруашылықтық, техникалық және т.б. Техникалық гидробиология кемелердің, [[гидротехника]]лык ([[канал]]дар, [[бөгенбөгендер]], [[су бөгені]] және т.б.) және порт имараттарының түбіне қаптап өсетін өсімдіктерді, судағы [[Металдар|металдардың]] биологиялық [[Жегіде|коррозиясының]] себептерін және олармен күресу әдістерін қарастырады; 3) судағы өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттейтін ғылым саласы. Өсімдіктер мен жануарлар өлімінің тіршілік жағдайы мен мұхит, теңіз және ішкі суқоймалардағы биологиялық өнімділіктердің арақатынастарын зерттейді. Гидробиология негізінен экологиялық ілім. Балық шаруашылығы гидробиологиясы жоне санитариялық, ауыл шаруашылық, техникалық, навигациялық гидробиология болып жіктеледі. [[Гидрология]],[[гидрохимия]], [[гидроэкология]], [[гидрофизика]], колтану және т.б. ғылым салаларымен тығыз байланысты. [[Мелиорациялық құрылыс]] үшін үлкен маңызға ие. Гидробиологиялық зерттеулердің негізінде мелиорацияланатын жерлердегі суқоймалардың гидробиологиялык жүргісі, көлдердің, әуіттердің, бөгендердің, мелиорациялық каналдардың өнімділік мүмкіндіктері, балық шаруашылығына пайдаланьшуы, санитариялық ахуалы, өсімдік басу дәрежелері және өзге де ерекшіліктері зерттеледі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>g5r3byr11picu4rlvvpqn6voncv14nm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618704</id>
      <parentid>3618702</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5502" sha1="lodn4q6er0hvqihemgnausej2tq4k5x" xml:space="preserve">'''Гидробиология'''(гидро... және биология) – [[су]]да тіршілік ететін организмдерді (гидробионттар), олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, тіршілік әрекеттерін, сулы [[экожүйе]]лерді және олардың биологиялық өнімділігін зерттейтін кешенді [[ғылым]] саласы. 

Гидробиология ''([[грек тілі|грекше]]:, hydorг - су, bios — тіршілік және logos — ғылым)'' — суда тіршілік ететін организмдер, олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы, тіршілік әрекеттері, өзен-көлдің биологиялық өнімділігі туралы ғылым. Гидробиологиялық зерттеулер ҚР ҮҒА-ның [[Зоология]], [[Микробиология]] және [[вирусология]] институттарында, Қазақ [[балық шаруашылығы]] ғьлыми-өндірістік бірлестігінде, ҚазМУ-да жүргізіледі. Су алқаптарының гидробиологиялық режимі анықталып, оларда жоғары өнімді балық шаруашылығын ұйымдастыру шаралары іздестірілді, балық шаруашылығында пайдалану мақсатымен өзендерге гидробиологиялық тұрғыдан [[бонитировка]]лау жасалды. [[Арал теңізі]]нің, [[Балқаш]] көлі мен [[Ертіс]] өзеніндегі бөгендердің [[микрофлора]]сы зерттеліп, олардың өнімділігі анықталды. [[Каспий теңізі]]н мұнайдан және мұнай қосындыларынан тазартуда [[бактерия]]лардың рөлі айқындалды. [[Республика теңіздері]] мен [[өзен]]-[[көл]]дерінің [[гидрофау]]насы қайта құрылуына байланысты олардың қоректік қоры анықталды. [[Іле Алатау]]ындағы су айдындарының гидрофаунасы зерттелді; тіршіліктің су ортасындағы ерекшеліктерін зерттеу. Кейде оны су организмдерінің экологиясы деп те атайды. Өйткені гидробиология жалпы экологиямен тығыз байланысады. Жалпы гидробиологияда арнайы мақсаты бойынша мынадай бөлімдерді ажыратады: санитариялық, ауыл шаруашылықтық, техникалық және т.б. Техникалық гидробиология кемелердің, [[гидротехника]]лык ([[канал]]дар, [[бөгенбөгендер]], [[су бөгені]] және т.б.) және порт имараттарының түбіне қаптап өсетін өсімдіктерді, судағы [[Металдар|металдардың]] биологиялық [[Жегіде|коррозиясының]] себептерін және олармен күресу әдістерін қарастырады; 3) судағы өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттейтін ғылым саласы. Өсімдіктер мен жануарлар өлімінің тіршілік жағдайы мен мұхит, теңіз және ішкі суқоймалардағы биологиялық өнімділіктердің арақатынастарын зерттейді. Гидробиология негізінен экологиялық ілім. Балық шаруашылығы гидробиологиясы және санитариялық, ауыл шаруашылық, техникалық, навигациялық гидробиология болып жіктеледі. [[Гидрология]],[[гидрохимия]], [[гидроэкология]], [[гидрофизика]], колтану және т.б. ғылым салаларымен тығыз байланысты. [[Мелиорациялық құрылыс]] үшін үлкен маңызға ие. Гидробиологиялық зерттеулердің негізінде мелиорацияланатын жерлердегі суқоймалардың гидробиологиялык жүргісі, көлдердің, әуіттердің, бөгендердің, мелиорациялық каналдардың өнімділік мүмкіндіктері, балық шаруашылығына пайдаланьшуы, санитариялық ахуалы, өсімдік басу дәрежелері және өзге де ерекшіліктері зерттеледі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>lodn4q6er0hvqihemgnausej2tq4k5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618708</id>
      <parentid>3618704</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5502" sha1="nmb345zrkcxcxq2xxwbkoxp7uiz460s" xml:space="preserve">'''Гидробиология'''(гидро... және биология) – [[су]]да тіршілік ететін организмдерді (гидробионттар), олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, тіршілік әрекеттерін, сулы [[экожүйе]]лерді және олардың биологиялық өнімділігін зерттейтін кешенді [[ғылым]] саласы. 

Гидробиология ''([[грек тілі|грекше]]:, hydorг - су, bios — тіршілік және logos — ғылым)'' — суда тіршілік ететін организмдер, олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы, тіршілік әрекеттері, өзен-көлдің биологиялық өнімділігі туралы ғылым. Гидробиологиялық зерттеулер ҚР ҮҒА-ның [[Зоология]], [[Микробиология]] және [[вирусология]] институттарында, Қазақ [[балық шаруашылығы]] ғьлыми-өндірістік бірлестігінде, ҚазМУ-да жүргізіледі. Су алқаптарының гидробиологиялық режимі анықталып, оларда жоғары өнімді балық шаруашылығын ұйымдастыру шаралары іздестірілді, балық шаруашылығында пайдалану мақсатымен өзендерге гидробиологиялық тұрғыдан [[бонитировка]]лау жасалды. [[Арал теңізі]]нің, [[Балқаш]] көлі мен [[Ертіс]] өзеніндегі бөгендердің [[микрофлора]]сы зерттеліп, олардың өнімділігі анықталды. [[Каспий теңізі]]н мұнайдан және мұнай қосындыларынан тазартуда [[бактерия]]лардың рөлі айқындалды. [[Республика теңіздері]] мен [[өзен]]-[[көл]]дерінің [[гидрофау]]насы қайта құрылуына байланысты олардың қоректік қоры анықталды. [[Іле Алатау]]ындағы су айдындарының гидрофаунасы зерттелді; тіршіліктің су ортасындағы ерекшеліктерін зерттеу. Кейде оны су организмдерінің экологиясы деп те атайды. Өйткені гидробиология жалпы экологиямен тығыз байланысады. Жалпы гидробиологияда арнайы мақсаты бойынша мынадай бөлімдерді ажыратады: санитариялық, ауыл шаруашылықтық, техникалық және т.б. Техникалық гидробиология кемелердің, [[гидротехника]]лык ([[канал]]дар, [[бөгенбөгендер]], [[су бөгені]] және т.б.) және порт имараттарының түбіне қаптап өсетін өсімдіктерді, судағы [[Металдар|металдардың]] биологиялық [[Жегіде|коррозиясының]] себептерін және олармен күресу әдістерін қарастырады; 3) судағы өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттейтін ғылым саласы. Өсімдіктер мен жануарлар өлімінің тіршілік жағдайы мен мұхит, теңіз және ішкі суқоймалардағы биологиялық өнімділіктердің арақатынастарын зерттейді. Гидробиология негізінен экологиялық ілім. Балық шаруашылығы гидробиологиясы және санитариялық, ауыл шаруашылық, техникалық, навигациялық гидробиология болып жіктеледі. [[Гидрология]],[[гидрохимия]], [[гидроэкология]], [[гидрофизика]], қолтану және т.б. ғылым салаларымен тығыз байланысты. [[Мелиорациялық құрылыс]] үшін үлкен маңызға ие. Гидробиологиялық зерттеулердің негізінде мелиорацияланатын жерлердегі суқоймалардың гидробиологиялык жүргісі, көлдердің, әуіттердің, бөгендердің, мелиорациялық каналдардың өнімділік мүмкіндіктері, балық шаруашылығына пайдаланьшуы, санитариялық ахуалы, өсімдік басу дәрежелері және өзге де ерекшіліктері зерттеледі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>nmb345zrkcxcxq2xxwbkoxp7uiz460s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618709</id>
      <parentid>3618708</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5502" sha1="1pzmc1utahhkvcumzm73ai3mbd0lhz9" xml:space="preserve">'''Гидробиология'''(гидро... және биология) – [[су]]да тіршілік ететін организмдерді (гидробионттар), олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, тіршілік әрекеттерін, сулы [[экожүйе]]лерді және олардың биологиялық өнімділігін зерттейтін кешенді [[ғылым]] саласы. 

Гидробиология ''([[грек тілі|грекше]]:, hydorг - су, bios — тіршілік және logos — ғылым)'' — суда тіршілік ететін организмдер, олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы, тіршілік әрекеттері, өзен-көлдің биологиялық өнімділігі туралы ғылым. Гидробиологиялық зерттеулер ҚР ҮҒА-ның [[Зоология]], [[Микробиология]] және [[вирусология]] институттарында, Қазақ [[балық шаруашылығы]] ғьлыми-өндірістік бірлестігінде, ҚазМУ-да жүргізіледі. Су алқаптарының гидробиологиялық режимі анықталып, оларда жоғары өнімді балық шаруашылығын ұйымдастыру шаралары іздестірілді, балық шаруашылығында пайдалану мақсатымен өзендерге гидробиологиялық тұрғыдан [[бонитировка]]лау жасалды. [[Арал теңізі]]нің, [[Балқаш]] көлі мен [[Ертіс]] өзеніндегі бөгендердің [[микрофлора]]сы зерттеліп, олардың өнімділігі анықталды. [[Каспий теңізі]]н мұнайдан және мұнай қосындыларынан тазартуда [[бактерия]]лардың рөлі айқындалды. [[Республика теңіздері]] мен [[өзен]]-[[көл]]дерінің [[гидрофау]]насы қайта құрылуына байланысты олардың қоректік қоры анықталды. [[Іле Алатау]]ындағы су айдындарының гидрофаунасы зерттелді; тіршіліктің су ортасындағы ерекшеліктерін зерттеу. Кейде оны су организмдерінің экологиясы деп те атайды. Өйткені гидробиология жалпы экологиямен тығыз байланысады. Жалпы гидробиологияда арнайы мақсаты бойынша мынадай бөлімдерді ажыратады: санитариялық, ауыл шаруашылықтық, техникалық және т.б. Техникалық гидробиология кемелердің, [[гидротехника]]лык ([[канал]]дар, [[бөгенбөгендер]], [[су бөгені]] және т.б.) және порт имараттарының түбіне қаптап өсетін өсімдіктерді, судағы [[Металдар|металдардың]] биологиялық [[Жегіде|коррозиясының]] себептерін және олармен күресу әдістерін қарастырады; 3) судағы өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттейтін ғылым саласы. Өсімдіктер мен жануарлар өлімінің тіршілік жағдайы мен мұхит, теңіз және ішкі суқоймалардағы биологиялық өнімділіктердің арақатынастарын зерттейді. Гидробиология негізінен экологиялық ілім. Балық шаруашылығы гидробиологиясы және санитариялық, ауыл шаруашылық, техникалық, навигациялық гидробиология болып жіктеледі. [[Гидрология]],[[гидрохимия]], [[гидроэкология]], [[гидрофизика]], қолдану және т.б. ғылым салаларымен тығыз байланысты. [[Мелиорациялық құрылыс]] үшін үлкен маңызға ие. Гидробиологиялық зерттеулердің негізінде мелиорацияланатын жерлердегі суқоймалардың гидробиологиялык жүргісі, көлдердің, әуіттердің, бөгендердің, мелиорациялық каналдардың өнімділік мүмкіндіктері, балық шаруашылығына пайдаланьшуы, санитариялық ахуалы, өсімдік басу дәрежелері және өзге де ерекшіліктері зерттеледі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>1pzmc1utahhkvcumzm73ai3mbd0lhz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618712</id>
      <parentid>3618709</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5502" sha1="t4m4xv5784bjab585zv5ad9q0dpt7c8" xml:space="preserve">'''Гидробиология'''(гидро... және биология) – [[су]]да тіршілік ететін организмдерді (гидробионттар), олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, тіршілік әрекеттерін, сулы [[экожүйе]]лерді және олардың биологиялық өнімділігін зерттейтін кешенді [[ғылым]] саласы. 

Гидробиология ''([[грек тілі|грекше]]:, hydorг - су, bios — тіршілік және logos — ғылым)'' — суда тіршілік ететін организмдер, олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы, тіршілік әрекеттері, өзен-көлдің биологиялық өнімділігі туралы ғылым. Гидробиологиялық зерттеулер ҚР ҮҒА-ның [[Зоология]], [[Микробиология]] және [[вирусология]] институттарында, Қазақ [[балық шаруашылығы]] ғьлыми-өндірістік бірлестігінде, ҚазМУ-да жүргізіледі. Су алқаптарының гидробиологиялық режимі анықталып, оларда жоғары өнімді балық шаруашылығын ұйымдастыру шаралары іздестірілді, балық шаруашылығында пайдалану мақсатымен өзендерге гидробиологиялық тұрғыдан [[бонитировка]]лау жасалды. [[Арал теңізі]]нің, [[Балқаш]] көлі мен [[Ертіс]] өзеніндегі бөгендердің [[микрофлора]]сы зерттеліп, олардың өнімділігі анықталды. [[Каспий теңізі]]н мұнайдан және мұнай қосындыларынан тазартуда [[бактерия]]лардың рөлі айқындалды. [[Республика теңіздері]] мен [[өзен]]-[[көл]]дерінің [[гидрофау]]насы қайта құрылуына байланысты олардың қоректік қоры анықталды. [[Іле Алатау]]ындағы су айдындарының гидрофаунасы зерттелді; тіршіліктің су ортасындағы ерекшеліктерін зерттеу. Кейде оны су организмдерінің экологиясы деп те атайды. Өйткені гидробиология жалпы экологиямен тығыз байланысады. Жалпы гидробиологияда арнайы мақсаты бойынша мынадай бөлімдерді ажыратады: санитариялық, ауыл шаруашылықтық, техникалық және т.б. Техникалық гидробиология кемелердің, [[гидротехника]]лык ([[канал]]дар, [[бөгенбөгендер]], [[су бөгені]] және т.б.) және порт имараттарының түбіне қаптап өсетін өсімдіктерді, судағы [[Металдар|металдардың]] биологиялық [[Жегіде|коррозиясының]] себептерін және олармен күресу әдістерін қарастырады; 3) судағы өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттейтін ғылым саласы. Өсімдіктер мен жануарлар өлімінің тіршілік жағдайы мен мұхит, теңіз және ішкі суқоймалардағы биологиялық өнімділіктердің арақатынастарын зерттейді. Гидробиология негізінен экологиялық ілім. Балық шаруашылығы гидробиологиясы және санитариялық, ауыл шаруашылық, техникалық, навигациялық гидробиология болып жіктеледі. [[Гидрология]],[[гидрохимия]], [[гидроэкология]], [[гидрофизика]], қолдану және т.б. ғылым салаларымен тығыз байланысты. [[Мелиорациялық құрылыс]] үшін үлкен маңызға ие. Гидробиологиялық зерттеулердің негізінде мелиорацияланатын жерлердегі суқоймалардың гидробиологиялык жүргісі, көлдердің, әуіттердің, бөгендердің, мелиорациялық каналдардың өнімділік мүмкіндіктері, балық шаруашылығына пайдаланушуы, санитариялық ахуалы, өсімдік басу дәрежелері және өзге де ерекшіліктері зерттеледі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>t4m4xv5784bjab585zv5ad9q0dpt7c8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618713</id>
      <parentid>3618712</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5500" sha1="papkyy2hbnjb51mejzh70fg7rxyc0ri" xml:space="preserve">'''Гидробиология'''(гидро... және биология) – [[су]]да тіршілік ететін организмдерді (гидробионттар), олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, тіршілік әрекеттерін, сулы [[экожүйе]]лерді және олардың биологиялық өнімділігін зерттейтін кешенді [[ғылым]] саласы. 

Гидробиология ''([[грек тілі|грекше]]:, hydorг - су, bios — тіршілік және logos — ғылым)'' — суда тіршілік ететін организмдер, олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы, тіршілік әрекеттері, өзен-көлдің биологиялық өнімділігі туралы ғылым. Гидробиологиялық зерттеулер ҚР ҮҒА-ның [[Зоология]], [[Микробиология]] және [[вирусология]] институттарында, Қазақ [[балық шаруашылығы]] ғьлыми-өндірістік бірлестігінде, ҚазМУ-да жүргізіледі. Су алқаптарының гидробиологиялық режимі анықталып, оларда жоғары өнімді балық шаруашылығын ұйымдастыру шаралары іздестірілді, балық шаруашылығында пайдалану мақсатымен өзендерге гидробиологиялық тұрғыдан [[бонитировка]]лау жасалды. [[Арал теңізі]]нің, [[Балқаш]] көлі мен [[Ертіс]] өзеніндегі бөгендердің [[микрофлора]]сы зерттеліп, олардың өнімділігі анықталды. [[Каспий теңізі]]н мұнайдан және мұнай қосындыларынан тазартуда [[бактерия]]лардың рөлі айқындалды. [[Республика теңіздері]] мен [[өзен]]-[[көл]]дерінің [[гидрофау]]насы қайта құрылуына байланысты олардың қоректік қоры анықталды. [[Іле Алатау]]ындағы су айдындарының гидрофаунасы зерттелді; тіршіліктің су ортасындағы ерекшеліктерін зерттеу. Кейде оны су организмдерінің экологиясы деп те атайды. Өйткені гидробиология жалпы экологиямен тығыз байланысады. Жалпы гидробиологияда арнайы мақсаты бойынша мынадай бөлімдерді ажыратады: санитариялық, ауыл шаруашылықтық, техникалық және т.б. Техникалық гидробиология кемелердің, [[гидротехника]]лык ([[канал]]дар, [[бөгенбөгендер]], [[су бөгені]] және т.б.) және порт имараттарының түбіне қаптап өсетін өсімдіктерді, судағы [[Металдар|металдардың]] биологиялық [[Жегіде|коррозиясының]] себептерін және олармен күресу әдістерін қарастырады; 3) судағы өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттейтін ғылым саласы. Өсімдіктер мен жануарлар өлімінің тіршілік жағдайы мен мұхит, теңіз және ішкі суқоймалардағы биологиялық өнімділіктердің арақатынастарын зерттейді. Гидробиология негізінен экологиялық ілім. Балық шаруашылығы гидробиологиясы және санитариялық, ауыл шаруашылық, техникалық, навигациялық гидробиология болып жіктеледі. [[Гидрология]],[[гидрохимия]], [[гидроэкология]], [[гидрофизика]], қолдану және т.б. ғылым салаларымен тығыз байланысты. [[Мелиорациялық құрылыс]] үшін үлкен маңызға ие. Гидробиологиялық зерттеулердің негізінде мелиорацияланатын жерлердегі суқоймалардың гидробиологиялык жүргісі, көлдердің, әуіттердің, бөгендердің, мелиорациялық каналдардың өнімділік мүмкіндіктері, балық шаруашылығына пайдаланушы, санитариялық ахуалы, өсімдік басу дәрежелері және өзге де ерекшіліктері зерттеледі.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>papkyy2hbnjb51mejzh70fg7rxyc0ri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28125</id>
    <revision>
      <id>3618782</id>
      <parentid>2756016</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5023" sha1="pxpk375esbr5ifnr38zpv41ov61iraa" xml:space="preserve">[[Сурет:Иасы.jpg|thumb | right]]
'''Ясы''' – [[Түркістан]] қаласының ежелгі заманғы және орта ғасырлардағы атауы.

Археологтар ертедегі Ясының орны қазіргі [[Күлтөбе]]ге сәйкес келетінін дәлелдеп отыр. 7 – 12 ғасырларда Ясы төңірегі Шауғар өңірі атанған. Бұл өңір [[Түрік қағанаты]]на қарады. 9 ғасырда қарлұқтар мен оғыздардың қол астында болды. Бұл өңірге 809 – 819 жылдары Хорасан билеушісі әл-Манун, 10 ғасырдың соңында [[Самани Әулеті|Самани әулетінің]] билеуші Наср жаулаушылық жорықтар жасаған. 12 ғасырдың 1-ширегінде қидандар шабуылынан Шауғар құлағаннан кейін, Ясы өлкенің орталығына айналды. [[Қожа Ахмет Ясауи]] осында келіп қоныс тепкен кезде, Ясы атақ-даңққа бөленді. Қожа Ахмет Ясауи қайтыс болғаннан кейін оның қабірі басына мазар тұрғызылды. Ол қасиетті орын деген атқа ие болды. Қаланың [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы жібек жолының]] бойында, [[Дешті-Қыпшақ|Дешті Қыпшақ]] пен [[Орталық Азия|Орта Азияның]] аралығында болуы, географилық жағдайдың қолайлылығы, сонымен бірге адамдардың мазарға тәуәп етуі, сауданың қызу жүруі елді мекеннің өркендеуіне ықпал етті.

==Деректер==
Иасы туралы деректер 13 ғасырда жарық көрген Киракос Гандзакенцидің “Армения тарихы” атты еңбегінде кездеседі. Бұл еңбекте Иасы Асон деген атаумен берілген. Иасы атауы 14 ғасырдан бастап тарихи шығармалардың беттерінде жиі көріне бастады. Шараф әд-Дин Әли Йездидің хабарларына қарағанда, 1388 жылы Иасыны Тоқтамыстың әскерлері талқандап, түрік тайпаларының қасиетті мекеніне айналған Қожа Ахмет Иасауи мазарын тонайды. [[Әмір Темір]] Тоқтамысты талқандағаннан кейін жаулап алған олжаның бір бөлігін Қожа Ахмет Иасауи кесенесін салуға жұмсайды. Иасы орта ғасырларда Орта Азия ғимараттары үрдісі бойынша дамыды: қамал, шаҺристан, рабад қалыптасты. 15 ғасырдың 1-жартысында Шараф әд-Дин Әли Йезди Иасыны шағын елді мекен болды деп атап көрсетсе, ал 16 ғасырда Рузбехан Исфахани “Михманнаме-и Бұхари” атты шығармасында Иасыны былайша суреттейді: “Аса қасиетті Қожаның сағанасы орналасқан Иасы қаласы өрісі кең әрі құнарлы жер, Түркістан аймағының орталығы. Иасы қаласына тауарлар мен қымбат бағалы заттар жеткізіледі де, сол жерде оларды сату басталады. Сондықтан ол көпестердің тең-тең жүктерін шешіп, саяхатшылар тобын әр елге аттандыратын орын болды”. 15 – 17 ғасырларда зираттың төңірегіне ақсүйектер күмбездері салынып, олардың ішінде [[Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі|Рабиға Сұлтан Бегім]] (15 ғ.), [[Есім хан кесенесі|Есім хан]] (17 ғ.) күмбездері ерекше маңызды болды. 1579 жылы Иасы [[Ақназар]] ханның иелігіне айналды, Есім ханнан бастап Қазақ хандығының орталығы болды. Сол кезден бастап Иасы [[Түркістан]] деп атала бастады.

==Сілтемелер==
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>pxpk375esbr5ifnr38zpv41ov61iraa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29197</id>
    <revision>
      <id>3618827</id>
      <parentid>3612946</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3618827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28031" sha1="6ipw162hswa2a24a0wi3i2j0uptj1ya" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі
 |қысқартылған атауы    =
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                = Flag of the President of Kazakhstan.svg
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = [[Қазақстан президентінің байрағы|Қазақстан Президентінің туы]]
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             =
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[20 қазан]] [[1995 жыл|1995]]
 |ізашары1          = ҚР Президентінің Аппараты
 |ізашары2          =
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]
 |штаб-пәтері       = {{байрақ|Астана}}, [[Ақорда (резиденция)|Ақорда резиденциясы]]
 |қызметкерлер      = 450 адам (2024)&lt;ref name=&quot;casp&quot;&gt;[https://caspian.institute/product/sektor-kazahstana-kisi/politicheskij-shtab-prezidenta-tokaeva-38734.shtml Политический штаб президента Токаева]&lt;/ref&gt;
 |бюджет            = 19,3 млрд теңге (2025)&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]&lt;/ref&gt;
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]]
 |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = https://www.akorda.kz/
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі''' — [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентіне]] тікелей бағынатын және есеп беретін, Президенттің қызметін ақпараттық-талдамалық, құқықтық, хаттамалық-ұйымдастырушылық, құжаттамалық жағынан қамтамасыз ететін мемлекеттік орган.

Президент Әкімшілігі Қазақстанның [[сыртқы саясат]]ы, [[ішкі саясат]]тың [[әлеуметтік саясат|әлеуметтік]]-[[экономикалық саясат|экономикалық]] және өзге де бағыттары, [[әскери саясат|қорғаныс]] қабілеті мен [[ұлттық қауіпсіздік|мемлекеттің қауіпсіздігі]], [[құқық]]тық саясат, [[мемлекеттік қызмет|кадр]] саясаты, [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық сот]], [[сот]]тар мен судьяларға, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясына]], [[әкім]]дерге, [[мәслихат]]тарға қатысты және өңірлік саясат саласындағы Президенттің жұмысын ұйымдастырады.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U080000552_ Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
1990 жылы 24 сәуірде Президент лауазымының енгізілуіне байланысты оның қызметін қамтамасыз ету үшін Президент кеңсесі (сол жылдың тамызынан бастап Президент аппараты) құрылды. 1990 жылы 20 қарашада Министрлер Кеңесінің аппараты Президент аппаратына қосылып, 1991 жылғы тамыз айынан бастап Президент және Министрлер Кабинетiнiң аппараты деп атала бастады. 1994 жылы 13 сәуірде ол Президент аппараты және [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Министрлер кабинетiнiң Іс басқармасы]] болып екіге бөлінді. Жаңа Конституция қабылдануына байланысты Президент аппараты 1995 жылғы 20 қазаннан бастап Президент Әкімшілігі болып өзгертілді.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202510150035&amp;ysclid=mltzuhxz4w553869085 К истории АП. Часть 1]&lt;/ref&gt;

== Қызметі == 
Негізгі міндеттері:
* Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы кеңесші органдардың қызметін қамтамасыз ету;
* мемлекеттік органдардың қызметіне жалпы бақылау, соның ішінде мемлекет басшысының актілері мен тапсырмаларының орындалуын қадағалау;
* Қазақстан Республикасы Президентінің шешімдерін сөзсіз, мүлтіксіз және дер кезінде орындауды қамтамасыз ету;
* Қазақстан Республикасының Президентін елдегі және шет елдегі жағдай туралы дер кезінде әрі толық хабардар ету.

Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі:
* мемлекет басшысының халық пен мемлекеттік биліктің бірлігін, конституциялық заңдылықтың мызғымай сақталуын, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету, мемлекеттік егемендікті, конституциялық құрылысты қорғау және нығайту, Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету жөніндегі саясатын іске асыруға, елдің әлеуметтік-экономикалық даму стратегиясын іске асыру жөніндегі шаралар кешенін әзірлеуге қатысады;
* Президенттің Қазақстан халқына арналған жыл сайынғы Жолдауын даярлауға қатысады;
* мемлекет басшысы айқындайтын еліміздің сыртқы саяси стратегиясын әзірлейді;
* сыртқы экономикалық мәселелер бойынша ұсыныстарды тұжырымдайды
* Қазақстан Республикасының Президентінің сыртқы саяси құзыретін протоколдық қамтамасыз етуді жүзеге асырады;
* құқық қорғау және өзге мемлекеттік органдардың қылмысқа қарсы күресін, ұлттық қауіпсіздікті, құқықтық тәртіп пен заңдылықты қамтамасыз ету жөніндегі қызметін үйлестіруді және бақылау жасауды жүзеге асыра отырып, Президентке мемлекеттің құқықтық саясатының негізгі бағыттары жөнінде ұсыныстар енгізеді;
* мемлекет басшысының Қазақстан Республикасының [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламентіне]] қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз ету мақсатында оны Парламенттегі заң шығарудың жай-күйі және онда қаралатын мәселелер туралы ұдайы хабардар етіп отырады. 

Қазақстан Республикасы Президентіне:
* [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісіне]] заң жобаларын енгізу туралы;
* Үкімет актілерінің күшін жою не толық немесе ішінара тоқтата тұру;
* [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметтің]] аса маңызды мәселелер жөніндегі отырыстарында мемлекет басшысының төрағалық етуі;
* мемлекеттің орталық атқарушы органдарын құру, тарату және қайта ұйымдастыру туралы ұсыныстар енгізеді.

Қазақстан Республикасы Президентінің [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сотқа]] өтініштерін және оның шешімдеріне мемлекет басшысының қарсылықтарын дайындауды жүзеге асырады, мемлекет басшысының оған тікелей бағынатын әрі есеп беретін мемлекеттік органдарға және Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы кеңесші органдарға қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз етеді.

Президент Әкімшілігі:
* елдің аймақтық саясатының стратегиясы, жергілікті өкілді және атқарушы органдардың сындарлы түрде бірлесіп жұмыс істеуі, олардың елдің орталық органдарымен, көршілес мемлекеттердің шекара маңындағы аймақтарымен өзара іс-қимылдары жөнінде болжам жасауды және Қазақстан Республикасының Президентіне ұсыныстар тұжырымдауды жүзеге асырады;
* мемлекет басшысының әкімдермен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді.

Қазақстан Республикасының Президентінің актілері мен тапсырмаларын барлық мемлекеттік органдар мен мемлекеттің лауазымды тұлғаларының сөзсіз және мүлтіксіз орындауына, Үкіметтің, орталық атқарушы және өзге мемлекеттік органдардың және лауазымды тұлғалардың актілерінің Конституцияға, ел заңдарына, Президент актілеріне сәйкестігіне бақылау жасауды жүзеге асырады.

Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі жүргізетін тексерулердің нәтижелері мен олар бойынша жасалынған қорытындылар ұдайы Қазақстан Республикасының Президентіне баяндалып отырады.

Мемлекет басшысының қызметін ақпараттық-талдау тұрғысында қамтамасыз етуді жүзеге асыра отырып:
* ішкі және сыртқы саяси ахуалға талдау жүргізеді;
* Қазақстан Республикасының Президентінің БАҚ-пен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді;
* мемлекет басшысының қарауына республикадағы мемлекеттік қызметтің заңдары мен жүйесін жетілдіру, кадрларды іріктеу және орналастыру жөнінде ұсыныстар енгізеді, қызметке тағайындау және қызметтен босату кезінде материалдарды рәсімдейді.

Президенттің өзге өкілеттіктерін іске асыруды қамтамасыз ету мақсатында:
* Президенттің азаматтық, саяси баспана беру мәселелері жөніндегі шешімдерінің жобаларын әзірлейді;
* Президентке мемлекеттік наградалармен марапаттау әрі құрметті, жоғары әскери және өзге атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді беру жөнінде ұсыныстар енгізеді;
* Президенттің азаматтарға кешірім жасауды жүзеге асыруын қамтамасыз етеді;
* Президент бекітетін мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеуге қатысады.

Президент әкімшілігі Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы кеңесші органдарға тапсырмалар беруге хақылы, көзделген өкілеттіктерін іске асыру үшін мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан қажетті ақпаратты, құжаттар мен өзге материалдарды сұратуға және алуға хақысы бар.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Президент Әкімшілігінің құрамына  Президент Әкімшілігінің Басшысы және оның орынбасарлары, Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы, Президент Кеңсесінің бастығы, Президент көмекшілері және кеңесшілері, Президент Әкімшілігінің құрылымдық бөлімшелерінің басшылары, өзге де қызметкерлер кіреді.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture Президент Әкімшілігінің құрылымы]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ &lt;center&gt;'''2026 жылғы басшылық құрамы'''&lt;/center&gt;
! Лауазымы !! Аты-жөні !! Қызметке тағайындалды
|-
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] || [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] || 14 маусым 2022
|-
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; |&lt;center&gt;'''{{color|#000000|Президент Әкімшілігінің басшылығы}}'''&lt;/center&gt;
|-
| [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы|Президент Әкімшілігінің Басшысы]] || [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] || 5 мамыр 2026
|-
| [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары]] || [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]] || 10 желтоқсан 2025
|-
| Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары || [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] || 3 маусым 2026
|-
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; |&lt;center&gt;'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|көмекшілері]]}}'''&lt;/center&gt;
|-
| Президенттің ішкі саясат мәселелері және коммуникациялар жөніндегі көмекшісі
| [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] || 24 ақпан 2025
|-
| Президент көмекшісі || [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеев]] || 9 қыркүйек 2025
|-
| Президенттің халықаралық инвестиция және сауда ынтымақтастығы жөніндегі көмекшісі
| [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] || 26 қыркүйек 2025
|-
| Президенттің экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі || [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] || 25 наурыз 2026
|-
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; |&lt;center&gt;'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|кеңесшілері]]}}'''&lt;/center&gt;
|-
| Президент кеңесшісі || [[Бауыржан Жұмаханұлы Омаров|Бауыржан Омаров]]  || 8 сәуір 2019
|-
| Президент кеңесшісі || [[Мәлік Нұржанұлы Отарбаев|Мәлік Отарбаев]]  || 27 сәуір 2022
|-
| Президент кеңесшісі || [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]] || 13 ақпан 2025
|-
| Президент кеңесшісі — Президенттің Протокол қызметінің бастығы
| [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] || 9 қыркүйек 2025
|-
| Президент кеңесшісі || [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] || 25 қыркүйек 2025
|-
| Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]]  || 29 қыркүйек 2025
|-
| Президенттің әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]] || 14 қазан 2025
|-
| Президент кеңесшісі — [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің Баспасөз хатшысы]] || [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] || 29 қаңтар 2026
|-
| Президент кеңесшісі — [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі|Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің]] төрағасы || [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] || 2 ақпан 2026
|-
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; |&lt;center&gt;'''{{color|#000000|[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері|Президент Әкімшілігінің бөлім басшылары]]}}'''&lt;/center&gt;
|-
| Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімінің меңгерушісі || Ержан Сейітқұлов || 1 тамыз 2024
|-
| Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімінің меңгерушісі || Рақымжан Ерназар || 2 сәуір 2025
|-
| Жалпы бөлім меңгерушісі || Ербол Адаев || 17 ақпан 2025
|-
| Инвестициялар және сауда бөлімінің меңгерушісі || Мейіржан Байғонысов || 1 сәуір 2026
|-
| Коммуникациялар бөлімінің меңгерушісі || Қанат Құлшыманов || 11 наурыз 2025
|-
| Көлік-логистика саласын дамыту бөлімінің меңгерушісі || Азамат Кескінбаев || 23 желтоқсан 2025
|-
| Құқық қорғау жүйесі бөлімінің меңгерушісі || Дәурен Ерғарин || 17 ақпан 2025
|-
| Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі || Әлихан Жамсатов  || 25 қыркүйек 2025
|-
| Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі || Айдар Жарылғанов  || 6 қаңтар 2023
|-
| Мемлекеттік қызмет бөлімінің меңгерушісі || Руслан Тұрғаналы || 1 қыркүйек 2023
|-
| Өңірлік даму мониторингі бөлімінің меңгерушісі || — || —
|-
| Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі || [[Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев|Қанатбек Жайсаңбаев]] || 9 желтоқсан 2022
|-
| Сыртқы саясат бөлімінің меңгерушісі || Жандос Иманалиев || 15 қазан 2025
|-
| Цифрландыруды дамыту бөлімінің меңгерушісі || Қуат Сандалов || 1 тамыз 2024
|-
| Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] || 9 ақпан 2026
|-
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; |&lt;center&gt;'''{{color|#000000|Басқалары}}'''&lt;/center&gt;
|-
| Президент Кеңсесінің бастығы || [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] || 14 маусым 2022
|-
| Президенттің Баспасөз хатшысы || Айбек Смадияров || 29 қаңтар 2026
|-
| Президенттің Протокол қызметінің бастығы || Марат Әшім || 15 наурыз 2023
|-
| Президенттің Парламенттегі Өкілдігінің басшысы || Әмірбек Оспанбеков || 12 ақпан 2022
|-
| Президент Әкімшілігі Басшысы хатшылығының меңгерушісі || Данияр Құсайынов || 6 мамыр 2026
|-
| Мемлекеттік кеңесші хатшылығының меңгерушісі || Жанна Нұржанова  || 20 маусым 2024
|-
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; |&lt;center&gt;'''{{color|#000000|[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесінің]] басшылығы}}'''&lt;/center&gt;
|-
|Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] || 25 ақпан 2022
|-
| Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының бірінші орынбасары || [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] || 30 маусым 2025
|-
| Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары || [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] || 1 қыркүйек 2023
|-
| Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары || [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]]  || 28 сәуір 2022
|-
| Қауіпсіздік Кеңесі Ахуалдық орталығының меңгерушісі || Арман Әбдірәсілов || 8 тамыз 2025
|-
| Қауіпсіздік Кеңесі Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімінің меңгерушісі || Марат Аймашев  || 17 қаңтар 2024
|-
| Қауіпсіздік Кеңесі Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімінің меңгерушісі || Расул Оразғұлов  || 1 қыркүйек 2023
|-
| Қауіпсіздік Кеңесі Талдау бөлімінің меңгерушісі || Александр Суханов || 24 қаңтар 2018
|-
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; |&lt;center&gt;'''{{color|#000000|[[Қазақстан халқы ассамблеясы|Қазақстан халқы Ассамблеясының]] (ҚХА) басшылығы}}'''&lt;/center&gt;
|-
| ҚХА төрағасының орынбасары – ҚХА хатшылығының меңгерушісі
| [[Марат Алмасұлы Әзілханов|Марат Әзілханов]] || 21 сәуір 2021
|-
| ҚХА төрағасының орынбасары || [[Дмитрий Валерьевич Останькович|Дмитрий Останькович]] || 17 сәуір 2025
|-
| ҚХА төрағасының орынбасары || [[Расул Сурмалиевич Ахметов|Расул Ахметов]] || 17 сәуір 2025
|-
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; |&lt;center&gt;'''{{color|#000000|Президент Әкімшілігіне қарасты мекеме басшылары}}'''&lt;/center&gt;
|-
| [[Қазақстан Республикасы Президентінің Архиві|Президент Архивінің]] директоры || Әлия Мұстафина || 18 ақпан 2022
|-
| Орталық коммуникациялар қызметінің директоры
| [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] || 2 қыркүйек 2022
|-
| [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстан стратегиялық зерттеулер 
институтының]] директоры
| [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] || 16 маусым 2025
|}

== Басшылары ==
{{толық мақала|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мемлекет басшыларының кеңсесі]]
[[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]]</text>
      <sha1>6ipw162hswa2a24a0wi3i2j0uptj1ya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қапаған қаған</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29409</id>
    <revision>
      <id>3618773</id>
      <parentid>3111705</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:58:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6119" sha1="9boavyjbvwub4vfk3eca3sq6t8gg8pq" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = монарх
 | Қазақша есімі        = Қапаған қаған 
 | Шынайы есімі         = &lt;br /&gt;[[File:Old Turkic letter N1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter G1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter Q.svg|10px]] [[File:Old Turkic letter N1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter G1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter P.svg|10px]][[File:Old Turkic letter Q.svg|10px]]
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                =
 | Титулы               = [[Екінші Шығыс Түрік қағанаты]]ның 2-ші қағаны 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Реті                 = 
 | Басқара бастады      = [[691]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[716]]
 | Ізашары              = [[Елтеріс қаған]]
 | Ізбасары             = [[Инел қаған]]
 | Президент            = 
 | Премьер              =
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні         = белгісіз
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 716
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             =
 | Династия             = [[Ашина]]
 | Діні                 = [[Тәңіршілдік]]
 | Әкесі                = Сыгинь
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =Цзинь Шань
 | Балалары             =Янвочжи Дэлэ&lt;br /&gt;[[Инел қаған]]
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          =
}}
'''Қапаған қаған''', Қабылан, Мочур (туған жылы белгісіз – 716 ж.) – [[Шығыс Түрік қағанаты]]ның бас қағаны (691 – 716). [[Құтлық қаған]]ның немере інісі, [[Күлтегін]] мен [[Білге қаған|Білгенің]] немере ағасы.

== Басқаруы ==
Қапаған Қаған түрік қағандығының қуатын арттырып, оның әскерін күшейтті.Шығыс түрік қағандығының иелігін Темір қақпадан (Дербент) Қадырхан тауына, Тоқарыстаннан Ұлы Хинган тауларына, Сарыөзенге (Хуанхэ) дейін ұлғайтуды мақсат етті.
Қапаған қағанның Қытаймен соғыстары негізінен Сарыөзеннің Солтүстік жагалауларында жүргізілді. 694 жылы басталған қытаймен соғыстары [[Қытай]] корғанының арғы жағында жатқан Ордос түркілерін елге қайтару мақсатында жүргізілді. 697 жылы қытай шапқыншылығына ұшыраған қидандарды түгелімен, бүкіл Маньчжурия өзіне қосып алды. 706 жылы Солтүстік Қытайға шабуыл жасады. 706-07 жылдары қытай және та¬табы шапқыншылықтарына тойтарыс беріп отырды. 709 жылы тоғыз-оғыздарды женді. 711-12 жылдары [[Енисей]] аздары мен шіктерін өзіне қаратты. 712-13 жылдары [[Алтай]]дан асып, [[Жетісу]]дағы он оқтарды бағындырды. Сырдариядан өтіп, Темір қақпаға жалғас жатқан Тоқарыстанға жетіп, соғдыларды күйрете жеңді. 714 жылы қайта бас көтере бастаған табғаштарға алты рет соққы берді. Қапаған Қаған үдере көшпек болган тоғыз- оғыздарды тоқтатып, Ұлы Құм даланың (Гоби) солтүстігінде оларға күйрете соққы берді. Қапаған қаған қытай заңына негізделген заңды бұзып, ежелгі түркілер заңын қалпына келтірді. 716 жылы Толы өзенінің жағасында Бай-егу (Байырғы) тайпасы Қапаған қағанның әскерімен шайқасып, күйрей жеңілді. Шағын ғана жасақпен жорықтан оралып келе жатқан Қапаған қағанға байегулер тұтқиылдан шабуыл жасап өлтіреді де, қағанның басын қытайларға апарып береді.
&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
== Тағы қараңыз ==
{{Түрік қағандары}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Шығыс Түркі қағанатының билеушілері]]</text>
      <sha1>9boavyjbvwub4vfk3eca3sq6t8gg8pq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618774</id>
      <parentid>3618773</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6121" sha1="bvovml4a41jugg6wx3p862za7iygce4" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = монарх
 | Қазақша есімі        = Қапаған қаған 
 | Шынайы есімі         = &lt;br /&gt;[[File:Old Turkic letter N1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter G1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter Q.svg|10px]] [[File:Old Turkic letter N1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter G1.svg|10px]][[File:Old Turkic letter P.svg|10px]][[File:Old Turkic letter Q.svg|10px]]
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                =
 | Титулы               = [[Екінші Шығыс Түрік қағанаты]]ның 2-ші қағаны 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Реті                 = 
 | Басқара бастады      = [[691]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[716]]
 | Ізашары              = [[Елтеріс қаған]]
 | Ізбасары             = [[Инел қаған]]
 | Президент            = 
 | Премьер              =
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні         = белгісіз
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 716
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             =
 | Династия             = [[Ашина]]
 | Діні                 = [[Тәңіршілдік]]
 | Әкесі                = Сыгинь
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =Цзинь Шань
 | Балалары             =Янвочжи Дэлэ&lt;br /&gt;[[Инел қаған]]
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          =
}}
'''Қапаған қаған''', Қабылан, Мочур (туған жылы белгісіз – 716 ж.) – [[Шығыс Түрік қағанаты]]ның бас қағаны (691 – 716). [[Елтеріс қаған]]ның немере інісі, [[Күлтегін]] мен [[Білге қаған|Білгенің]] немере ағасы.

== Басқаруы ==
Қапаған Қаған түрік қағандығының қуатын арттырып, оның әскерін күшейтті.Шығыс түрік қағандығының иелігін Темір қақпадан (Дербент) Қадырхан тауына, Тоқарыстаннан Ұлы Хинган тауларына, Сарыөзенге (Хуанхэ) дейін ұлғайтуды мақсат етті.
Қапаған қағанның Қытаймен соғыстары негізінен Сарыөзеннің Солтүстік жагалауларында жүргізілді. 694 жылы басталған қытаймен соғыстары [[Қытай]] корғанының арғы жағында жатқан Ордос түркілерін елге қайтару мақсатында жүргізілді. 697 жылы қытай шапқыншылығына ұшыраған қидандарды түгелімен, бүкіл Маньчжурия өзіне қосып алды. 706 жылы Солтүстік Қытайға шабуыл жасады. 706-07 жылдары қытай және та¬табы шапқыншылықтарына тойтарыс беріп отырды. 709 жылы тоғыз-оғыздарды женді. 711-12 жылдары [[Енисей]] аздары мен шіктерін өзіне қаратты. 712-13 жылдары [[Алтай]]дан асып, [[Жетісу]]дағы он оқтарды бағындырды. Сырдариядан өтіп, Темір қақпаға жалғас жатқан Тоқарыстанға жетіп, соғдыларды күйрете жеңді. 714 жылы қайта бас көтере бастаған табғаштарға алты рет соққы берді. Қапаған Қаған үдере көшпек болган тоғыз- оғыздарды тоқтатып, Ұлы Құм даланың (Гоби) солтүстігінде оларға күйрете соққы берді. Қапаған қаған қытай заңына негізделген заңды бұзып, ежелгі түркілер заңын қалпына келтірді. 716 жылы Толы өзенінің жағасында Бай-егу (Байырғы) тайпасы Қапаған қағанның әскерімен шайқасып, күйрей жеңілді. Шағын ғана жасақпен жорықтан оралып келе жатқан Қапаған қағанға байегулер тұтқиылдан шабуыл жасап өлтіреді де, қағанның басын қытайларға апарып береді.
&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
== Тағы қараңыз ==
{{Түрік қағандары}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Шығыс Түркі қағанатының билеушілері]]</text>
      <sha1>bvovml4a41jugg6wx3p862za7iygce4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құлжа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29861</id>
    <revision>
      <id>3618795</id>
      <parentid>3534416</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3935" sha1="4h8q52x7nbvoiy1hr40d7hf45cgehry" xml:space="preserve">'''Құлжа'''&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;“Қазақ Энциклопедиясы”, VI-том&lt;/ref&gt; ({{lang-zh|伊寧}}, {{lang-ug|غۇلجا}}, {{lang-kz|قۇلجا}}) — [[Қытай]]дың солтүстік-батысында, [[Шыңжаң]] Ұйғыр автономиялық ауданындағы қала, Іле Қазақ автономиялық облысының орталығы. Тұрғыны 177 мың адам [[1990|(1990)]]. Қала [[Іле өзені]] аңғарындағы ежелгі [[Ұлы Жібек жолы]]ның бір тармағы – [[Құлжа жолы]] бойындағы ірі экономикалық орталық. Негізінен қазақ, ұйғыр, қытай, дүңген ұлттары тұрады. Ертедегі [[отырықшы]] мәдениеттің маңызды мекені болған. Қол өнері, сауда-саттық жақсы дамыған. Құлжа тұрғындары бау-бақша, жүзім өсірген. 1851 жылы Құлжада орыс-қытай сауда шартына қол қойылып, саудагерлер жеңілдік ретінде Құлжада және [[Шәуешек]]те сауда жасауға толық рұқсат алды. 1864 жылы Шығыс Түркістан халқы көтерілісіне байланысты, Іле сұлтандығы құрылып, астанасы Құлжа болды, бірақ Ресей әскері Құлжаны басып алып, онда 1882 жылға дейін орын тепті. Іле өлкесін Қытайға қайтарып берген кезде Құлжа тұрғындарының көпшілігі Жетісу жеріне көшіп келіп паналады. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Құлжа - Іле Қазақ автономиялық аймағының орталығына айналды. Қалада ауыл шаруашылық, тамақ, жүн, тері өңдеу, тоқыма кәсіпорындары жұмыс істейді. Аймақта ірі уран, вольфрам, т.б. түсті металдардың ірі кен орындары мен кеніштері бар.

==Құлжа жолы==

'''Құлжа жолы'''&lt;ref name=&quot;source1&quot;/&gt; – ежелгі керуен жолы. Қазіргі [[Ташкент]], [[Тараз]], [[Мерке]], [[Бішкек]], [[Тоқмақ]], [[Алматы]], [[Жаркент]], Құлжа бағытымен өткен. Орта ғасырда Құлжа жолы екі тармаққа бөлінген. Бірі [[Тоқмақ]], [[Суяб]], [[Баласағұн]], [[Баршынкент]], [[Қарақол]] қалаларын, [[Ыстықкөл]]дің оңтүстік-батысы мен оңтүстік-шығыс жағындағы Шығу қаласын (Үйсін мемлекетінің астанасы) басып, Құмтекей, Ақбейіт, Сарыжаз елді мекендері арқылы Текес, Сүмбе арқылы Құлжаға жеткен. Екінші тармақ Тоқмақ, Бішкек, Қарғалы, Талғар, Жаркент, Алмалы, Қорғас арқылы Құлжаға, оның бір бөлігі Талғардан Түрген, Қаракемер, Шелек елді мекендері арқылы Торыайғыр, Қулық тауларын асып, Кегеннен (қыстақ) Құмтекей қала арқылы бірінші жолға қосылады. 19 – 20 ғасырларда бұл жол “ Құлжа жолы” аталды.

==Дереккөздер&lt;/span&gt;== 
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қытай қалалары]]
[[Санат:Іле Қазақ автономиялық облысы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>4h8q52x7nbvoiy1hr40d7hf45cgehry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұқан қаған</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30337</id>
    <revision>
      <id>3618833</id>
      <parentid>2963247</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4922" sha1="9c398jjz2g3uiumslm1uzxx6pkjzimz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Мұқан қаған
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Түрік қағанаты]]ның 3-ші қағаны 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = [[553 жыл|553]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[572 жыл|572]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Қара-Еске қаған]]
 | Ізбасары             = [[Тобо қаған]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 553
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Тәңіршілдік]]
 | Туған күні         = белгісіз
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 572
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Ашина]] 
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Бумын қаған]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = [[Төремен Апа-хан]] 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Мұқан қаған''' (''Муюй Кигин'') &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақстан энциклопедиясы, VI-том&lt;/ref&gt; – [[Түрік қағанаты|Түрік қағандығының]] [[қаған]]ы (553 – 572ж.ж). Түрік қағанатының негізін қалаушы [[Бумын қаған]]ның кіші баласы. Бумын қаған өлгеннен кейін таққа ағасы ''Қара Еске'' отырды. Қара Ескенің мұрагері ретінде [[Қытай]] деректерінде оның інісі ''Иркин'' (Ицзинь) аталады. Ол [[қағандық]] тағына Мұқан хан деген атпен отырып, ''Йанту'' деген қосымша лақап есімге ие болған. Мұқан хан тұсында Солтүстік Қытай мемлекеттері – Чжоу, Ци және [[Енисей қырғыздары]] мен [[қидандар]] Түрік қағандығына тәуелді болып, [[салық]] төлеп тұрды. Түрік қағандығы [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолына]] дербес бақылау жасау мақсатымен [[Иран]]ға қарсы [[Византия]]мен одақтасып, қағандықтың батыс шекарасын [[Әмудария]] өзенінің бойына дейін кеңейтті. Мұқан хан кезінде Түрік қағандығы барынша дамыды.

== Дереккөздер==
*Қазақ энциклопедиясы 
*Гумилев Л.Н., Древние тюрки, М., 1967
*Қазақстан тарихы, 1-т., А., 1996
&lt;references/&gt;
== Тағы қараңыз ==
{{Түрік қағандары}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Ашина әулеті]]
[[Санат:Түркі қағанатының билеушілері]]


{{stub}}</text>
      <sha1>9c398jjz2g3uiumslm1uzxx6pkjzimz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оғыз тілі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30592</id>
    <revision>
      <id>3618775</id>
      <parentid>2032004</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3247" sha1="jfk0y2o0silov85iw4ie6cexktt1jkt" xml:space="preserve">[[File:Оғыз даласы.png|thumb|alt=A.|Оғыз тілі қолданылған аумақ.]]
'''Оғыз тілі''', көне заманда [[Түркілер|түркі тайпа]]лары арасында кең тараған, қазір өлі тіл саналады. Тарихи еңбектерде кейде ғұз тілі, ұз тілі деп те аталған.&lt;ref&gt;Малов С.Е., Памятники древнетюркской письменности, М.– Л., 1951&lt;/ref&gt; 7 – 8 ғасырларда балбал, сынтастарда жазылған көне түркі жазба ескерткіштерінің [[Селенга]] және [[Орхон]] бойынан табылған бір тобы ([[Онгин]], [[Елтеріс қаған]], [[Күлтегін]], [[Тоныкөк]]) осы оғыз тілінде жазылған.&lt;ref&gt;Баскаков Н.А., Введение в изучение тюркских языков, М., 1969&lt;/ref&gt; 11 ғасыр жәдігерлігі М.Қашқаридың “Диуани лұғат ат-түрк” еңбегінде бұл тіл ерекшелігінің көбірек сақталғандығы байқалады. Оғыз тілі, әсіресе, қыпшақ тіліне жақын келіп, түрікмен, Әзірбайжан, гагауыз, түрік, т.б. тілдердің қалыптасуына негіз болған.

Көне оғыз тілінің өзіне ғана тән фонетика және грамматика ерекшеліктері болды. Олар '''фонетикада''': 
# 8 қысқа дауысты фонеманың сақталуы; 
# сөз соңындағы г, ғ дауыссыз дыбыстарының тұрақтылығы (дағ – тау, бәг – бек), осы дыбыстардың кейбір қосымшалар құрамында түсіп қалуы (гәлән – келген, алан – алған); 
# сөз басындағы т, қ, к қатаң дыбыстарының ұяңдануы (дил – тіл, гэл – кел); 
# бол сөзінің басындағы б дыбысының айтылмауы (&gt;ол);&lt;ref&gt;Кононов А.Н., История изучения тюркских языков в России. Дооктябрьский период, Л., 1972&lt;/ref&gt;

'''Грамматикада:''' 
# кейбір септік, көптік жалғауларының фонетика редукцияға (қысқартуға) ұшырауы (адама – адамға, малың – малдың);
#  кейбір морфология форманттардың сақталуы (-мэли//-малы, -миш//-мыш) және басқа мағынада жиі қолданылуы, т.б. жатады.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 7 том, 4 бөлім&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Өмірәлиев І., Оғыз-қаған эпосының тілі, А., 1988&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Языки мира: Тюркские языки, М., 1996&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Оғыз мемлекеті]]
* [[Оғыздар]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Өлі тілдер]]</text>
      <sha1>jfk0y2o0silov85iw4ie6cexktt1jkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Селжүктер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31140</id>
    <revision>
      <id>3618914</id>
      <parentid>3568901</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2530" sha1="c6w4sckyruhvy8qd54pfrswj8qcwcc7" xml:space="preserve">'''Селжүктер''' — түркі-оғыз тайпаларының бір тармағы. Құрамына қынық тайпасы басшылығындағы әр түрлі оғыз тайпалары кіріп, қынықтардың тайпа көсемі ''[[Селжүк]]'' бектің атымен аталған. ''[[Салжұқ әулеті]]не'' бағынды және саяси тарихы ''[[Салжұқ сұлтандығы]]мен'' тығыз байланысты болды. Салжұқтар 11 ғасырдың 40–80-жылдары [[Орталық Азия]]ның бір бөлігін, [[Иран]]ның көп бөлігін, [[Әзірбайжан]], [[Күрдістан]], [[Армения]], [[Грузия]], [[Ирак]], [[Кіші Азия]]ны, т.б. аумақтарды жаулап алды. Белгілі көсемдері — ''[[Тоғрыл бек]], [[Алп-Арслан]], [[Мәлік шах I]]''. [[Мәлік шах]]тың (1073–1092) тұсында саяси күш қуаты барынша артты. Бірақ көп ұзамай салжұқтар құрған [[мемлекет]] ұсақ сұлтандықтарға бөлініп, бірте-бірте жойылып кетті. Салжұқтар XI–XIII ғасырларда басқа да оғыз тайпаларымен және [[Иран]], [[Әзірбайжан]], [[Кіші Азия]]ның байырғы тұрғындарымен араласып, бірте-бірте соларға сіңісіп кетті. Олар қазіргі [[түрік]], [[Әзірбайжан]], [[түрікмендер]], т.б. түркі [[халық]]тарының [[ұлт]] ретінде қалыптасуында үлкен рөл атқарды&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7-том&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Seljuk Empire locator map.svg|thumb|right|300px|1092 жыл [[Мәлік шах I]] қайтыс болғаннан кейінгі [[Ұлы Селжұқ империясы]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Black|first=Jeremy.|title=The Atlas of World History|publisher=Covent Garden Books|year=2005|location=American Edition, New York|pages=65, 228|isbn=9780756618612}} Бұл карта, әсіресе Жерорта теңізі мен Қара теңіз бойында, басқа карталардан сәл ерекшеленеді.&lt;/ref&gt;]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Селжұқ әулеті]]</text>
      <sha1>c6w4sckyruhvy8qd54pfrswj8qcwcc7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618915</id>
      <parentid>3618914</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2530" sha1="rmfuoll4xl74j9ou7ym7v182z7tkn9t" xml:space="preserve">'''Селжүктер''' — түркі-оғыз тайпаларының бір тармағы. Құрамына қынық тайпасы басшылығындағы әр түрлі оғыз тайпалары кіріп, қынықтардың тайпа көсемі ''[[Селжүк]]'' бектің атымен аталған. ''[[Селжүк әулеті]]не'' бағынды және саяси тарихы ''[[Салжұқ сұлтандығы]]мен'' тығыз байланысты болды. Салжұқтар 11 ғасырдың 40–80-жылдары [[Орталық Азия]]ның бір бөлігін, [[Иран]]ның көп бөлігін, [[Әзірбайжан]], [[Күрдістан]], [[Армения]], [[Грузия]], [[Ирак]], [[Кіші Азия]]ны, т.б. аумақтарды жаулап алды. Белгілі көсемдері — ''[[Тоғрыл бек]], [[Алп-Арслан]], [[Мәлік шах I]]''. [[Мәлік шах]]тың (1073–1092) тұсында саяси күш қуаты барынша артты. Бірақ көп ұзамай салжұқтар құрған [[мемлекет]] ұсақ сұлтандықтарға бөлініп, бірте-бірте жойылып кетті. Салжұқтар XI–XIII ғасырларда басқа да оғыз тайпаларымен және [[Иран]], [[Әзірбайжан]], [[Кіші Азия]]ның байырғы тұрғындарымен араласып, бірте-бірте соларға сіңісіп кетті. Олар қазіргі [[түрік]], [[Әзірбайжан]], [[түрікмендер]], т.б. түркі [[халық]]тарының [[ұлт]] ретінде қалыптасуында үлкен рөл атқарды&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7-том&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Seljuk Empire locator map.svg|thumb|right|300px|1092 жыл [[Мәлік шах I]] қайтыс болғаннан кейінгі [[Ұлы Селжұқ империясы]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Black|first=Jeremy.|title=The Atlas of World History|publisher=Covent Garden Books|year=2005|location=American Edition, New York|pages=65, 228|isbn=9780756618612}} Бұл карта, әсіресе Жерорта теңізі мен Қара теңіз бойында, басқа карталардан сәл ерекшеленеді.&lt;/ref&gt;]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Селжұқ әулеті]]</text>
      <sha1>rmfuoll4xl74j9ou7ym7v182z7tkn9t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618916</id>
      <parentid>3618915</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2530" sha1="gg5c5ga9ge781fgzl9qsml1pvp6lvfg" xml:space="preserve">'''Селжүктер''' — түркі-оғыз тайпаларының бір тармағы. Құрамына қынық тайпасы басшылығындағы әр түрлі оғыз тайпалары кіріп, қынықтардың тайпа көсемі ''[[Селжүк]]'' бектің атымен аталған. ''[[Селжүк әулеті]]не'' бағынды және саяси тарихы ''[[Салжұқ сұлтандығы]]мен'' тығыз байланысты болды. Салжұқтар 11 ғасырдың 40–80-жылдары [[Орталық Азия]]ның бір бөлігін, [[Иран]]ның көп бөлігін, [[Әзербайжан]], [[Күрдістан]], [[Армения]], [[Грузия]], [[Ирак]], [[Кіші Азия]]ны, т.б. аумақтарды жаулап алды. Белгілі көсемдері — ''[[Тоғрыл бек]], [[Алп-Арслан]], [[Мәлік шах I]]''. [[Мәлік шах]]тың (1073–1092) тұсында саяси күш қуаты барынша артты. Бірақ көп ұзамай салжұқтар құрған [[мемлекет]] ұсақ сұлтандықтарға бөлініп, бірте-бірте жойылып кетті. Салжұқтар XI–XIII ғасырларда басқа да оғыз тайпаларымен және [[Иран]], [[Әзербайжан]], [[Кіші Азия]]ның байырғы тұрғындарымен араласып, бірте-бірте соларға сіңісіп кетті. Олар қазіргі [[түрік]], [[Әзербайжан]], [[түрікмендер]], т.б. түркі [[халық]]тарының [[ұлт]] ретінде қалыптасуында үлкен рөл атқарды&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7-том&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Seljuk Empire locator map.svg|thumb|right|300px|1092 жыл [[Мәлік шах I]] қайтыс болғаннан кейінгі [[Ұлы Селжұқ империясы]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Black|first=Jeremy.|title=The Atlas of World History|publisher=Covent Garden Books|year=2005|location=American Edition, New York|pages=65, 228|isbn=9780756618612}} Бұл карта, әсіресе Жерорта теңізі мен Қара теңіз бойында, басқа карталардан сәл ерекшеленеді.&lt;/ref&gt;]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Селжұқ әулеті]]</text>
      <sha1>gg5c5ga9ge781fgzl9qsml1pvp6lvfg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618917</id>
      <parentid>3618916</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2532" sha1="99l0p4uwf3y0v65qlo50qhqrpj6o5d4" xml:space="preserve">'''Селжүктер''' — түркі-оғыз тайпаларының бір тармағы. Құрамына қынық тайпасы басшылығындағы әр түрлі оғыз тайпалары кіріп, қынықтардың тайпа көсемі ''[[Селжүк]]'' бектің атымен аталған. ''[[Селжүк әулеті]]не'' бағынды және саяси тарихы ''[[Салжұқ сұлтандығы]]мен'' тығыз байланысты болды. Салжұқтар 11 ғасырдың 40–80-жылдары [[Орталық Азия]]ның бір бөлігін, [[Иран]]ның көп бөлігін, [[Әзербайжан]], [[Күрдістан]], [[Армения]], [[Грузия]], [[Ирак]], [[Кіші Азия]]ны, т.б. аумақтарды жаулап алды. Белгілі көсемдері — ''[[Тоғрыл бек]], [[Алып Арслан]], [[Мәлік шах I]]''. [[Мәлік шах]]тың (1073–1092) тұсында саяси күш қуаты барынша артты. Бірақ көп ұзамай салжұқтар құрған [[мемлекет]] ұсақ сұлтандықтарға бөлініп, бірте-бірте жойылып кетті. Салжұқтар XI–XIII ғасырларда басқа да оғыз тайпаларымен және [[Иран]], [[Әзербайжан]], [[Кіші Азия]]ның байырғы тұрғындарымен араласып, бірте-бірте соларға сіңісіп кетті. Олар қазіргі [[түрік]], [[Әзербайжан]], [[түрікмендер]], т.б. түркі [[халық]]тарының [[ұлт]] ретінде қалыптасуында үлкен рөл атқарды&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7-том&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Seljuk Empire locator map.svg|thumb|right|300px|1092 жыл [[Мәлік шах I]] қайтыс болғаннан кейінгі [[Ұлы Селжұқ империясы]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Black|first=Jeremy.|title=The Atlas of World History|publisher=Covent Garden Books|year=2005|location=American Edition, New York|pages=65, 228|isbn=9780756618612}} Бұл карта, әсіресе Жерорта теңізі мен Қара теңіз бойында, басқа карталардан сәл ерекшеленеді.&lt;/ref&gt;]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Селжұқ әулеті]]</text>
      <sha1>99l0p4uwf3y0v65qlo50qhqrpj6o5d4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618919</id>
      <parentid>3618917</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2538" sha1="rra0gvy4z8ejxlca3fv8g8472mtbo2o" xml:space="preserve">'''Селжүктер''' — түркі-оғыз тайпаларының бір тармағы. Құрамына қынық тайпасы басшылығындағы әр түрлі оғыз тайпалары кіріп, қынықтардың тайпа көсемі ''[[Селжүк]]'' бектің атымен аталған. ''[[Селжүк әулеті]]не'' бағынды және саяси тарихы ''[[Салжұқ сұлтандығы]]мен'' тығыз байланысты болды. Салжұқтар 11 ғасырдың 40–80-жылдары [[Орталық Азия]]ның бір бөлігін, [[Иран]]ның көп бөлігін, [[Әзербайжан]], [[Күрдістан]], [[Армения]], [[Грузия]], [[Ирак]], [[Кіші Азия]]ны, т.б. аумақтарды жаулап алды. Белгілі көсемдері — ''[[Тоғрыл бек]], [[Алып Арслан]], [[Мәлік шах I]]''. [[Мәлік шах]]тың (1073–1092) тұсында саяси күш қуаты барынша артты. Бірақ көп ұзамай салжұқтар құрған [[мемлекет]] ұсақ сұлтандықтарға бөлініп, бірте-бірте жойылып кетті. Салжұқтар XI–XIII ғасырларда басқа да оғыз тайпаларымен және [[Иран]], [[Әзербайжан]], [[Кіші Азия]]ның байырғы тұрғындарымен араласып, бірте-бірте соларға сіңісіп кетті. Олар қазіргі [[түріктер]], [[Әзербайжан]], [[түрікмендер]], т.б. түркі [[халық]]тарының [[ұлт]] ретінде қалыптасуында үлкен рөл атқарды&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7-том&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Seljuk Empire locator map.svg|thumb|right|300px|1092 жыл [[Мәлік шах I]] қайтыс болғаннан кейінгі [[Ұлы Селжұқ империясы]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Black|first=Jeremy.|title=The Atlas of World History|publisher=Covent Garden Books|year=2005|location=American Edition, New York|pages=65, 228|isbn=9780756618612}} Бұл карта, әсіресе Жерорта теңізі мен Қара теңіз бойында, басқа карталардан сәл ерекшеленеді.&lt;/ref&gt;]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Селжұқ әулеті]]</text>
      <sha1>rra0gvy4z8ejxlca3fv8g8472mtbo2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Темір Құтлық хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31552</id>
    <revision>
      <id>3618840</id>
      <parentid>3612671</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3337" sha1="dj4an52guekqjlhgi7gsk99acmsf0q6" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Темір Құтлық хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның 33-ші ханы 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1397 
 | Басқаруын аяқтады    = 1399 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Қойыршақ хан]] 
 | Ізбасары             = [[Шәдібек хан]] 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Ислам]]  
 | Туған күні         = белгісіз
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1400
 | Қайтыс болған жері   = Берке Сарай
 | Жерленді             = 
 | Династия              = Орда Ежен әулеті
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Темір Құтлық хан''' (? – 1400) — [[Алтын Орда]] ханы (1395–1400). [[Шәдібек хан]] екеуі бір атадан тарайды. [[Әмір Темір]] 1395 жылы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]]ты талқандағаннан кейін Алтын Орда тағына Темір Құтлықты отырғызды. Билікті ханның атынан Едіге би жүргізді. Сарай, Хажы-Тархан, т.б. қалаларда Темір Құтлықтың есімі жазылған теңгелер табылған.

== Шежірексі ==
* 1. [[Жошы хан]]
* 2. [[Тоқа Темір]]
* 3. Қай-Темір
* 4. Абай
* 5. Нұмқан
* 6. Құтлұқ Темір
* 7. Темір Бек
* 8. Темір Құтлық хан

== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}

[[Санат:Алтын Орда хандары]]</text>
      <sha1>dj4an52guekqjlhgi7gsk99acmsf0q6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоқтамыс хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31600</id>
    <revision>
      <id>3618841</id>
      <parentid>3599027</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31091" sha1="rnea8t2ncjcwjwqnx96k93564t3dacb" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Тоқтамыс хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Battle between Timur and Toqtamish Khan in 1391. Zafarnama of 1436 (Toqtamish detail).jpg
 | Атауы                = Әмір Темір мен Тоқтамыс ханның шайқасы. 1391 жыл. (Зафарнама, 1436 жыл, Тоқтамыс фрагменті)
 | Сурет ені            =
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның 31-ші ханы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1380 жыл|1380]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1395]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Арабшах хан]]
 | Ізбасары             = [[Қойыршақ хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    =
 | Титулы_2             = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 12-ші ханы 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[1378 жыл|1378]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[1395 жыл|1395]]
 | Ізашары_2            = [[Темірмәлік хан]]
 | Ізбасары_2           = [[Құйыршық хан]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           =
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 1340/1350
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1406 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Түй Қожа
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = [[Жәлеләддин хан|Жәлеләддин]]&lt;br /&gt;[[Қадырберді хан|Қадырберді]]&lt;br /&gt;[[Шөкре хан|Шөкре оғлан]]&lt;br /&gt;[[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              =
}} 
{{мағына|Тоқтамыс (айрық)}}  
'''Тоқтамыс хан''' (шамамен 1340/1350 – 1406) – [[Алтын Орда]] ханы (1380 – 1395). [[Жошы хан|Жошы ханның]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]] әулетінен.&lt;ref&gt;''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: АСТ, 2007. — 446 с. —  &lt;nowiki&gt;ISBN 5-17-035804-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Билікке келуі ==
Тоқтамыс [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау өңірінің]] билеушісі [[Түй Қожа|Туй-қожа]] [[Түй Қожа|оғланның]] ұлы. Орда ханы [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] бұйрығына бағынбағаны үшін, [[Ұрыс хан]] 1372 жылы [[Түй Қожа|Тұй-Қожаны]] өлім жазасына кеседі. Тоқтамыс өмірі үшін қауіптеніп, [[Самарқан|Самарқанға]], [[Мәуереннаһр|Мауераннахр]] билеушісі [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қашады. Темірлан Тоқтамысқа пана беріп, келешекте оны [[Алтын Орда]] билігі үшін күресте пайдалануды көздейді.
[[Сурет:Tamgha of Tokhtamish.gif|солға|нобай|223x223 нүкте|Тоқтамыс таңбасы]]
1376 жылы Тоқтамыс [[Әмір Темір]] берген әскерді басқарып [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] қарсы үлкен жорық бастайды. [[Сауран]] маңында орын алған алғашқы шайқаста, Ұрыс ханның үлкен ұлы, Ақ Орда ханзадасы [[Құтлұғ Бұға|Құтлұғ-Бұға]] өлгенімен, Тоқтамыс жеңіліп, Темірге қашады. Көп ұзамай Темір берген жаңа әскердің басында ол Алтын Ордаға екінші шабуылын бастайды. Бұл жолы Ұрыс ханның екінші ұлы [[Тоқтақия хан|Тоқтақиядан]] тағы жеңіледі. [[Ұрыс хан]] [[Әмір Темір|Темірланға]] соғыс қаупімен Тоқтамысты өзіне беруді талап етеді, бірақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]] бұл талапты қабылдамайды.

1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] өзі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қарсы жорыққа дайындала бастайды, сүйтіп қаңтарда Ақ Ордаға басып кіріп, [[Сығанақ|Сығанақтағы]] Ұрыс хан әскерлеріне қарама-қарсы орналасады. Бірақ қатты аяздан жауынгерлер қолдарына қару ұстай алмай, [[Әмір Темір|Темір]] Орданы жаулап алуды көктемге қалдырады. Алайда, [[Ұрыс хан]] кенеттен қайтыс болғандықтан, шешуші шайқас орын алмай, [[Әмір Темір|Темірлан]] Орданы жаулап алуды Тоқтамысқа қалдырады. Әкесі [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] орнын [[Тоқтақия хан|Тоқтақия]] басқанымен, екі айдан кейін ол да қайтыс болады. Оның орнына билікке Ұрыс ханның келесі ұлы [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] келеді. 1377 жылы орын алған қақтығыста [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] жеңіске жетіп, Тоқтамыс өлімнен әрең құтылып, қайтадан қашады. Көптеген кемшіліктері мен әлсіздіктерінің салдарынан [[Темірмәлік хан|Темір-Мәлік]] көп ұзамай биліктен айырыла бастайды. 1378 жылы, ағайынды Иса мен [[Едіге]] қолбасшыларының нұсқауымен, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірлері мен әскербасылары сатқындық жасап, Ақ Орда астанасы [[Сығанақ|Сығанақты]] Тоқтамысқа соғыссыз береді. Сүйтіп Тоқтамыс – хан тағайындалып, [[Темірмәлік хан|Темірмәлік]] пен беклербегі [[Балтышақ]] (Иса мен Едігенің әкесі) екеуін өлім жазасына кеседі.

[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] астанасы [[Сығанақ]] берілгеннен кейін, 1378 жылы Тоқтамыс, [[Мамай (қолбасшы)|Мамай]] [[Мамай (қолбасшы)|әмір]] басқарған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігіне басып кіреді. 1380 жылдың сәуіріне қарай Тоқтамыс астана [[Сарай-Берке|Сарай-Беркені]] қосып, [[Азов теңізі|Азовқа]] дейінгі бүкіл [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] басып алады. Таққа отырысымен [[Шыңғыс хан]] әулетінің тақ үшін 20 жыл бойғы қырқысуларын тоқтатып, ақша реформасын жүргізеді. [[Еділ]] бойындағы [[Алтын Орда]] қалаларының жандануы басталады. Сонымен қатар [[Көк Орда]], [[Хорезм]], [[Қажы-Тархан]], [[Қырым]] иеліктері мен тағы басқа ұсақ ордалардың басын қосып, [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бірлігін қалпына келтіреді.&lt;ref&gt;''Пачкалов А. В.'' Золотоордынские города Нижнего Поволжья в конце XIV века // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII—XV вв.)». 17 марта 2009 г. Сб. статей. Вып. 1. — Казань: ФЭН, 2009. — ISBN 978-5-9690-0073-5&lt;/ref&gt;

== Мәскеуге жорық ==
[[Сурет:Оборона Москвы в 1382 году.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1382 жылғы Мәскеу қорғанысы]]
1380 жылы 8 қыркүйекте [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] Орда әмірі [[Мамай (қолбасшы)|Мамай]] орыс княздіктерінен ойсырата жеңіледі. 1380 жылы Калка шайқасында Тоқтамыс Мамай әскерінің қалдықтарын талқандайды. Мамай жасақтарының едәуір бөлігі Тоқтамыс жағына, оны заңды хан ретінде мойындап, соғыссыз өтеді. Мамайдың тағайындаған &quot;қуыршақ ханы&quot; [[Арабшах хан|Арабшах]] өлтіріліп, Мамайдың өзі [[Қырым|Қырымдағы]] Кафа қаласына қашып, сол жерде Тоқтамыс жіберген жасақтардың қолынан қаза табады. Осыдан кейін Тоқтамыс [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] біріктіріп, орыс княздарына өзінің таққа отырғаны туралы елшілерін жіберіп, алым-салық төлеуді жаңартуларын талап етеді. Князьдер, хан елшілерін құрметпен қабылдап, ханға сыйлықтары мен алым-салықтарын жібереді. Алайда [[Мәскеу|Мәскеудің]] Ұлы Князі [[Дмитрий Донской]], жаңа билеушінің рұқсат белгісін алу үшін бармай, Алтын Орданың билігін мойындамайтынын көрсетеді.

1382 жылы Тоқтамыс үлкен әскермен [[Мәскеу|Мәскеуге]] аттанады. Мәскеуліктерге көмекке [[Литва]] князі [[Остей]] келеді. 1382 жылы 24 тамызда Тоқтамыс Мәскеуге жетеді, бірақ екі күн бойы қала қорғанын ала алмайды. Содан кейін қулыққа барады: [[Төменгі Новгород]] княздары [[Василий Кирдяпа]] мен [[Семён Дмитриевич|Семён Дмитриевичті]] жіберіп, олар қала тұрғындары бағынса, Тоқтамыс оларға еш жамандық жасамайды, деп ант береді. 26 тамызда Мәскеу беріледі, алайда уәде орындалмайды: 20-24 мыңдай адам өлтіріліп, қала тоналып, тұтастай өртеледі. [[Дмитрий Донской]] Ордаға төлемеген екі жылдық қарызы мен жаңа алым салықтың барлығын төлеп береді. Осыдан кейін ордалықтар Мәскеу түбіндегі Переславль, Владимир, Юрьев, Звенигород, Можайск және басқа қалаларды қиратып, тонап кетеді.&lt;ref&gt;''Полубояринова М. Д.'' Русь и Волжская Болгария в X—XV вв. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Наука, 1993. — С. 10.&lt;/ref&gt;

== Әмір Темірге қарсы күрес ==
Мәскеуді бағындырғаннан кейін, Тоқтамыс, өз күшін бұрынғы қамқоршысы [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қарсы шығуға жеткілікті деп санады. Тоқтамыс оны таққа отырғызған Темірге қарыздар болғанымен, сауда жолдары мен ықпал ету аясы мәселелері [[Алтын Орда]] мен [[Темір әулеті|Темір империясын]] қақтығысқа әкелетіні сөзсіз болды.[[Сурет:The Karsakpay inscription.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1391 жылы Тоқтамысқа қарсы жорыққа шыққан Әмір Темірдің Ұлытауда қалдырған [[Темір жазуы|құлыптас жазуы]]]]Даулы аймақтардың бірі [[Кавказ]] және [[Хорезм]] еді. 1385 жылы Темір әскерлері Орталық Иранға жорығын бастайды. Темірланды [[Әзербайжан|Әзірбайжанға]] өткізгісі келмеген Тоқтамыс сол жаққа 90 мыңдық әскерін жібереді. [[Тебриз|Тебризді]] басып алып, оны тонап алған хан, бай олжамен шегінеді.&lt;ref&gt;История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. — &lt;abbr&gt;Л.&lt;/abbr&gt;: Изд-во ЛГУ, 1958. — С. 232. — 2250 экз.&lt;/ref&gt; Бұл жерлер Темір империясының бөлігі болмаса да, Темірлан бұл жорықты өзіне бағытталған арандату ретінде қабылдайды. Сондықтан 1386 жылы Темірлан [[Кавказ|Кавказды]] жаулап алып, Тоқтамыс үшін [[Иран|Иранға]] баратын барлық жолдарды жауып тастайды.[[Сурет:Timur Golden Horde campaign.jpg|нобай|340x340 нүкте|1392-1396 жылғы Темірдің Алтын Ордаға жорығы]]Бұған жауап ретінде, 1388 жылы Тоқтамыс Темірлан иеліктерінің орталығына соққы жасайды. Алтын Орда әскерлері [[Сығанақ|Сығанақты]] басып өтіп, [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] кіріп, [[Бұхара|Бұхараны]] қоршайды. Осы жағдайды пайдаланған Темірдің [[Моғолстан]] мен [[Хорезм|Хорезмдегі]] ескі қарсыластары көтеріліс бастайды. 1388 жылдың күзінде [[Самарқан|Самарқанға]] оралған Темір, ең алдымен жан жақтағы көтерілістерді басады. Хорезм астанасы [[Көнеүргеніш|Үргеніш]] жер бетінен жойылып, қала қалдықтарының үстінен арпа егіледі. Алайда Темір әскерлері қыстауға тараған соң, Тоқтамыс қайтадан [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] басып кіреді. Бұған жауап ретінде Темір өзінің кеңесшілерін тыңдамай, қыс болғанына қарамастан, [[Самарқан]] мен [[Шахрисабз|Шахрисабзда]] әскер жинап, солтүстікке қарай аттанады. Темірдің әскері Тоқтамысты [[Сырдария|Сырдан]] әрі қарай ығыстырса да, басталған қарлы бораннан соғысты одан әрі жалғастыру мүмкін болмай, тараптар кері шегінеді. 
1389 жылы Темір [[Алтын Орда|Жошы Ұлысы жеріне]], солтүстікте Ертіске дейін жойқын жорық жасайды. Осыдан кейін Темір, өз иелігіне жиілеген шабуылдарды тию үшін, әскерін [[Моғолстан|Моғолстанға]] қарсы жібереді (1389-1390). Ал 1391 жылы, Темрілан 300 мыңдық әскерімен [[Алтын Орда]] жеріне үлкен жорық жасайды. Жазда [[Еділ|Еділге]] дейін жетіп, 18 маусымда [[Коңдырша өзеніндегі шайқас|Коңдырша өзеніндегі шайқаста]] Тоқтамыстың 350-400 мыңдық әскерін ойсырата жеңіп, қашқынға айналдырады. Осы жорыққа шығарда, [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] маңында, Темір «ұрпаққа ескерту ретінде» [[Темір жазуы|құлыптас]] орнатуды бұйырады.

Әмір Темір, ақыры 1395 жылы, [[1395 жылғы Терек шайқасы|Теректе болған шайқаста]] Тоқтамысты біржолата жеңіп, [[Мәскеу]] шекарасына дейін қуады. Темірлан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] негізгі қалаларын қиратып, экономикасын құлдыратады. Тоқтамыстың бұл жеңілісі, орыс елінің татар-моңғол бодандығына қарсы күресіне де үлкен пайда әкеледі. Сонымен қатар соғыс нәтижесінде [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] Алтын Орда жерінен өткен [[Ұлы Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі|солтүстік тармағы]] жойылып, сауда керуендерінің көбісі [[Темір әулеті|Темір мемлекетінің]] жерінен өте бастайды. Соғыс пен одан кейінгі ашаршылық салдарынан, Алтын Орда мемлекет ретінде жойылуға жақындайды. Орда билігі, орыс жерінде де, көршілес көшпелі ұлыстарда да әлсіреп, Алтын Орда аумағы біртіндеп [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]], [[Қазан хандығы]], [[Қырым хандығы|Қрым хандығы]], [[Ұлы Орда|Үлкен орда]] және [[Сібір хандығы|Сібір хандықтарына]] бөлініп, ыдырай бастайды.&lt;ref&gt;''Martin, Janet.'' Medieval Russia, 980-1584. — Cambridge University Press, 2007-12-06. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9780521859165&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; 

Бұл жеңілістерден кейін Тоқтамыс тағынан айырылып, Темірдің тағайындаған қуыршақ хандары мен әмірлерімен үздіксіз күрес жүргізуге мәжбүр болады.

== Едігеге қарсы күрес ==
[[Сурет:Golden Horde 1389-ru.svg|нобай|340x340 нүкте|1389 жылғы Алтын Орда жері]]
Сақталып қалған тарихи жарлықта, Тоқтамыстың 1393 жылы [[Польша]] патшасы [[Ягайло|Ягайлоға]] жүгінгені көрсетілген. 1396 жылы Темірланның [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] тағайындаған ханы, [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] кіші ұлы [[Құйыршық хан|Құйыршақтан]] тағы бір жеңіліске ұшыраған Тоқтамыс [[Литва]] князі [[Витовт|Витовтке]] қашады. Одан [[Алтын Орда|Орданы]] қайтару үшін көмек сұрайды, есесіне Солтүстік Ресейдің жерлерін Литваға беруге келіседі.&lt;ref&gt;''Ivinskis, Zenonas.'' Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties : [лит.]. — Rome : Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1978. — P. 314–319.&lt;/ref&gt; [[Витовт]] Тоқтамысты өз қорғауына алып, [[Лида]] қаласын тұратын ордасы қылып береді (1396-1399). Лидадағы Тоқтамыс тұрған хан сарайы, ұзақ уақыт бойына &quot;Тоқтамыс сарайы&quot; атағын сақтаған.&lt;ref&gt;Старший научный сотрудник Сливкин Валерий Васильевич. Тохтамышев Двор. &lt;nowiki&gt;https://lixmuseum.by/ru/tohtamyshev-dvor-dekanka/&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

1397 жылы Темірдің [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] қалдырған қолбасшысы [[Едіге]], [[Құйыршық хан|Құйыршық ханның]] күшейуінен сескеніп оған қарсы шығады да Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Едіге, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қашқан [[Құйыршық хан|Құйыршықтың]] орнына, оның ағасы [[Темірмәлік хан|Темір Мәліктің]] ұлы [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]], өзіне бағынатын &quot;қуыршақ хан&quot; қылып тағайындап, өзі Алтын Орданың [[Беклер бегі|беклербегі]] атанып, бүкіл билікті қолына жинайды.&lt;ref&gt;Seleznëv 174; Počekaev 2010: 181-187; Reva 2016: 704; May 2018: 307-308 considers Tīmūr Qutluq to be a Timurid protégé, but this is unlikely, given his desertion and his opposition to Quyurchuq.&lt;/ref&gt;

Осы кезде Тоқтамыс пен [[Витовт]] 1397 және 1398 жылдары [[Әмір Темір|Темірлан]] талқандаған [[Алтын Орда|Орда]] аумағына екі сәтті жорық жүргізеді. Бірінші жорығында [[Қара теңіз]] бен [[Қырым|Қырымға]] жетіп, еш қарсылықсыз бірнеше мың тұтқынды алады. Бұл тұтқындардың жартысын [[Тракай тарихи ұлттық саябағы (Литва)|Тракай]] маңына қоныстандырып, оларға өз дінін сақтауға мүмкіндік береді. Олардың ұрпақтары липкалар мен қараиттер деп аталып бүгінгі күнге дейін жетті.&lt;ref&gt;Sužiedėlis, Simas, ed. (1970-1978). Tatars. ''Encyclopedia Lituanica''. Vol. V. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. p. 377. LCCN 74-114275.&lt;/ref&gt; Келесі 1398 жылы Витовт пен Тоқтамыс әскерлері [[Днепр]] бойымен өтіп, солтүстік Қырымға шабуыл жасап, шығыста [[Дон өзені|Дон өзеніне]] дейін жетеді. [[Витовт]] өз шептерін нығайту үшін [[Днепр|Днепрдің]] сағасында қамал салады. Тоқтамыс, Едігенің жоқтығын пайдаланып, уақытша [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Бірақ сол жылдың соңында [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] пен [[Едіге|Едігеден]] жеңіліп, қайтадан Литваға қашып кетеді. Темір Құтлұқ пен Едіге [[Кафа|Кафаны]] бағындырып, Орданың оңтүстік-батысындағы өз билігін қалпына келтіреді. Ордадағы ішкі қырғын-қақтығыстар [[Витовт]] үшін оң нәтиже әкеліп, ол бүкіл орыс жерлерінің билеушісі болып, [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] да өзінің саяси ықпалына бағындыруды жоспарлайды. Ал Тоқтамысты өзінің экспансионистік саясатының құралы ретінде пайдалануды көздейді.&lt;ref&gt;''Lukowski, Jerzy.'' A Concise History of Poland / Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki. — Cambridge University Press, 2001. — P. 38. — &lt;nowiki&gt;ISBN 0-521-55109-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

[[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Литваның князі Витовттан Тоқтамысты өзіне беруді талап еткенде, ол бас тартып, былай жауап береді: «Мен Тоқтамысты бермеймін, бірақ мен Темір-Кутлу патшамен жеке кездесуді қалаймын». Алдыңғы табыстарынан шабыттанған Витовт «Татарларға қарсы крест жорығын» жариялап, 1399 жылы мамырда Рим Папасы [[IX Бонифаций|IX Бонифацийдің]] ресми мақұлдауына ие болады.&lt;ref&gt;''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9986-810-13-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

1399 жылы Ордаға қарсы жорыққа шыққан [[Витовт]], Тоқтамыстың одақтас әскерлерімен бірге Ворскла өзенінде тоқтайды. Жаудың күші мен санын көрген [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] бастапқыда бейбіт келіссөздерге кірісті (басқа нұсқа бойынша келіссөздер Едіге әскерінің келгенінше уақыт созу үшін жүргізілген). Осы кезде [[Едіге]] жасақтарымен өзен жағасына келіп, келіссөзді тоқтатып, [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]] соғысты жалғастыруға көндіреді. Орда жасақтарын басқарып, Едіге 1399 жылы 12 тамызда [[Ворскла бойындағы шайқас|Ворскла өзені бойындағы шайқаста]] [[Витовт|Витовтты]] талқандайды. Майдан даласынан бірінші болып Тоқтамыстың жасақтары қашады. [[Едіге]] Витовт әскерлерінің қалдықтарын [[Киев]] қаласына дейін қуады. [[Едіге]] мен [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Киевтен 3000 рубль күмісті төлем ретінде алып, Литва жерлерін [[Луцк]] қаласына дейін тонап, өз ұлыстарына оралады.

Тоқтамыс ақыры бұрынғы саяси ықпалынан айырылып, солтүстікке қашып, өзіне адал қалған жасақтардың арқасында [[Сібір хандығы|Сібірде]] билік құрады.&lt;ref&gt;''Бустанов А. К..'' Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект).&lt;/ref&gt; Соңғы жылдарын Едігемен араздасып, тіпті бұрынғы жауы Әмір Темірге елшілік жіберіп, татулыққа ұмтыла бастайды. Осынша жыл күрескеннен кейін [[Едіге]] үлкен жеңісіне қарамастан, Тоқтамысқа тыным бермей, оған қарсы табанды күресін ары-қарай жалғастырады.

1405 жылы [[Әмір Темір]] қайтыс болады. Ал 1406 жылы [[Едіге|Едігемен]] болған он алтыншы шайқасында Тоқтамыс ақыры жеңіліп, өлтіріледі.&lt;ref&gt;''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9986-810-13-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
[[Сурет:ChufutKale1.JPG|нобай|340x340 нүкте|Тоқтамыстың қызы, Едігенің әйелі - Жанике кесенесі]]
Тоқтамыстың арғы аталары – әкесі [[Түй Қожа|Түй-Қожа]], атасы [[Құтлұғ-Қожа]], Күншек, Сарыш, Ұран-Темір, [[Тоқа Темір|Тоқа-Темір]], [[Жошы хан]].&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt; 

Тоқтамыстың әйелдері: Тағай-бике; Шүкір-бике – Әмір Темірдің қызы; Ұрын-бике; [[Тұлынбек ханым]].&lt;ref&gt;«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс ханның сегіз ұл, бес қызы болды:

# [[Жәлеләддин хан|Жәлеладдин]]
# [[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]
# Кепек
# [[Керімберді хан|Керімберді]]
# Ескендір
# Әбу-Саид
# Кушік
# [[Қадырберді хан|Қадырберді]]
# Малика-ханша
# Ханике
# Жанике-ханым (Едігенің әйелі)
# Саадат-бике
# Қадиша

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}
{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]
[[Санат:Тоқа Темір әулеті]]</text>
      <sha1>rnea8t2ncjcwjwqnx96k93564t3dacb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618842</id>
      <parentid>3618841</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:04:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31092" sha1="j2nzsdlq5inj2bqand8q9we6sbcwrhf" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Тоқтамыс хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Battle between Timur and Toqtamish Khan in 1391. Zafarnama of 1436 (Toqtamish detail).jpg
 | Атауы                = Әмір Темір мен Тоқтамыс ханның шайқасы. 1391 жыл. (Зафарнама, 1436 жыл, Тоқтамыс фрагменті)
 | Сурет ені            =
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның 31-ші ханы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1380 жыл|1380]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1395]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Арабшах хан]]
 | Ізбасары             = [[Қойыршақ хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    =
 | Титулы_2             = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 12-ші ханы 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[1378 жыл|1378]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[1395 жыл|1395]]
 | Ізашары_2            = [[Темір Мәлік хан]]
 | Ізбасары_2           = [[Қойыршақ хан]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           =
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 1340/1350
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1406 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Түй Қожа
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = [[Жәлеләддин хан|Жәлеләддин]]&lt;br /&gt;[[Қадырберді хан|Қадырберді]]&lt;br /&gt;[[Шөкре хан|Шөкре оғлан]]&lt;br /&gt;[[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              =
}} 
{{мағына|Тоқтамыс (айрық)}}  
'''Тоқтамыс хан''' (шамамен 1340/1350 – 1406) – [[Алтын Орда]] ханы (1380 – 1395). [[Жошы хан|Жошы ханның]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]] әулетінен.&lt;ref&gt;''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: АСТ, 2007. — 446 с. —  &lt;nowiki&gt;ISBN 5-17-035804-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Билікке келуі ==
Тоқтамыс [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау өңірінің]] билеушісі [[Түй Қожа|Туй-қожа]] [[Түй Қожа|оғланның]] ұлы. Орда ханы [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] бұйрығына бағынбағаны үшін, [[Ұрыс хан]] 1372 жылы [[Түй Қожа|Тұй-Қожаны]] өлім жазасына кеседі. Тоқтамыс өмірі үшін қауіптеніп, [[Самарқан|Самарқанға]], [[Мәуереннаһр|Мауераннахр]] билеушісі [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қашады. Темірлан Тоқтамысқа пана беріп, келешекте оны [[Алтын Орда]] билігі үшін күресте пайдалануды көздейді.
[[Сурет:Tamgha of Tokhtamish.gif|солға|нобай|223x223 нүкте|Тоқтамыс таңбасы]]
1376 жылы Тоқтамыс [[Әмір Темір]] берген әскерді басқарып [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] қарсы үлкен жорық бастайды. [[Сауран]] маңында орын алған алғашқы шайқаста, Ұрыс ханның үлкен ұлы, Ақ Орда ханзадасы [[Құтлұғ Бұға|Құтлұғ-Бұға]] өлгенімен, Тоқтамыс жеңіліп, Темірге қашады. Көп ұзамай Темір берген жаңа әскердің басында ол Алтын Ордаға екінші шабуылын бастайды. Бұл жолы Ұрыс ханның екінші ұлы [[Тоқтақия хан|Тоқтақиядан]] тағы жеңіледі. [[Ұрыс хан]] [[Әмір Темір|Темірланға]] соғыс қаупімен Тоқтамысты өзіне беруді талап етеді, бірақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]] бұл талапты қабылдамайды.

1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] өзі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қарсы жорыққа дайындала бастайды, сүйтіп қаңтарда Ақ Ордаға басып кіріп, [[Сығанақ|Сығанақтағы]] Ұрыс хан әскерлеріне қарама-қарсы орналасады. Бірақ қатты аяздан жауынгерлер қолдарына қару ұстай алмай, [[Әмір Темір|Темір]] Орданы жаулап алуды көктемге қалдырады. Алайда, [[Ұрыс хан]] кенеттен қайтыс болғандықтан, шешуші шайқас орын алмай, [[Әмір Темір|Темірлан]] Орданы жаулап алуды Тоқтамысқа қалдырады. Әкесі [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] орнын [[Тоқтақия хан|Тоқтақия]] басқанымен, екі айдан кейін ол да қайтыс болады. Оның орнына билікке Ұрыс ханның келесі ұлы [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] келеді. 1377 жылы орын алған қақтығыста [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] жеңіске жетіп, Тоқтамыс өлімнен әрең құтылып, қайтадан қашады. Көптеген кемшіліктері мен әлсіздіктерінің салдарынан [[Темірмәлік хан|Темір-Мәлік]] көп ұзамай биліктен айырыла бастайды. 1378 жылы, ағайынды Иса мен [[Едіге]] қолбасшыларының нұсқауымен, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірлері мен әскербасылары сатқындық жасап, Ақ Орда астанасы [[Сығанақ|Сығанақты]] Тоқтамысқа соғыссыз береді. Сүйтіп Тоқтамыс – хан тағайындалып, [[Темірмәлік хан|Темірмәлік]] пен беклербегі [[Балтышақ]] (Иса мен Едігенің әкесі) екеуін өлім жазасына кеседі.

[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] астанасы [[Сығанақ]] берілгеннен кейін, 1378 жылы Тоқтамыс, [[Мамай (қолбасшы)|Мамай]] [[Мамай (қолбасшы)|әмір]] басқарған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігіне басып кіреді. 1380 жылдың сәуіріне қарай Тоқтамыс астана [[Сарай-Берке|Сарай-Беркені]] қосып, [[Азов теңізі|Азовқа]] дейінгі бүкіл [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] басып алады. Таққа отырысымен [[Шыңғыс хан]] әулетінің тақ үшін 20 жыл бойғы қырқысуларын тоқтатып, ақша реформасын жүргізеді. [[Еділ]] бойындағы [[Алтын Орда]] қалаларының жандануы басталады. Сонымен қатар [[Көк Орда]], [[Хорезм]], [[Қажы-Тархан]], [[Қырым]] иеліктері мен тағы басқа ұсақ ордалардың басын қосып, [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бірлігін қалпына келтіреді.&lt;ref&gt;''Пачкалов А. В.'' Золотоордынские города Нижнего Поволжья в конце XIV века // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII—XV вв.)». 17 марта 2009 г. Сб. статей. Вып. 1. — Казань: ФЭН, 2009. — ISBN 978-5-9690-0073-5&lt;/ref&gt;

== Мәскеуге жорық ==
[[Сурет:Оборона Москвы в 1382 году.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1382 жылғы Мәскеу қорғанысы]]
1380 жылы 8 қыркүйекте [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] Орда әмірі [[Мамай (қолбасшы)|Мамай]] орыс княздіктерінен ойсырата жеңіледі. 1380 жылы Калка шайқасында Тоқтамыс Мамай әскерінің қалдықтарын талқандайды. Мамай жасақтарының едәуір бөлігі Тоқтамыс жағына, оны заңды хан ретінде мойындап, соғыссыз өтеді. Мамайдың тағайындаған &quot;қуыршақ ханы&quot; [[Арабшах хан|Арабшах]] өлтіріліп, Мамайдың өзі [[Қырым|Қырымдағы]] Кафа қаласына қашып, сол жерде Тоқтамыс жіберген жасақтардың қолынан қаза табады. Осыдан кейін Тоқтамыс [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] біріктіріп, орыс княздарына өзінің таққа отырғаны туралы елшілерін жіберіп, алым-салық төлеуді жаңартуларын талап етеді. Князьдер, хан елшілерін құрметпен қабылдап, ханға сыйлықтары мен алым-салықтарын жібереді. Алайда [[Мәскеу|Мәскеудің]] Ұлы Князі [[Дмитрий Донской]], жаңа билеушінің рұқсат белгісін алу үшін бармай, Алтын Орданың билігін мойындамайтынын көрсетеді.

1382 жылы Тоқтамыс үлкен әскермен [[Мәскеу|Мәскеуге]] аттанады. Мәскеуліктерге көмекке [[Литва]] князі [[Остей]] келеді. 1382 жылы 24 тамызда Тоқтамыс Мәскеуге жетеді, бірақ екі күн бойы қала қорғанын ала алмайды. Содан кейін қулыққа барады: [[Төменгі Новгород]] княздары [[Василий Кирдяпа]] мен [[Семён Дмитриевич|Семён Дмитриевичті]] жіберіп, олар қала тұрғындары бағынса, Тоқтамыс оларға еш жамандық жасамайды, деп ант береді. 26 тамызда Мәскеу беріледі, алайда уәде орындалмайды: 20-24 мыңдай адам өлтіріліп, қала тоналып, тұтастай өртеледі. [[Дмитрий Донской]] Ордаға төлемеген екі жылдық қарызы мен жаңа алым салықтың барлығын төлеп береді. Осыдан кейін ордалықтар Мәскеу түбіндегі Переславль, Владимир, Юрьев, Звенигород, Можайск және басқа қалаларды қиратып, тонап кетеді.&lt;ref&gt;''Полубояринова М. Д.'' Русь и Волжская Болгария в X—XV вв. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Наука, 1993. — С. 10.&lt;/ref&gt;

== Әмір Темірге қарсы күрес ==
Мәскеуді бағындырғаннан кейін, Тоқтамыс, өз күшін бұрынғы қамқоршысы [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қарсы шығуға жеткілікті деп санады. Тоқтамыс оны таққа отырғызған Темірге қарыздар болғанымен, сауда жолдары мен ықпал ету аясы мәселелері [[Алтын Орда]] мен [[Темір әулеті|Темір империясын]] қақтығысқа әкелетіні сөзсіз болды.[[Сурет:The Karsakpay inscription.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1391 жылы Тоқтамысқа қарсы жорыққа шыққан Әмір Темірдің Ұлытауда қалдырған [[Темір жазуы|құлыптас жазуы]]]]Даулы аймақтардың бірі [[Кавказ]] және [[Хорезм]] еді. 1385 жылы Темір әскерлері Орталық Иранға жорығын бастайды. Темірланды [[Әзербайжан|Әзірбайжанға]] өткізгісі келмеген Тоқтамыс сол жаққа 90 мыңдық әскерін жібереді. [[Тебриз|Тебризді]] басып алып, оны тонап алған хан, бай олжамен шегінеді.&lt;ref&gt;История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. — &lt;abbr&gt;Л.&lt;/abbr&gt;: Изд-во ЛГУ, 1958. — С. 232. — 2250 экз.&lt;/ref&gt; Бұл жерлер Темір империясының бөлігі болмаса да, Темірлан бұл жорықты өзіне бағытталған арандату ретінде қабылдайды. Сондықтан 1386 жылы Темірлан [[Кавказ|Кавказды]] жаулап алып, Тоқтамыс үшін [[Иран|Иранға]] баратын барлық жолдарды жауып тастайды.[[Сурет:Timur Golden Horde campaign.jpg|нобай|340x340 нүкте|1392-1396 жылғы Темірдің Алтын Ордаға жорығы]]Бұған жауап ретінде, 1388 жылы Тоқтамыс Темірлан иеліктерінің орталығына соққы жасайды. Алтын Орда әскерлері [[Сығанақ|Сығанақты]] басып өтіп, [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] кіріп, [[Бұхара|Бұхараны]] қоршайды. Осы жағдайды пайдаланған Темірдің [[Моғолстан]] мен [[Хорезм|Хорезмдегі]] ескі қарсыластары көтеріліс бастайды. 1388 жылдың күзінде [[Самарқан|Самарқанға]] оралған Темір, ең алдымен жан жақтағы көтерілістерді басады. Хорезм астанасы [[Көнеүргеніш|Үргеніш]] жер бетінен жойылып, қала қалдықтарының үстінен арпа егіледі. Алайда Темір әскерлері қыстауға тараған соң, Тоқтамыс қайтадан [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] басып кіреді. Бұған жауап ретінде Темір өзінің кеңесшілерін тыңдамай, қыс болғанына қарамастан, [[Самарқан]] мен [[Шахрисабз|Шахрисабзда]] әскер жинап, солтүстікке қарай аттанады. Темірдің әскері Тоқтамысты [[Сырдария|Сырдан]] әрі қарай ығыстырса да, басталған қарлы бораннан соғысты одан әрі жалғастыру мүмкін болмай, тараптар кері шегінеді. 
1389 жылы Темір [[Алтын Орда|Жошы Ұлысы жеріне]], солтүстікте Ертіске дейін жойқын жорық жасайды. Осыдан кейін Темір, өз иелігіне жиілеген шабуылдарды тию үшін, әскерін [[Моғолстан|Моғолстанға]] қарсы жібереді (1389-1390). Ал 1391 жылы, Темрілан 300 мыңдық әскерімен [[Алтын Орда]] жеріне үлкен жорық жасайды. Жазда [[Еділ|Еділге]] дейін жетіп, 18 маусымда [[Коңдырша өзеніндегі шайқас|Коңдырша өзеніндегі шайқаста]] Тоқтамыстың 350-400 мыңдық әскерін ойсырата жеңіп, қашқынға айналдырады. Осы жорыққа шығарда, [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] маңында, Темір «ұрпаққа ескерту ретінде» [[Темір жазуы|құлыптас]] орнатуды бұйырады.

Әмір Темір, ақыры 1395 жылы, [[1395 жылғы Терек шайқасы|Теректе болған шайқаста]] Тоқтамысты біржолата жеңіп, [[Мәскеу]] шекарасына дейін қуады. Темірлан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] негізгі қалаларын қиратып, экономикасын құлдыратады. Тоқтамыстың бұл жеңілісі, орыс елінің татар-моңғол бодандығына қарсы күресіне де үлкен пайда әкеледі. Сонымен қатар соғыс нәтижесінде [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] Алтын Орда жерінен өткен [[Ұлы Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі|солтүстік тармағы]] жойылып, сауда керуендерінің көбісі [[Темір әулеті|Темір мемлекетінің]] жерінен өте бастайды. Соғыс пен одан кейінгі ашаршылық салдарынан, Алтын Орда мемлекет ретінде жойылуға жақындайды. Орда билігі, орыс жерінде де, көршілес көшпелі ұлыстарда да әлсіреп, Алтын Орда аумағы біртіндеп [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]], [[Қазан хандығы]], [[Қырым хандығы|Қрым хандығы]], [[Ұлы Орда|Үлкен орда]] және [[Сібір хандығы|Сібір хандықтарына]] бөлініп, ыдырай бастайды.&lt;ref&gt;''Martin, Janet.'' Medieval Russia, 980-1584. — Cambridge University Press, 2007-12-06. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9780521859165&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; 

Бұл жеңілістерден кейін Тоқтамыс тағынан айырылып, Темірдің тағайындаған қуыршақ хандары мен әмірлерімен үздіксіз күрес жүргізуге мәжбүр болады.

== Едігеге қарсы күрес ==
[[Сурет:Golden Horde 1389-ru.svg|нобай|340x340 нүкте|1389 жылғы Алтын Орда жері]]
Сақталып қалған тарихи жарлықта, Тоқтамыстың 1393 жылы [[Польша]] патшасы [[Ягайло|Ягайлоға]] жүгінгені көрсетілген. 1396 жылы Темірланның [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] тағайындаған ханы, [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] кіші ұлы [[Құйыршық хан|Құйыршақтан]] тағы бір жеңіліске ұшыраған Тоқтамыс [[Литва]] князі [[Витовт|Витовтке]] қашады. Одан [[Алтын Орда|Орданы]] қайтару үшін көмек сұрайды, есесіне Солтүстік Ресейдің жерлерін Литваға беруге келіседі.&lt;ref&gt;''Ivinskis, Zenonas.'' Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties : [лит.]. — Rome : Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1978. — P. 314–319.&lt;/ref&gt; [[Витовт]] Тоқтамысты өз қорғауына алып, [[Лида]] қаласын тұратын ордасы қылып береді (1396-1399). Лидадағы Тоқтамыс тұрған хан сарайы, ұзақ уақыт бойына &quot;Тоқтамыс сарайы&quot; атағын сақтаған.&lt;ref&gt;Старший научный сотрудник Сливкин Валерий Васильевич. Тохтамышев Двор. &lt;nowiki&gt;https://lixmuseum.by/ru/tohtamyshev-dvor-dekanka/&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

1397 жылы Темірдің [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] қалдырған қолбасшысы [[Едіге]], [[Құйыршық хан|Құйыршық ханның]] күшейуінен сескеніп оған қарсы шығады да Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Едіге, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қашқан [[Құйыршық хан|Құйыршықтың]] орнына, оның ағасы [[Темірмәлік хан|Темір Мәліктің]] ұлы [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]], өзіне бағынатын &quot;қуыршақ хан&quot; қылып тағайындап, өзі Алтын Орданың [[Беклер бегі|беклербегі]] атанып, бүкіл билікті қолына жинайды.&lt;ref&gt;Seleznëv 174; Počekaev 2010: 181-187; Reva 2016: 704; May 2018: 307-308 considers Tīmūr Qutluq to be a Timurid protégé, but this is unlikely, given his desertion and his opposition to Quyurchuq.&lt;/ref&gt;

Осы кезде Тоқтамыс пен [[Витовт]] 1397 және 1398 жылдары [[Әмір Темір|Темірлан]] талқандаған [[Алтын Орда|Орда]] аумағына екі сәтті жорық жүргізеді. Бірінші жорығында [[Қара теңіз]] бен [[Қырым|Қырымға]] жетіп, еш қарсылықсыз бірнеше мың тұтқынды алады. Бұл тұтқындардың жартысын [[Тракай тарихи ұлттық саябағы (Литва)|Тракай]] маңына қоныстандырып, оларға өз дінін сақтауға мүмкіндік береді. Олардың ұрпақтары липкалар мен қараиттер деп аталып бүгінгі күнге дейін жетті.&lt;ref&gt;Sužiedėlis, Simas, ed. (1970-1978). Tatars. ''Encyclopedia Lituanica''. Vol. V. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. p. 377. LCCN 74-114275.&lt;/ref&gt; Келесі 1398 жылы Витовт пен Тоқтамыс әскерлері [[Днепр]] бойымен өтіп, солтүстік Қырымға шабуыл жасап, шығыста [[Дон өзені|Дон өзеніне]] дейін жетеді. [[Витовт]] өз шептерін нығайту үшін [[Днепр|Днепрдің]] сағасында қамал салады. Тоқтамыс, Едігенің жоқтығын пайдаланып, уақытша [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Бірақ сол жылдың соңында [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] пен [[Едіге|Едігеден]] жеңіліп, қайтадан Литваға қашып кетеді. Темір Құтлұқ пен Едіге [[Кафа|Кафаны]] бағындырып, Орданың оңтүстік-батысындағы өз билігін қалпына келтіреді. Ордадағы ішкі қырғын-қақтығыстар [[Витовт]] үшін оң нәтиже әкеліп, ол бүкіл орыс жерлерінің билеушісі болып, [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] да өзінің саяси ықпалына бағындыруды жоспарлайды. Ал Тоқтамысты өзінің экспансионистік саясатының құралы ретінде пайдалануды көздейді.&lt;ref&gt;''Lukowski, Jerzy.'' A Concise History of Poland / Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki. — Cambridge University Press, 2001. — P. 38. — &lt;nowiki&gt;ISBN 0-521-55109-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

[[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Литваның князі Витовттан Тоқтамысты өзіне беруді талап еткенде, ол бас тартып, былай жауап береді: «Мен Тоқтамысты бермеймін, бірақ мен Темір-Кутлу патшамен жеке кездесуді қалаймын». Алдыңғы табыстарынан шабыттанған Витовт «Татарларға қарсы крест жорығын» жариялап, 1399 жылы мамырда Рим Папасы [[IX Бонифаций|IX Бонифацийдің]] ресми мақұлдауына ие болады.&lt;ref&gt;''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9986-810-13-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

1399 жылы Ордаға қарсы жорыққа шыққан [[Витовт]], Тоқтамыстың одақтас әскерлерімен бірге Ворскла өзенінде тоқтайды. Жаудың күші мен санын көрген [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] бастапқыда бейбіт келіссөздерге кірісті (басқа нұсқа бойынша келіссөздер Едіге әскерінің келгенінше уақыт созу үшін жүргізілген). Осы кезде [[Едіге]] жасақтарымен өзен жағасына келіп, келіссөзді тоқтатып, [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]] соғысты жалғастыруға көндіреді. Орда жасақтарын басқарып, Едіге 1399 жылы 12 тамызда [[Ворскла бойындағы шайқас|Ворскла өзені бойындағы шайқаста]] [[Витовт|Витовтты]] талқандайды. Майдан даласынан бірінші болып Тоқтамыстың жасақтары қашады. [[Едіге]] Витовт әскерлерінің қалдықтарын [[Киев]] қаласына дейін қуады. [[Едіге]] мен [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Киевтен 3000 рубль күмісті төлем ретінде алып, Литва жерлерін [[Луцк]] қаласына дейін тонап, өз ұлыстарына оралады.

Тоқтамыс ақыры бұрынғы саяси ықпалынан айырылып, солтүстікке қашып, өзіне адал қалған жасақтардың арқасында [[Сібір хандығы|Сібірде]] билік құрады.&lt;ref&gt;''Бустанов А. К..'' Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект).&lt;/ref&gt; Соңғы жылдарын Едігемен араздасып, тіпті бұрынғы жауы Әмір Темірге елшілік жіберіп, татулыққа ұмтыла бастайды. Осынша жыл күрескеннен кейін [[Едіге]] үлкен жеңісіне қарамастан, Тоқтамысқа тыным бермей, оған қарсы табанды күресін ары-қарай жалғастырады.

1405 жылы [[Әмір Темір]] қайтыс болады. Ал 1406 жылы [[Едіге|Едігемен]] болған он алтыншы шайқасында Тоқтамыс ақыры жеңіліп, өлтіріледі.&lt;ref&gt;''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9986-810-13-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
[[Сурет:ChufutKale1.JPG|нобай|340x340 нүкте|Тоқтамыстың қызы, Едігенің әйелі - Жанике кесенесі]]
Тоқтамыстың арғы аталары – әкесі [[Түй Қожа|Түй-Қожа]], атасы [[Құтлұғ-Қожа]], Күншек, Сарыш, Ұран-Темір, [[Тоқа Темір|Тоқа-Темір]], [[Жошы хан]].&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt; 

Тоқтамыстың әйелдері: Тағай-бике; Шүкір-бике – Әмір Темірдің қызы; Ұрын-бике; [[Тұлынбек ханым]].&lt;ref&gt;«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс ханның сегіз ұл, бес қызы болды:

# [[Жәлеләддин хан|Жәлеладдин]]
# [[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]
# Кепек
# [[Керімберді хан|Керімберді]]
# Ескендір
# Әбу-Саид
# Кушік
# [[Қадырберді хан|Қадырберді]]
# Малика-ханша
# Ханике
# Жанике-ханым (Едігенің әйелі)
# Саадат-бике
# Қадиша

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}
{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]
[[Санат:Тоқа Темір әулеті]]</text>
      <sha1>j2nzsdlq5inj2bqand8q9we6sbcwrhf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618845</id>
      <parentid>3618842</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31100" sha1="s71milz46ozeexy4c3bxe21y2umqndc" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Тоқтамыс хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Battle between Timur and Toqtamish Khan in 1391. Zafarnama of 1436 (Toqtamish detail).jpg
 | Атауы                = Әмір Темір мен Тоқтамыс ханның шайқасы. 1391 жыл. (Зафарнама, 1436 жыл, Тоқтамыс фрагменті)
 | Сурет ені            =
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның 31-ші ханы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1380 жыл|1380]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1395]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Арабшах хан]]
 | Ізбасары             = [[Қойыршақ хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    =
 | Титулы_2             = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 12-ші ханы 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[1378 жыл|1378]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[1395 жыл|1395]]
 | Ізашары_2            = [[Темір Мәлік хан]]
 | Ізбасары_2           = [[Қойыршақ хан]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           =
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 1340/1350
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1406 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Түй Қожа
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = [[Жәлеләддин хан|Жәлеләддин]]&lt;br /&gt;[[Қадырберді хан|Қадырберді]]&lt;br /&gt;[[Шөкре хан|Шөкре оғлан]]&lt;br /&gt;[[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              =
}} 
{{мағына|Тоқтамыс (айрық)}}  
'''Тоқтамыс хан''' (шамамен 1340/1350 – 1406) – [[Алтын Орда]] ханы (1380 – 1395). [[Жошы хан|Жошы ханның]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]] әулетінен.&lt;ref&gt;''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: АСТ, 2007. — 446 с. —  &lt;nowiki&gt;ISBN 5-17-035804-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Билікке келуі ==
Тоқтамыс [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау өңірінің]] билеушісі [[Түй Қожа|Туй-қожа]] [[Түй Қожа|оғланның]] ұлы. Орда ханы [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] бұйрығына бағынбағаны үшін, [[Ұрыс хан]] 1372 жылы [[Түй Қожа|Тұй-Қожаны]] өлім жазасына кеседі. Тоқтамыс өмірі үшін қауіптеніп, [[Самарқан|Самарқанға]], [[Мәуереннаһр|Мауераннахр]] билеушісі [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қашады. Темірлан Тоқтамысқа пана беріп, келешекте оны [[Алтын Орда]] билігі үшін күресте пайдалануды көздейді.
[[Сурет:Tamgha of Tokhtamish.gif|солға|нобай|223x223 нүкте|Тоқтамыс таңбасы]]
1376 жылы Тоқтамыс [[Әмір Темір]] берген әскерді басқарып [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] қарсы үлкен жорық бастайды. [[Сауран]] маңында орын алған алғашқы шайқаста, Ұрыс ханның үлкен ұлы, Ақ Орда ханзадасы [[Құтлұғ Бұға|Құтлұғ-Бұға]] өлгенімен, Тоқтамыс жеңіліп, Темірге қашады. Көп ұзамай Темір берген жаңа әскердің басында ол Алтын Ордаға екінші шабуылын бастайды. Бұл жолы Ұрыс ханның екінші ұлы [[Тоқтақия хан|Тоқтақиядан]] тағы жеңіледі. [[Ұрыс хан]] [[Әмір Темір|Темірланға]] соғыс қаупімен Тоқтамысты өзіне беруді талап етеді, бірақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]] бұл талапты қабылдамайды.

1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] өзі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қарсы жорыққа дайындала бастайды, сүйтіп қаңтарда Ақ Ордаға басып кіріп, [[Сығанақ|Сығанақтағы]] Ұрыс хан әскерлеріне қарама-қарсы орналасады. Бірақ қатты аяздан жауынгерлер қолдарына қару ұстай алмай, [[Әмір Темір|Темір]] Орданы жаулап алуды көктемге қалдырады. Алайда, [[Ұрыс хан]] кенеттен қайтыс болғандықтан, шешуші шайқас орын алмай, [[Әмір Темір|Темірлан]] Орданы жаулап алуды Тоқтамысқа қалдырады. Әкесі [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] орнын [[Тоқтақия хан|Тоқтақия]] басқанымен, екі айдан кейін ол да қайтыс болады. Оның орнына билікке Ұрыс ханның келесі ұлы [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] келеді. 1377 жылы орын алған қақтығыста [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] жеңіске жетіп, Тоқтамыс өлімнен әрең құтылып, қайтадан қашады. Көптеген кемшіліктері мен әлсіздіктерінің салдарынан [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] көп ұзамай биліктен айырыла бастайды. 1378 жылы, ағайынды Иса мен [[Едіге]] қолбасшыларының нұсқауымен, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірлері мен әскербасылары сатқындық жасап, Ақ Орда астанасы [[Сығанақ|Сығанақты]] Тоқтамысқа соғыссыз береді. Сүйтіп Тоқтамыс – хан тағайындалып, [[Темірмәлік хан|Темірмәлік]] пен беклербегі [[Балтышақ]] (Иса мен Едігенің әкесі) екеуін өлім жазасына кеседі.

[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] астанасы [[Сығанақ]] берілгеннен кейін, 1378 жылы Тоқтамыс, [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Мамай (беклербек)|әмір]] басқарған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігіне басып кіреді. 1380 жылдың сәуіріне қарай Тоқтамыс астана [[Сарай-Берке|Сарай-Беркені]] қосып, [[Азов теңізі|Азовқа]] дейінгі бүкіл [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] басып алады. Таққа отырысымен [[Шыңғыс хан]] әулетінің тақ үшін 20 жыл бойғы қырқысуларын тоқтатып, ақша реформасын жүргізеді. [[Еділ]] бойындағы [[Алтын Орда]] қалаларының жандануы басталады. Сонымен қатар [[Көк Орда]], [[Хорезм]], [[Қажы-Тархан]], [[Қырым]] иеліктері мен тағы басқа ұсақ ордалардың басын қосып, [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бірлігін қалпына келтіреді.&lt;ref&gt;''Пачкалов А. В.'' Золотоордынские города Нижнего Поволжья в конце XIV века // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII—XV вв.)». 17 марта 2009 г. Сб. статей. Вып. 1. — Казань: ФЭН, 2009. — ISBN 978-5-9690-0073-5&lt;/ref&gt;

== Мәскеуге жорық ==
[[Сурет:Оборона Москвы в 1382 году.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1382 жылғы Мәскеу қорғанысы]]
1380 жылы 8 қыркүйекте [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] Орда әмірі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] орыс княздіктерінен ойсырата жеңіледі. 1380 жылы Калка шайқасында Тоқтамыс Мамай әскерінің қалдықтарын талқандайды. Мамай жасақтарының едәуір бөлігі Тоқтамыс жағына, оны заңды хан ретінде мойындап, соғыссыз өтеді. Мамайдың тағайындаған &quot;қуыршақ ханы&quot; [[Арабшах хан|Арабшах]] өлтіріліп, Мамайдың өзі [[Қырым|Қырымдағы]] Кафа қаласына қашып, сол жерде Тоқтамыс жіберген жасақтардың қолынан қаза табады. Осыдан кейін Тоқтамыс [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] біріктіріп, орыс княздарына өзінің таққа отырғаны туралы елшілерін жіберіп, алым-салық төлеуді жаңартуларын талап етеді. Князьдер, хан елшілерін құрметпен қабылдап, ханға сыйлықтары мен алым-салықтарын жібереді. Алайда [[Мәскеу|Мәскеудің]] Ұлы Князі [[Дмитрий Донской]], жаңа билеушінің рұқсат белгісін алу үшін бармай, Алтын Орданың билігін мойындамайтынын көрсетеді.

1382 жылы Тоқтамыс үлкен әскермен [[Мәскеу|Мәскеуге]] аттанады. Мәскеуліктерге көмекке [[Литва]] князі [[Остей]] келеді. 1382 жылы 24 тамызда Тоқтамыс Мәскеуге жетеді, бірақ екі күн бойы қала қорғанын ала алмайды. Содан кейін қулыққа барады: [[Төменгі Новгород]] княздары [[Василий Кирдяпа]] мен [[Семён Дмитриевич|Семён Дмитриевичті]] жіберіп, олар қала тұрғындары бағынса, Тоқтамыс оларға еш жамандық жасамайды, деп ант береді. 26 тамызда Мәскеу беріледі, алайда уәде орындалмайды: 20-24 мыңдай адам өлтіріліп, қала тоналып, тұтастай өртеледі. [[Дмитрий Донской]] Ордаға төлемеген екі жылдық қарызы мен жаңа алым салықтың барлығын төлеп береді. Осыдан кейін ордалықтар Мәскеу түбіндегі Переславль, Владимир, Юрьев, Звенигород, Можайск және басқа қалаларды қиратып, тонап кетеді.&lt;ref&gt;''Полубояринова М. Д.'' Русь и Волжская Болгария в X—XV вв. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Наука, 1993. — С. 10.&lt;/ref&gt;

== Әмір Темірге қарсы күрес ==
Мәскеуді бағындырғаннан кейін, Тоқтамыс, өз күшін бұрынғы қамқоршысы [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қарсы шығуға жеткілікті деп санады. Тоқтамыс оны таққа отырғызған Темірге қарыздар болғанымен, сауда жолдары мен ықпал ету аясы мәселелері [[Алтын Орда]] мен [[Темір әулеті|Темір империясын]] қақтығысқа әкелетіні сөзсіз болды.[[Сурет:The Karsakpay inscription.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1391 жылы Тоқтамысқа қарсы жорыққа шыққан Әмір Темірдің Ұлытауда қалдырған [[Темір жазуы|құлыптас жазуы]]]]Даулы аймақтардың бірі [[Кавказ]] және [[Хорезм]] еді. 1385 жылы Темір әскерлері Орталық Иранға жорығын бастайды. Темірланды [[Әзербайжан|Әзірбайжанға]] өткізгісі келмеген Тоқтамыс сол жаққа 90 мыңдық әскерін жібереді. [[Тебриз|Тебризді]] басып алып, оны тонап алған хан, бай олжамен шегінеді.&lt;ref&gt;История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. — &lt;abbr&gt;Л.&lt;/abbr&gt;: Изд-во ЛГУ, 1958. — С. 232. — 2250 экз.&lt;/ref&gt; Бұл жерлер Темір империясының бөлігі болмаса да, Темірлан бұл жорықты өзіне бағытталған арандату ретінде қабылдайды. Сондықтан 1386 жылы Темірлан [[Кавказ|Кавказды]] жаулап алып, Тоқтамыс үшін [[Иран|Иранға]] баратын барлық жолдарды жауып тастайды.[[Сурет:Timur Golden Horde campaign.jpg|нобай|340x340 нүкте|1392-1396 жылғы Темірдің Алтын Ордаға жорығы]]Бұған жауап ретінде, 1388 жылы Тоқтамыс Темірлан иеліктерінің орталығына соққы жасайды. Алтын Орда әскерлері [[Сығанақ|Сығанақты]] басып өтіп, [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] кіріп, [[Бұхара|Бұхараны]] қоршайды. Осы жағдайды пайдаланған Темірдің [[Моғолстан]] мен [[Хорезм|Хорезмдегі]] ескі қарсыластары көтеріліс бастайды. 1388 жылдың күзінде [[Самарқан|Самарқанға]] оралған Темір, ең алдымен жан жақтағы көтерілістерді басады. Хорезм астанасы [[Көнеүргеніш|Үргеніш]] жер бетінен жойылып, қала қалдықтарының үстінен арпа егіледі. Алайда Темір әскерлері қыстауға тараған соң, Тоқтамыс қайтадан [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] басып кіреді. Бұған жауап ретінде Темір өзінің кеңесшілерін тыңдамай, қыс болғанына қарамастан, [[Самарқан]] мен [[Шахрисабз|Шахрисабзда]] әскер жинап, солтүстікке қарай аттанады. Темірдің әскері Тоқтамысты [[Сырдария|Сырдан]] әрі қарай ығыстырса да, басталған қарлы бораннан соғысты одан әрі жалғастыру мүмкін болмай, тараптар кері шегінеді. 
1389 жылы Темір [[Алтын Орда|Жошы Ұлысы жеріне]], солтүстікте Ертіске дейін жойқын жорық жасайды. Осыдан кейін Темір, өз иелігіне жиілеген шабуылдарды тию үшін, әскерін [[Моғолстан|Моғолстанға]] қарсы жібереді (1389-1390). Ал 1391 жылы, Темрілан 300 мыңдық әскерімен [[Алтын Орда]] жеріне үлкен жорық жасайды. Жазда [[Еділ|Еділге]] дейін жетіп, 18 маусымда [[Коңдырша өзеніндегі шайқас|Коңдырша өзеніндегі шайқаста]] Тоқтамыстың 350-400 мыңдық әскерін ойсырата жеңіп, қашқынға айналдырады. Осы жорыққа шығарда, [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] маңында, Темір «ұрпаққа ескерту ретінде» [[Темір жазуы|құлыптас]] орнатуды бұйырады.

Әмір Темір, ақыры 1395 жылы, [[1395 жылғы Терек шайқасы|Теректе болған шайқаста]] Тоқтамысты біржолата жеңіп, [[Мәскеу]] шекарасына дейін қуады. Темірлан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] негізгі қалаларын қиратып, экономикасын құлдыратады. Тоқтамыстың бұл жеңілісі, орыс елінің татар-моңғол бодандығына қарсы күресіне де үлкен пайда әкеледі. Сонымен қатар соғыс нәтижесінде [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] Алтын Орда жерінен өткен [[Ұлы Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі|солтүстік тармағы]] жойылып, сауда керуендерінің көбісі [[Темір әулеті|Темір мемлекетінің]] жерінен өте бастайды. Соғыс пен одан кейінгі ашаршылық салдарынан, Алтын Орда мемлекет ретінде жойылуға жақындайды. Орда билігі, орыс жерінде де, көршілес көшпелі ұлыстарда да әлсіреп, Алтын Орда аумағы біртіндеп [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]], [[Қазан хандығы]], [[Қырым хандығы|Қрым хандығы]], [[Ұлы Орда|Үлкен орда]] және [[Сібір хандығы|Сібір хандықтарына]] бөлініп, ыдырай бастайды.&lt;ref&gt;''Martin, Janet.'' Medieval Russia, 980-1584. — Cambridge University Press, 2007-12-06. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9780521859165&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; 

Бұл жеңілістерден кейін Тоқтамыс тағынан айырылып, Темірдің тағайындаған қуыршақ хандары мен әмірлерімен үздіксіз күрес жүргізуге мәжбүр болады.

== Едігеге қарсы күрес ==
[[Сурет:Golden Horde 1389-ru.svg|нобай|340x340 нүкте|1389 жылғы Алтын Орда жері]]
Сақталып қалған тарихи жарлықта, Тоқтамыстың 1393 жылы [[Польша]] патшасы [[Ягайло|Ягайлоға]] жүгінгені көрсетілген. 1396 жылы Темірланның [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] тағайындаған ханы, [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] кіші ұлы [[Қойыршақ хан|Қойыршақтан]] тағы бір жеңіліске ұшыраған Тоқтамыс [[Литва]] князі [[Витовт|Витовтке]] қашады. Одан [[Алтын Орда|Орданы]] қайтару үшін көмек сұрайды, есесіне Солтүстік Ресейдің жерлерін Литваға беруге келіседі.&lt;ref&gt;''Ivinskis, Zenonas.'' Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties : [лит.]. — Rome : Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1978. — P. 314–319.&lt;/ref&gt; [[Витовт]] Тоқтамысты өз қорғауына алып, [[Лида]] қаласын тұратын ордасы қылып береді (1396-1399). Лидадағы Тоқтамыс тұрған хан сарайы, ұзақ уақыт бойына &quot;Тоқтамыс сарайы&quot; атағын сақтаған.&lt;ref&gt;Старший научный сотрудник Сливкин Валерий Васильевич. Тохтамышев Двор. &lt;nowiki&gt;https://lixmuseum.by/ru/tohtamyshev-dvor-dekanka/&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

1397 жылы Темірдің [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] қалдырған қолбасшысы [[Едіге]], [[Қойыршақ хан|Құйыршық ханның]] күшейуінен сескеніп оған қарсы шығады да Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Едіге, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қашқан [[Қойыршақ хан|Құйыршықтың]] орнына, оның ағасы [[Темір Мәлік хан|Темір Мәліктің]] ұлы [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]], өзіне бағынатын &quot;қуыршақ хан&quot; қылып тағайындап, өзі Алтын Орданың [[Беклер бегі|беклербегі]] атанып, бүкіл билікті қолына жинайды.&lt;ref&gt;Seleznëv 174; Počekaev 2010: 181-187; Reva 2016: 704; May 2018: 307-308 considers Tīmūr Qutluq to be a Timurid protégé, but this is unlikely, given his desertion and his opposition to Quyurchuq.&lt;/ref&gt;

Осы кезде Тоқтамыс пен [[Витовт]] 1397 және 1398 жылдары [[Әмір Темір|Темірлан]] талқандаған [[Алтын Орда|Орда]] аумағына екі сәтті жорық жүргізеді. Бірінші жорығында [[Қара теңіз]] бен [[Қырым|Қырымға]] жетіп, еш қарсылықсыз бірнеше мың тұтқынды алады. Бұл тұтқындардың жартысын [[Тракай тарихи ұлттық саябағы (Литва)|Тракай]] маңына қоныстандырып, оларға өз дінін сақтауға мүмкіндік береді. Олардың ұрпақтары липкалар мен қараиттер деп аталып бүгінгі күнге дейін жетті.&lt;ref&gt;Sužiedėlis, Simas, ed. (1970-1978). Tatars. ''Encyclopedia Lituanica''. Vol. V. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. p. 377. LCCN 74-114275.&lt;/ref&gt; Келесі 1398 жылы Витовт пен Тоқтамыс әскерлері [[Днепр]] бойымен өтіп, солтүстік Қырымға шабуыл жасап, шығыста [[Дон өзені|Дон өзеніне]] дейін жетеді. [[Витовт]] өз шептерін нығайту үшін [[Днепр|Днепрдің]] сағасында қамал салады. Тоқтамыс, Едігенің жоқтығын пайдаланып, уақытша [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Бірақ сол жылдың соңында [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] пен [[Едіге|Едігеден]] жеңіліп, қайтадан Литваға қашып кетеді. Темір Құтлұқ пен Едіге [[Кафа|Кафаны]] бағындырып, Орданың оңтүстік-батысындағы өз билігін қалпына келтіреді. Ордадағы ішкі қырғын-қақтығыстар [[Витовт]] үшін оң нәтиже әкеліп, ол бүкіл орыс жерлерінің билеушісі болып, [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] да өзінің саяси ықпалына бағындыруды жоспарлайды. Ал Тоқтамысты өзінің экспансионистік саясатының құралы ретінде пайдалануды көздейді.&lt;ref&gt;''Lukowski, Jerzy.'' A Concise History of Poland / Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki. — Cambridge University Press, 2001. — P. 38. — &lt;nowiki&gt;ISBN 0-521-55109-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

[[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Литваның князі Витовттан Тоқтамысты өзіне беруді талап еткенде, ол бас тартып, былай жауап береді: «Мен Тоқтамысты бермеймін, бірақ мен Темір-Кутлу патшамен жеке кездесуді қалаймын». Алдыңғы табыстарынан шабыттанған Витовт «Татарларға қарсы крест жорығын» жариялап, 1399 жылы мамырда Рим Папасы [[IX Бонифаций|IX Бонифацийдің]] ресми мақұлдауына ие болады.&lt;ref&gt;''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9986-810-13-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

1399 жылы Ордаға қарсы жорыққа шыққан [[Витовт]], Тоқтамыстың одақтас әскерлерімен бірге Ворскла өзенінде тоқтайды. Жаудың күші мен санын көрген [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] бастапқыда бейбіт келіссөздерге кірісті (басқа нұсқа бойынша келіссөздер Едіге әскерінің келгенінше уақыт созу үшін жүргізілген). Осы кезде [[Едіге]] жасақтарымен өзен жағасына келіп, келіссөзді тоқтатып, [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]] соғысты жалғастыруға көндіреді. Орда жасақтарын басқарып, Едіге 1399 жылы 12 тамызда [[Ворскла бойындағы шайқас|Ворскла өзені бойындағы шайқаста]] [[Витовт|Витовтты]] талқандайды. Майдан даласынан бірінші болып Тоқтамыстың жасақтары қашады. [[Едіге]] Витовт әскерлерінің қалдықтарын [[Киев]] қаласына дейін қуады. [[Едіге]] мен [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Киевтен 3000 рубль күмісті төлем ретінде алып, Литва жерлерін [[Луцк]] қаласына дейін тонап, өз ұлыстарына оралады.

Тоқтамыс ақыры бұрынғы саяси ықпалынан айырылып, солтүстікке қашып, өзіне адал қалған жасақтардың арқасында [[Сібір хандығы|Сібірде]] билік құрады.&lt;ref&gt;''Бустанов А. К..'' Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект).&lt;/ref&gt; Соңғы жылдарын Едігемен араздасып, тіпті бұрынғы жауы Әмір Темірге елшілік жіберіп, татулыққа ұмтыла бастайды. Осынша жыл күрескеннен кейін [[Едіге]] үлкен жеңісіне қарамастан, Тоқтамысқа тыным бермей, оған қарсы табанды күресін ары-қарай жалғастырады.

1405 жылы [[Әмір Темір]] қайтыс болады. Ал 1406 жылы [[Едіге|Едігемен]] болған он алтыншы шайқасында Тоқтамыс ақыры жеңіліп, өлтіріледі.&lt;ref&gt;''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9986-810-13-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
[[Сурет:ChufutKale1.JPG|нобай|340x340 нүкте|Тоқтамыстың қызы, Едігенің әйелі - Жанике кесенесі]]
Тоқтамыстың арғы аталары – әкесі [[Түй Қожа|Түй-Қожа]], атасы [[Құтлұғ-Қожа]], Күншек, Сарыш, Ұран-Темір, [[Тоқа Темір|Тоқа-Темір]], [[Жошы хан]].&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt; 

Тоқтамыстың әйелдері: Тағай-бике; Шүкір-бике – Әмір Темірдің қызы; Ұрын-бике; [[Тұлынбек ханым]].&lt;ref&gt;«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс ханның сегіз ұл, бес қызы болды:

# [[Жәлеләддин хан|Жәлеладдин]]
# [[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]
# Кепек
# [[Керімберді хан|Керімберді]]
# Ескендір
# Әбу-Саид
# Кушік
# [[Қадырберді хан|Қадырберді]]
# Малика-ханша
# Ханике
# Жанике-ханым (Едігенің әйелі)
# Саадат-бике
# Қадиша

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}
{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]
[[Санат:Тоқа Темір әулеті]]</text>
      <sha1>s71milz46ozeexy4c3bxe21y2umqndc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618871</id>
      <parentid>3618845</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31101" sha1="19mlyfcx80mwj44i4oe3xpoqyaw1d1y" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Тоқтамыс хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Battle between Timur and Toqtamish Khan in 1391. Zafarnama of 1436 (Toqtamish detail).jpg
 | Атауы                = Әмір Темір мен Тоқтамыс ханның шайқасы. 1391 жыл. (Зафарнама, 1436 жыл, Тоқтамыс фрагменті)
 | Сурет ені            =
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның 31-ші ханы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1380 жыл|1380]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1395]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Арабшах хан]]
 | Ізбасары             = [[Қойыршақ хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    =
 | Титулы_2             = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 12-ші ханы 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[1378 жыл|1378]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[1395 жыл|1395]]
 | Ізашары_2            = [[Темір Мәлік хан]]
 | Ізбасары_2           = [[Қойыршақ хан]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           =
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 1340/1350
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1406 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Түй Қожа
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = [[Жәлеләддин хан|Жәлеләддин]]&lt;br /&gt;[[Қадырберді хан|Қадырберді]]&lt;br /&gt;[[Шөкре хан|Шөкре оғлан]]&lt;br /&gt;[[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              =
}} 
{{мағына|Тоқтамыс (айрық)}}  
'''Тоқтамыс хан''' (шамамен 1340/1350 – 1406) – [[Алтын Орда]] ханы (1380 – 1395). [[Жошы хан|Жошы ханның]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]] әулетінен.&lt;ref&gt;''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: АСТ, 2007. — 446 с. —  &lt;nowiki&gt;ISBN 5-17-035804-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Билікке келуі ==
Тоқтамыс [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау өңірінің]] билеушісі [[Түй Қожа|Туй-қожа]] [[Түй Қожа|оғланның]] ұлы. Орда ханы [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] бұйрығына бағынбағаны үшін, [[Ұрыс хан]] 1372 жылы [[Түй Қожа|Тұй-Қожаны]] өлім жазасына кеседі. Тоқтамыс өмірі үшін қауіптеніп, [[Самарқан|Самарқанға]], [[Мәуереннаһр|Мауераннахр]] билеушісі [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қашады. Темірлан Тоқтамысқа пана беріп, келешекте оны [[Алтын Орда]] билігі үшін күресте пайдалануды көздейді.
[[Сурет:Tamgha of Tokhtamish.gif|солға|нобай|223x223 нүкте|Тоқтамыс таңбасы]]
1376 жылы Тоқтамыс [[Әмір Темір]] берген әскерді басқарып [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] қарсы үлкен жорық бастайды. [[Сауран]] маңында орын алған алғашқы шайқаста, Ұрыс ханның үлкен ұлы, Ақ Орда ханзадасы [[Құтлұғ Бұға|Құтлұғ-Бұға]] өлгенімен, Тоқтамыс жеңіліп, Темірге қашады. Көп ұзамай Темір берген жаңа әскердің басында ол Алтын Ордаға екінші шабуылын бастайды. Бұл жолы Ұрыс ханның екінші ұлы [[Тоқтақия хан|Тоқтақиядан]] тағы жеңіледі. [[Ұрыс хан]] [[Әмір Темір|Темірланға]] соғыс қаупімен Тоқтамысты өзіне беруді талап етеді, бірақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]] бұл талапты қабылдамайды.

1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] өзі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қарсы жорыққа дайындала бастайды, сүйтіп қаңтарда Ақ Ордаға басып кіріп, [[Сығанақ|Сығанақтағы]] Ұрыс хан әскерлеріне қарама-қарсы орналасады. Бірақ қатты аяздан жауынгерлер қолдарына қару ұстай алмай, [[Әмір Темір|Темір]] Орданы жаулап алуды көктемге қалдырады. Алайда, [[Ұрыс хан]] кенеттен қайтыс болғандықтан, шешуші шайқас орын алмай, [[Әмір Темір|Темірлан]] Орданы жаулап алуды Тоқтамысқа қалдырады. Әкесі [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] орнын [[Тоқтақия хан|Тоқтақия]] басқанымен, екі айдан кейін ол да қайтыс болады. Оның орнына билікке Ұрыс ханның келесі ұлы [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] келеді. 1377 жылы орын алған қақтығыста [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] жеңіске жетіп, Тоқтамыс өлімнен әрең құтылып, қайтадан қашады. Көптеген кемшіліктері мен әлсіздіктерінің салдарынан [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] көп ұзамай биліктен айырыла бастайды. 1378 жылы, ағайынды Иса мен [[Едіге]] қолбасшыларының нұсқауымен, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірлері мен әскербасылары сатқындық жасап, Ақ Орда астанасы [[Сығанақ|Сығанақты]] Тоқтамысқа соғыссыз береді. Сүйтіп Тоқтамыс – хан тағайындалып, [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] пен беклербегі [[Балтышақ]] (Иса мен Едігенің әкесі) екеуін өлім жазасына кеседі.

[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] астанасы [[Сығанақ]] берілгеннен кейін, 1378 жылы Тоқтамыс, [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Мамай (беклербек)|әмір]] басқарған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігіне басып кіреді. 1380 жылдың сәуіріне қарай Тоқтамыс астана [[Сарай-Берке|Сарай-Беркені]] қосып, [[Азов теңізі|Азовқа]] дейінгі бүкіл [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] басып алады. Таққа отырысымен [[Шыңғыс хан]] әулетінің тақ үшін 20 жыл бойғы қырқысуларын тоқтатып, ақша реформасын жүргізеді. [[Еділ]] бойындағы [[Алтын Орда]] қалаларының жандануы басталады. Сонымен қатар [[Көк Орда]], [[Хорезм]], [[Қажы-Тархан]], [[Қырым]] иеліктері мен тағы басқа ұсақ ордалардың басын қосып, [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бірлігін қалпына келтіреді.&lt;ref&gt;''Пачкалов А. В.'' Золотоордынские города Нижнего Поволжья в конце XIV века // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII—XV вв.)». 17 марта 2009 г. Сб. статей. Вып. 1. — Казань: ФЭН, 2009. — ISBN 978-5-9690-0073-5&lt;/ref&gt;

== Мәскеуге жорық ==
[[Сурет:Оборона Москвы в 1382 году.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1382 жылғы Мәскеу қорғанысы]]
1380 жылы 8 қыркүйекте [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] Орда әмірі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] орыс княздіктерінен ойсырата жеңіледі. 1380 жылы Калка шайқасында Тоқтамыс Мамай әскерінің қалдықтарын талқандайды. Мамай жасақтарының едәуір бөлігі Тоқтамыс жағына, оны заңды хан ретінде мойындап, соғыссыз өтеді. Мамайдың тағайындаған &quot;қуыршақ ханы&quot; [[Арабшах хан|Арабшах]] өлтіріліп, Мамайдың өзі [[Қырым|Қырымдағы]] Кафа қаласына қашып, сол жерде Тоқтамыс жіберген жасақтардың қолынан қаза табады. Осыдан кейін Тоқтамыс [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] біріктіріп, орыс княздарына өзінің таққа отырғаны туралы елшілерін жіберіп, алым-салық төлеуді жаңартуларын талап етеді. Князьдер, хан елшілерін құрметпен қабылдап, ханға сыйлықтары мен алым-салықтарын жібереді. Алайда [[Мәскеу|Мәскеудің]] Ұлы Князі [[Дмитрий Донской]], жаңа билеушінің рұқсат белгісін алу үшін бармай, Алтын Орданың билігін мойындамайтынын көрсетеді.

1382 жылы Тоқтамыс үлкен әскермен [[Мәскеу|Мәскеуге]] аттанады. Мәскеуліктерге көмекке [[Литва]] князі [[Остей]] келеді. 1382 жылы 24 тамызда Тоқтамыс Мәскеуге жетеді, бірақ екі күн бойы қала қорғанын ала алмайды. Содан кейін қулыққа барады: [[Төменгі Новгород]] княздары [[Василий Кирдяпа]] мен [[Семён Дмитриевич|Семён Дмитриевичті]] жіберіп, олар қала тұрғындары бағынса, Тоқтамыс оларға еш жамандық жасамайды, деп ант береді. 26 тамызда Мәскеу беріледі, алайда уәде орындалмайды: 20-24 мыңдай адам өлтіріліп, қала тоналып, тұтастай өртеледі. [[Дмитрий Донской]] Ордаға төлемеген екі жылдық қарызы мен жаңа алым салықтың барлығын төлеп береді. Осыдан кейін ордалықтар Мәскеу түбіндегі Переславль, Владимир, Юрьев, Звенигород, Можайск және басқа қалаларды қиратып, тонап кетеді.&lt;ref&gt;''Полубояринова М. Д.'' Русь и Волжская Болгария в X—XV вв. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Наука, 1993. — С. 10.&lt;/ref&gt;

== Әмір Темірге қарсы күрес ==
Мәскеуді бағындырғаннан кейін, Тоқтамыс, өз күшін бұрынғы қамқоршысы [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қарсы шығуға жеткілікті деп санады. Тоқтамыс оны таққа отырғызған Темірге қарыздар болғанымен, сауда жолдары мен ықпал ету аясы мәселелері [[Алтын Орда]] мен [[Темір әулеті|Темір империясын]] қақтығысқа әкелетіні сөзсіз болды.[[Сурет:The Karsakpay inscription.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1391 жылы Тоқтамысқа қарсы жорыққа шыққан Әмір Темірдің Ұлытауда қалдырған [[Темір жазуы|құлыптас жазуы]]]]Даулы аймақтардың бірі [[Кавказ]] және [[Хорезм]] еді. 1385 жылы Темір әскерлері Орталық Иранға жорығын бастайды. Темірланды [[Әзербайжан|Әзірбайжанға]] өткізгісі келмеген Тоқтамыс сол жаққа 90 мыңдық әскерін жібереді. [[Тебриз|Тебризді]] басып алып, оны тонап алған хан, бай олжамен шегінеді.&lt;ref&gt;История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. — &lt;abbr&gt;Л.&lt;/abbr&gt;: Изд-во ЛГУ, 1958. — С. 232. — 2250 экз.&lt;/ref&gt; Бұл жерлер Темір империясының бөлігі болмаса да, Темірлан бұл жорықты өзіне бағытталған арандату ретінде қабылдайды. Сондықтан 1386 жылы Темірлан [[Кавказ|Кавказды]] жаулап алып, Тоқтамыс үшін [[Иран|Иранға]] баратын барлық жолдарды жауып тастайды.[[Сурет:Timur Golden Horde campaign.jpg|нобай|340x340 нүкте|1392-1396 жылғы Темірдің Алтын Ордаға жорығы]]Бұған жауап ретінде, 1388 жылы Тоқтамыс Темірлан иеліктерінің орталығына соққы жасайды. Алтын Орда әскерлері [[Сығанақ|Сығанақты]] басып өтіп, [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] кіріп, [[Бұхара|Бұхараны]] қоршайды. Осы жағдайды пайдаланған Темірдің [[Моғолстан]] мен [[Хорезм|Хорезмдегі]] ескі қарсыластары көтеріліс бастайды. 1388 жылдың күзінде [[Самарқан|Самарқанға]] оралған Темір, ең алдымен жан жақтағы көтерілістерді басады. Хорезм астанасы [[Көнеүргеніш|Үргеніш]] жер бетінен жойылып, қала қалдықтарының үстінен арпа егіледі. Алайда Темір әскерлері қыстауға тараған соң, Тоқтамыс қайтадан [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] басып кіреді. Бұған жауап ретінде Темір өзінің кеңесшілерін тыңдамай, қыс болғанына қарамастан, [[Самарқан]] мен [[Шахрисабз|Шахрисабзда]] әскер жинап, солтүстікке қарай аттанады. Темірдің әскері Тоқтамысты [[Сырдария|Сырдан]] әрі қарай ығыстырса да, басталған қарлы бораннан соғысты одан әрі жалғастыру мүмкін болмай, тараптар кері шегінеді. 
1389 жылы Темір [[Алтын Орда|Жошы Ұлысы жеріне]], солтүстікте Ертіске дейін жойқын жорық жасайды. Осыдан кейін Темір, өз иелігіне жиілеген шабуылдарды тию үшін, әскерін [[Моғолстан|Моғолстанға]] қарсы жібереді (1389-1390). Ал 1391 жылы, Темрілан 300 мыңдық әскерімен [[Алтын Орда]] жеріне үлкен жорық жасайды. Жазда [[Еділ|Еділге]] дейін жетіп, 18 маусымда [[Коңдырша өзеніндегі шайқас|Коңдырша өзеніндегі шайқаста]] Тоқтамыстың 350-400 мыңдық әскерін ойсырата жеңіп, қашқынға айналдырады. Осы жорыққа шығарда, [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] маңында, Темір «ұрпаққа ескерту ретінде» [[Темір жазуы|құлыптас]] орнатуды бұйырады.

Әмір Темір, ақыры 1395 жылы, [[1395 жылғы Терек шайқасы|Теректе болған шайқаста]] Тоқтамысты біржолата жеңіп, [[Мәскеу]] шекарасына дейін қуады. Темірлан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] негізгі қалаларын қиратып, экономикасын құлдыратады. Тоқтамыстың бұл жеңілісі, орыс елінің татар-моңғол бодандығына қарсы күресіне де үлкен пайда әкеледі. Сонымен қатар соғыс нәтижесінде [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] Алтын Орда жерінен өткен [[Ұлы Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі|солтүстік тармағы]] жойылып, сауда керуендерінің көбісі [[Темір әулеті|Темір мемлекетінің]] жерінен өте бастайды. Соғыс пен одан кейінгі ашаршылық салдарынан, Алтын Орда мемлекет ретінде жойылуға жақындайды. Орда билігі, орыс жерінде де, көршілес көшпелі ұлыстарда да әлсіреп, Алтын Орда аумағы біртіндеп [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]], [[Қазан хандығы]], [[Қырым хандығы|Қрым хандығы]], [[Ұлы Орда|Үлкен орда]] және [[Сібір хандығы|Сібір хандықтарына]] бөлініп, ыдырай бастайды.&lt;ref&gt;''Martin, Janet.'' Medieval Russia, 980-1584. — Cambridge University Press, 2007-12-06. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9780521859165&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; 

Бұл жеңілістерден кейін Тоқтамыс тағынан айырылып, Темірдің тағайындаған қуыршақ хандары мен әмірлерімен үздіксіз күрес жүргізуге мәжбүр болады.

== Едігеге қарсы күрес ==
[[Сурет:Golden Horde 1389-ru.svg|нобай|340x340 нүкте|1389 жылғы Алтын Орда жері]]
Сақталып қалған тарихи жарлықта, Тоқтамыстың 1393 жылы [[Польша]] патшасы [[Ягайло|Ягайлоға]] жүгінгені көрсетілген. 1396 жылы Темірланның [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] тағайындаған ханы, [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] кіші ұлы [[Қойыршақ хан|Қойыршақтан]] тағы бір жеңіліске ұшыраған Тоқтамыс [[Литва]] князі [[Витовт|Витовтке]] қашады. Одан [[Алтын Орда|Орданы]] қайтару үшін көмек сұрайды, есесіне Солтүстік Ресейдің жерлерін Литваға беруге келіседі.&lt;ref&gt;''Ivinskis, Zenonas.'' Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties : [лит.]. — Rome : Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1978. — P. 314–319.&lt;/ref&gt; [[Витовт]] Тоқтамысты өз қорғауына алып, [[Лида]] қаласын тұратын ордасы қылып береді (1396-1399). Лидадағы Тоқтамыс тұрған хан сарайы, ұзақ уақыт бойына &quot;Тоқтамыс сарайы&quot; атағын сақтаған.&lt;ref&gt;Старший научный сотрудник Сливкин Валерий Васильевич. Тохтамышев Двор. &lt;nowiki&gt;https://lixmuseum.by/ru/tohtamyshev-dvor-dekanka/&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

1397 жылы Темірдің [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] қалдырған қолбасшысы [[Едіге]], [[Қойыршақ хан|Құйыршық ханның]] күшейуінен сескеніп оған қарсы шығады да Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Едіге, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қашқан [[Қойыршақ хан|Құйыршықтың]] орнына, оның ағасы [[Темір Мәлік хан|Темір Мәліктің]] ұлы [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]], өзіне бағынатын &quot;қуыршақ хан&quot; қылып тағайындап, өзі Алтын Орданың [[Беклер бегі|беклербегі]] атанып, бүкіл билікті қолына жинайды.&lt;ref&gt;Seleznëv 174; Počekaev 2010: 181-187; Reva 2016: 704; May 2018: 307-308 considers Tīmūr Qutluq to be a Timurid protégé, but this is unlikely, given his desertion and his opposition to Quyurchuq.&lt;/ref&gt;

Осы кезде Тоқтамыс пен [[Витовт]] 1397 және 1398 жылдары [[Әмір Темір|Темірлан]] талқандаған [[Алтын Орда|Орда]] аумағына екі сәтті жорық жүргізеді. Бірінші жорығында [[Қара теңіз]] бен [[Қырым|Қырымға]] жетіп, еш қарсылықсыз бірнеше мың тұтқынды алады. Бұл тұтқындардың жартысын [[Тракай тарихи ұлттық саябағы (Литва)|Тракай]] маңына қоныстандырып, оларға өз дінін сақтауға мүмкіндік береді. Олардың ұрпақтары липкалар мен қараиттер деп аталып бүгінгі күнге дейін жетті.&lt;ref&gt;Sužiedėlis, Simas, ed. (1970-1978). Tatars. ''Encyclopedia Lituanica''. Vol. V. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. p. 377. LCCN 74-114275.&lt;/ref&gt; Келесі 1398 жылы Витовт пен Тоқтамыс әскерлері [[Днепр]] бойымен өтіп, солтүстік Қырымға шабуыл жасап, шығыста [[Дон өзені|Дон өзеніне]] дейін жетеді. [[Витовт]] өз шептерін нығайту үшін [[Днепр|Днепрдің]] сағасында қамал салады. Тоқтамыс, Едігенің жоқтығын пайдаланып, уақытша [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Бірақ сол жылдың соңында [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] пен [[Едіге|Едігеден]] жеңіліп, қайтадан Литваға қашып кетеді. Темір Құтлұқ пен Едіге [[Кафа|Кафаны]] бағындырып, Орданың оңтүстік-батысындағы өз билігін қалпына келтіреді. Ордадағы ішкі қырғын-қақтығыстар [[Витовт]] үшін оң нәтиже әкеліп, ол бүкіл орыс жерлерінің билеушісі болып, [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] да өзінің саяси ықпалына бағындыруды жоспарлайды. Ал Тоқтамысты өзінің экспансионистік саясатының құралы ретінде пайдалануды көздейді.&lt;ref&gt;''Lukowski, Jerzy.'' A Concise History of Poland / Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki. — Cambridge University Press, 2001. — P. 38. — &lt;nowiki&gt;ISBN 0-521-55109-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

[[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Литваның князі Витовттан Тоқтамысты өзіне беруді талап еткенде, ол бас тартып, былай жауап береді: «Мен Тоқтамысты бермеймін, бірақ мен Темір-Кутлу патшамен жеке кездесуді қалаймын». Алдыңғы табыстарынан шабыттанған Витовт «Татарларға қарсы крест жорығын» жариялап, 1399 жылы мамырда Рим Папасы [[IX Бонифаций|IX Бонифацийдің]] ресми мақұлдауына ие болады.&lt;ref&gt;''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9986-810-13-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

1399 жылы Ордаға қарсы жорыққа шыққан [[Витовт]], Тоқтамыстың одақтас әскерлерімен бірге Ворскла өзенінде тоқтайды. Жаудың күші мен санын көрген [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] бастапқыда бейбіт келіссөздерге кірісті (басқа нұсқа бойынша келіссөздер Едіге әскерінің келгенінше уақыт созу үшін жүргізілген). Осы кезде [[Едіге]] жасақтарымен өзен жағасына келіп, келіссөзді тоқтатып, [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]] соғысты жалғастыруға көндіреді. Орда жасақтарын басқарып, Едіге 1399 жылы 12 тамызда [[Ворскла бойындағы шайқас|Ворскла өзені бойындағы шайқаста]] [[Витовт|Витовтты]] талқандайды. Майдан даласынан бірінші болып Тоқтамыстың жасақтары қашады. [[Едіге]] Витовт әскерлерінің қалдықтарын [[Киев]] қаласына дейін қуады. [[Едіге]] мен [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Киевтен 3000 рубль күмісті төлем ретінде алып, Литва жерлерін [[Луцк]] қаласына дейін тонап, өз ұлыстарына оралады.

Тоқтамыс ақыры бұрынғы саяси ықпалынан айырылып, солтүстікке қашып, өзіне адал қалған жасақтардың арқасында [[Сібір хандығы|Сібірде]] билік құрады.&lt;ref&gt;''Бустанов А. К..'' Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект).&lt;/ref&gt; Соңғы жылдарын Едігемен араздасып, тіпті бұрынғы жауы Әмір Темірге елшілік жіберіп, татулыққа ұмтыла бастайды. Осынша жыл күрескеннен кейін [[Едіге]] үлкен жеңісіне қарамастан, Тоқтамысқа тыным бермей, оған қарсы табанды күресін ары-қарай жалғастырады.

1405 жылы [[Әмір Темір]] қайтыс болады. Ал 1406 жылы [[Едіге|Едігемен]] болған он алтыншы шайқасында Тоқтамыс ақыры жеңіліп, өлтіріледі.&lt;ref&gt;''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9986-810-13-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
[[Сурет:ChufutKale1.JPG|нобай|340x340 нүкте|Тоқтамыстың қызы, Едігенің әйелі - Жанике кесенесі]]
Тоқтамыстың арғы аталары – әкесі [[Түй Қожа|Түй-Қожа]], атасы [[Құтлұғ-Қожа]], Күншек, Сарыш, Ұран-Темір, [[Тоқа Темір|Тоқа-Темір]], [[Жошы хан]].&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt; 

Тоқтамыстың әйелдері: Тағай-бике; Шүкір-бике – Әмір Темірдің қызы; Ұрын-бике; [[Тұлынбек ханым]].&lt;ref&gt;«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс ханның сегіз ұл, бес қызы болды:

# [[Жәлеләддин хан|Жәлеладдин]]
# [[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]
# Кепек
# [[Керімберді хан|Керімберді]]
# Ескендір
# Әбу-Саид
# Кушік
# [[Қадырберді хан|Қадырберді]]
# Малика-ханша
# Ханике
# Жанике-ханым (Едігенің әйелі)
# Саадат-бике
# Қадиша

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}
{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]
[[Санат:Тоқа Темір әулеті]]</text>
      <sha1>19mlyfcx80mwj44i4oe3xpoqyaw1d1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31646</id>
    <revision>
      <id>3618847</id>
      <parentid>3612672</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23595" sha1="763dvr0aynop1qgg5s5vridp2tprvhj" xml:space="preserve">{{Әулет
 | атауы              = Төре әулеті
 | титул              = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
 | негізгі үй         = [[Шыңғыс хан әулеті]]
 | негізін салушы     = [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]]
 | пайда болды        = 1464
 | құлауы             = 1847
 | ұлты               = [[Қазақтар|қазақ]]
 | ел                 = [[Қазақ хандығы]]&lt;br&gt;([[Ұлы жүз]], [[Орта жүз]], [[Кіші жүз]])&lt;br&gt;[[Бөкей Ордасы]]
}}
'''Төре''' – [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы [[Жошы хан|Жошы]]дан тарайтын ұрпақ, қазақ даласында әлеуметтік топ. Олар [[қазақ рулары]]на қосылмайтын, өз алдына дербес қауым болып саналған. Төрелер өздерін “[[ақсүйек]]” қатарына жатқызған. Қазақ қоғамында [[хан]]дар тек төрелерден шыққан [[сұлтан]]дар арасынан сайланатын.

Төрелер әкімшілік және сот билігін жүзеге асырды. Сонымен қатар олардың соғыс кезінде жасақ құрып, оған қолбасшылық ету құқығы болды. Қазақ жүздерінің [[Ресей империясы|Ресей]]ге қосылуы барысында [[Орта жүз]] бен [[Кіші жүз]]де бірте-бірте хандық жүйе жойылып, соның нәтижесінде төрелер қазақ қоғамының саяси-экономикалық өмірінде бұрынғыдай рөл атқара алмады. [[Қазақстан]]да 1867–1868 жылдардағы реформалардың енгізілуі төрелердің экономикалық және саяси артықшылықтарын біржола жойды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Нысанбаев, Ә. |тақырыбы= «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия, VIII том |орны= [[Алматы]] |баспасы= «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы |жыл= 1998 |isbn= 5-89800-123-9 }}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
&lt;ref&gt;{{кітап| тақырыбы=Генеалогия Торе |сілтеме= http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf |жазған=Сабитов Ж. М. |isbn = 9965-9416-2-9}}&lt;/ref&gt;
* 1. [[Жошы хан]]
* 2. [[Тоқа Темір]]
* 3. Ұрың Темір
* 4. Ашық
* 5. Тақтақ
* 6. Темір Қожа
* 7. Бадық
* 8. [[Ұрыс хан]] —  Ақ Орда ханы (1361—1377) және [[Алтын Орда]] ханы (1372—1374, 1375)
** 9. [[Құтлұғ Бұға]]
** 9. [[Тоқтақия хан]] — Ақ Орда ханы (1376—1377)
*** 10. [[Болат сұлтан]]
**** 11. [[Керей хан]] — алғаш Қазақ ханы (1465—1474), [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығын]] құрған
***** 12. [[Бұрындық хан]] — Қазақ ханы (1474/1480—1511)
****** 13. Шайхым
****** 13. Санжар-Жаһан
****** 13. Жаһан-Бақты
****** 13. Кімсін
***** 12. Қожа-Мұхаммед
***** 12. Сұлтан Әлі
*** 10. Бұғұшақ
**** 11. Мұхаммед
**** 11. Ахмет
**** 11. Имен би
*** 10. Тәңірберді
** 9. [[Темір Мәлік хан]]
** 9. [[Қойыршақ хан]] — Ақ Орда ханы (1395—1410) және Алтын Орда ханы (1395-1396)
*** 10. [[Барақ хан]] — Ақ Орда ханы (1410—1428) және Алтын Орда ханы (1423—1426, 1427—1428)
**** 11. Мір-Сейіт
**** 11. Мір-Қасым
**** 11. [[Жәнібек хан]] — Қазақ ханы (1474—1480), Қазақ хандығын құрған
***** 12. [[Жиренше сұлтан]] — 1470 жылдары Сауран билеушісі
***** 12. [[Махмұд сұлтан]] — Созақ билеушісі (?—1476)
***** 12. [[Қасым хан]] — Қазақ ханы (1511—1521)
****** 13. [[Мамаш хан]] — Қазақ ханы (1521—1523)
****** 13. [[Хақназар хан]] — Қазақ ханы (1538—1580)
******* 14. Дінмұхаммед (Тыным) сұлтан — Ташкент билеушісі (1600—1603)
******* 14. Маңғытай сұлтан
******* 14. Бозғыл сұлтан
****** 13. Әбілқайыр сұлтан
****** 13. Жалым сұлтан
******* 14.[[Тұрсын хан]] — Қазақ ханы, Ташкент билеушісі (1613—1627)
******** 15. Шах Саид-хан
******** 15. Бақи сұлтан
******** 15. Мұхамедияр
***** 12. [[Әдік сұлтан|Әдік-сұлтан]]
****** 13. [[Тахир хан]] — Қазақ ханы (1523—1533)
****** 13. [[Бұйдаш хан]] — Қазақ ханы Жетісу билеушісі (1533—1538)
****** 13. [[Бауыш хан]] — Қазақ ханы Жетісу билеушісі (1533—1537)
***** 12. [[Жаныш сұлтан]]
****** 13. [[Ахмет сұлтан]]
***** 12. Қанбар
***** 12. [[Тыныш сұлтан]]
***** 12. [[Өсек сұлтан]]
****** 13. Бөлекей сұлтан
******* 14. Батыр
******** 15. Айшуақ
********* 16. Ырыс
********** 17. Қажы сұлтан
*********** 18. Тохтамыш
************ 19. Қылышқара
*********** 18. Білқайыр 
************ 19. [[Досалы сұлтан]]
*********** 18. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] — Кіші жүз ханы (1718—1748)
************ 19. [[Нұралы хан]] — Кіші жүз ханы (1748—1786)
************* 20. Орман
************** 21. Күсепғали
************* 20. [[Есім хан (Кіші жүз)|Есім Нұралұлы]] — Кіші жүз ханы (1796—1797)
************* 20. [[Бөкей хан]] — [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасының]] ханы (1812—1815)
************** 21. Тәуке
*************** 22. Нұрмұхамед
**************** 23. [[Махамбет Нұрмұхамбетұлы Бөкейханов|Махамбет Бөкейханов]] (1890—1937) — күйші-композитор.
**************** 23. [[Ғабдол Хакім Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Ғабдол Хакім Бөкейханов]]  — Қазақтың мемлекет және қоғам қайраткері
************** 21. [[Әділ Бөкейханов]] — Бөкей Ордасын басқару кеңесінің төрағасы (1845—1854)
*************** 22. Мырзагерей Бөкейханов
**************** 23. [[Науша Мырзагерейұлы Бөкейханов]] (1870—1944) — домбырашы, күйші.
************** 21. [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір-Керей-хан]] — [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасының]] ханы (1815/1823—1845)
*************** 22. [[Ахметкерей Жәңгірұлы Бөкеев]] (1834—1914)
*************** 22. [[Ыбырайым Жәңгірұлы Бөкеев]] (1833—1865)
*************** 22. [[Сайып Керей хан|Сайып-Керей]] — Бөкей ордасының соңғы ханы (1845—1849)
*************** 22. [[Ғұбайдолла Жәңгіров|Ғұбайдұлла Шыңғысхан]] (1840—1909) — әскери қолбасшы, атты әскер генералы
************** 21. [[Меңдікерей Бөкейханов]] (1808—1868)
************* 20. [[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай сұлтан]] — Бөкей Ордасының регенті (1815—1823)
************** 21. [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]] (1820—1887) — композитор-күйші.
************* 20. [[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай сұлтан]] — Кіші жүз ханы (1806—1816)
************** 21. Бейсәлі Қаратаев
*************** 22. ?
**************** 23. Дәулетжан Қаратаев
***************** 24. [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев|Қаратаев, Бахытжан]] 
************** 21. Мерәлі
*************** 22. [[Мұхит Мерәліұлы]]
**************** 23. Шоң (Мұхаметжан)
***************** 24. [[Лұқпан Мұхамеджанұлы Мұхитов|Мұхитов, Луқпан Мұхамеджанұлы]]
************ 18. [[Ералы хан|Ералы]] [[Ералы хан|хан]] — Кіші жүз ханы (1791—1794)
************* 19. [[Бөлекей|Бөлекей хан]] — Хиуа ханы (1770)
************ 18. [[Айшуақ хан]] — Кіші жүз ханы (1797—1805)
************* 19. Сығалы сұлтан
************** 20. Аспендиар султан
*************** 21. [[Сейітжафар Асфендиарұлы|Сейітжапар (Әскери-медициналық академияның түлектері).]]
**************** 22. [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] — әскери дәрігер, мемлекет қайраткері
************* 19. [[Жантөре хан]] — Кіші жүз ханы (1805—1809)
************** 20. Жантөреұлы Арыстан
************* 19. [[Шерғазы хан]] — Кіші жүз соңғы ханы (1812—1824)
************* 19. [[Баймұхамед Айшуақов]] — Жетіру руының билеушісі (1815 —?)
************** 20. [[Мұхамеджан Баймұхамедов]] — Кіші жүз аға сұлтаны (1855—1869)
***** 12. [[Жәдік сұлтан]]
****** 13. [[Тоғым хан]] — Қазақ ханы (1533—1537)
******* 14. Сығай сұлтан
******** 15. Иман хан (Аман-Булан) — Ұлы жүз ханы (1628—1642)
********* 16. Рүстем хан — Ұлы жүз ханы (1642—1698)
********** 17. Асфендияр хан (Есмандыр) — Ұлы жүз ханы (1698—1712)
*********** 18. Мамыт хан
************ 19. Ханбаба хан
********* 16. Батыр сұлтан
********** 17. Абдұлла хан — Ұлы жүз ханы (1712—1718)
*********** 18. [[Қарт-Әбілқайыр хан|Қарт Әбілқайыр хан]] — Ұлы жүз ханы (1718—1730)
*********** 18. [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] [[Жолбарыс хан|хан]] — Ұлы жүз ханы (1730—1739)
************ 19. Әбілпейіз сұлтан — Ұлы жүз сұлтаны (1740—1744)
************* 20. [[Тентек төре|Аспандияр төре —«Тентек төре»]] деген атпен белгілі
************** 21. Рүстем төре — [[Кенесары хан|Кенесары ханның]] 1845-47 жылғы [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс|көтерілістегі]] қаруласы, кейін көтеріліске опасыздық жасаған
************ 19. Рүстем сұлтан
************* 20. Қошай Арыстан
****** 13. [[Шығай хан]] — Қазақ ханы (1580—1582)
******* 14. Шах-Мұхаммед султан
******* 14. [[Ондан сұлтан|Ондан]] [[Ондан сұлтан|сұлтан]]
******** 15. [[Ораз-Мұхаммед сұлтан]] — [[Қасым хандығы|Қасым хандығының]] билеушісі (1600—1610)
******** 15. Абылай сұлтан — Ташкент билеушісі (1628)
******** 15. Кайнар Көшек сұлтан
********* 16. Бөкей сұлтан
********** 17. Құдайменді
*********** 18. Тұрсын сұлтан I — Ташкент билеушісі (1712—1717)
************ 19. [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтан]]
************* 20. [[Дайыр сұлтан]]
************* 20. [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей сұлтан]] — Орта жүз сұлтаны (1815—1817)
************** 21. Шыңғыс сұлтан — Орта жүз сұлтаны (1819—1822)
************** 21. Батыр
*************** 22. Мырзатай
**************** 23. Нұрмұхаммед 
***************** 24. [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] — Алаш-Орда үкіметінің төрағасы (1917—1920)
************** 21. Сұлтанғазы Бөкейханов (1779—1856)
*************** 22. Ханқожа
**************** 23. [[Дін-Мұхамед Сұлтанғазин]] — журналист, аудармашы
************** 21. Тәуке
*************** 22. [[Құсбек Тәукеұлы|Құсбек Таукин]] — Қарқаралы аға сұлтаны (1843—1849)
************* 20. Ханқожа — Түркістан билеушісі (1783—1799)
************* 20. Шығай — Ферғана билеушісі (1748—1750)
************* 20. Нұралы хан II — [[Хиуа хандығы|Хиуа]] билеушісі (1767—1769)
************ 19. [[Көшек хан|Көшек (Қосмұхаммед) сұлтан]]
************* 20. Сыңқай
************** 21. Қарабас
*************** 20. Тоқай — Түркістан билеушісі (?—1826)
*************** 22. [[Әлікен|Әликен]] — Түркістан билеушісі (1858—1860)
******* 14. [[Тәуекел хан]] — Қазақ ханы (1582—1598)
******** 15. Хусейн ханзада
******** 15. Мұрат ханзада
******** 15. Сайжал ханзада
******** 15. Батыр хан — Қарақалпақ ханы (1598—1618)
******* 14. [[Есім хан]] — Қазақ ханы (1598—1628)
******** 15. [[II Жәнібек хан|Жәнібек хан II]] — Қазақ ханы (1628—1643)
********* 16. [[Батыр (Баһадүр) хан|Батыр хан]] — Қазақ ханы (1652—1680)
******** 15. [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] — Қазақ ханы (1643—1652)
********* 16. [[Тәуке хан]] — Қазақ ханы (1680—1715)
********** 17. [[Болат хан|Болат]] [[Болат хан|хан]] — Қазақ ханы (1718—1729)
*********** 18. [[Әбілмәмбет хан]] — Орта жүз ханы (1734—1771)
************ 19. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз хан]] — Орта жүз ханы (1771—1783)
************* 20. [[Көгедай Әбілпейізұлы|Көгедай сұлтан]] — Орта жүздің Абақкерей руының билеушісі
************* 20. [[Жошы сұлтан елшіліктері|Жолшы сұлтан]]
************* 20. Бопы сұлтан
************** 21. Солтыбай сұлтан
*************** 22. [[Барақ Солтыбайұлы|Барақ Солтыбайулы]] — Аягөз ауданының аға сұлтаны
************ 19. Болат сұлтан — Түркістан билеушісі (1771—?)
************ 19. [[Тәуке сұлтан]] (Құдайдат) — Түркістан билеушісі (1784–1798)
********** 17. Тұрсын хан II — Ташкент билеушісі (1717—1720)
*********** 18. Иманқұл
************ 19. Бөріхан
************* 20. Бабахан
************* 20. Сырдақ
************* 20. Әбілқайыр
************* 20. Абылай
************** 21. Шүрегей сұлтан (1785 жылы Қаңлы және Шанышқылы сұлтаны)
************* 20. Әпіш
************ 19. Батырхан
********** 17. [[Сәмеке хан]] — Орта жүз ханы (1719—1734)
*********** 18. Сеиіт сұлтан — Түркістан билеушісі (1734—1745)
*********** 18. Есім сұлтан — Түркістан билеушісі (1758—1798)
************ 19. Құдайменді
************* 20. [[Қоңырқұлжа Құдаймендеұлы|Қоңырқұлжа Құдаймендіұлы]] — Ақмола аға сұлтаны (1832—1842, 1845—1849)
************** 21. Абылай (Абышеке) Қоңырқұлжин
*************** 22. Жақыш Аблаев
**************** 23. Ғазиз Жакишев
***************** 24. Еркін Жакишев
****************** 25. Мұхтар Жакишев — Қазақстандық кәсіпкер және Қазатомпром бұрынғы басшысы
********* 16. Уәли сұлтан
********** 17. [[Қанішер Абылай|Абылай]] [[Қанішер Абылай|Қанішер]]
*********** 18. Көркем Уәли сұлтан
************ 19. [[Абылай хан|Абылай]] [[Абылай хан|хан]] — Орта жүз ханы (1771—1781)
************* 20. [[Уәли хан]] — Орта жүз ханы (1781—1819)
************** 21. [[Ғұбайдолла хан]] — Орта жүз соңғы ханы (1821—1824)
*************** 22. Болат
**************** 23. [[Ғазы Болатұлы Уәлиханов]] — Ресей империялық армиясының генерал-майоры
************** 21. [[Шыңғыс Уәлиұлы Уәлиханов]] — Көкшетау [[Аға сұлтан|аға сұлтаны]]
*************** 22. [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]] — Қазақ ғалымы, тарихшы, этнограф, фольклоршы, саяхатшы, ағартушы және шығыстанушы
*************** 22. Мақы
**************** 23. Ыдырыс
***************** 24. [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан]] — кеңестік және Қазақстандық мүсінші, сәулетші
************* 20. [[Қасым сұлтан|Қасым султан]]
************** 21. [[Саржан Қасымұлы|Саржан]] [[Саржан Қасымұлы|Қасымұлы]] — ұлт-азаттық көтерілістің басшысы
************** 21. [[Кенесары хан|Кенесары]] [[Кенесары хан|Қасымұлы]] — ұлт-азаттық көтерілістің басшысы (1841—1847)
*************** 22. [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] (1837—1910)
*************** 22. [[Ахмет Кенесарыұлы]]
**************** 23. [[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин]] (1878—1937) — саясаткер, «Алаш» партиясының мүшесі
***************** 24. [[Нәтай Әзімханұлы Кенесарин]] (1908—1975) — геолог
************* 20. Сөк төре — Жалайыр руының аға сұлтаны және Шапырашты руының билеушісі
************* 20. [[Әділ Абылайұлы|Әділ-төре]] — Үйсін аға сұлтаны
************** 21. Абылай (Құлан)
************** 21. Нұралы
*************** 22. [[Тезек төре|Тезек сұлтан]] — Албан-Суан аға сұлтаны
************* 20. Тәуке сұлтан
************** 21. Жанбөбек
*************** 22. Беген
**************** 23. Бекмахан
***************** 24. [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] (1915—1966) — Қазақ совет тарихшысы, тарих ғылымының докторы
*********** 18. Есім сұлтан — Жаркент билеушісі (1693—?)
************ 19. Бабақ сұлтан
************ 19. Дәулеткерей
************ 19. Жолбарыс сұлтан
************* 20. Қарамойын
************* 20. Есен баба
*********** 18. Жаһангер сұлтан — Ташкент билеушісі (1717—?)
************ 19. [[Сұлтанбет сұлтан|Султанбет сұлтан]]
************* 20. Ұрыс сұлтан
************* 20. Тортан
************** 21. Қасым
*************** 22. Шыңғыс
**************** 23. Қанапиә
***************** 24. Мұсахан (1918—1962)
****************** 25. [[Бақытжан Мұсаханұлы Қанапиянов]] (род. 1951) — Қазақ ақыны, аудармашы, сценарист, кинорежиссер
****************** 25. Ерулан Мұсаханұлы Қанапиянов (род.1958) — композитор, меценат, Қазақстан Республикасының белгілі қоғам қайраткері
****************** 25. Сержан Мұсаханұлы Қанапиянов (1949—2003) — Министр – Үкіметке қарасты Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитеттің атқарушы директоры
******** 15. [[Сартақ сұлтан]]
********* 16. Құсырау сұлтан
********** 17. [[Қайып хан]] — Қазақ ханы (1715—1718)
*********** 18. [[Батыр Қайыпұлы|Батыр хан II]] — [[Хиуа хандығы|Хиуа]] билеушісі, Кіші жүздің Әлімұлы руының сұлтаны (1748—1771)
************ 19. Қайып хан II — [[Хиуа хандығы|Хиуа]] билеушісі, Кіші жүздің Әлімұлы руының сұлтаны (1747—1757)
************* 20. Жаһангер
************** 21. Жантөре — Орта жүз ханы (1817—1822)
*************** 22. Ахмет Жантөрин
**************** 23. [[Сейітхан Ахметұлы Жантөрин|Сеиітхан Жантөрин]]
***************** 24. [[Сәлімгерей Сейітханұлы Жантөрин]] — Мемлекеттік Думаның 1-шақырылымының депутаты (1864—1920/1926)
****************** 25. Жантөрин Жәңгір Сәлімгерейұлы
************* 20. [[Әбілғазы Қайыпұлы]] — Хиуа билеушісі (1767-1768), Әлімұлы руының сұлтаны (1794—1815)
************** 21. [[Арынғазы хан]] — Кіші жүз ханы (1816—1821)
************** 21. Мұхаммед Зарлық төре — Қарақалпақ билеушісі (1855-1856)
************* 20. Абдалазиз — Хиуа билеушісі (1772—1774)
************* 20. Әбілпейіз — Хиуа билеушісі (1776—1779)
************ 19. Абдаллах Қарабай — Хиуа билеушісі (1757)
************ 19. Байбөрі сұлтан — Қарақалпақ билеушісі (?-1762)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.elim.kz/chigiz-han/ Төрелердің шежіресі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629193724/http://www.elim.kz/chigiz-han/ |date=2011-06-29 }}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Төрелер| ]]
[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Қазақ хандығы]]
[[Санат:Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>763dvr0aynop1qgg5s5vridp2tprvhj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618850</id>
      <parentid>3618847</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шежіресі */</comment>
      <origin>3618850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23593" sha1="89y0t0lg18ht5f4q4eziajzpdvdii7e" xml:space="preserve">{{Әулет
 | атауы              = Төре әулеті
 | титул              = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
 | негізгі үй         = [[Шыңғыс хан әулеті]]
 | негізін салушы     = [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]]
 | пайда болды        = 1464
 | құлауы             = 1847
 | ұлты               = [[Қазақтар|қазақ]]
 | ел                 = [[Қазақ хандығы]]&lt;br&gt;([[Ұлы жүз]], [[Орта жүз]], [[Кіші жүз]])&lt;br&gt;[[Бөкей Ордасы]]
}}
'''Төре''' – [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы [[Жошы хан|Жошы]]дан тарайтын ұрпақ, қазақ даласында әлеуметтік топ. Олар [[қазақ рулары]]на қосылмайтын, өз алдына дербес қауым болып саналған. Төрелер өздерін “[[ақсүйек]]” қатарына жатқызған. Қазақ қоғамында [[хан]]дар тек төрелерден шыққан [[сұлтан]]дар арасынан сайланатын.

Төрелер әкімшілік және сот билігін жүзеге асырды. Сонымен қатар олардың соғыс кезінде жасақ құрып, оған қолбасшылық ету құқығы болды. Қазақ жүздерінің [[Ресей империясы|Ресей]]ге қосылуы барысында [[Орта жүз]] бен [[Кіші жүз]]де бірте-бірте хандық жүйе жойылып, соның нәтижесінде төрелер қазақ қоғамының саяси-экономикалық өмірінде бұрынғыдай рөл атқара алмады. [[Қазақстан]]да 1867–1868 жылдардағы реформалардың енгізілуі төрелердің экономикалық және саяси артықшылықтарын біржола жойды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Нысанбаев, Ә. |тақырыбы= «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия, VIII том |орны= [[Алматы]] |баспасы= «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы |жыл= 1998 |isbn= 5-89800-123-9 }}&lt;/ref&gt;

== Шежіресі ==
&lt;ref&gt;{{кітап| тақырыбы=Генеалогия Торе |сілтеме= http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf |жазған=Сабитов Ж. М. |isbn = 9965-9416-2-9}}&lt;/ref&gt;
* 1. [[Жошы хан]]
* 2. [[Тоқа Темір]]
* 3. Ұрың Темір
* 4. Ашық
* 5. Тақтақ
* 6. Темір Қожа
* 7. Бадық
* 8. [[Ұрыс хан]] —  Ақ Орда ханы (1361—1377) және [[Алтын Орда]] ханы (1372—1374, 1375)
** 9. [[Құтлұғ Бұға]]
** 9. [[Тоқтақия хан]] — Ақ Орда ханы (1376—1377)
*** 10. [[Болат сұлтан]]
**** 11. [[Керей хан]] — алғаш Қазақ ханы (1465—1474), [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығын]] құрған
***** 12. [[Бұрындық хан]] — Қазақ ханы (1474/1480—1511)
****** 13. Шайхым
****** 13. Санжар-Жаһан
****** 13. Жаһан-Бақты
****** 13. Кімсін
***** 12. Қожа-Мұхаммед
***** 12. Сұлтан Әлі
*** 10. Бұғұшақ
**** 11. Мұхаммед
**** 11. Ахмет
**** 11. Имен би
*** 10. Тәңірберді
** 9. [[Темір Мәлік хан]]
** 9. [[Қойыршақ хан]] — Ақ Орда ханы (1395—1410) және Алтын Орда ханы (1395-1396)
*** 10. [[Барақ хан]] — Ақ Орда ханы (1410—1428) және Алтын Орда ханы (1423—1426, 1427—1428)
**** 11. Мір-Сейіт
**** 11. Мір-Қасым
**** 11. [[Жәнібек хан]] — Қазақ ханы (1474—1480), Қазақ хандығын құрған
***** 12. [[Еренші сұлтан]] — 1470 жылдары Сауран билеушісі
***** 12. [[Махмұд сұлтан]] — Созақ билеушісі (?—1476)
***** 12. [[Қасым хан]] — Қазақ ханы (1511—1521)
****** 13. [[Мамаш хан]] — Қазақ ханы (1521—1523)
****** 13. [[Хақназар хан]] — Қазақ ханы (1538—1580)
******* 14. Дінмұхаммед (Тыным) сұлтан — Ташкент билеушісі (1600—1603)
******* 14. Маңғытай сұлтан
******* 14. Бозғыл сұлтан
****** 13. Әбілқайыр сұлтан
****** 13. Жалым сұлтан
******* 14.[[Тұрсын хан]] — Қазақ ханы, Ташкент билеушісі (1613—1627)
******** 15. Шах Саид-хан
******** 15. Бақи сұлтан
******** 15. Мұхамедияр
***** 12. [[Әдік сұлтан|Әдік-сұлтан]]
****** 13. [[Тахир хан]] — Қазақ ханы (1523—1533)
****** 13. [[Бұйдаш хан]] — Қазақ ханы Жетісу билеушісі (1533—1538)
****** 13. [[Бауыш хан]] — Қазақ ханы Жетісу билеушісі (1533—1537)
***** 12. [[Жаныш сұлтан]]
****** 13. [[Ахмет сұлтан]]
***** 12. Қанбар
***** 12. [[Тыныш сұлтан]]
***** 12. [[Өсек сұлтан]]
****** 13. Бөлекей сұлтан
******* 14. Батыр
******** 15. Айшуақ
********* 16. Ырыс
********** 17. Қажы сұлтан
*********** 18. Тохтамыш
************ 19. Қылышқара
*********** 18. Білқайыр 
************ 19. [[Досалы сұлтан]]
*********** 18. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] — Кіші жүз ханы (1718—1748)
************ 19. [[Нұралы хан]] — Кіші жүз ханы (1748—1786)
************* 20. Орман
************** 21. Күсепғали
************* 20. [[Есім хан (Кіші жүз)|Есім Нұралұлы]] — Кіші жүз ханы (1796—1797)
************* 20. [[Бөкей хан]] — [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасының]] ханы (1812—1815)
************** 21. Тәуке
*************** 22. Нұрмұхамед
**************** 23. [[Махамбет Нұрмұхамбетұлы Бөкейханов|Махамбет Бөкейханов]] (1890—1937) — күйші-композитор.
**************** 23. [[Ғабдол Хакім Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Ғабдол Хакім Бөкейханов]]  — Қазақтың мемлекет және қоғам қайраткері
************** 21. [[Әділ Бөкейханов]] — Бөкей Ордасын басқару кеңесінің төрағасы (1845—1854)
*************** 22. Мырзагерей Бөкейханов
**************** 23. [[Науша Мырзагерейұлы Бөкейханов]] (1870—1944) — домбырашы, күйші.
************** 21. [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір-Керей-хан]] — [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасының]] ханы (1815/1823—1845)
*************** 22. [[Ахметкерей Жәңгірұлы Бөкеев]] (1834—1914)
*************** 22. [[Ыбырайым Жәңгірұлы Бөкеев]] (1833—1865)
*************** 22. [[Сайып Керей хан|Сайып-Керей]] — Бөкей ордасының соңғы ханы (1845—1849)
*************** 22. [[Ғұбайдолла Жәңгіров|Ғұбайдұлла Шыңғысхан]] (1840—1909) — әскери қолбасшы, атты әскер генералы
************** 21. [[Меңдікерей Бөкейханов]] (1808—1868)
************* 20. [[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай сұлтан]] — Бөкей Ордасының регенті (1815—1823)
************** 21. [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]] (1820—1887) — композитор-күйші.
************* 20. [[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай сұлтан]] — Кіші жүз ханы (1806—1816)
************** 21. Бейсәлі Қаратаев
*************** 22. ?
**************** 23. Дәулетжан Қаратаев
***************** 24. [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев|Қаратаев, Бахытжан]] 
************** 21. Мерәлі
*************** 22. [[Мұхит Мерәліұлы]]
**************** 23. Шоң (Мұхаметжан)
***************** 24. [[Лұқпан Мұхамеджанұлы Мұхитов|Мұхитов, Луқпан Мұхамеджанұлы]]
************ 18. [[Ералы хан|Ералы]] [[Ералы хан|хан]] — Кіші жүз ханы (1791—1794)
************* 19. [[Бөлекей|Бөлекей хан]] — Хиуа ханы (1770)
************ 18. [[Айшуақ хан]] — Кіші жүз ханы (1797—1805)
************* 19. Сығалы сұлтан
************** 20. Аспендиар султан
*************** 21. [[Сейітжафар Асфендиарұлы|Сейітжапар (Әскери-медициналық академияның түлектері).]]
**************** 22. [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] — әскери дәрігер, мемлекет қайраткері
************* 19. [[Жантөре хан]] — Кіші жүз ханы (1805—1809)
************** 20. Жантөреұлы Арыстан
************* 19. [[Шерғазы хан]] — Кіші жүз соңғы ханы (1812—1824)
************* 19. [[Баймұхамед Айшуақов]] — Жетіру руының билеушісі (1815 —?)
************** 20. [[Мұхамеджан Баймұхамедов]] — Кіші жүз аға сұлтаны (1855—1869)
***** 12. [[Жәдік сұлтан]]
****** 13. [[Тоғым хан]] — Қазақ ханы (1533—1537)
******* 14. Сығай сұлтан
******** 15. Иман хан (Аман-Булан) — Ұлы жүз ханы (1628—1642)
********* 16. Рүстем хан — Ұлы жүз ханы (1642—1698)
********** 17. Асфендияр хан (Есмандыр) — Ұлы жүз ханы (1698—1712)
*********** 18. Мамыт хан
************ 19. Ханбаба хан
********* 16. Батыр сұлтан
********** 17. Абдұлла хан — Ұлы жүз ханы (1712—1718)
*********** 18. [[Қарт-Әбілқайыр хан|Қарт Әбілқайыр хан]] — Ұлы жүз ханы (1718—1730)
*********** 18. [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] [[Жолбарыс хан|хан]] — Ұлы жүз ханы (1730—1739)
************ 19. Әбілпейіз сұлтан — Ұлы жүз сұлтаны (1740—1744)
************* 20. [[Тентек төре|Аспандияр төре —«Тентек төре»]] деген атпен белгілі
************** 21. Рүстем төре — [[Кенесары хан|Кенесары ханның]] 1845-47 жылғы [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс|көтерілістегі]] қаруласы, кейін көтеріліске опасыздық жасаған
************ 19. Рүстем сұлтан
************* 20. Қошай Арыстан
****** 13. [[Шығай хан]] — Қазақ ханы (1580—1582)
******* 14. Шах-Мұхаммед султан
******* 14. [[Ондан сұлтан|Ондан]] [[Ондан сұлтан|сұлтан]]
******** 15. [[Ораз-Мұхаммед сұлтан]] — [[Қасым хандығы|Қасым хандығының]] билеушісі (1600—1610)
******** 15. Абылай сұлтан — Ташкент билеушісі (1628)
******** 15. Кайнар Көшек сұлтан
********* 16. Бөкей сұлтан
********** 17. Құдайменді
*********** 18. Тұрсын сұлтан I — Ташкент билеушісі (1712—1717)
************ 19. [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтан]]
************* 20. [[Дайыр сұлтан]]
************* 20. [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей сұлтан]] — Орта жүз сұлтаны (1815—1817)
************** 21. Шыңғыс сұлтан — Орта жүз сұлтаны (1819—1822)
************** 21. Батыр
*************** 22. Мырзатай
**************** 23. Нұрмұхаммед 
***************** 24. [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] — Алаш-Орда үкіметінің төрағасы (1917—1920)
************** 21. Сұлтанғазы Бөкейханов (1779—1856)
*************** 22. Ханқожа
**************** 23. [[Дін-Мұхамед Сұлтанғазин]] — журналист, аудармашы
************** 21. Тәуке
*************** 22. [[Құсбек Тәукеұлы|Құсбек Таукин]] — Қарқаралы аға сұлтаны (1843—1849)
************* 20. Ханқожа — Түркістан билеушісі (1783—1799)
************* 20. Шығай — Ферғана билеушісі (1748—1750)
************* 20. Нұралы хан II — [[Хиуа хандығы|Хиуа]] билеушісі (1767—1769)
************ 19. [[Көшек хан|Көшек (Қосмұхаммед) сұлтан]]
************* 20. Сыңқай
************** 21. Қарабас
*************** 20. Тоқай — Түркістан билеушісі (?—1826)
*************** 22. [[Әлікен|Әликен]] — Түркістан билеушісі (1858—1860)
******* 14. [[Тәуекел хан]] — Қазақ ханы (1582—1598)
******** 15. Хусейн ханзада
******** 15. Мұрат ханзада
******** 15. Сайжал ханзада
******** 15. Батыр хан — Қарақалпақ ханы (1598—1618)
******* 14. [[Есім хан]] — Қазақ ханы (1598—1628)
******** 15. [[II Жәнібек хан|Жәнібек хан II]] — Қазақ ханы (1628—1643)
********* 16. [[Батыр (Баһадүр) хан|Батыр хан]] — Қазақ ханы (1652—1680)
******** 15. [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] — Қазақ ханы (1643—1652)
********* 16. [[Тәуке хан]] — Қазақ ханы (1680—1715)
********** 17. [[Болат хан|Болат]] [[Болат хан|хан]] — Қазақ ханы (1718—1729)
*********** 18. [[Әбілмәмбет хан]] — Орта жүз ханы (1734—1771)
************ 19. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз хан]] — Орта жүз ханы (1771—1783)
************* 20. [[Көгедай Әбілпейізұлы|Көгедай сұлтан]] — Орта жүздің Абақкерей руының билеушісі
************* 20. [[Жошы сұлтан елшіліктері|Жолшы сұлтан]]
************* 20. Бопы сұлтан
************** 21. Солтыбай сұлтан
*************** 22. [[Барақ Солтыбайұлы|Барақ Солтыбайулы]] — Аягөз ауданының аға сұлтаны
************ 19. Болат сұлтан — Түркістан билеушісі (1771—?)
************ 19. [[Тәуке сұлтан]] (Құдайдат) — Түркістан билеушісі (1784–1798)
********** 17. Тұрсын хан II — Ташкент билеушісі (1717—1720)
*********** 18. Иманқұл
************ 19. Бөріхан
************* 20. Бабахан
************* 20. Сырдақ
************* 20. Әбілқайыр
************* 20. Абылай
************** 21. Шүрегей сұлтан (1785 жылы Қаңлы және Шанышқылы сұлтаны)
************* 20. Әпіш
************ 19. Батырхан
********** 17. [[Сәмеке хан]] — Орта жүз ханы (1719—1734)
*********** 18. Сеиіт сұлтан — Түркістан билеушісі (1734—1745)
*********** 18. Есім сұлтан — Түркістан билеушісі (1758—1798)
************ 19. Құдайменді
************* 20. [[Қоңырқұлжа Құдаймендеұлы|Қоңырқұлжа Құдаймендіұлы]] — Ақмола аға сұлтаны (1832—1842, 1845—1849)
************** 21. Абылай (Абышеке) Қоңырқұлжин
*************** 22. Жақыш Аблаев
**************** 23. Ғазиз Жакишев
***************** 24. Еркін Жакишев
****************** 25. Мұхтар Жакишев — Қазақстандық кәсіпкер және Қазатомпром бұрынғы басшысы
********* 16. Уәли сұлтан
********** 17. [[Қанішер Абылай|Абылай]] [[Қанішер Абылай|Қанішер]]
*********** 18. Көркем Уәли сұлтан
************ 19. [[Абылай хан|Абылай]] [[Абылай хан|хан]] — Орта жүз ханы (1771—1781)
************* 20. [[Уәли хан]] — Орта жүз ханы (1781—1819)
************** 21. [[Ғұбайдолла хан]] — Орта жүз соңғы ханы (1821—1824)
*************** 22. Болат
**************** 23. [[Ғазы Болатұлы Уәлиханов]] — Ресей империялық армиясының генерал-майоры
************** 21. [[Шыңғыс Уәлиұлы Уәлиханов]] — Көкшетау [[Аға сұлтан|аға сұлтаны]]
*************** 22. [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]] — Қазақ ғалымы, тарихшы, этнограф, фольклоршы, саяхатшы, ағартушы және шығыстанушы
*************** 22. Мақы
**************** 23. Ыдырыс
***************** 24. [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан]] — кеңестік және Қазақстандық мүсінші, сәулетші
************* 20. [[Қасым сұлтан|Қасым султан]]
************** 21. [[Саржан Қасымұлы|Саржан]] [[Саржан Қасымұлы|Қасымұлы]] — ұлт-азаттық көтерілістің басшысы
************** 21. [[Кенесары хан|Кенесары]] [[Кенесары хан|Қасымұлы]] — ұлт-азаттық көтерілістің басшысы (1841—1847)
*************** 22. [[Сыздық Сұлтан|Сыздық сұлтан]] (1837—1910)
*************** 22. [[Ахмет Кенесарыұлы]]
**************** 23. [[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин]] (1878—1937) — саясаткер, «Алаш» партиясының мүшесі
***************** 24. [[Нәтай Әзімханұлы Кенесарин]] (1908—1975) — геолог
************* 20. Сөк төре — Жалайыр руының аға сұлтаны және Шапырашты руының билеушісі
************* 20. [[Әділ Абылайұлы|Әділ-төре]] — Үйсін аға сұлтаны
************** 21. Абылай (Құлан)
************** 21. Нұралы
*************** 22. [[Тезек төре|Тезек сұлтан]] — Албан-Суан аға сұлтаны
************* 20. Тәуке сұлтан
************** 21. Жанбөбек
*************** 22. Беген
**************** 23. Бекмахан
***************** 24. [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] (1915—1966) — Қазақ совет тарихшысы, тарих ғылымының докторы
*********** 18. Есім сұлтан — Жаркент билеушісі (1693—?)
************ 19. Бабақ сұлтан
************ 19. Дәулеткерей
************ 19. Жолбарыс сұлтан
************* 20. Қарамойын
************* 20. Есен баба
*********** 18. Жаһангер сұлтан — Ташкент билеушісі (1717—?)
************ 19. [[Сұлтанбет сұлтан|Султанбет сұлтан]]
************* 20. Ұрыс сұлтан
************* 20. Тортан
************** 21. Қасым
*************** 22. Шыңғыс
**************** 23. Қанапиә
***************** 24. Мұсахан (1918—1962)
****************** 25. [[Бақытжан Мұсаханұлы Қанапиянов]] (род. 1951) — Қазақ ақыны, аудармашы, сценарист, кинорежиссер
****************** 25. Ерулан Мұсаханұлы Қанапиянов (род.1958) — композитор, меценат, Қазақстан Республикасының белгілі қоғам қайраткері
****************** 25. Сержан Мұсаханұлы Қанапиянов (1949—2003) — Министр – Үкіметке қарасты Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитеттің атқарушы директоры
******** 15. [[Сартақ сұлтан]]
********* 16. Құсырау сұлтан
********** 17. [[Қайып хан]] — Қазақ ханы (1715—1718)
*********** 18. [[Батыр Қайыпұлы|Батыр хан II]] — [[Хиуа хандығы|Хиуа]] билеушісі, Кіші жүздің Әлімұлы руының сұлтаны (1748—1771)
************ 19. Қайып хан II — [[Хиуа хандығы|Хиуа]] билеушісі, Кіші жүздің Әлімұлы руының сұлтаны (1747—1757)
************* 20. Жаһангер
************** 21. Жантөре — Орта жүз ханы (1817—1822)
*************** 22. Ахмет Жантөрин
**************** 23. [[Сейітхан Ахметұлы Жантөрин|Сеиітхан Жантөрин]]
***************** 24. [[Сәлімгерей Сейітханұлы Жантөрин]] — Мемлекеттік Думаның 1-шақырылымының депутаты (1864—1920/1926)
****************** 25. Жантөрин Жәңгір Сәлімгерейұлы
************* 20. [[Әбілғазы Қайыпұлы]] — Хиуа билеушісі (1767-1768), Әлімұлы руының сұлтаны (1794—1815)
************** 21. [[Арынғазы хан]] — Кіші жүз ханы (1816—1821)
************** 21. Мұхаммед Зарлық төре — Қарақалпақ билеушісі (1855-1856)
************* 20. Абдалазиз — Хиуа билеушісі (1772—1774)
************* 20. Әбілпейіз — Хиуа билеушісі (1776—1779)
************ 19. Абдаллах Қарабай — Хиуа билеушісі (1757)
************ 19. Байбөрі сұлтан — Қарақалпақ билеушісі (?-1762)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.elim.kz/chigiz-han/ Төрелердің шежіресі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629193724/http://www.elim.kz/chigiz-han/ |date=2011-06-29 }}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Төрелер| ]]
[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Қазақ хандығы]]
[[Санат:Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>89y0t0lg18ht5f4q4eziajzpdvdii7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көне түркі жазбалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38835</id>
    <revision>
      <id>3618777</id>
      <parentid>3606174</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:01:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38248" sha1="fg8bhim7w6zn8o7cywn9uw3v3opfq7p" xml:space="preserve">[[Сурет:Kultigin Monument of Orkhon Inscriptions.jpeg|thumb|right|200px|Орхондағы [[Күлтегін ескерткіші]] - Орхон мұражайы, Хархорин, [[Моңғолия]]]]
'''Көне түркі жазбалары''' немесе '''Орхон-Енисей жазбалары''' — б.з. [[V ғасыр|V ғ.]] — [[X ғасыр|X ғғ]] аралығындағы [[Түркілер|түркі тайпалары]]ның тасқа қашап жазған жазбалары.

== Зерттелу тарихы ==
Ескерткіштер туралы мәліметтер тұтқынға түскен швед офицері Иоганн Страленбергтің жазбаларында кездеседі, ол Енисей өзенінің бассейніндегі белгісіз жазулар бар тастар туралы хабарлаған; бұл туралы ғалым Мессершмидт те мәлімет береді.

Уақыт өте келе бұл ескерткіштер туралы мәліметтер жиналғанымен, оларды ешкім оқи алмады. Бұл ескерткіштерді қалдырған халық туралы ешкім білмеді. XIX ғасырдың бірінші ширегінде Григорий Спасский өзі шығарған «Сібір вестнигі» журналында сол уақытта жиналған бұл тастар туралы мәліметтерді жариялады. Оның бұл мақаласы латын тіліне аударылып, басқа елдердің ғалымдарына қолжетімді болды.

1889 жылы фин ғалымдары енисей жазуларының атласын басып шығарды. Бұл ескерткіштердің алфавиті ашылмай тұрып, фин ғалымдары енисей мәдениетінің ескерткіштерін фин халқына тиесілі деп санаған.

Кейіннен белгілі болғандай, бұл пікірлер қате болып шықты. Сол 1889 жылы орыс зерттеушісі Н. М. Ядринцев бұрынғы белгісіз жазулары бар ескерткіштердің табылған жерлерінен алыста — Моңғолияда, Қошо-Цайдам алқабында, Орхон өзенінің жағасында (Селенгаға, ал Селенга Байкалға құяды) — енисей ескерткіштерімен салыстырғанда әлдеқайда үлкен ескерткіштерді тапты және бұл жазулар екі түрлі мәнге ие болды. Бұл ескерткіштерде белгісіз таңбалармен қатар қытай жазулары да болды. Осы «қытайлық» мәтіндерден, мысалы, бір (екі мағыналы) ескерткіштің 732 жылы түркі қағаны мен оның ағасына арналып қойылғаны анықталды.

Егер бұрын Енисей өзенінің бассейнінде табылған бұл белгісіз жазулары бар ескерткіштер енисейлік деп аталған болса, енді Н. М. Ядринцевтің табыстарынан кейін оларды орхондық немесе орхон-енисейлік деп атай бастады 

Н. М. Ядринцевтің ізін жалғастыра отырып, 1890 жылы Орхон өзеніне, Моңғолияға фин археологиялық экспедициясы аттандырылды, ал 1891 жылы сол жерге Санкт-Петербургтен Ғылым Академиясының мүшесі академик В. В. Радлов басқарған экспедиция жіберілді.

1892 жылы осы екі экспедицияның нәтижелері жарияланды, ол екі үлкен атлас түрінде шықты, онда белгісіз жазулардың суреттері, қирандылардың жоспарлары, географиялық карталар және т.б. бар еді. Енді ғалымдар бұл белгісіз жазуларды толықтай оқуға мүмкіндік алды. 

Бұл ескерткіштерді дат ғалымы профессор Вильгельм Томсен 1893 жылы оқи алды. Біздің академик В. В. Радлов та бұл жазуларды дешифрлеумен айналысты және В. Томсенге қарағанда кейбір әріптерді ертерек аша алды. Егер В. Томсенге дейін ғалымдар бұл белгісіз жазуларды Енисейден Орхонға дейінгі жазбалар арқылы белгілі алфавит белгілерінің көмегімен оқып келсе, профессор В. Томсен мүлде басқа жолмен жүрді. В. Томсен барлық алфавиттерді елемей, әріптердің өзара қатынасын терең зерттеуге тырысты. В. Томсен үшін кейбір әріптердің басқа әріптермен бірге жиі кездесетінін байқау маңызды болды, ал басқалары олай емес еді. Бұл В. Томсенді әріптерді алдыңғы және артқы қатардағы дыбыстардың саны бойынша екі сыныпқа бөлуге әкелді. 

Бұл ой оны түркі тілдеріне жақындатты. В. Томсен белгісіз әріптерді зерттей отырып, орхон жазбаларынан «түрік», «тәңір» және басқа да сөздерді анықтай алды, және ақырында, 1893 жылғы 25 қарашада, ол Енисей мен Орхон жағалауындағы бұрын белгісіз жазулардың толық алфавитін тапты.

В. В. Радлов В. Томсеннің ашқан жаңалығын пайдаланып, осы үлкен жазулардың алғашқы аудармасын жасады. Н. М. Ядринцев ашқан Орхон жағалауындағы ескерткіш түркі қағаны Мойыншораға (734 жылы қайтыс болған) және оның інісі Күлтегінге (732 жылы қайтыс болған) арналғаны белгілі болды. Осылайша, көшпелі мемлекеттердің тарихы үшін жаңа дереккөз табылды, бұған дейін тек қытай жылнамаларынан ғана мәлімет алынған еді.

Бұл ескерткіштерден этнографиялық тұрғыдан да көптеген материал алуға болады. Алдымен, олар діни әдет-ғұрыптармен байланысты. Ханның қабір тасы әдетте қайтыс болған ханның бейнесімен безендірілген, обелиск жанында жиі қойылатын тастар — біз археологияда &quot;тас мүсіндер&quot; деп атайтын адамдардың бейнелері тұрғызылған.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Лингвистика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. ISBN 9965-08-235-9&lt;/ref&gt; 

Осылайша, бұл өлтірілгендердің өз жеңімпазымен о дүниеде байланысы бекітілген. Ескерткіш мәтіндерінен VIII ғасырдағы түріктердің бүкіл мемлекеттік құрылымымен, олардың дінімен және т.б. танысуға болады.

Қызығы, ескерткіштерде мынадай сөз тіркестері кездеседі: «Оған (яғни ескерткішке) қарап, сендер, даңқты түрік басшылары мен халық, біліңдер...», «Оған қарап, есте сақтаңдар...» және т.б. Демек, ескерткішті жасаушылар оны оқитын түріктерге арнап, оларға өз жазбаларында жүгінген.

1891 жылы Онин өзенінің бойында Н. М. Ядринцев үлкен ескерткіш ашты, ол «Онин ескерткіші» деп аталады.

1897 жылы Д. А. және Е. Клеменц Селенга өзенінің бойындағы Налайха пошта станциясында Тоныкөкке арналған үлкен ескерткіш тапты, ол үш түрік қағанының кеңесшісі болған: Елтеріс (692 ж. қайтыс болды), Қапаған (716 ж. қайтыс болды) және Мойыншор (734 ж. қайтыс болды).

1896–1897 жылдары Талас өзенінің бассейнінде (Қазақ Республикасы), Аулие-ата қаласының (қазіргі Жамбыл қаласы) маңында В. А. Каллаур және фин археологы Гейкель (Мунк және Доннермен бірге) руналары бар бес тасты (V—VI ғғ.) тапты. Оларды В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский, А. Гейкель, Ю. Немет және С. Е. Малов аударып, жариялады.

Оңтүстікқырғыз далаларынан Мемлекеттік Эрмитажда руналық белгілері бар тастар мен саз құмыралар табылған. Руналар табақтарда, құмыраларда, иіру аспаптарында және т.б. Алтай, Хакасия және Тува аймақтарында кездеседі.

Бурятияда руналық жазуы бар екі тас иіру аспабы табылды. Жазуды М. Резанен және С. Е. Малов оқыған.

1799 жылы Венгрияның Әулие Николай ауылында руналық жазуы бар алтын ыдыстар табылған үлкен қазына табылды. Жазудың әріптері талас ескерткіштерінің әріптеріне ұқсас болды. Алтын ыдыстардағы жазуды профессор Ю. Немет оқыған. Ол бұл жазуды X ғасырдың басына жатқызды және оны печенегтерге тиесілі деп санады.

Мемлекеттік Эрмитажда Ачик-таш (қазіргі Александр, қазір Қырғыз жотасы) ауылынан руналық белгілері бар ағаш таяқша сақталған. Түркі руналық жазуы сияқты жазу үшін ең қолайлы материал ағаш болар еді, бірақ уақыт бұрынғы осындай жазбалардың ағаш секілді әлсіз материалдарда сақталуына кедергі келтірді деп ойлауға болады. Бұл таяқша — осындай жазудың жалғыз үлгісі болып табылады. Таяқшадағы жазуды С. Е. Малов оқыған.

1914—1918 жылдардағы бірінші империалистік соғыс алдында Қытай Түркістанында жүргізілген археологиялық қазбалар нәтижесінде түркі руналары бар қағаз фрагменттері табылды.

Сонымен қатар, А. Стейн тауынан Дунхуанда табылған кішкентай кітапша (100 бетке дейін) Томсенмен аударылған. Бұл шығарма шамандық мазмұнда болған: жоралғылар мен белгілер түркі руналарының ең көне фрагменттері сақталған. 

Академик С. Ф. Ольденбург Турфан оазисінен түркі руналарымен жазылған бір құқықтық құжатты алып шықты. Ескерткіш академик В. В. Радловтың басшылығымен жарияланып, аударылды.

Турфан оазисінен алынған руналары бар бірнеше қағаз фрагменттері (Турфан және Идикут-шехри ауылдарынан) Прус археологиялық экспедициясы арқылы табылған. Фрагменттердің мазмұны манихейлік сипатта, бір жапырақта тастардың сиқырлы қасиеттерінің сипаттамасы (сиқырлы минералогия) бар — бұл мәтіндер В. Томсен, А. Лекок және Ф. В. К. Мюллер арқылы жарияланды. 

==Орхон-Енисей жазбаларының мазмұны ==

Бұл жазулардың жалпы көлемі ұзақ. Қазіргі өлшеммен алғанда орта көлемдегі кітапты құрайды. Көптеген тарихи, мәдени, жағырапиялық, саяси деректер бар, сол кездегі халықтың өмірінен, таным-түсінігінен, дүниетанымы мен салт-дәстүрінен хабар береді. Тарихи оқиғалар тізбегі Ұлы қағандардың жорықтары жыраулық-жорықтық үлгідегі әдемі, көркем тілмен баяндалған. Сондықтан көптеген зерттеушілер оларды көркем шығармаларға жатқызады. Жазбаларды Көне Түркілер мен Көк Түркілер дәуіріндегі болған оқиғалар сипатталып, жағырапиялық атаулар, сол кездегі тайпалардың атаулары мен орналасу, таралу аймағы көрінеді. Өкініштісі, Түркі жазба ескерткіштері манихейшіл Ұйғыр қағандығы кезінде аяусыз қиратылған. 

Орхон-Енисей жазбалары [[Шығыс Түркі қағанаты]]ның қағаны Білге мен оның інісі Күлтегін қабірлеріне қойылған орасан зор құлпытастарға қашап жазылған жыр жолдары болып шықты. Тасқа жазылған ескерткіштерде негізінен [[Түрік қағанаты]], оны билеген қағандар, олардың ерлігі жайында сөз болады. «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырлары өткен дәуірден нақты мәлімет беруге арналған тарихи деректер. «Күлтегін» жырының басты идеясы – Күлтегін батырды Түрік қағанатының құдіретті тұлғасы етіп көрсету. «Күлтегін» жырының авторы – Йоллығтегін Түрік қағанатының күш қуаты артты, жері барынша кеңіді, ел тұрмысы түзелді.  

Орхон-Енисей жазбаларының енді бір ескерткіші - Тоныкөк құлпытасындағы жырлар. Онда да сол кездегі түркілердің өмірінен мағлұмат беретін он төрт жол жазылған. Түркі халқының табғаштарға тәуелді болып қалу тарихы, азат қалған түркілердің бірігуі, қаған сайлауы, Тоныкөктің ықпалымен Елтерістің қаған болуы, Оғыз мемлекетінің тыңшылары түркілерге қауіп төндіргені, қарсыластармен болған шайқастар, анталаған жаудың бетін қайтаруда Тоныкөктің ерлігі, ұрыс-шайқастардың жүргізілуі, түркілердің түрлі тайпалармен жауласу жолдары баяндалып, Тоныкөкті мадақтау берілген. 

Жырға арқау болған негізгі мәселелер - елдің тәуелсіздігі, береке-бірлігі. Күлтегін жырында '''сегіз оқиға''' баяндалған. 
* Біріншісінде, қағанның өз халқына қарата айтқан үндеуі,
* Екіншісінде Түрік Қағанаты жерінің кеңдігін суреттейді,
* Үшіншісінде түркілердің әскери жорықтары,
* Төртіншісінде көршілес табғаштардың қастандық әрекеттері туралы әңгіме,
* Бесіншісінде табғаш тайпасымен қатысу түркілерге қауіпті екендігі жөнінде,
* Алтыншысы түркі халқының болашақты болжай алмауына өкіну,
* Жетіншісі түркі халқының даңқын асырған қаған жөнінде,
* Сегізіншісінде осы ескерткішті жыр қып жазуға түрткі болған жағдайларға тоқталады.

=== Тоныкөк ===
Түрік қағанаты тарихында Тоныкөк тұлғасы ерекше орын алады. Ол Елтеріс қаған, Бөгі қаған және Білге қағандарға кеңесші болған. Тоныкөк ел қамын ойлаған ақылгөй, дана қарт. Түрік қағанатына төрт жағынан жау қаптағанда, Тоныкөк ақыл кеңесімен де, тапқыр сөзімен де, батырлық істерімен де қағандарға көмектесіп отырды. Орхон жазба жәдігерліктері ішінде «Тоныкөк» жыры ерекше орын алады. Бұл жырдың авторы бөлек, оны Тоныкөктің өзі жазған деген болжам бар. Екіншісі – руна жазуындағы бұл жәдігерліктерді поэзиялық туындыға тән барлық белгілері бар, ежелгі түркілердің өзіндік әдеби дәстүріне негізделген көркем туынды деп таныды.

==Көне Түркі жазуларының жалпы сипаттамасы==
Көне Түркі жазулары немесе Көне түркі алфавиті - дыбыстық жазу түрі, яғни сөздегі дыбыстарды таңбалап жазады. Негізінен 6-10 ғасырларда үлкен аймаққа таралған Көне Түркі жазуларын ғалымдар үш топқа бөліп қарайды:
# Енисей ескерткіштері.
# Талас ескерткіштері.
# Орхон ескерткіштері.
Орналасу жері болмаса, бұлардың қолданылған жылдарының айырмасында және жалпы жазу таңбаларының қолданылуы арасында елеулі айырмалар жоқ. Алайда Түркі жазбаларының жазылу мерзімдеріне қарағанда алғашқы Енисей-Лена бойынан, Сібірден, Байкал аймағынан Моңғолия далаларына, Орхон жеріне, одан Қазақстан мен Қырғызстан, Шыңжаң жеріне қарай біртіндеп таралғанын көрсетеді. Ал жазылу үрдісі, таңбаларының қолданылуы ұқсас, оқылуы біркелкі.
# [[Енисей жазба ескерткіштері|'''Енисей ескерткіштеріне''']] Енисей бойынан және Тува, Хакас, Алтай республикаларының (бәрі де Ресей құрамындағы Түркі республикалары) аймағынан және Ресейдің батыс сібірде орналасқан Жаңасібір (Новосибирск) облысы мен Ертіс бойынан табылған жазулар жатады. Оның қолданылған, жазылған жылдары 5-7 ғасырлардың аралығы. Бұл аймақтан табылып отырған көне Түркі жазба ескерткіштердің жалпы саны қазіргі кезде шамамен 150-дей.
# '''Талас ескерткіштері.''' Бұл аймақтағы жазулар Оңтүстік Қазақстан, Жетісу, Сыр бойы мен Қырғызстан аймақтарына таралған, соның ішінде көп шоғырланған жері қазіргі Жамбыл облысында. Қолданылған мезгілі бірыңғай 8 ғасыр. Ескерткіштердің жалпы саны шамамен 20 шақты.
# '''Орхон ескерткіштері.''' Моңғолиядағы Орхон, Селенг, Тола өзендерінің бойынан және Ресейдегі Минусинск ойпатынан табылған ескерткіштер жатады. Қолданылған мезгілі 7-8 ғасырлар. Ескерткіштердің жалпы саны 30 шақты. Алайда ең көлемді, ұзақ мәтінді жазбалар осы топқа жатады. Бұның ішінде тарихи құндылығы жағынан «[[Құтлық қаған|Құтлығ қаған]]», «[[Білге қаған ескерткіші|Білге қаған]]», «[[Күлтегін ескерткіші|Күлтегін]]», «[[Тоныкөк жазба ескерткіші|Тоныкөк]]», «[[Күлі Чор]]» және «[[Мойын Чор]]» ескерткіштерінің орны ерекше. Яғни Көне Түркі жазулары 5-8 ғасырлар аралығында Сібір, Моңғолия, Шыңжаң, Қазақстан, Қырғызстан және Оңтүстік Ресей жерінде кеңінен қолданылғаны туралы қорытынды шығаруға болады. Бұл көрсетіліп отырған тарихи мезгіл (5-8 ғасырлар) мен оның таралған үлкен аймағы Ұлы Түркі қағандығы, одан бөлінген Батыс және Шығыс Түркі, Түргеш, Хазар қағандықтары мен Көк Түркілер (Екінші Түркі қағандығы) мемлекеттерінің аумағы мен өмір сүрген дәуіріне сәйкес келеді. Бұдан басқа қазіргі ғылымға Көне Түркі жазуларының Тибет аймағындағы және Еуропалық даладаларғы нұсқалары белгілі.

==Көне түркі жазба ескерткіштері==
[[Сурет:Kyzyl orkhon inscription.jpg|200px|thumb|right]]'''Көне түркі жазуы''', ''түркі руникалық жазба ескерткіштері'' – 7–9 ғасырлардағы көне түркі ойма жазулары мен қолжазбалары, [[көне түркі әліпбиі]]ндегі әр алуан мәтіндер. Көне түркі жазба ескерткіштері арқылы қазіргі түрік халықтарының көне тілін, тарихын, этногенезін, географиясын, рухани мәдениетін, жазба дәстүрін, әдет-ғұрыптары мен дүниетанымын білуге болады.

'''Иссык жазба ескерткіш'''— сақ дәуірінен қалған жазба ескерткіш (б. з. д. 5—4 г.). [[1970]] ж. Ӏле өңірінің тау бектеріндегі Есік қаласы іргесіндегі Сақ заманынан қалған үлкен қорымнан алтынға бөленген жауынгер мәйіті және оның түрлі заттары, сонын ішінде жұмбақ жазуы бар күміс тостағанша табылған. Оның сырт жағына руна тәріздес 26 таңба ойылып жазылған. Ескерткіштің құндылығы — біріншіден, ертедегі Қазақстан жерін мекендеген сақ тайпаларының тілі көне түркі тілі екендігін, екіншіден, бұдан 2500 жыл бұрын түркі тектес тайпалардың әліпбилік жазуы болғанын дәлелдейді:

'''Могoилян жазба ескерткіш'''  — Орхон өзені бойынан табылған көне түркі ескерткіші (7 ғасырдың соңы). Ескерткіш [[Құтлұғ Қаған|Құтлұғ(Қабаған) қағанның]] баласы Могилянға арналған, мәтінін жазған Иоллығ Тегін, оны тапқан Н. М. Ядринцев, алғаш рет оқыған [[Радлов Василий Васильевич|В. В. Радлов]]. Жазуда Могилянның, Күлтегіннің, Тоныкөктің жорықтары баяндалған.

'''Мойунчур ескерткіші''' — [[Орхон-Енисей жазбалары|Орхон-Енисей көне түркі жазуымен]] 759 ж. жазылған ескерткіш. Оны Солтүстік Моңғолияда [[1909]] ж. тапқан Г. И. Рамстедт. Ол — ескерткіш мәтінін немісше аударып, [[1913]] ж. жариялаған. Бұл еңбекті Н. Оркун түрік тіліне, С. Е. Малов [[1959]] ж. орыс тіліне аударып жариялаған. Ескерткіш &quot;Селенге тасы&quot; деп те аталады. Мойун-чур сол кездегі ұйғыр мемлекетінің ханы болған. Ескерткіш мәтінінде жер-су, адам, тайпа, халық ([[Ұйғырлар|ұйғыр]], [[Оғыздар|оғыз]], [[Тоғыз-Оғыз|тоғыз]], [[Татарлар|татар]], [[қырғыз]], [[Түркеш қағандығы|түркеш]], [[Түріктер|түрік]], [[соғды]], [[қыпшақ]] т.б.) атаулары кездеседі. Ескерткіште әңгіме оғыз тайпасының өкілі атынан баяндалады.

'''Орхон ойма жазулары''' — Моңғолияның Орхон, Селенге өзендері бойынан табылған көлемді әдеби мұралар, хан әулетінің құлпытастары, 7—8 ғғ. жазылған көне түркі руникалық ескерткіштері болып табылады. Оған Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк, Күлі-чур, Мойун-чур т.б. ескерткіштер жатады. Ескерткіштер мен ондағы жазбаша деректерді ашып жариялаған — Н. М. Ядринцев, В. Томсен, В. В. Радлов.

===Қазақстан жерінде===
Соңғы отыз жыл ішінде Қазақстан жерінде де Көне түркі жазба ескерткіштерінің бар екендігі анықталды. Талас бойынан (Жамбыл облысы) төртбұрышты тас мөр мен дөңгелек тастың жарты сынығына бедерленген руникалық ойма жазулар, Іле бойынан ([[Алматы облысы]]) жартастарға қашалған руникалық жазу үш жерден табылды. Осы өңірден жүзіктегі руникалық жазу да анықталды. Сыр бойында ([[Түркістан облысы]]) ескі кенттердің орнынан табылған саз балшықтан күйдірілген дөңгелек алқа, құмыра сияқты ойылған руникалық жазулар белгілі болды. [[Ертіс]] өңірінен екі қола айнадағы руникалық ойма жазудың ([[Шығыс Қазақстан облысы]]) бірін А.Н.Бернштам 1948 жылы жариялады. Сондай-ақ 1985 жылы Шығыс Қазақстаннан жартасқа қашалған руникалық жазу, ал 1987 жылы бауға тағылған мөрдің табанына ойылған руникалық жазу табылды [[Жайық]] өңірінен ([[Ақтөбе облысы]]) анықталған қола айнадағы руникалық жазу 1986 жылы жарияланды. К. т. ж. е-нің тілін зерттеп, зор үлес қосқан ғалымдар – В. Томсен, Радлов, П.М.Мелиоранский, В.Банг, Г.И.Рамстед, А.Габэн, С.Е.Малов, В.М.Насилов, И.А.Батманов, А.Н.Кононов, Дж.Клоусон, Т.Текин, т.б.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

== Көне Түркі әліппесі ==
{| class=&quot;wide&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|+ Көне Түркі әліппесі («Алтын ғасыр» мерзімі)
! colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | Қолдануы || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Нышандар || colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; |Транслитерация және транскрипция
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;4&quot; |дыбыстылар|| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter A.svg|20px]]|| colspan=&quot;2&quot; |a, e || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/a/}}, {{IPA|/e/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter I.svg|20px]]|| colspan=&quot;2&quot; |ı, i || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/ɯ/}}, {{IPA|/i/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter O.svg|20px]]|| colspan=&quot;2&quot; |o, u || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/u/}}, {{IPA|/o/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter U.svg|20px]]|| colspan=&quot;2&quot; |ö, ü || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/ø/}}, {{IPA|/y/}}
|- align=&quot;center&quot;
| rowspan=&quot;23&quot; |дыбыссыздар|| rowspan=&quot;16&quot; |тіркесуі|| rowspan=&quot;9&quot; |дыбыстылармен:&lt;br /&gt;(¹) — жуан,&lt;br /&gt;(²) — жіңішке&lt;br /&gt;ретімен|| [[Image:Old Turkic letter B1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter B2.svg|20px]]||B¹ ||{{IPA|/b/}}|| B²|| {{IPA|/b/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter D1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter D2.svg|20px]] || D¹|| {{IPA|/d/}}|| D²|| {{IPA|/d/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter G1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter G2.svg|20px]] || G¹ ||{{IPA|/ɣ/}}|| G² ||{{IPA|/g/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter L1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter L2.svg|20px]] || L¹ ||{{IPA|/l/}}|| L² ||{{IPA|/l/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter N1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter N2.svg|20px]] || N¹ ||{{IPA|/n/}}|| N² ||{{IPA|/n/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter R1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter R2.svg|20px]] || R¹ ||{{IPA|/r/}}|| R² ||{{IPA|/r/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter S1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter S2.svg|20px]] || S¹ ||{{IPA|/s/}}||S²|| {{IPA|/s/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter T1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter T2.svg|20px]] || T¹ ||{{IPA|/t/}}||T²|| {{IPA|/t/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter Y1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter Y2.svg|20px]] || Y¹ ||{{IPA|/ʤ/}} ||Y²|| {{IPA|/ʤ/}}
|- align=&quot;center&quot;
| тек (¹) — Q&lt;br /&gt;тек (²) — K|| [[Image:Old Turkic letter Q.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter K.svg|20px]] || Q ||{{IPA|/q/}} || K|| {{IPA|/k/}}
|- align=&quot;center&quot;
| rowspan=&quot;6&quot; |барлық&lt;br /&gt;дыбыстылармен|| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter CH.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -Ç || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/ʧ/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter M.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -M|| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/m/}}	
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter P.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -P|| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/p/}}	
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter SH.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -Ş || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/ʃ/}}	
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter Z.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -Z || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/z/}}	
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter NG.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -NG || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/ŋ/}}
|- align=&quot;center&quot;
| rowspan=&quot;7&quot; |тіркелімдер|| rowspan=&quot;3&quot; | + дыбысты || colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter ICH.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | IÇ, ÇI, Ç || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/iʧ/}}, {{IPA|/ʧi/}}, {{IPA|/ʧ/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter IQ.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | IQ, QI, Q|| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/ɯq/}}, {{IPA|/qɯ/}}, {{IPA|/q/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter OQ.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter UK.svg|20px]] ||OQ, UQ,&lt;br /&gt;QO, QU, Q||{{IPA|/oq/}}, {{IPA|/uq/}},&lt;br /&gt;{{IPA|/qo/}}, {{IPA|/qu/}}, {{IPA|/q/}}||ÖK, ÜK,&lt;br /&gt;KÖ, KÜ, K||{{IPA|/øk/}}, {{IPA|/yk/}},&lt;br /&gt;{{IPA|/kø/}}, {{IPA|/ky/}}, {{IPA|/k/}}
|- align=&quot;center&quot;
| rowspan=&quot;4&quot; | + дыбыссыз || colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter NCH.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -NÇ|| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/nʧ/}}		
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter NY.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -NY || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/nʤ/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter LT.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -LT|| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/lt/}}, {{IPA|/ld/}} 
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter NT.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -NT || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/nt/}}, {{IPA|/nd/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | сөзбөлу нышаны || colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter SEP.svg|20px]] || colspan=&quot;4&quot; |жоқ	
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;9&quot; | (-) — тек сөз аяғында 
|}

=== Жазу әдісі ===
[[Image:Orkhon.svg|thumb|200px|Орхон-Енисей ескерткіштеріндеі ''[[Тәңір]]'' сөзінің жазылуы]]
[[Сурет:Ongin inscription Bumin Qaghan.svg|нобай|[[Онгин жазбасындағы]] [[Бумын қаған|Бумын қаға]]&lt;nowiki/&gt;[[Бумын қаған|н]]&lt;nowiki/&gt;ға арналған жол]]
«Алтын ғасыр» кезіндегі (VIII ғ. б.з.) әліппеге 38 [[таңба]] және сөзбөлу нышаны кіреді. Жазу бағыты дерелей, оңнан солға. Жіңішке мен жуан дыбыстылары жазуда айырылмайды, дыбыссыздардың бір бөлшегі артынан жіңішке не жуан дыбысты келгенін сыңар нышандармен белгіленген.

Сөз бөлу нышаны сөз арасына қойылады, сөйлем соңы белгіленбейді. Бас-кіші әріпке айырылмайды.&lt;ref&gt;[[Қазақ тілі]]. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;

=== Оқу мысалы ===
[[Image:Old Turkic letter I.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter R2.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter NG.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter T2.svg|15px]] — жазба

'''T²NGR²I''' — транслитерация

'''/teŋri/''' — транскрипция

'''teñri''' — латын жазуымен

== Тағы қараңыз ==
* [[Орхон-Енесай жазбалары]]
* [[Қазақ әліппесі]]
* [[Түркі бітік]]
* [[Бітік]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://irq.kaznpu.kz Түрк бітіг]
* [http://www.obib.de/Schriften/AlteSchriften/alte_schriften.php?Runen/Orkhon/Runen.html~Text Köktürkische Schrift, Türkische Runen]
* [http://gokturkanitlari.appspot.com/ Orkhon Inscriptions complete text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411140854/http://gokturkanitlari.appspot.com/ |date=2012-04-11 }}

[[Санат:Түркі халықтарының жазуы]]

[[az:Orxon abidələri]]
[[es:Inscripciones de Orjón]]
[[fa:سنگ‌نبشته اورخون]]
[[mn:Руни бичиг]]
[[nl:Orchoninscripties]]
[[no:Orkhoninskripsjonene]]
[[tr:Orhun Yazıtları]]</text>
      <sha1>fg8bhim7w6zn8o7cywn9uw3v3opfq7p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618779</id>
      <parentid>3618777</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көне Түркі жазуларының жалпы сипаттамасы */</comment>
      <origin>3618779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38250" sha1="raokvlkaoybhnlfsysravgitbrdra74" xml:space="preserve">[[Сурет:Kultigin Monument of Orkhon Inscriptions.jpeg|thumb|right|200px|Орхондағы [[Күлтегін ескерткіші]] - Орхон мұражайы, Хархорин, [[Моңғолия]]]]
'''Көне түркі жазбалары''' немесе '''Орхон-Енисей жазбалары''' — б.з. [[V ғасыр|V ғ.]] — [[X ғасыр|X ғғ]] аралығындағы [[Түркілер|түркі тайпалары]]ның тасқа қашап жазған жазбалары.

== Зерттелу тарихы ==
Ескерткіштер туралы мәліметтер тұтқынға түскен швед офицері Иоганн Страленбергтің жазбаларында кездеседі, ол Енисей өзенінің бассейніндегі белгісіз жазулар бар тастар туралы хабарлаған; бұл туралы ғалым Мессершмидт те мәлімет береді.

Уақыт өте келе бұл ескерткіштер туралы мәліметтер жиналғанымен, оларды ешкім оқи алмады. Бұл ескерткіштерді қалдырған халық туралы ешкім білмеді. XIX ғасырдың бірінші ширегінде Григорий Спасский өзі шығарған «Сібір вестнигі» журналында сол уақытта жиналған бұл тастар туралы мәліметтерді жариялады. Оның бұл мақаласы латын тіліне аударылып, басқа елдердің ғалымдарына қолжетімді болды.

1889 жылы фин ғалымдары енисей жазуларының атласын басып шығарды. Бұл ескерткіштердің алфавиті ашылмай тұрып, фин ғалымдары енисей мәдениетінің ескерткіштерін фин халқына тиесілі деп санаған.

Кейіннен белгілі болғандай, бұл пікірлер қате болып шықты. Сол 1889 жылы орыс зерттеушісі Н. М. Ядринцев бұрынғы белгісіз жазулары бар ескерткіштердің табылған жерлерінен алыста — Моңғолияда, Қошо-Цайдам алқабында, Орхон өзенінің жағасында (Селенгаға, ал Селенга Байкалға құяды) — енисей ескерткіштерімен салыстырғанда әлдеқайда үлкен ескерткіштерді тапты және бұл жазулар екі түрлі мәнге ие болды. Бұл ескерткіштерде белгісіз таңбалармен қатар қытай жазулары да болды. Осы «қытайлық» мәтіндерден, мысалы, бір (екі мағыналы) ескерткіштің 732 жылы түркі қағаны мен оның ағасына арналып қойылғаны анықталды.

Егер бұрын Енисей өзенінің бассейнінде табылған бұл белгісіз жазулары бар ескерткіштер енисейлік деп аталған болса, енді Н. М. Ядринцевтің табыстарынан кейін оларды орхондық немесе орхон-енисейлік деп атай бастады 

Н. М. Ядринцевтің ізін жалғастыра отырып, 1890 жылы Орхон өзеніне, Моңғолияға фин археологиялық экспедициясы аттандырылды, ал 1891 жылы сол жерге Санкт-Петербургтен Ғылым Академиясының мүшесі академик В. В. Радлов басқарған экспедиция жіберілді.

1892 жылы осы екі экспедицияның нәтижелері жарияланды, ол екі үлкен атлас түрінде шықты, онда белгісіз жазулардың суреттері, қирандылардың жоспарлары, географиялық карталар және т.б. бар еді. Енді ғалымдар бұл белгісіз жазуларды толықтай оқуға мүмкіндік алды. 

Бұл ескерткіштерді дат ғалымы профессор Вильгельм Томсен 1893 жылы оқи алды. Біздің академик В. В. Радлов та бұл жазуларды дешифрлеумен айналысты және В. Томсенге қарағанда кейбір әріптерді ертерек аша алды. Егер В. Томсенге дейін ғалымдар бұл белгісіз жазуларды Енисейден Орхонға дейінгі жазбалар арқылы белгілі алфавит белгілерінің көмегімен оқып келсе, профессор В. Томсен мүлде басқа жолмен жүрді. В. Томсен барлық алфавиттерді елемей, әріптердің өзара қатынасын терең зерттеуге тырысты. В. Томсен үшін кейбір әріптердің басқа әріптермен бірге жиі кездесетінін байқау маңызды болды, ал басқалары олай емес еді. Бұл В. Томсенді әріптерді алдыңғы және артқы қатардағы дыбыстардың саны бойынша екі сыныпқа бөлуге әкелді. 

Бұл ой оны түркі тілдеріне жақындатты. В. Томсен белгісіз әріптерді зерттей отырып, орхон жазбаларынан «түрік», «тәңір» және басқа да сөздерді анықтай алды, және ақырында, 1893 жылғы 25 қарашада, ол Енисей мен Орхон жағалауындағы бұрын белгісіз жазулардың толық алфавитін тапты.

В. В. Радлов В. Томсеннің ашқан жаңалығын пайдаланып, осы үлкен жазулардың алғашқы аудармасын жасады. Н. М. Ядринцев ашқан Орхон жағалауындағы ескерткіш түркі қағаны Мойыншораға (734 жылы қайтыс болған) және оның інісі Күлтегінге (732 жылы қайтыс болған) арналғаны белгілі болды. Осылайша, көшпелі мемлекеттердің тарихы үшін жаңа дереккөз табылды, бұған дейін тек қытай жылнамаларынан ғана мәлімет алынған еді.

Бұл ескерткіштерден этнографиялық тұрғыдан да көптеген материал алуға болады. Алдымен, олар діни әдет-ғұрыптармен байланысты. Ханның қабір тасы әдетте қайтыс болған ханның бейнесімен безендірілген, обелиск жанында жиі қойылатын тастар — біз археологияда &quot;тас мүсіндер&quot; деп атайтын адамдардың бейнелері тұрғызылған.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Лингвистика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. ISBN 9965-08-235-9&lt;/ref&gt; 

Осылайша, бұл өлтірілгендердің өз жеңімпазымен о дүниеде байланысы бекітілген. Ескерткіш мәтіндерінен VIII ғасырдағы түріктердің бүкіл мемлекеттік құрылымымен, олардың дінімен және т.б. танысуға болады.

Қызығы, ескерткіштерде мынадай сөз тіркестері кездеседі: «Оған (яғни ескерткішке) қарап, сендер, даңқты түрік басшылары мен халық, біліңдер...», «Оған қарап, есте сақтаңдар...» және т.б. Демек, ескерткішті жасаушылар оны оқитын түріктерге арнап, оларға өз жазбаларында жүгінген.

1891 жылы Онин өзенінің бойында Н. М. Ядринцев үлкен ескерткіш ашты, ол «Онин ескерткіші» деп аталады.

1897 жылы Д. А. және Е. Клеменц Селенга өзенінің бойындағы Налайха пошта станциясында Тоныкөкке арналған үлкен ескерткіш тапты, ол үш түрік қағанының кеңесшісі болған: Елтеріс (692 ж. қайтыс болды), Қапаған (716 ж. қайтыс болды) және Мойыншор (734 ж. қайтыс болды).

1896–1897 жылдары Талас өзенінің бассейнінде (Қазақ Республикасы), Аулие-ата қаласының (қазіргі Жамбыл қаласы) маңында В. А. Каллаур және фин археологы Гейкель (Мунк және Доннермен бірге) руналары бар бес тасты (V—VI ғғ.) тапты. Оларды В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский, А. Гейкель, Ю. Немет және С. Е. Малов аударып, жариялады.

Оңтүстікқырғыз далаларынан Мемлекеттік Эрмитажда руналық белгілері бар тастар мен саз құмыралар табылған. Руналар табақтарда, құмыраларда, иіру аспаптарында және т.б. Алтай, Хакасия және Тува аймақтарында кездеседі.

Бурятияда руналық жазуы бар екі тас иіру аспабы табылды. Жазуды М. Резанен және С. Е. Малов оқыған.

1799 жылы Венгрияның Әулие Николай ауылында руналық жазуы бар алтын ыдыстар табылған үлкен қазына табылды. Жазудың әріптері талас ескерткіштерінің әріптеріне ұқсас болды. Алтын ыдыстардағы жазуды профессор Ю. Немет оқыған. Ол бұл жазуды X ғасырдың басына жатқызды және оны печенегтерге тиесілі деп санады.

Мемлекеттік Эрмитажда Ачик-таш (қазіргі Александр, қазір Қырғыз жотасы) ауылынан руналық белгілері бар ағаш таяқша сақталған. Түркі руналық жазуы сияқты жазу үшін ең қолайлы материал ағаш болар еді, бірақ уақыт бұрынғы осындай жазбалардың ағаш секілді әлсіз материалдарда сақталуына кедергі келтірді деп ойлауға болады. Бұл таяқша — осындай жазудың жалғыз үлгісі болып табылады. Таяқшадағы жазуды С. Е. Малов оқыған.

1914—1918 жылдардағы бірінші империалистік соғыс алдында Қытай Түркістанында жүргізілген археологиялық қазбалар нәтижесінде түркі руналары бар қағаз фрагменттері табылды.

Сонымен қатар, А. Стейн тауынан Дунхуанда табылған кішкентай кітапша (100 бетке дейін) Томсенмен аударылған. Бұл шығарма шамандық мазмұнда болған: жоралғылар мен белгілер түркі руналарының ең көне фрагменттері сақталған. 

Академик С. Ф. Ольденбург Турфан оазисінен түркі руналарымен жазылған бір құқықтық құжатты алып шықты. Ескерткіш академик В. В. Радловтың басшылығымен жарияланып, аударылды.

Турфан оазисінен алынған руналары бар бірнеше қағаз фрагменттері (Турфан және Идикут-шехри ауылдарынан) Прус археологиялық экспедициясы арқылы табылған. Фрагменттердің мазмұны манихейлік сипатта, бір жапырақта тастардың сиқырлы қасиеттерінің сипаттамасы (сиқырлы минералогия) бар — бұл мәтіндер В. Томсен, А. Лекок және Ф. В. К. Мюллер арқылы жарияланды. 

==Орхон-Енисей жазбаларының мазмұны ==

Бұл жазулардың жалпы көлемі ұзақ. Қазіргі өлшеммен алғанда орта көлемдегі кітапты құрайды. Көптеген тарихи, мәдени, жағырапиялық, саяси деректер бар, сол кездегі халықтың өмірінен, таным-түсінігінен, дүниетанымы мен салт-дәстүрінен хабар береді. Тарихи оқиғалар тізбегі Ұлы қағандардың жорықтары жыраулық-жорықтық үлгідегі әдемі, көркем тілмен баяндалған. Сондықтан көптеген зерттеушілер оларды көркем шығармаларға жатқызады. Жазбаларды Көне Түркілер мен Көк Түркілер дәуіріндегі болған оқиғалар сипатталып, жағырапиялық атаулар, сол кездегі тайпалардың атаулары мен орналасу, таралу аймағы көрінеді. Өкініштісі, Түркі жазба ескерткіштері манихейшіл Ұйғыр қағандығы кезінде аяусыз қиратылған. 

Орхон-Енисей жазбалары [[Шығыс Түркі қағанаты]]ның қағаны Білге мен оның інісі Күлтегін қабірлеріне қойылған орасан зор құлпытастарға қашап жазылған жыр жолдары болып шықты. Тасқа жазылған ескерткіштерде негізінен [[Түрік қағанаты]], оны билеген қағандар, олардың ерлігі жайында сөз болады. «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырлары өткен дәуірден нақты мәлімет беруге арналған тарихи деректер. «Күлтегін» жырының басты идеясы – Күлтегін батырды Түрік қағанатының құдіретті тұлғасы етіп көрсету. «Күлтегін» жырының авторы – Йоллығтегін Түрік қағанатының күш қуаты артты, жері барынша кеңіді, ел тұрмысы түзелді.  

Орхон-Енисей жазбаларының енді бір ескерткіші - Тоныкөк құлпытасындағы жырлар. Онда да сол кездегі түркілердің өмірінен мағлұмат беретін он төрт жол жазылған. Түркі халқының табғаштарға тәуелді болып қалу тарихы, азат қалған түркілердің бірігуі, қаған сайлауы, Тоныкөктің ықпалымен Елтерістің қаған болуы, Оғыз мемлекетінің тыңшылары түркілерге қауіп төндіргені, қарсыластармен болған шайқастар, анталаған жаудың бетін қайтаруда Тоныкөктің ерлігі, ұрыс-шайқастардың жүргізілуі, түркілердің түрлі тайпалармен жауласу жолдары баяндалып, Тоныкөкті мадақтау берілген. 

Жырға арқау болған негізгі мәселелер - елдің тәуелсіздігі, береке-бірлігі. Күлтегін жырында '''сегіз оқиға''' баяндалған. 
* Біріншісінде, қағанның өз халқына қарата айтқан үндеуі,
* Екіншісінде Түрік Қағанаты жерінің кеңдігін суреттейді,
* Үшіншісінде түркілердің әскери жорықтары,
* Төртіншісінде көршілес табғаштардың қастандық әрекеттері туралы әңгіме,
* Бесіншісінде табғаш тайпасымен қатысу түркілерге қауіпті екендігі жөнінде,
* Алтыншысы түркі халқының болашақты болжай алмауына өкіну,
* Жетіншісі түркі халқының даңқын асырған қаған жөнінде,
* Сегізіншісінде осы ескерткішті жыр қып жазуға түрткі болған жағдайларға тоқталады.

=== Тоныкөк ===
Түрік қағанаты тарихында Тоныкөк тұлғасы ерекше орын алады. Ол Елтеріс қаған, Бөгі қаған және Білге қағандарға кеңесші болған. Тоныкөк ел қамын ойлаған ақылгөй, дана қарт. Түрік қағанатына төрт жағынан жау қаптағанда, Тоныкөк ақыл кеңесімен де, тапқыр сөзімен де, батырлық істерімен де қағандарға көмектесіп отырды. Орхон жазба жәдігерліктері ішінде «Тоныкөк» жыры ерекше орын алады. Бұл жырдың авторы бөлек, оны Тоныкөктің өзі жазған деген болжам бар. Екіншісі – руна жазуындағы бұл жәдігерліктерді поэзиялық туындыға тән барлық белгілері бар, ежелгі түркілердің өзіндік әдеби дәстүріне негізделген көркем туынды деп таныды.

==Көне Түркі жазуларының жалпы сипаттамасы==
Көне Түркі жазулары немесе Көне түркі алфавиті - дыбыстық жазу түрі, яғни сөздегі дыбыстарды таңбалап жазады. Негізінен 6-10 ғасырларда үлкен аймаққа таралған Көне Түркі жазуларын ғалымдар үш топқа бөліп қарайды:
# Енисей ескерткіштері.
# Талас ескерткіштері.
# Орхон ескерткіштері.
Орналасу жері болмаса, бұлардың қолданылған жылдарының айырмасында және жалпы жазу таңбаларының қолданылуы арасында елеулі айырмалар жоқ. Алайда Түркі жазбаларының жазылу мерзімдеріне қарағанда алғашқы Енисей-Лена бойынан, Сібірден, Байкал аймағынан Моңғолия далаларына, Орхон жеріне, одан Қазақстан мен Қырғызстан, Шыңжаң жеріне қарай біртіндеп таралғанын көрсетеді. Ал жазылу үрдісі, таңбаларының қолданылуы ұқсас, оқылуы біркелкі.
# [[Енисей жазба ескерткіштері|'''Енисей ескерткіштеріне''']] Енисей бойынан және Тува, Хакас, Алтай республикаларының (бәрі де Ресей құрамындағы Түркі республикалары) аймағынан және Ресейдің батыс сібірде орналасқан Жаңасібір (Новосибирск) облысы мен Ертіс бойынан табылған жазулар жатады. Оның қолданылған, жазылған жылдары 5-7 ғасырлардың аралығы. Бұл аймақтан табылып отырған көне Түркі жазба ескерткіштердің жалпы саны қазіргі кезде шамамен 150-дей.
# '''Талас ескерткіштері.''' Бұл аймақтағы жазулар Оңтүстік Қазақстан, Жетісу, Сыр бойы мен Қырғызстан аймақтарына таралған, соның ішінде көп шоғырланған жері қазіргі Жамбыл облысында. Қолданылған мезгілі бірыңғай 8 ғасыр. Ескерткіштердің жалпы саны шамамен 20 шақты.
# '''Орхон ескерткіштері.''' Моңғолиядағы Орхон, Селенг, Тола өзендерінің бойынан және Ресейдегі Минусинск ойпатынан табылған ескерткіштер жатады. Қолданылған мезгілі 7-8 ғасырлар. Ескерткіштердің жалпы саны 30 шақты. Алайда ең көлемді, ұзақ мәтінді жазбалар осы топқа жатады. Бұның ішінде тарихи құндылығы жағынан «[[Елтеріс қаған|Құтлығ қаған]]», «[[Білге қаған ескерткіші|Білге қаған]]», «[[Күлтегін ескерткіші|Күлтегін]]», «[[Тоныкөк жазба ескерткіші|Тоныкөк]]», «[[Күлі Чор]]» және «[[Мойын Чор]]» ескерткіштерінің орны ерекше. Яғни Көне Түркі жазулары 5-8 ғасырлар аралығында Сібір, Моңғолия, Шыңжаң, Қазақстан, Қырғызстан және Оңтүстік Ресей жерінде кеңінен қолданылғаны туралы қорытынды шығаруға болады. Бұл көрсетіліп отырған тарихи мезгіл (5-8 ғасырлар) мен оның таралған үлкен аймағы Ұлы Түркі қағандығы, одан бөлінген Батыс және Шығыс Түркі, Түргеш, Хазар қағандықтары мен Көк Түркілер (Екінші Түркі қағандығы) мемлекеттерінің аумағы мен өмір сүрген дәуіріне сәйкес келеді. Бұдан басқа қазіргі ғылымға Көне Түркі жазуларының Тибет аймағындағы және Еуропалық даладаларғы нұсқалары белгілі.

==Көне түркі жазба ескерткіштері==
[[Сурет:Kyzyl orkhon inscription.jpg|200px|thumb|right]]'''Көне түркі жазуы''', ''түркі руникалық жазба ескерткіштері'' – 7–9 ғасырлардағы көне түркі ойма жазулары мен қолжазбалары, [[көне түркі әліпбиі]]ндегі әр алуан мәтіндер. Көне түркі жазба ескерткіштері арқылы қазіргі түрік халықтарының көне тілін, тарихын, этногенезін, географиясын, рухани мәдениетін, жазба дәстүрін, әдет-ғұрыптары мен дүниетанымын білуге болады.

'''Иссык жазба ескерткіш'''— сақ дәуірінен қалған жазба ескерткіш (б. з. д. 5—4 г.). [[1970]] ж. Ӏле өңірінің тау бектеріндегі Есік қаласы іргесіндегі Сақ заманынан қалған үлкен қорымнан алтынға бөленген жауынгер мәйіті және оның түрлі заттары, сонын ішінде жұмбақ жазуы бар күміс тостағанша табылған. Оның сырт жағына руна тәріздес 26 таңба ойылып жазылған. Ескерткіштің құндылығы — біріншіден, ертедегі Қазақстан жерін мекендеген сақ тайпаларының тілі көне түркі тілі екендігін, екіншіден, бұдан 2500 жыл бұрын түркі тектес тайпалардың әліпбилік жазуы болғанын дәлелдейді:

'''Могoилян жазба ескерткіш'''  — Орхон өзені бойынан табылған көне түркі ескерткіші (7 ғасырдың соңы). Ескерткіш [[Құтлұғ Қаған|Құтлұғ(Қабаған) қағанның]] баласы Могилянға арналған, мәтінін жазған Иоллығ Тегін, оны тапқан Н. М. Ядринцев, алғаш рет оқыған [[Радлов Василий Васильевич|В. В. Радлов]]. Жазуда Могилянның, Күлтегіннің, Тоныкөктің жорықтары баяндалған.

'''Мойунчур ескерткіші''' — [[Орхон-Енисей жазбалары|Орхон-Енисей көне түркі жазуымен]] 759 ж. жазылған ескерткіш. Оны Солтүстік Моңғолияда [[1909]] ж. тапқан Г. И. Рамстедт. Ол — ескерткіш мәтінін немісше аударып, [[1913]] ж. жариялаған. Бұл еңбекті Н. Оркун түрік тіліне, С. Е. Малов [[1959]] ж. орыс тіліне аударып жариялаған. Ескерткіш &quot;Селенге тасы&quot; деп те аталады. Мойун-чур сол кездегі ұйғыр мемлекетінің ханы болған. Ескерткіш мәтінінде жер-су, адам, тайпа, халық ([[Ұйғырлар|ұйғыр]], [[Оғыздар|оғыз]], [[Тоғыз-Оғыз|тоғыз]], [[Татарлар|татар]], [[қырғыз]], [[Түркеш қағандығы|түркеш]], [[Түріктер|түрік]], [[соғды]], [[қыпшақ]] т.б.) атаулары кездеседі. Ескерткіште әңгіме оғыз тайпасының өкілі атынан баяндалады.

'''Орхон ойма жазулары''' — Моңғолияның Орхон, Селенге өзендері бойынан табылған көлемді әдеби мұралар, хан әулетінің құлпытастары, 7—8 ғғ. жазылған көне түркі руникалық ескерткіштері болып табылады. Оған Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк, Күлі-чур, Мойун-чур т.б. ескерткіштер жатады. Ескерткіштер мен ондағы жазбаша деректерді ашып жариялаған — Н. М. Ядринцев, В. Томсен, В. В. Радлов.

===Қазақстан жерінде===
Соңғы отыз жыл ішінде Қазақстан жерінде де Көне түркі жазба ескерткіштерінің бар екендігі анықталды. Талас бойынан (Жамбыл облысы) төртбұрышты тас мөр мен дөңгелек тастың жарты сынығына бедерленген руникалық ойма жазулар, Іле бойынан ([[Алматы облысы]]) жартастарға қашалған руникалық жазу үш жерден табылды. Осы өңірден жүзіктегі руникалық жазу да анықталды. Сыр бойында ([[Түркістан облысы]]) ескі кенттердің орнынан табылған саз балшықтан күйдірілген дөңгелек алқа, құмыра сияқты ойылған руникалық жазулар белгілі болды. [[Ертіс]] өңірінен екі қола айнадағы руникалық ойма жазудың ([[Шығыс Қазақстан облысы]]) бірін А.Н.Бернштам 1948 жылы жариялады. Сондай-ақ 1985 жылы Шығыс Қазақстаннан жартасқа қашалған руникалық жазу, ал 1987 жылы бауға тағылған мөрдің табанына ойылған руникалық жазу табылды [[Жайық]] өңірінен ([[Ақтөбе облысы]]) анықталған қола айнадағы руникалық жазу 1986 жылы жарияланды. К. т. ж. е-нің тілін зерттеп, зор үлес қосқан ғалымдар – В. Томсен, Радлов, П.М.Мелиоранский, В.Банг, Г.И.Рамстед, А.Габэн, С.Е.Малов, В.М.Насилов, И.А.Батманов, А.Н.Кононов, Дж.Клоусон, Т.Текин, т.б.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

== Көне Түркі әліппесі ==
{| class=&quot;wide&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|+ Көне Түркі әліппесі («Алтын ғасыр» мерзімі)
! colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | Қолдануы || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Нышандар || colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; |Транслитерация және транскрипция
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;4&quot; |дыбыстылар|| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter A.svg|20px]]|| colspan=&quot;2&quot; |a, e || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/a/}}, {{IPA|/e/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter I.svg|20px]]|| colspan=&quot;2&quot; |ı, i || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/ɯ/}}, {{IPA|/i/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter O.svg|20px]]|| colspan=&quot;2&quot; |o, u || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/u/}}, {{IPA|/o/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter U.svg|20px]]|| colspan=&quot;2&quot; |ö, ü || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/ø/}}, {{IPA|/y/}}
|- align=&quot;center&quot;
| rowspan=&quot;23&quot; |дыбыссыздар|| rowspan=&quot;16&quot; |тіркесуі|| rowspan=&quot;9&quot; |дыбыстылармен:&lt;br /&gt;(¹) — жуан,&lt;br /&gt;(²) — жіңішке&lt;br /&gt;ретімен|| [[Image:Old Turkic letter B1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter B2.svg|20px]]||B¹ ||{{IPA|/b/}}|| B²|| {{IPA|/b/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter D1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter D2.svg|20px]] || D¹|| {{IPA|/d/}}|| D²|| {{IPA|/d/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter G1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter G2.svg|20px]] || G¹ ||{{IPA|/ɣ/}}|| G² ||{{IPA|/g/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter L1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter L2.svg|20px]] || L¹ ||{{IPA|/l/}}|| L² ||{{IPA|/l/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter N1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter N2.svg|20px]] || N¹ ||{{IPA|/n/}}|| N² ||{{IPA|/n/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter R1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter R2.svg|20px]] || R¹ ||{{IPA|/r/}}|| R² ||{{IPA|/r/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter S1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter S2.svg|20px]] || S¹ ||{{IPA|/s/}}||S²|| {{IPA|/s/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter T1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter T2.svg|20px]] || T¹ ||{{IPA|/t/}}||T²|| {{IPA|/t/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter Y1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter Y2.svg|20px]] || Y¹ ||{{IPA|/ʤ/}} ||Y²|| {{IPA|/ʤ/}}
|- align=&quot;center&quot;
| тек (¹) — Q&lt;br /&gt;тек (²) — K|| [[Image:Old Turkic letter Q.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter K.svg|20px]] || Q ||{{IPA|/q/}} || K|| {{IPA|/k/}}
|- align=&quot;center&quot;
| rowspan=&quot;6&quot; |барлық&lt;br /&gt;дыбыстылармен|| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter CH.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -Ç || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/ʧ/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter M.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -M|| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/m/}}	
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter P.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -P|| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/p/}}	
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter SH.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -Ş || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/ʃ/}}	
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter Z.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -Z || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/z/}}	
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter NG.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -NG || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/ŋ/}}
|- align=&quot;center&quot;
| rowspan=&quot;7&quot; |тіркелімдер|| rowspan=&quot;3&quot; | + дыбысты || colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter ICH.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | IÇ, ÇI, Ç || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/iʧ/}}, {{IPA|/ʧi/}}, {{IPA|/ʧ/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter IQ.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | IQ, QI, Q|| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/ɯq/}}, {{IPA|/qɯ/}}, {{IPA|/q/}}
|- align=&quot;center&quot;
| [[Image:Old Turkic letter OQ.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter UK.svg|20px]] ||OQ, UQ,&lt;br /&gt;QO, QU, Q||{{IPA|/oq/}}, {{IPA|/uq/}},&lt;br /&gt;{{IPA|/qo/}}, {{IPA|/qu/}}, {{IPA|/q/}}||ÖK, ÜK,&lt;br /&gt;KÖ, KÜ, K||{{IPA|/øk/}}, {{IPA|/yk/}},&lt;br /&gt;{{IPA|/kø/}}, {{IPA|/ky/}}, {{IPA|/k/}}
|- align=&quot;center&quot;
| rowspan=&quot;4&quot; | + дыбыссыз || colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter NCH.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -NÇ|| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/nʧ/}}		
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter NY.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -NY || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/nʤ/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter LT.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -LT|| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/lt/}}, {{IPA|/ld/}} 
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |[[Image:Old Turkic letter NT.svg|20px]] || colspan=&quot;2&quot; | -NT || colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|/nt/}}, {{IPA|/nd/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | сөзбөлу нышаны || colspan=&quot;2&quot; | [[Image:Old Turkic letter SEP.svg|20px]] || colspan=&quot;4&quot; |жоқ	
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;9&quot; | (-) — тек сөз аяғында 
|}

=== Жазу әдісі ===
[[Image:Orkhon.svg|thumb|200px|Орхон-Енисей ескерткіштеріндеі ''[[Тәңір]]'' сөзінің жазылуы]]
[[Сурет:Ongin inscription Bumin Qaghan.svg|нобай|[[Онгин жазбасындағы]] [[Бумын қаған|Бумын қаға]]&lt;nowiki/&gt;[[Бумын қаған|н]]&lt;nowiki/&gt;ға арналған жол]]
«Алтын ғасыр» кезіндегі (VIII ғ. б.з.) әліппеге 38 [[таңба]] және сөзбөлу нышаны кіреді. Жазу бағыты дерелей, оңнан солға. Жіңішке мен жуан дыбыстылары жазуда айырылмайды, дыбыссыздардың бір бөлшегі артынан жіңішке не жуан дыбысты келгенін сыңар нышандармен белгіленген.

Сөз бөлу нышаны сөз арасына қойылады, сөйлем соңы белгіленбейді. Бас-кіші әріпке айырылмайды.&lt;ref&gt;[[Қазақ тілі]]. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;

=== Оқу мысалы ===
[[Image:Old Turkic letter I.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter R2.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter NG.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter T2.svg|15px]] — жазба

'''T²NGR²I''' — транслитерация

'''/teŋri/''' — транскрипция

'''teñri''' — латын жазуымен

== Тағы қараңыз ==
* [[Орхон-Енесай жазбалары]]
* [[Қазақ әліппесі]]
* [[Түркі бітік]]
* [[Бітік]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://irq.kaznpu.kz Түрк бітіг]
* [http://www.obib.de/Schriften/AlteSchriften/alte_schriften.php?Runen/Orkhon/Runen.html~Text Köktürkische Schrift, Türkische Runen]
* [http://gokturkanitlari.appspot.com/ Orkhon Inscriptions complete text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411140854/http://gokturkanitlari.appspot.com/ |date=2012-04-11 }}

[[Санат:Түркі халықтарының жазуы]]

[[az:Orxon abidələri]]
[[es:Inscripciones de Orjón]]
[[fa:سنگ‌نبشته اورخون]]
[[mn:Руни бичиг]]
[[nl:Orchoninscripties]]
[[no:Orkhoninskripsjonene]]
[[tr:Orhun Yazıtları]]</text>
      <sha1>raokvlkaoybhnlfsysravgitbrdra74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батыс Қазақстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39337</id>
    <revision>
      <id>3618783</id>
      <parentid>3597972</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30514" sha1="ki4yd4ajeaarlim1lz35betvvmq2h13" xml:space="preserve">{{Қазақстан өңірі
 | Аумағы=736
 | Құрамы= [[Ақтөбе облысы]]&lt;br /&gt;[[Атырау облысы]]&lt;br /&gt;[[Маңғыстау облысы]]&lt;br /&gt;[[Батыс Қазақстан облысы]]
 | Халқы= 2057,2
 | Тығыздығы=2,7
 | Қала халқы=50
 | Қазақстан үлесі=12,8

}}
'''Батыс Қазақстан ''' — [[Қазақстан]]ның батысындағы төрт облысынан тұратын [[Экономикалық аймақ]]. Ішіне [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], [[Атырау облысы|Атырау]], [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] және [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]] облыстары кіреді. Республика ішінде, солтүстік-шығысында [[Қостанай облысы|Қостанаймен]], шығыстан [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], ал оңтүстік-шығыстан [[Қызылорда облысы]]мен шектеседі. Солтүстігінен [[Ресей]], ал оңтүстігінен [[Өзбекстан]] мен [[Түрікменстан]]мен шектеседі. Бай табиғи ресурстар, қолайлы географиялық мекен, [[Ресей]] қалалары мен өзге мемлекеттер арасындағы дамыған экономикалық байланыстар сыртқы экономикалық ынтымақтастықтың дамуына көп септігін тигізеді.

Батыс Қазақстанда [[Жайық]] пен [[Ембі]] өзендері ағып өтеді. Аумақтағы ең ірі көлдері – [[Индер (көл)|Индер]], [[Аралсор]], [[Қамыс-Самар көлдері|Қамыс-Самар]]. Аумақтың оңтүстік-батысында [[Каспий теңізі]] орналасқан. Мұнай газының қоры көп болғаны - регионның экономикасында үлкен рөл ойнайды. Атырау қара уылдырықты дайындау және сақтау орталығы болып табылады. Бұл жердің климаты - қатаң континенталды, құрғақ.

Қазіргі Батыс Қазақстан жерлері XVI ғасырда [[Қасым хан]]ның шабуылдары арқасында [[Қазақ хандығы]]на қосылған. XVII ғасырға дейін, аумақ [[Ноғай ордасы|Ноғай орданың]] шабуылдарға құрбан болған. Хандық ыдырағанда, Батыс Қазақстан жерлері - [[Кіші жүз]] болып шықты. 1822 жылда Кіші жүз жерлері [[Ресей империясы|Ресейге]] қосылып, 1917 жылға дейін [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал]] мен [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] ретінде қалған. Ресей отаршылығынның уақытында қалалар құрылып, жартылай көшпелі тұрмыс дәстүрі дамыған. 1917 жылда, [[Алаш партиясы]] құрылғанда, Батыс Қазақстан [[Алаш автономиясы|Алаш Автономиясына]] кірген. Кеңес үкіметі келген соң, Батыс Қазақстанда [[индустриализация]] өтіп, өнеркәсіптік жұмыстар мен кен орындары ашыла бастаған.

2000 жыл бойы [[Ұлы Жібек жолы]] бүкіл Маңғыстау аймағынан өткен. Қазіргі таңда бұл жол туристердің қызығушылығын туғызуда. Әдемі табиғат көріністері пен Үстірт қорығының әр түрлі жануарлары, Маңғыстау жеріндегі көптеген ерекше тарихи және мәдени ескерткіштер, Каспий жағалауының көркем көріністері туристердің айрықша қызығушылығын туғызатыны сөзсіз.

Ақтөбе Облысы Қазақстанның ең маңызды өнеркәсіп ауданы болып табылады. Оның көлемі шамамен 300 мың шаршы км. Ақтөбе облысы солтүстігінде Ресеймен, оңтүстігінде Өзбекстанмен шекараласады. Бұл аймақ шығыс пен батыста әр жағынан үш облыспен шектеседі. Шығыс жағында – Қостанай, Қарағанды және Қызылорда облыстары. Батысында - Атырау, Маңғыстау және Батыс Қазақстан облыстары.

Атырау облысы 400 метрлі жыраларға және диаметрі 2 метр болатын аппақ, домаланған тастарға толы. Бұл жерлерді көне заманғы мұхит түбінен қалған әктасты қыраттар құрайды. Каспий және Арал теңіздері осы мұхиттың қалдықтары. Шөлді жазық дала Урал өзенімен (қазақша - Жайық) тоғысады да, кейбір жерлер Флорида саз батпақтарын еске түсіреді. Бұл шынымен де су құстарына жұмақ жер болып табылады. Бұл жерлерде тек ауалық жастықшалы қайықтардың жүруі рұқсат етілген. Аққу, үйрек және қаздар тобы туристердің үстінен ұшып өткенде, олардың көптігі әркімді таң қалдырады.

==Археологиялық ескерткіштер== 
[[Өліқолтық]] жағасында, [[Қызан]]ның солтүстігінде көне қорғандар табылған.

Олар біз заманыздың IV-V ғасырларына жатқызылады. Сарапшылардың пайымдауынша, бұл ашулар осы жерлерде өмір сүрген [[Сақ-Массагет дәуірі]]ндегі адамдар жайлы толық ақпарат береді.

Шетпеден 18 км-де орналасқан Ақмыш жері туристерді өз әсемдігімен ғана емес, сонымен қатар көне Қызыл Қала тарихи жерлерімен таң қалдырады. Ақмышсайдан 3 км жүрген соң, сіз Самал мен Сазанбай атты терең шатқалдарға тап боласыз. Келесі әсем жер - Қаңлы Баба Форт-Шевченкодан 30 км жерде орналасқан. Сіз бұл жерде қайнар көздерін, долана ағаштарын, қожақат, қып-қызыл жидек бұталарын, ильм және терек тоғайларын көре аласыз. Көне Қаңлы Баба Мазары мен мешіт осы жерде орналасқан.

==Өнеркәсібі== 
Батыс Қазақстанның әрбір облысы өзіне тән маманданған. Мұнай және [[газ өндіру]] ауданның барлық облысында жүргізіледі. Олардың арасында мұнайды көп өндіретіні [[Атырау облысы]] (республикалық өнімнің 30%), ал газды [[Атырау облысы|Атырау]] (49%) және [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан (25%) облыстары]] . Атырауда республикамыздағы ірі мұнай өндеу зауыты жұмыс істейді (республика бойынша өнеркәсіп өнімінің үлес салмағы (26%). Ауданның батысында [[Қарашығанақ мұнай газ конденсаты кен орны]] бар. Бұл жерде мұнайды өндірумен бірге жаңадан салынған зауытта мұнайды өңдеу жұмыстары қатар жүргізіліп, өндірісті одан ары дамытуда [[Жаңаөзен қаласы]]нда [[этан]] шығаратын газ өңдеу зауыты жұмыс істейді. Бұл газ [[Ақтау|Ақтау қаласындағы]] [[пластмасса]] зауытының шикізаты. Атырауда [[полиэтилен]], [[полипропилен]] және пластмассадан жоғары температураға шыдамды заттар шығаратын зауыт бар. Ақтөбе облысындағы [[хром]] кені базасында [[Қара металлургия|қара]] және [[түсті металлургия]] салалары дамыған. Кен орнында Хром қосылыстары және [[ферроқорытпа]] зауыттары жұмыс істейді. [[Хром кені]]нің және хром қосылыстарының негізгі бөлігі жақын және алыс шетелдерге экспортқа шығарылады. Облыс аумағында [[никель]] де өндіріледі.

Химия өнеркәсібі негізінен Ақтөбе облысында шоғырланған. [[Ақтөбе лак-бояу зауыты]] және [[күкірт-бор қышқылы]] мен [[минералды тыңайтқыш]] шығаратын [[Алға химкомбинаты]] бар. Машина жасау өнеркәсібі көбінесе қосымша сала ретінде дамыған. [[Атырау]], [[Орал]] және [[Ақтөбе]] қалаларындағы зауыттарда жетекші [[өнеркәсіп]] салаларына арналған [[машина]] және құрал-жабдықтар шығарады. Атырау зауыты мұнай-газ өнеркәсібіне арналған құрал-жабдықтар шығарады. [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]]нде кеме жөндеу зауыты, Ақтөбеде [[рентген]] құрал-жабдықтарын шығаратын зауыт жұмыс істейді.

==Ауыл шаруашылығы==
Агроклиматтық жағдайының күрделілігіне қарамастан ауыл шаруашылығының бірнеше салаларын дамыту қолға алынған, жетекші саласы — [[мал шаруашылығы]]. Ауданның солтүстігінде жаздық [[бидай]] егіледі және [[ірі қара]] өсіріледі. Оңтүстік аймақтарында судың жетіспеуінен [[егіншілік]]пен айналысу шектеулі түрде ғана, сондықтан да түйе және [[қой шаруашылығы]]н дамыту тиімді. Егіншіліктің жалпы ауданы бар-жоғы 3%, оған дәнді дақылдардан [[жаздық бидай]], [[тары]], [[қара бидай]], техникалық дақылдардан - [[күнбағыс]], [[жүгері]] және [[қыша]] егіледі.

Тамақ өнеркәсібінде [[балық аулау]] және [[балық өңдеу]] салалары (Атырау қаласындағы балық өңдеу комбинаты, [[Балықшы балық консерві зауыты]]) ерекше орын алады. Тамақ өнеркәсібінің ([[ұн тарту]],[[нан пісіру]] және т.б.) жақсы дамыған облыстарына Батыс Қазақстан және Ақтөбені жатқызуға болады.
Батыс Қазақстан және Ақтөбе облыстарында жеңіл өнеркәсіп біршама жақсы дамыған. Негізгі кәсіпорындарына тігін және [[былғары]] аяқ киім өнеркәсібі ([[Орал киіз байпақ және тері фабрикасы]]) жатады.

Басқа экономикалық аудандарға қарағанда Батыс Қазақстан республикамыздағы көліктің барлық түрін ([[темір жол]], [[құбыр]], [[автомобиль]], [[өзен жолдары|өзен]], [[теңіз жолдары|теңіз]], [[әуе жолдары]]) пайдаланатын аймақ. Көлік жүйесінің барлық түрінің дамуы кершілес жаткан Ресей және Орта Азия республикаларымен қарым-қатынас жасауға мүмкіншілік береді.

Аймақтың аумағы арқылы жоғары деңгейде механикаландырылған және автоматтандырылған магистральды құбыр жолдары салынған. Олардың бірнешеуі мемлекетаралық маңызға ие: ''Ақтау- Атырау-Самара (Ресей), Орта Азия-Орталық, Бұқара-Орал (Ресей), Атырау-Ор (Ресей), Қарашығанақ-Орынбор (Ресей) және Жаңаөзен-Атырау-Самара (Ресей).'' Құрлық көліктері арасындағы маңыздысы - темір жол.

Каспий теңізінің Шығыс жағалауында республикамыздағы жалғыз [[Ақтау порты]] орналасқан. [[Порт]] әр түрлі құрғақ жүктерді, [[шикі мұнай]]ды, [[Мұнай өнімдері (АҚ)|мұнай өнімдерін]] шет елдерге тасымалдауға арналған. Порттың айналасындағы су қатпайтын болғандықтан жыл бойы жүк тасымалдауға мүмкіншілік бар. Бір мезгілде сыйымдылығы 12 000 тонна болатын, төрт танкерге қызмет жасай алады.

Аймақ шаруашылығының карқынды дамуы нәтижесінде төрт ірі өнеркәсіп орталықтары қалыптасты.
*'''Атырау-Ембі өнеркәсіп''' торабы өнеркәсіптің [[мұнай өндеу|мұнай]] және [[балық өңдеу]] салаларына маманданған. АӨК құрамына енетін өндірістер: Атырау қаласындағы мұнай өңдеу зауыты, республикамыздағы ең ірі балық өңдеу комбинаты мен машина жасау зауыты (мұнай- газ өнеркәсібіне арналған құрал-жабдықтар шығарады) және [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]]ндегі кеме жөндеу зауыты мен балық консерві комбинаты.
*'''Маңғыстау өнеркәсіп торабының''' (құрамында [[Ақтау]], [[Жаңаөзен]], [[Форт-Шевченко]] қалалары мен бірнеше кенттер бар) негізгі маманданған саласы - мұнай-газ өнеркәсібі. АӨК құрамында: газ өңдеу зауыты (Жаңаөзен қаласы), пластмасса зауыты ([[Ақтау қаласы]]), балық консерві комбинаты ([[Баутина кенті]]), балық зауыты мен токыма фабрикасы ([[Ералиев кенті]]) бар. Кешеннің дамуына Маңғыстау түбегіндегі мұнай, газ, құрылыс материалы сияқты ресурстардың тигізер үлесі зор. ТМД көлеміндегі мұнай өндіретін аудандар арасында Маңғыстау 6-шы орынды иемденеді, кешеннің аумағы 128 мың км², қала халқы 87%.
*'''Ақтөбе өнеркәсіп торабы''' никель, хром өндірісіне маманданған, хромды өндіретін және байытатын кәсіпорны Хромтау қаласында орналаскан.
Сонымен бірге маманданған салаларына [[ферроқорытпа]], [[минералды тыңайтқыш]]тар, [[суперфосфат]], мұнай құрал-жабдықтары мен рентген жабдықтары өндірісі жатады (Ақтөбе).
*'''Орал өнеркәсіп торабы''' [[ауыл шаруашылығы]], тамақ және [[жеңіл өнеркәсіп]] өнімдерін өңдеуге маманданған. Өнеркәсіп торабының құрамы: механикалық, жөндеу, аспап жасау зауыттары, құрылыс-монтаж құралдарын дайындайтын зауыт, кеме жөндеу кәсіпорны, металл бұйымдары зауыты, былғары зауыты, байпақ-киіз фабрикасы, ет консерві және ұн тарту - [[жарма]] комбинаты, [[мия]] зауыты және т.б. Соңғы кездерде Батыс Қазақстанның экономикасының көтерілуі aуданның көптеген экономикалық-әлеуметтік проблемаларын шешуге мүмкіншілік береді. Былтырғымен салыстырғанда жаңа жұмыс орындары 30%-ға көбейді. Жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында кәсіби деңгейін көтеру орталықтары ашылды. Нәтижесінде жұмыссыздар саны 2%-ға төмендеді.

==Экологиялық проблемалары== 
[[Каспий теңізі]] алабындағы мұнай және газ кен орындарын кең көлемде игеру теңіздің және жағалаудың [[экожүйе]]сіне қолайсыз әсер етуде. Игеру нәтижесінде мұнай қалдықтары топырақ қабатын, теңіз суларын ластауда. Мұнаймен ластанған аймақтың жалпы ауданы 200 мың га, қуаттылығы 100 мкР/сағ өлшемде болатын [[радиоактивті заттар]]мен ластанған жердің ауданы 600 гектардан артық. Каспий теңізінің Маңғыстау облысы жағалауындағы теңізі суының ластануы белгіленген концентрациядан 8-13 есе артық. Физикалық география курсынан сіздерге таныс Каспий теңізінің деңгейі соңғы кездері жоғары көтерілуде. Нәтижесінде мұнай-газ кешендерінің біраз нысандары су астында қалып, экологиялық жағдайын одан бетер ушықтырып жіберді. Каспий теңізінің дүниежүзілік маңызының бірі - [[Бекіретәрізділер|бекіре тұқымдас балықтарының]] мекенжайы. Қазіргі таңда Каспийдін, биологиялық байлығын сақтап калу дүниежүзі қауымдастығының өзекті мәселесі болып отыр. Мұнайды өндіру кезінде әр түрлі заң бұзушылықтар орын алады. Ілеспе газ ашық ауада алау күйінде жануда, [[қоршаған орта]] қалдық сулармен ластануда. Алдағы уақытта теңіздің қазақстандық бөлігіндегі көмір сутегін жан-жақты игеру тек осы аймаққа емес, бүкіл мемлекетіміздің экологиялық жағдайына кері әсер етуі мүмкін.

==Қалалары== 
Батыс Қазақстан аймағында 15 қала, 6 кент бар. Қалалар пайдалы қазбаларды игеру барысында қалыптаскан. Облыс орталықтарынан Ақтау теңіз жағалауында, қалған үшеуі өзен жағалауында орналасқан. Қалалардың іргесі қаланған кезеңде маңызды көлік түрі - су жолы болған.

===Атырау===
Атырау (268 мың адам) - Каспий теңізінің іргесі солтүстігінде, Жайық өзенінің жағалауында орналаскан. Іргесі XVII ғасырда балықшылар елді мекені ретінде қаланған (ол кезде Гурьев деп аталды). Алғашқы кезде [[Жайық өзені]]нің құяр жерінде пайда болған елді мекенді Үйшік деп атады. Үйшіктің мағынасы балықты торға түсіретін жер деген мағынаны білдірген. Елді мекеннің салынуы бекіре балықтарының көбеюі кезінде Жайықтан жоғары жібермей үстау мақсатында қаланған болатын. Ол кездерде Атырау [[балық шаруашылығы]] дамыған кішкене ғана уезд орталығы болған. Теңіз жолының ашылуы [[Ембі]] алабындағы мұнай өнеркәсібінің орталығына айналдырды. Республикамыздағы тұңғыш мұнай өңдеу зауыты да осында салынды. Сонымен бірге мұнай құралдарын шығаратын, механикалық және [[кеме жөндеу зауыты]], балық консервісі, ет, сүт және нан комбинаттары бар.

''Ұлы Отан соғысы жылдары Атырау ерекше маңызды қалалардың бірі болды. Бір жағынан Қазақстанды фронт болып жатқан аудандармен байланыстырса, екіншіден, батыстан көшірілген өнеркәсіп орталықтары мен адамдарды тасымалдады. Атырау арқылы Баку мұнайы Орал және Сібір аудандарына тасымалданды. Су жолы арқылы соғысқа қару-жарақ, азық-түлік, әскерлер жіберілді.''

Атырау қаласы үш аудандан тұрады: Ескі, Жаңа және Гипсті. Ескі бөлігі Жайықтың Еуропа бөлігінде орналасқан. Бұл аймағында ескі, бір қабатты ағаш кірпіш үйлер мен әкімшілік үйлері орналасқан. Сол жағалауында (Азия бөлігі) жаңа үй құрылысы жүргізілуде (Ембі мұнай қалашығы). Жағалаудың осы бөлігіндегі мұнай өңдеу зауыты маңында Гипс қалашығы бар. Бұлай аталу себебі үйлердің құрылыс материалдары гипс блоктарынан салынған.

===Ақтөбе===
Ақтөбе (389 мың адам) - Батыс Қазақстанның индустриалды және мәдени орталығы. 1869 жылы [[Ақтөбе бекінісі]]нің орнында салынған. Қазіргі таңда Ақтөбе - облыс орталығы. Ресейдің [[Орынбор]] және Батыс, Солтүстік, Оңтүстік, Орталық экономикалық аудандарының облыстарымен шектеседі.
Қаланың географиялық орны қала халқының ұлттық құрамына және экономикасы мен мәдениетінің дамуына әсер етті. Қаладағы негізгі ұлт өкілдері [[қазақтар]], [[татарлар]], [[башқұрттар]], [[немістер]], [[еврейлер]], [[орыстар]] және т.б. [[Ферроқорытпа]] зауыты, мұнай құрал-жабдықтарын және ауыл шаруашылық машиналарына қажетті бөлшектер шығаратын зауыттар мен хром қосылыстары зауыты жұмыс істейді. Қазіргі таңда қаладағы 11 жоғары оқу орны мен 16 колледж экономика саласының көптеген мамандарын даярлауда. [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов|Қ. Жұбанов]] атындағы Ақтөбе университеті, Медицина академиясы, [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов|Т. Бигелдинов]] атындағы республикамыздағы жалғыз [[Әскери Жоғары авиация училище]]сі және т.б. бар. Жайық өзенінің оң жағалауындағы жазық далада Орал (236 мың адам) қаласы орналасқан.

===Орал===
Орал - көрікті калалардың бірі. Қаланың іргесі XVII ғасырда [[Жайық қалашығы]] деген атпен қаланған болатын. 1773-75 жылдар аралығында Е. Пугачев бастаған шаруалар көтерілісінің орталығы болатын. Қаланың қазіргі атауы 1775 жылдан бері аталады. Ресей патшайымы Екатерина кетерілістің атауын халық санасынан шығару мақсатында Жайық қалашығын Орал деп өзгертті. Жергілікті қазақтар Теке деп атаған.
Қала [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Орта Азия]] аралығындағы сауда жолында орналасқандықтан тез дами бастады. Өзенде кеме қатынасының басталуы мен темір жолдың салынуы өнеркәсіптің дамуына әсер етті. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында Орал [[Сталинград]] шайқасының жақын тылына айналды. Сол кезде қалаға әскери қорғаныс саласының 14 өнеркәсібі және 20 [[әскери госпиталь]] көшіріліп әкелінді.

Бүгінгі күнде ет консерві комбинаты (Қазақстанда 4-орын) [[ұн]]-[[жарма]] және [[мия]] зауыты жергілікті [[шикізат]] негізінде жұмыс істеуде. Мия зауыты [[фармацевтика]], кондитер және химия кәсіпорындарына мия экстрактын дайындайды. Еліміздегі ірі кәсіпорындардың бірі - Орал былғары және байпақ, киіз зауыты.

Батыс аймақтың болашағы бар жас қаласы - Ақтау (168 мың адам). Іргесі 1960 жылдары қаланған. Мұнай және газ өнеркәсібінің мұнай химиясының орталығы және Каспий теңізіндегі портты қала. Ақтаудан Маңғыстаудың барлық мұнай өндіру аудандарына автомобиль жолы, ал [[Жетібай]] мен [[Жаңаөзен]]ге [[темір жол]] тартылған.&lt;ref&gt;Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7&lt;/ref&gt;

Қала Каспий теңізінің шығыс жағасында орналасқан. Қаланың оңтүстік шығысында 40 шақырым жерде әйгілі Қарақия ойысы жатыр. Жер бедері тегіс, ол негізінен коррозиялық және дефляциялық әрекеттерден түзелген.

Кеңестік ғылымға сәйкес Еуропа мен Азияның шекарасы Мұғалжардан басталып, Ембі өзенінің бастауына дейін, одан Ембі бойымен Каспий теңізіне дейін жүргізілетін. 1950 жылдарға дейін Қазақстан аймағындағы Еуропаның шекарасы Жайық өзенінің бойымен өтетін.

{{Суретсіз мақала}}
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}

{{wiki}}

[[Санат:Қазақстан географиясы]]
[[Санат:Қазақстан аймақтары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>ki4yd4ajeaarlim1lz35betvvmq2h13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дунхуаң тас үңгірлері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41045</id>
    <revision>
      <id>3618796</id>
      <parentid>3343723</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6219" sha1="4wjq2lh6jaxw0i0o5xko7db0aqokpv0" xml:space="preserve">[[Сурет:Дунхуаң тас үнгірі.jpg|thumb|right|200px|Дунхуаң тас үңгірлері]]
'''Дунхуаң тас үңгірлері''' (қытайша Дунхуаң шику немесе чиаңфодуң — мың будда үңгірі деп те аталады) — [[Қытай]]дың Гансу өлкесінің [[Дунхуаң]] қаласы маңында орналасқан [[ғибадатхана]]лар кешені. 

Дунхуаң тас үңгірлері — [[Ұлы Жібек жолы]] бойындағы халықтардың орта ғасырлардағы мәдениеті мен өнерінің ғажайып [[ескерткіш]]терінің бірі. Дунхуаң тас үңгірлерінің негізгісі — қаладан шығысқа қарай 25 км жердегі Могау [[үңгір]]лері. Үңгірлер [[Миңшашань]] жотасының шығыс жақ беткейінен қазылған, ұзындығы 1680 м, биікт. 15 — 30 м келетін тік беткейге тізбектеле орналасқан. Жалпы саны 750-ден астам үңгірлерде жалпы ауданы 45 мың м2 келетін фрескалар, 2000-нан астам түрлі түсті мүсіндер бар. Үңгірлер кешені оңтүстік және солтүстік болып екі топқа бөлінген. Оңтүстік топта 487 үңгір бар, ал солтүстік топтағы 250-ден астам үңгірдің көпшілігінде мүсіндер мен фрескалар жоқ. Үңгірлер кешенінің қарсысындағы өзеннің жағасында мұнаралар тобы орналасқан. 

Көне қытай жазба деректері бойынша, Могау үңгірлері ең алғаш 366 жылы салына бастағаны белгілі. Үңгірлердің алғашқы бөлігі Солтүстік патшалықтары дәуірінде (386—581), көпшілігі [[Суй империясы]] (581—618), әсіресе, [[Таң империясы]] (618—907) тұсында салынды. Дунхуаң өлкесін [[тибет]]тіктер бақылауға алған кезде (781 жылдан), Қытайдың солтүстігін түркі тайпалары билеген дәуірде (907—979), одан кейін қытайлық [[Суң әулеті]] (960—1279), [[Таңғұт мемлекеті]] (1032—1227) және [[Юань империясы]] кезінде де жаңадан үңгірлер қазылып, ескілері жөнделіп, жаңартылып отырған. Әр дәуірде түрлі халықтар тарапынан салынған үңгірлердің сәулет өнері үлгісінде, мүсіндер мен фрескаларының стилі мен сюжетінде көптеген ерекшеліктер бар. Дунхуаң үңгір-ғибадатханалар кешенінің екінші тобы қаладан солт.-батысқа қарай 30 км жерде Шичианфодуң үңгірінде орналасқан. Онда 22 үңгір бар, құрылысы, салынған мерзімі, мүсіндер мен фрескаларының стилі түгелдей дерлік Могау үңгірлеріне ұқсас. Дунхуаң ескерткіштерінің ішіндегі бағалысы — жазба [[мұра]]лар. 1900 жылы [[Могау үңгірі|Могау үңгірлерін]] қараушы монах Ваң ғ17 үңгірден 40 мыңнан астам қолжазба-бітіктер жатқан ірі «кітап қоймасын» тапты. Зерттеушілердің жорамалынша, бұларды монахтар 11 ғасырдың басындағы Таңғұт шапқыншылығы кезінде үңгірге жасырып, аузын бекітіп кеткен. Дунхуаң ескерткіштері 20 ғ-дың басында-ақ шет ел ғалымдарының назарын аударып, бүкіл әлемге танылды. 1907 — 15 ж. көптеген мәдени мұралар талан-таражға салынып, кейбірін зерттеушілер өз елдеріне алып кеткен. 

Қалған ескерткіштер [[Пекин кітапханасы]]нда, т.б. мекемелерде сақтаулы тұр. Жазба бітіктердің көпшілігі қытай, кейбірі тибет, түркі, ұйғыр, соғды, санскрит, күсән, хотан тілдерінде жазылған, мазмұны аса бай, көпшілігі діни жазбалар — будда сутралары, хикаялары және дао, несториан, манихей дінінің қасиетті кітаптары, тарихи, әдеби, пәлсапалық, мед. жазбалар, шаруашылық-әкімш., құқықтық құжаттар, т.б. Бұл жазбалар 5 — 11 ғасырлар ескерткіші екені анықталды. Ежелгі Дунхуаңның «кітап қоймасынан» табылған, [[Орхон — Енисей]] жазуы мен ескі түркі тілінде жазылған 104 беттен тұратын түркі кітабы (9 ғасыр) — «[[Ырық бітік]]» (сәуегейлік туралы кітап) қазір [[Ұлыбритания]] кітапханасында сақтаулы тұр. Дунхуаң ескерткіштерінің Ұлы жібек жолы бойындағы халықтардың [[тарих]]ын, тілін, жазуын, дінін, өнері мен әдебиетін зерттеп білуде маңызы зор.&lt;ref&gt;Қазақ энцклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қытай үңгірлері]]</text>
      <sha1>4wjq2lh6jaxw0i0o5xko7db0aqokpv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айюб әулеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41879</id>
    <revision>
      <id>3618786</id>
      <parentid>2437879</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1510" sha1="72l35lfyjohnt7pu89f11h39hq2jflx" xml:space="preserve">'''Айюб әулеті''' — [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] билеушілер әулеті. [[Мысыр|Мысырда]] [[Фатима әулеті]] биліктен кеткеннен кейін Айюб ибн Шадидің баласы [[Салах әд-Дин]] негізін салған ([[1170]]).

Айюб әулетінің [[ұрпақ|ұрпақтары]] [[Мысыр|Мысырды]] ([[1171]] — [[1250]]), [[Дамаск|Дамаскіні]] ([[1186]] — [[1260]]), Халебті ([[1186]] — [[1260]]), Хамды ([[1178]] — [[1341]]), Хомсты ([[1178]] — [[1262]]), Месопотамияны ([[1200]] — 45), Оңтүстік Арабстанды ([[1173]] — [[1223]]) биледі. Салах ад-Дин өлген соң іштей бақталастық, мамлүктердің ереуілдері, ішкі [[экономика]] байланыстың әлсіздігі салдарынан [[мемлекет]] ахуалы бірте-бірте құлдырап, Айюб әулетінің билігі жойылды.

==Сілтемелер==
*[[Қазақ энциклопедиясы]], 1-том

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Ислам тарихы]]
[[Санат:Мысыр тарихы]]
[[Санат:Тунис тарихы]]
[[Санат:Таяу Шығыс әулеттері]]
[[Санат:Мұсылман әулеттері]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
{{stub}}
{{wikify}}</text>
      <sha1>72l35lfyjohnt7pu89f11h39hq2jflx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ибн әл-Асир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44865</id>
    <revision>
      <id>3618784</id>
      <parentid>2105176</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3817" sha1="9pbperfvz1qtvfbyrritsn4k5wgn817" xml:space="preserve">'''Изз әд-Дин Әбу-л-Хасан Әли''', ''Ибн әл-Асир'' (12.5.1160 – 1233/1234) – араб тарихшысы.

Әкесі қала билеушісі болған, кейін отбасымен Мосулға көшкен. Изз әд-Дин Әбу-л-Хасан Әли осында оқып, [[Арабия]], [[Сирия]] және [[Палестина]]ға жасаған саяхаты кезінде тарих пен ескі аңыздарды (хадистер) зерттеп білуге баса көңіл аударды. Өмірінің көп жылын Мосулда өткізіп, ғылымға арнады. 1188 жылы ол түрік сұлтаны [[Салах ад-Дин|Салах әд-Диннің]] крест тағушыларға қарсы шайқастарына қатысқан. Өмірінің соңында тағы да Сирияға барып, қайтып оралған соң дүние салды. Негізгі еңбегі – 12 томдық “Тарихтың толық жинағы” (“Әл-кәмил фи-т-тарих”). Онда автор жылнама жүйесімен баяндау арқылы жалпы тарихи сипатта мағлұмат береді. Бұл еңбегінде 751 жылы [[Тараз қаласы|Тараз қалада]] түбінде өткен Атлақ шайқасына көңіл бөлінген. Қарахандар дәуіріндегі Тараз қаласының [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] маңызды тірек орны қызметін атқарғаны баяндалған. 10 ғасырға дейінгі кезеңді баяндауда ол біздің заманымызға дейін жетпеген бірнеше басқа шығармалардағы мәліметтермен толықтыру арқылы Әбу Жаффар Мұхаммед ат-Табари тарихын пайдаланған. Бұл еңбек, әсіресе, оқиғаларды зерттеуде құнды дерек. 10 ғасырдың жартысына дейінгі уақыт аралығындағы Хорасан мен Орта Азия тарихшысы Селламидың шығармасына сүйенген. Онда саяси оқиғалармен (арабтар, қарахандар, хорезмшаїтар, қарақытайлар жорығы, т.б.) бірге ертедегі халықтар мен тайпалардың рухани мәдениеті мен тұрмысы да жан-жақты әңгіме болады. Сондай-ақ, ол орта ғасырлардағы оғыздар, қарлұқтар, хазарлар мен қыпшақтар тарихы туралы да маңызды дерек болып табылады. “Әл-кәмил фи-т-тарихтың” соңғы тарауларында басқа оқиғалармен қатар [[Шыңғыс хан]]ның Орта Азия мен [[Иран]]да, [[Кавказ]]да жүргізген саясаты да айтылады. Бұл еңбекті шведтің араб тарихын зерттеушісі К.И. Торнберг 1861 – 76 жылдары 14 том етіп басып шығарды.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Ислам тұлғалары]]
[[Санат:Мұсылман тарихшылар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>9pbperfvz1qtvfbyrritsn4k5wgn817</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618785</id>
      <parentid>3618784</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3804" sha1="211iapklspzr7jjufuqcbxeyjhh727f" xml:space="preserve">'''Изз әд-Дин Әбу-л-Хасан Әли''', ''Ибн әл-Асир'' (12.5.1160 – 1233/1234) – араб тарихшысы.

Әкесі қала билеушісі болған, кейін отбасымен Мосулға көшкен. Изз әд-Дин Әбу-л-Хасан Әли осында оқып, [[Арабия]], [[Сирия]] және [[Палестина]]ға жасаған саяхаты кезінде тарих пен ескі аңыздарды (хадистер) зерттеп білуге баса көңіл аударды. Өмірінің көп жылын Мосулда өткізіп, ғылымға арнады. 1188 жылы ол түрік сұлтаны [[Салах ад-Дин|Салах әд-Диннің]] крест тағушыларға қарсы шайқастарына қатысқан. Өмірінің соңында тағы да Сирияға барып, қайтып оралған соң дүние салды. Негізгі еңбегі – 12 томдық “Тарихтың толық жинағы” (“Әл-кәмил фи-т-тарих”). Онда автор жылнама жүйесімен баяндау арқылы жалпы тарихи сипатта мағлұмат береді. Бұл еңбегінде 751 жылы [[Тараз|Тараз қалада]] түбінде өткен Атлақ шайқасына көңіл бөлінген. Қарахандар дәуіріндегі Тараз қаласының [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] маңызды тірек орны қызметін атқарғаны баяндалған. 10 ғасырға дейінгі кезеңді баяндауда ол біздің заманымызға дейін жетпеген бірнеше басқа шығармалардағы мәліметтермен толықтыру арқылы Әбу Жаффар Мұхаммед ат-Табари тарихын пайдаланған. Бұл еңбек, әсіресе, оқиғаларды зерттеуде құнды дерек. 10 ғасырдың жартысына дейінгі уақыт аралығындағы Хорасан мен Орта Азия тарихшысы Селламидың шығармасына сүйенген. Онда саяси оқиғалармен (арабтар, қарахандар, хорезмшаїтар, қарақытайлар жорығы, т.б.) бірге ертедегі халықтар мен тайпалардың рухани мәдениеті мен тұрмысы да жан-жақты әңгіме болады. Сондай-ақ, ол орта ғасырлардағы оғыздар, қарлұқтар, хазарлар мен қыпшақтар тарихы туралы да маңызды дерек болып табылады. “Әл-кәмил фи-т-тарихтың” соңғы тарауларында басқа оқиғалармен қатар [[Шыңғыс хан]]ның Орта Азия мен [[Иран]]да, [[Кавказ]]да жүргізген саясаты да айтылады. Бұл еңбекті шведтің араб тарихын зерттеушісі К.И. Торнберг 1861 – 76 жылдары 14 том етіп басып шығарды.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Ислам тұлғалары]]
[[Санат:Мұсылман тарихшылар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>211iapklspzr7jjufuqcbxeyjhh727f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618787</id>
      <parentid>3618785</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3804" sha1="0m7xozv79aullxw5zmsq5bdearwwjq8" xml:space="preserve">'''Изз әд-Дин Әбу-л-Хасан Әли''', ''Ибн әл-Асир'' (12.5.1160 – 1233/1234) – араб тарихшысы.

Әкесі қала билеушісі болған, кейін отбасымен Мосулға көшкен. Изз әд-Дин Әбу-л-Хасан Әли осында оқып, [[Арабия]], [[Сирия]] және [[Палестина]]ға жасаған саяхаты кезінде тарих пен ескі аңыздарды (хадистер) зерттеп білуге баса көңіл аударды. Өмірінің көп жылын Мосулда өткізіп, ғылымға арнады. 1188 жылы ол түрік сұлтаны [[Салах әд-Дин|Салах әд-Диннің]] крест тағушыларға қарсы шайқастарына қатысқан. Өмірінің соңында тағы да Сирияға барып, қайтып оралған соң дүние салды. Негізгі еңбегі – 12 томдық “Тарихтың толық жинағы” (“Әл-кәмил фи-т-тарих”). Онда автор жылнама жүйесімен баяндау арқылы жалпы тарихи сипатта мағлұмат береді. Бұл еңбегінде 751 жылы [[Тараз|Тараз қалада]] түбінде өткен Атлақ шайқасына көңіл бөлінген. Қарахандар дәуіріндегі Тараз қаласының [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] маңызды тірек орны қызметін атқарғаны баяндалған. 10 ғасырға дейінгі кезеңді баяндауда ол біздің заманымызға дейін жетпеген бірнеше басқа шығармалардағы мәліметтермен толықтыру арқылы Әбу Жаффар Мұхаммед ат-Табари тарихын пайдаланған. Бұл еңбек, әсіресе, оқиғаларды зерттеуде құнды дерек. 10 ғасырдың жартысына дейінгі уақыт аралығындағы Хорасан мен Орта Азия тарихшысы Селламидың шығармасына сүйенген. Онда саяси оқиғалармен (арабтар, қарахандар, хорезмшаїтар, қарақытайлар жорығы, т.б.) бірге ертедегі халықтар мен тайпалардың рухани мәдениеті мен тұрмысы да жан-жақты әңгіме болады. Сондай-ақ, ол орта ғасырлардағы оғыздар, қарлұқтар, хазарлар мен қыпшақтар тарихы туралы да маңызды дерек болып табылады. “Әл-кәмил фи-т-тарихтың” соңғы тарауларында басқа оқиғалармен қатар [[Шыңғыс хан]]ның Орта Азия мен [[Иран]]да, [[Кавказ]]да жүргізген саясаты да айтылады. Бұл еңбекті шведтің араб тарихын зерттеушісі К.И. Торнберг 1861 – 76 жылдары 14 том етіп басып шығарды.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Ислам тұлғалары]]
[[Санат:Мұсылман тарихшылар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>0m7xozv79aullxw5zmsq5bdearwwjq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барий қосылыстары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47280</id>
    <revision>
      <id>3618503</id>
      <parentid>2126140</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T14:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Д.Ильин</username>
        <id>17362</id>
      </contributor>
      <origin>3618503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3382" sha1="ekzrl369fyp04lcr7btf9fj9cu10au2" xml:space="preserve">[[Сурет:Barium nitrate.svg|thumb|[[барий нитраты]]]]
'''Барий қосылыстары''' — [[барий]] элементі түзетін тұрақты химиялық қосылыстар. 

Тұрақты екі валентті Барий қосылысын өндірісте алу үшін басты шикізат ретінде ''[[барит]]'' минералы қолданылады; ол арнаулы пештерде көмірмен тотықсыздандырылады: BaSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 4C  BaS + 4CO; түзілген барий сульфиді BaS барийдің басқа тұздарын алу үшін пайдаланылады. 

''[[Барий гидрототығы]]'' (гидроксиді) [ Ba(OH)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;] — оның қалыпты температурада судағы қаныққан ерітіндісі барит суы деп аталады. Барит суы химиялық  анализде  және  иондарын анықтау үшін [[реактив]] ретінде және тамақ өнеркәсібінде қантты қант сіркесінен бөліп алуға қолданылады. 

''[[Барий карбонаты]]'' [BaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;] — барийдің ең маңызды қосылыстарының қатарына жатады, ол барийдің басқа қосылыстарын (оксид, нитрат, ацетат, т.б.) алуға қолданылады. Барий карбонатының көп мөлшері [[шыны]] өнеркәсібінде және [[эмаль]], [[глазурь]] өндіруде қолданылады. 

''Барий нитраты'' [Ba(NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;] — түссіз кристалл зат; пиротехникада жарықтандырғыш, тұтандырғыш зат ретінде және жасыл сәулелі сигналдар жасауға қолданылады; кейде шыны өнеркәсібінде барий карбонатының орнына пайдаланылады. 

''[[Барий сульфаты]]'' [BaSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;] — түссіз [[кристалл]] зат, ақ бояулар өндіруде, [[қағаз]], [[резеңке]] және [[керамика]] өнеркәсібінде, медицинада [[асқазан-ішек жолдары|асқазан-ішек жолдарын]] [[рентген]] әдісімен тексеруде қолданылады. 

''Барий хлораты'' [Ba(ClO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;] — түссіз моноксинді кристалл, пиротехникада жасыл сәулелі сигналдар жасауға, а. ш-нда арамшөптерді жоюға қолданылады. 

''[[Барий хлориді]]'' (BaCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) — барийдің басқа тұздарын (сульфат, нитрат, хромат, т.б.) алу үшін, ауыл ш-нда зиянкес жәндіктерді жоюға, тері өнеркәсібінде толтырғыш және түссіздендіргіш ретінде қолданылады.
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат: Барий қосылыстары]]</text>
      <sha1>ekzrl369fyp04lcr7btf9fj9cu10au2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ықшам аудан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47447</id>
    <revision>
      <id>3618862</id>
      <parentid>2745067</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Амина Жанаққызы</username>
        <id>181102</id>
      </contributor>
      <origin>3618862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2423" sha1="0q8ufzycfc8i9x6rmm8baubpjyz4huw" xml:space="preserve">'''Ықшам аудан''', мөлтек аудан, микроаудан – қала ішіндегі тұрғын үйлер және мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету мекемелері шоғырланған шағын [[құрылым]]. 

Оның жалпы ауданы 20 – 35 га жерді құрайды; ал құрамына қоғамдық-сауда орталығы (ауданы 0,5 – 1,5 га), балалар мекемелері (ауданы 2 – 4 га), [[спорт алаңдары]], [[демалыс орындары]], жасыл желек аймақтары кіреді. 

Шағын қалаларда ықшам аудан тұрғындарының саны 4 – 5 мыңға, орташа және үлкендерінде 6 – 12, ал ірілерінде 15 – 20 мыңға дейін жетеді. 20 ғ-дың 60-жылдары Қазақстанда [[Алматы үй құрылысы комбинаты]] іске қосылғаннан кейін [[тұңғыш]] тәжірибелік ықшам аудандар салына бастады. Содан бері Алматы қаласында 30-дан астам ықшам аудандар ірге көтерді. Сондай-ақ [[Қарағанды]] қаласында “Солтүстік-Шығыс” (арх. С.И. [[Станислав Ильич Мордвинцев|Мордвинцев]], А.В. Ермолаев, М.О. Жандәулетов), [[Шымкент]] қаланда “Солтүстік” (археолог Г.С. Садырбаев, А.К. Беккер), [[Астана]], [[Тараз]], [[Қызылорда]], т.б. қалаларда ықшам аудандар бой көтерген.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:Қала]]
[[Санат:КСРО қала құрылысы]]
[[Санат:Жоспарланған бірліктер]]
[[Санат:Ықшам аудандар]]</text>
      <sha1>0q8ufzycfc8i9x6rmm8baubpjyz4huw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстандағы туризм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47671</id>
    <revision>
      <id>3618834</id>
      <parentid>3566631</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26667" sha1="eoon3a0k4rx01q3rds2e3srg6svapoj" xml:space="preserve">[[Сурет:Medeo.jpg|right|thumb| alt=A.|270 px|''[[Медеу|Медеу мұз айдыны]]'']]

[[Ұлы Жібек жолы]] бойында орналасқандықтан [[Қазақстан]] аумағындағы қалалар мен табиғаты ғажайып қорықты жерлер ежелден саяхат және туризм нысандары болып табылған. Қазақстандағы алғашқы туристік ұйымдар 20 ғасырдың 20 – 30-жылдары пайда болды. [[1929]] жылы [http://www.almaty.kz/page.php Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705193118/http://www.almaty.kz/page.php |date=2007-07-05 }} қаласында тұңғыш туристік жорық ұйымдастырыды. Оған Г.И. Белоглазов пен Ф.Л. Савин басқарған 17 мектеп мұғалімдері қатысты. Жорық Алматы төңірегінен басталып [[Есік]] көлінде (62 км) аяқталды. 1930 жылы [[Алматы]] өлкетану мұражайы жанында Пролетарлық туризм және экскурсия қоғамының өлкелік бөлімшесі жұмыс істей бастады. Оның алғашқы төрағасы болып В.Г. Горбунов сайланды. Осы жылы Алматы қалалық телеграф пен пошта қызметкерлерінен (16 адам) құралған топ (Ф.Л. Савин басқарған) [http://www.alaman.kz/?p=13552 Медеу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202215556/http://www.alaman.kz/?p=13552 |date=2014-02-02 }} – Көкжайлау – [[Үлкен Алматы көлі]] жағалауына дейін барды. [[Туризм]]нің бұл түріне [[В.Зимин]], А. Бергрин, Д. Литвинов, Х. Рахимов, Г. Белоглазов, т.б. көп үлес қосты. 1931 жылы қаңтарда Алматыдан Зиминнің бастауымен алғаш рет шаңғышылар жорығы ұйымдастырылды. “Еңбек және қорғаныс” эстафетасын алған бұл жорыққа қатысқан 8 шаңғышыға ұлттық атты әскер полкінің сегіз шабандозы қосылды. Олар Алматыдан шығып, [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]]тан өтіп [[Қордай]] асуы арқылы эстафетаны Қырғызстан командасына табыс етті. Сол жылы Алматыдағы [[Жетісу]] [[губерния]]сының мұражайдың жанынан Бүкілодақтық пролетарлық туризм мен экскурсия ерікті қоғамының  10 мүшесі бар алғашқы ұясы ұйымдастырылды.

----[[Сурет:Панорама на посёлок Боровое и озеро Боровое.JPG|left|thumb| alt=A.|270 px|''[[Бурабай көлі]]'']]

Әуесқой туристердің бастауымен Алатау қойнауындағы [[Күйгенсай]] (Горельник) шатқалында туристер үшін шағын үй салынды. [[1936]] жылы бұл жерде республикадағы ең алғашқы 50 кісілік “Горельник” турбазасының шаңырағы көтерілді. 1938 жылы Көкжайлау шатқалында (Алматы маңында) алғаш қазақстандық туристер слеті өтті. Оған 200-дей туристер қатысты. [[1943]] жылдың басынан “Горельник” турбазасында Кеңес армиясының тау атқыштарын даярлайтын Бүкілодақтық нұсқаушылар мектебі орналасты. Соғыстан кейін “[[Горельник]]” тау шаңғышылары мен альпинистер кадрларын даярлайтын базаға айналды. Адамдардың белсенді демалысы мақсатында [[1952]] жылы Қазақстанда Туристік-экскурсиялық басқарма (ТЭУ) құрылды. [[1961]] жылы Алматыда Республикалық жас туристер станциясы ашылды. [[1960]] жылы кәсіподақтардың Қазақ республикасының  кеңесі жанынан туризм жөніндегі республика басқарма ұйымдастырылды. [[1962]] жылы Туристік-экскурсиялық басқарма Туризм жөніндегі кеңес болып қайта құрылды. 1965 жылы [[Қазақстан]]да республикалық және 5 облысық (Алматы, [[Қарағанды]], [[Шығыс Қазақстан]], [[Орал]], [[Шымкент]]) туристік кеңес және әр облыста экскурсиялық бюро ашылды.
[[Сурет:IMG 7431-Sharyn canyon.jpg|thumb| alt=A.|270 px|''[[Шарын шатқалы]]'']]

* '''1950 – 60 жылдары''' [[Алматы]] жоғары оқу орындарында тау туризмі, альпинизм (шыңға шығу), спорттық туризм дами бастады. Мұның нәтижесінде туристік нұсқаушылар тобы қалыптасты. Осы жылдары С. Күдерин, Ү. Үсенов, Н. Дубицкий, В.Г. Хомулло, т.б. мамандар оқушылар мен студенттер арасында туризмді дамытуда үлкен үлес қосты.
* '''1958 жылы''' Зиминге тұңғыш рет туризм бойынша [[КСРО]]-ның спорт шебері атағы берілді.
* '''1970 жылы''' құрылған Туризм және саяхатшылықтың республикалық кеңесі туризмнің одан әрі дамуына әсер етті.
* '''1971 – 75 жылдары''' Қазақстанда туризмнің материалдық базасын нығайып, саяхаттық-туристік ұйымдар көбейді, жаңа туристік базалар мен мейманханалар пайдалануға берілді.
* '''1978 жылы''' Қазақстанда экскурсия мен туризмнің респ. кеңесі және 14 облыстық кеңес, 17 туристік база мен мейманханалар, 26 саяхат, экскурсия бюролары және шет ел туристеріне қызмет көрсететін 3 бюро, Алматы, [[Орал]], [[Шымкент]] қалаларында туристік автомобиль базалары құрылды. Туристік базалар мен мейманханалардағы орын саны 7 мыңға жетті.
* '''1988 жылы''' туризм құрылымында біршама өзгерістер болды. Жаңадан туристік экскурсия қауымдастықтары құрылды. Осы жылдары Қазақстан туризмінің дамуына Н.И. Самойленко, С. Әбденбаев, Т. Жездібаев, А. Чукреев, О. Мазбаев, С.Р. Ердәулетов, т.б. үлкен үлес қосты. Тәуелсіздік алған Қазақстанда 1991 жылдан туризм саласы дамудың жаңа сатысына көшті. 1993 жылы Қазақстан Дүниежүзілік туризм ұйымына мүше болды. Осы жылы туризм [[Индустрияландыру|индустрия]]сын дамытуға арналған ұлттық бағдарлама қабылданды.
* '''1997 жылы''' Қазақстан Республикасының Ұлы Жібек жолының тарихи орталықтарын қайта өрлету, түркі тілдес мемлекеттердің мәдени мұралар сабақтастығын дамыту тұжырымдамасы, жалпы туризм дамуының стратегиясы жасалды. [[2001]] жылы 13 маусымда “Қазақстан Республикасындағы туристік қызмет туралы” заң қабылданды. Онда [[республика]]дағы туристік саланы дамытудың бірінші кезектегі шаралары, туристік қызметті лицензиялау, т.б. мәселелер тұжырымдалды. Қазақстанның табиғи, тарихи, геосаяси орны туристік нысандарды ұтымды пайдалануға мүмкіншілік береді, сонымен қатар экономиканың басты тармақтарының бірі ретінде дамытуды қажет етеді.
* '''2002 жылы''' республикада 430 туристік ұйымдар, фирмалар мен әр түрлі бюролар жұмыс істеді. Оларда 6 мың адам, оның ішінде 1500 кәсіптік экскурсия жүргізушілер (гидтер) қызмет көрсетеді. Қазақстанның туристік фирмалары дүние жүзінің 80-ге жуық елімен қарым-қатынас жасайды. Алматы қаласының 25 фирмасы және 5 облыс орталығы Үндістанға, Түркияға, Біріккен Араб Әмірлігіне, Пәкістанға, Корея Республикасына, Грекияға, Польшаға, т.б. елдерге чартерлік әуе рейстерін жолға қойған.

Қазақстанда туризмнің барлық түрлері (танымдық, ойын-сауық, этника, экология, денсаулық сауықтыру, балалар, спорттық, аң аулау, балық аулау, атпен серуендеу), т.б. бойынша жүргізіледі. Бұл үшін Қазақстан аумағы бойынша 700-ден астам саяхаттық маршруттар белгіленген. Оларға Қазақстанда жиынтық сыйымдылығы 33 мың орынды 372 әр түрлі категориялы қонақ үйлер қызмет көрсетеді. Мысалы, [[Алматы]] қаласында қонақтарға “[[Алатау]]”, “[[Қазақстан]]”, “[[Достық]]”, “[[Есік]]”, “[[Отырар]]”, “[[Астана]]”, “[[Анкара]]”, “[[Hyatt Regency Almaty]]”, “Интурист”, т.б. қонақ үйлер сервистік қызмет көрсетеді. Астанада 30 туристік фирма және 25 қонақ үй орналасқан. Олардың ірілері: “Окан – Интерконтиненталь Астана”; “Комформ – Отель Астана”, “Турист”, “Есіл”, “Жібек жолы”, “Алтын дала”, т.б.

Туризм мамандары Туризм және спорт академиясында, Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде, [[Алматы]] мемлекеттік университетінде, Қазақ Ұлттық университетінде, “[[Тұран]]” университетінде, т.б. жоғары оқу орындарында дайындалады.

== Визалық қолжетімділік ==

Қазақстан келесі мемлекеттердің азаматтарына 90 күндік визасыз келу мүмкіндігін қарастырған (N – жалпыазаматтық/ ұлттық паспорт): Албания, Андорра, Армения, Беларусь, Грузия, Қырғызстан, Молдова, Монғолия, Ресей, Украина.

Қазақстан келесі мемлекеттердің азаматтарына 30 күндік визасыз келу мүмкіндігін қарастырған (N – жалпыазаматтық/ ұлттық паспорт): Аустралия, Аустрия, Әзербайжан, Аргентина, Бахрейн, Бельгия, Болгария, Бразилия, Ватикан, Ұлыбритания, Мажарстан, Вьетнам, Германия, Греция, Дания, Израиль, Индонезия, Ирландия, Исландия, Испания, Италия, Канада, Катар, Кипр, Колумбия, Корея, Кувейт, Латвия, Литва, Лихтенштейн, Люксембург, Малайзия, Мальдивия Республикасы, Мальта, Мексика, Монако, Нидерланд, Жаңа Зеландия, Норвегия, Біріккен Араб Әмірліктері, Оман, Польша, Португалия, Румыния, Сауд Арабиясы, Сербия, Сингапур, Словакия, Словения, АҚШ, Тәжікстан, Таиланд, Түркия, Өзбекстан, Филиппин, Финляндия, Франция, Хорватия, Чехия, Чили, Швейцария, Швеция, Эквадор, Эстония, Жапония.

Қазақстан келесі мемлекеттердің азаматтарына 14 күндік визасыз келу мүмкіндігін қарастырған (N – жалпыазаматтық/ ұлттық паспорт): Гонконг, Үндістан, Иран, Қытай.

== Қазақстан ДЭФ туризм бойынша рейтингінде ==

Дүниежүзілік экономикалық форумның саяхат және туризмді дамытудың жаһандық индексінде &lt;ref&gt;https://www.weforum.org/publications/travel-tourism-development-index-2024/&lt;/ref&gt; 2024 жылы Қазақстан 119 елдің ішінен 52-орынға ие болды. Биыл Қазақстан алдыңғы рейтингтен 6 орынға көтерілді.

==Туристік нысандар==

Қазақстандағы туристік ресурстарға – туристік қызмет көрсету нысандарын қамтитын табиғи-климаттық, тарихи, әлеуметтік-мәдени, сауықтыру нысандары, сондай-ақ туристердің рухани қажеттерін қанағаттандыра алатын, олардың күш-жігерін қалпына келтіріп сергітуге жәрдемдесетін өзге де нысандар жатады. Олар мәдени-танымдық, экологиялық, спорттық, әлеуметтік, діни, т.б. туризм түрлеріне бөлінеді.

;Қазақстандағы туристік нысандар бірнеше топтарға бөлінеді:
* табиғи-рекреациялық
* тарихи-археологиялық
* тәуеп ету
[[Сурет:Altynemel dune.jpg|thumb|left| alt=A.|270 px|''[[Алтынемел жотасы|Алтынемел тау жоталары]]'']]

Табиғи-рекреациялық нысандарға [[Солтүстік Қазақстан]] аймағындағы [[Көкшетау]], [[Бурабай]], [[Баянауыл]], [[Ерейментау]], [[Шығыс Қазақстан]] аумағындағы [[Зайсан]], [[Марқакөл (көл)|Марқакөл]], қазақстандық [[Алтай]], [[Оңтүстік Қазақстан]] жеріндегі Батыс, Солтүстік [[Тянь-Шань]], [[Алтынемел жотасы|Алтынемел]] таулары, Жетісу алабы, Батыс Қазақстандағы [[Үстірт]], [[Мұғалжар]], [[Каспий]] ойысы, [[Жайық]] өңірі, Орталық Қазақстандағы [[Қарқаралы]], [[Қызыларай]], [[Бектауата]], [[Ұлытау]], т.б. табиғи нысандар жатады. Сонымен бірге [[Алматы облысы]]ндағы ұлттық саябақтар мен қорықтардың туризмді дамытуда маңызы зор. Оларға Іле-Алатауы ұлттық саябағы, Түрген-Шамалған өзендері аралығындағы шатқалдар, [[Түрген (Алматы облысы)|Түрген]], [[Есік]], [[Талғар]], Алматы, [[Қаскелең]], [[Шамалған]] елді мекендері жатады. Алтынемел, Көкшетау, Бурабай ұлттық саябақтарында туризмді дамыту мемлекет тарапынан қолдау тауып, дамып келеді. Қазақстан аумағындағы 9 мемлекеттік қорықта да ғылыми-экологиялық туризмді дамытудың алғы шарттары қалыптасқан. 
[[Сурет:Karkaraly National Park 7.jpg|thumb| alt=A.|270 px|''[[Қарқаралы ұлттық паркі]]'']]
Тарихи-археологиялық ескерткіштердің туристік-экскурсиялық сапарлардағы орны ерекше. Археологиялық ескерткіштердің кез-келген нысандары туристік-экскурсия жұмыстарында маңызды орын алады. Соның ішінде Жетісудағы [[Сақ]] қорғандары, [[Талхиз]] қалашығы, Оңтүстік Қазақстандағы Отырар, Сайрам, Батыс Қазақстандағы Сарайшық, т.б. көне қалалардың орнына туристердің қызығушылығы мол. Археологиялық-тарихи ескерткіштердің қазірге дейін жеткен нысандарының ішінде қорғандар мен мазарлардың маңызы зор. Қола дәуір ескерткіштеріне жартастағы петроглифтерді атауға болады. Оларға әйгілі бірегей ғибадатханалар: Аңырақай тауының Таңбалы сайындағы, Көксу өзеніндегі Ешкіөлмес ғибадатханасы, сондай-ақ Шолақ, Кіндіктас, Баянжүрек тауларындағы тастағы суреттер жатады. Біздің дәуірімізге дейінгі 6 – 3 ғасырлардан қалған сақ қорғандары, Бесшатыр қорымындағы жерлеу камерасы және сақ әскері киімін киген “Алтын адам”, 2001 – 2002 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданының Бергіел (Берел) қорғанында табылған “Сақ патшайымы” археол туристік нысандарға жатады. Ортағасырлық [[Түркістан]], Отырар, Тұрбай, Құлан, Мерке, Талхиз, Жаркент қалалары, т.б. елді мекендер қазіргі туристік нысандар болып табылады. 
[[Сурет:Ханака Ахмеда Ясави, Туркестан 2007 001.jpg|thumb|left| alt=A.|270 px|''Түркістан қаласындағы [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]'']]

[[Түркістан]] – қазақ хандығының алғашқы астанасы. Онда Қожа Ахмет Иасауи кесенесі салынған, кесене іші мен айналасына қазақ мемлекетінің негізін қалаған [[Тәуке]], [[Тәуекел]], [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір]], Есім, [[Абылай]], [[Қазыбек би]] жерленген.

Қазақстанда [[Отырар]], [[Сарайшық]], [[Сайрам]], т.б. ортағасырлық көне қалалар туристер үшін тартымды нысандар. 
[[Сурет:Arystan-Baba.jpg|thumb| alt=A.|270 px|''[[Арыстан баб кесенесі]]'']]

[[Сурет:Aisha bibi.png|thumb|left| alt=A.|220 px|''[[Айша бибі кесенесі]]'']]

[[Сурет:Chimbulak automne.JPG|thumb| alt=A.|220 px|''[[Шымбұлақ]] тауы'']]

Тәуеп ету (діни) туризм нысандары республика аумағында көптеп кездеседі. Оларға түркі әлеміндегі қасиетті Түркістан қаласы, [[Қожа Ахмет Иасауи]] кесенесі, Абаб-Араб мешіті, Гауһар-ана зираты, Әли-Қожа бейіті, т.б. жатады. Адамдар бұл қасиетті жерлерге тәуеп етіп, Аллаға сиыну үшін келеді. Одан басқа Қоғам а. маңында (Отырар ауданы) [http://www.kondor-tour.kz/turkestan_svyashenii_kazakh Арыстан баб кесенесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622221145/http://kondor-tour.kz/turkestan_svyashenii_kazakh |date=2011-06-22 }}, Ибраһим-ата бейіті, Қарашаш ана кесенесі, Тұраба ауданыннда – Ысмайыл-ата мазары орналасқан. [[Жамбыл облысы]]нда – [[Айша бибі]] кесенесі мен Қарахан кесенесі, Қызылорда облысында – Артық, Айтман кесенелері, [[Балқаш]] көлі маңында – Тектау ата, Әуез бақсы, т.б. киелі орындар бар. Қазақ халқының азаттық күресі жолындағы батырларға, қолбасшыларға деген құрмет белгісі мемориалдар мен ескерткіштерде көрсетілді. Бұларға [[Райымбек]] пен [[Қарасай батыр]] ескерткіштері (Алматы облысы) Қордайдағы (Жамбыл облысы) Өтеген батыр, [[Ақтөбе]]дегі Есет батыр, Солтүстік Қазақстандағы Ағынтай мен Қарасай ескерткіштері, [[Астана]]дағы [[Қабанбай батыр|Қаракерей Қабанбай]] ескерткіштері, т.б. жатады. Ордабасы мен Аңырақай сағасының жазығы, [[Ұлытау]]дағы үш жүздің басын қосқан жер, тарихи орындар ретінде Жошы және [[Алаша хан]] кесенелері, Алматыдағы тәуелсіздік монументі, Астанадағы үш би ескерткіштері қастерлі орындар санатында туристік нысандарға қосылады. Қазақ тарихындағы құнды мәдени ескерткіштер қатарына: [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]], [[Еңлік-Кебек ескерткіші|Еңлік-Кебек]] кесенелері, Ш.Уәлиханов, Қ.Мұңайтпасұлы мемориалдары, Сұлтан Бейбарыс, Құрманғазы және Д.Нұрпейісова, Абай, Абылайхан, Әлия мен Мәншүк, А.Иманов, І.Жансүгіров, С.Сейфуллин,  М.Әуезов, т.б. көптеген естелік орындар жатады.

----Республиканың әсем де әдемі жерлерінде бірнеше туристік базалар орналасқан. Оларға Іле Алатауындағы “[[Шымбұлақ]]” шаңғы базасы, Павлодар облысы [[Жасыбай]] көлі жағасындағы “[[Баянауыл]]”, [[Қарағанды облысы]]ндағы таулы-орманды “Қарқаралы”, Шығыс Қазақстан облысындағы [[Бұқтырма (бөген)|Бұқтырма]] бөгені жағасындағы “Алтай мүйісі”, [[Орал]] қаласы [[Жайық]] өзені маңындағы “Орал”, Қостанай облысындағы орманды-тоғайлы Наурызым алқабы, [[Түркістан облысы]] Бадам жазығындағы “Оңтүстік”, Көкшетау таулы аймағындағы “Золотой бор” базалары жатады. [[Қазақстан]]да белгілі туристік маңызы бар зоологиялық, ботаникалық қорықтар да жеткілікті. Оларға [[Алматы]] қорығы (кешенді), Іле атырауы (зоологиялық), [[Тарбағатай]] (зоологиялық), Жалтыркөл (зоологиялық), [[Ұлытау]] (зоологиялық), [[Бетпақдала]] (зоологиялық), Қарақия-Қаракөл (зоологиялық), Зеренді (зоологиялық) қорықшалары, [[Шарын]] каньоны (ландшафты – палеонтолық) және Шарын өзеніндегі “Шетен тоғайы” (ботаникалық), Күміс қылқанды орман (ботаникалық), Жаманшық тауы (геморфологиялық), Айғайқұм, Әншіқұм (геоморфологиялық), [[Жаңғақ]] тоғайы (ботаникалық), Бүркіттау шоқысы және Тұма бастаулар (гидрологиялық), т.б.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы,&quot;5 том&lt;/ref&gt;.

==Дереккөздер&lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{Қазақстан тақырыптарда}}

[[Санат:Қазақстандағы туризм]]


{{stub}}</text>
      <sha1>eoon3a0k4rx01q3rds2e3srg6svapoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жент (қала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49472</id>
    <revision>
      <id>3618873</id>
      <parentid>3544445</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20563" sha1="hmv04vvxpj91q8je508xqiqgikgax4r" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Жент қаласы 
|сурет         =  
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = 
|Мәртебесі     = Республикалық маңызы бар ескерткіш
|Мемлекет      = 
|Қазіргі жері  = {{KAZ}}, [[Қызылорда облысы]]
|Қалануы       =орта ғасыр
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = ''Дженд'', ''Жанқала''
|Халық саны    = 
|Қиралды       =  
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 33|lat_sec = 03
  |lon_dir = E |lon_deg = 64|lon_min = 05|lon_sec = 22
  |region        = 
  |CoordScale    = 
 |Позициялық карта 1 = Қазақстан
  |ПозКарта 1 ені    = 
  |crosses180        = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Жент қаласы''', ''Дженд'', ''Жанқала'' – [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген ортағасырлық қала орны. 

== Орналасқан жері ==
[[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]], [[Аққыр]] ауылынан оңтүстікке қарай 37 км жерде.

== Тарихи деректер ==
Орта ғасырларда Жент қаласы туралы &quot;Әлемдегі құт қонған мекен және исламның аса зор шекаралық аймағы&quot; деп атап кеткен. Бұл ортағасырлық қала мәдениетінің керемет сақталған үлгісі. Жент – [[Оғыздар|оғыз]] тайпалары тарихының [[Селжүк әулеті|селжұқ]]тар кезеңіне қатысты барлық жазбаларда, сонымен қатар [[моңғол шапқыншылығы]]ның алғашқы кезеңі туралы баяндалған деректерде кездесетін алып шаһар. Осы &quot;оғыз мәселесі&quot; деп аталатын мәселелерді оғыздар мен [[түрікмендер]]дің тарихын зерттеуші-ғалым С.Г. Агаджанов жете қарастырған.

Жент қаласымен көптеген тарихи маңызы бар оқиғалар байланысты. Солардың қатарында Х ғасырда селжұқтардың басын құрған оғыз бен түркмендердің бір бөлігінің Жент аумағына қоныс аударуы. Жент аумағындағы селжұқтарды Жанкенттің билеушісі Әли мен оның ұлы Шах-Меликпен қақтығыстырды, Жент пен [[Сырдария]]ның төменгі ағысын өзіне қарату мақсатындағы селжұқтар мен хорезмшах арасындағы соғысты, сонымен қатар [[Жошы хан|Жошы]]ның [[1220 жыл|1220]] жылы қаланы басып алып, онда өз билігін жүргізгені жөнінде айтуға болады. Моңғолдарға қарсы ерлікпен қарсы тұрған [[Хожант|Худжанд]] әмірі [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]]тің есімі қала атымен байланысты. Бұл танымал қаланың атымен бүкіл аймақ аталған. Тіпті [[Арал теңізі]] Жент көлі, ал [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] Жент шөлі деп те аталған.&lt;br&gt;
Қаладан Фахр ад-Дин Әли ибн Әбілқасым әл-Дженди (Джалал ад-Дин Манкубердінің уәзірі) секілді танымал тұлға шыққан. Ол туралы ан-Насави: &quot;оған тағдырдың өзі көмектесті, ол билік басында қалды және кез келгеннің қолы жете бермейтін жетістіктерге жетті. Мұндай жетістіктерді хорезмшах билігі кезеңіндегі көрнекті ақын, [[Хорасан]] мен [[Ирак]]қа танымал ерлері мойындаған, аты әлемді әйгілі Гийас ад-Дин Абу-л-Маджд Мұхаммад ибн ал-Хасан ибн Ибрахим ал-Дженди ие болған&quot; деп жазды. Ибн ал-Фуватидің деректерінде &quot;Ол керемет ақындардың бірі және оның өлең жолдары тамаша&quot; деп жазылған.&lt;br&gt;
Женттен шыққан ақындар мен жазушылардың арасында Якуб бин Ширине ал-Джунди мен Әбу Наср Ахмада бин Фазл бин Муса ал-Джанди де бар. Селжұқтардың басшысы да Жентте жерленген. Жентте атақты Шейх Баба атанған Камалиддина әл-Харезми (1273) қабірі болған. &lt;br&gt;
Жент хорезмшахтықтар үшін [[Хорезм]]ге мән бергендей маңызды болған.

== Жазбалар, зерттелуі ==
Моңғол шапқыншылығынан кейін қала тоқырауға ұшырайды. Бұл туралы 1273 жылы жазылған [[Жамал Қарши|Жамал әл-Карши]]дің жазбаларында кездеседі. Ол &quot;кезінде өте бай болған қаланың құлдырауы мен аянышты халін сипаттайды&quot;. Дегенмен, Жент қаласында тіршілік тоқтап қалмады. Сол уақыттың өзінде саудасы қайнаған қала базарына көпестер келіп, сауда-саттықпен айналысқан.&lt;br&gt;
XV ғасырдың басында жазылған &quot;авторы белгісіз&quot; тарихи шығармада XІV ғасырдың бірінші жартысындағы оқиғалар жөнінде баяндағанда Сасық Бұға ханның баласы [[Ерзен хан]] туралы былай жазылған: &quot;ол ақылды патша болды, әділ, әділетті және діншіл адам еді. Ол [[Отырар]], [[Сауран]], Жент және [[Баршынкент]] қалаларындағы медресе, ханака, мешіт және тағы басқа қайырымдылық құрылыстарының басым көпшілігін салдырған&quot;. [[Нумизматика]]лық материалдар мәліметтері бойынша қалада XVI ғасырдың алғашқы онжылдығында теңге соға бастаған.&lt;br&gt;
Жент туралы орыс, кеңес және қазақстандық зерттеушілердің біразы жазған. Олардың қатарында [[Петр Иванович Лерх|П.И. Лерх]], [[Василий Андреевич Каллаур|В.А. Каллаур]], [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]], [[Сергей Павлович Толстов|С.П. Толстов]], С.Г. Агаджанов, З.М. Буниятов, [[Карл Молдахметұлы Байпақов|К.М. Байпаков]]тар бар. Қызылордадан оңтүстік-батысқа қарай 115 км жерде, үлкен [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадария]]дағы Жанқала қаласындағы археологиялық зерттеулерді С.П. Толстов басқарған [[Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы]] [[1946 жыл|1946]], [[1958 жыл|1958]], [[1961 жыл|1961]] жылдары жүргізеді. Жұмыстардың нәтижесінде бұл ескерткіштің ортағасырлық Жентпен сәйкестігі анықталған.

== Қала сипаты, құрылысы ==
Жанқала қаласы орналасқан аймақ биіктігі 0,4 м көтеріңкі, батысқа қарай ойпаттау келген жазықтық. Қала суы оңтүстік-батысқа қарай ағатын Жаңадария өзені арнасынан батысқа қарай 6 км жерде орналасқан.&lt;br&gt;
Құрылымына қарай Жанқала қаласы үш бөліктен тұрады: Цитадель, шахристан және рабад. Қаланың цитаделі сыртқы қабырғамен қоршалған сарай мен бұрышта орналасқан солтүстік-шығыс мұнарасы бар бірнеше элементтерден тұрады. Енінің қалыңдығы 1 м болатын сыртқы қабырғалар сарайды қоршап жатыр және цитадель қабырғаларының ішкі көлемі 75×75 м құрайды. Шартты түрде сарай орны болып саналатын орталық құрылыстың көлемі 37×28 м. Диаметрі 8 м болатын сегіз қырлы мұнара цитадельдің солтүстік-шығыс бағытындағы сыртқы бұрышында орналасқан. Қаланың сыртқы қабырғасы ені 20 м болатын ормен қоршалған. Батыс шетінде ені шамамен 4 м болатын әуіздің орны байқалады. Цитадель қабырғасының бағыттары 15&lt;sup&gt;°&lt;/sup&gt; ауытқитын шамада дүниенің төр тарапымен бағыттас жатыр. Цитадельдің оңтүстігі мен батысындағы ордың орны жоғарғы жағынан көрінбейді. Цитадельге оңтүстік қабырғаның орта тұсындағы қақпадан кірген. Қабырғаның бұзылу пішіні мен сақталған бөліктерін ескерер болсақ, кірер қақпаның ені шамамен 5 м және ені қабырғамен ендес, екі жағы сыртқа шығыңқы пилондармен қорғалған. Цитадельдің сызығы бойымен, солтүстігі және оңтүстігі жағымен шығыстан батысқа қарай бағытталған ені 8 м, тереңдігі 3-5 м болатын екі канал жүргізілген.

=== Шахристаны ===
Қаланың шахристанының құлаған қабырғаларының ені 5 м. Қабырғаның барлық бөлігі қатты зақымдалған. Дегенмен, оның биіктігі 0,2 м-ден 3 м-ге дейін барады. Шахристанның көлемі 236370 ш/м шахристан қабырғасының бағыты цитадель қабырғасының бағытын қайталайды. Шахристан қабырғаларының оңтүстік, батыс және шығыс бөліктері тікбұрышты, ал пішіндері толықтай тіктөртбұрышты болып келген. Қабырғаның солтүстік жағы айтарлықтай сыртқа қарай шығыңқы келген. Шахристан аумағында бірнеше үлкен құрылыс орындары орналасқан. Олардың арасындағы екі үлкен нысан керуен сарайдың орны болуы мүмкін. 

=== Рабады ===
Қаланың рабады барынша ауқымды. Шығыстан батысқа қарай қабырғасының ұзындығы 1800 м, ал солтүстіктен оңтүстікке қарай 1500 м жерге дейін созылып жатыр. Рабадтағы құрылыстар жүйесіз. Бұл жерде маңызды алаңқайлар, көптеген бағытқа тармақталған су арналары іздері, діни ғимараттар, тұрғын жайлар, қоғамдық нысандар және кішігірім саяжайлардың орындары кездеседі. Рабадтағы құрылыс қалдықтары көбіне кішігірім төбелер түрінде сақталған және үстінде ыдыс сынықтары көп кездеседі.&lt;br&gt;
Рабадында орналасқан бедері едәуір жақсы сақталған құрылыс қалдықтары арасынан қала сыртында орналасқан керуен сарай (көлемі 30×25 м ) орны ерекше. Құрылыс қабырғаларының бағыттары цитадель қабырғаларының бағытына сәйкес келеді. Керуен сарай шахристанның сыртқы қабырғасынан жарты шақырым жерде, қаланың шығыс бөлігінде орналасқан.

=== Қосалқы құрылыстары ===
Қаланың оңтүстік-батысында сыртқы резиденция орналасқан. Оның атқарған қызметі көлемі 37×26 м болатын орталық құрылысы есебінен анықталды. Құрылыс қам кесек пен күйдірілген кірпіштерден қаланған. Оның айналасы 48 000 ш/м көлемде дуалмен қоршалған және көптеген кіші құрылыстар мен суғару жүйесі бар. Қала сыртындағы ор қалыңдығы 1 м болатын қабырғамен қоршалған. Шығыс қабырғасының орта тұсында ені 3 м портал пештак түріндегі қақпасы бар.&lt;br&gt;
Рабадтың солтүстік жағында қабырғамен (ені 0,7-0,8 м) қоршалған, ішкі құрылыстары байқалмайтын, көлемі 45000 ш/м болатын дуалмен қоршалған аймақ орналасқан. Қабырғамен қоршалған аймаққа аумағы 124×128 ш/м болатын айнала ормен қоршалған құрылыс қалдығы жалғасады.

=== Мешіттер ===
Қаланың шығыс жағында шахристанның сыртқы қабырғасына жақын жерде мешіттің қираған орны анықталды. Оның көлемі 9,7×9,7 м болатын михраб қабырғасы мен нишасы бар мешіт құландылары анықталды. Мешіт қабырғасы қам кесектен тұрғызылған. Мешіт еске алу қызметін атқарған секілді. Бұлай ойлауға осы ескерткіштің төңірегінде орналасқан өсімдік сипатты өрнектелген, сырлы қыштармен безендірілген, күйдірілген кірпіштен қаланған екі кесененің құландылары түрткі болды.&lt;br&gt;
Қаланың оңтүстік бөлігінде, сонымен қатар рабад аумағында қыштан қаланған тағы бір мешіттің құландысы анықталды. Мешіттің көлемі 12,3×7,3 м, михраб орналасқан қабырға мен михраб нишасы жақсы сақталған. Мешіттің қабырғалары қам кесектерден қаланған. Мешіт тұрған аймақ шамасы сиынатын орын болса керек. Өйткені мешітке жақын жерден күйдірілген кірпіштерден тұрғызылып, қабырғалары өсімдік нақышындағы штамп өрнегі салынған сырлы тақталармен қапталған екі кесененің орындары анықталды.&lt;br&gt;
Қаланың оңтүстік жағындағы рабадтың аумағынан күйдірілген кірпіштен тұрғызылған тағы бір мешіттің қираған орны анықталды. Мешіттің көлемі 12,3×7,3 м, екі залы бар. Сыртқысы көрхана, ішкі жағында мешіттің өз бөлмесі. Жеке иеліктер, кесенелердің т.б. түрлі құрылыстар мен бос жатқан жерлер рабад аумағында шашырап орналасқан.&lt;br&gt;
Рабадтың құрылыстары тығыз орналаспаған. Ол ашық кеңістіктерге, ашық далаларға, әртүрлі бағыттағы арналарға бөлініп жатыр.

== Қаланың суландыру жүйесі ==
Қаланың суландыру жүйесі Жаңадариядан шығарылатын ірі оманарық (бас арық) арқылы жүргізілген. Оманарықтардың сызығы батыс бағытында тартылып, қала аумағына жетпей, екінші қатардағы үш-төрт үлкен арықтарға бөлінген. Осындай тармақтардың бірі тағы да үшінші қатардағы бірнеше арыққа, көлемі бойынша бірінші және екінші қатардағылардан қалыспайтын арықтарға тармақталған. Арықтардың бірі шахристанның ортасынан қиып өтіп, оны солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөліп жатыр. Шахристан аумағында, оның батыс жағында осы арыққа, тағы үш арыққа бөлінетін, рабадтың батыс жағы мен одан ары артық су кететін су үлестіруші салынған. Шағын арықтар қорғаныс орларына, егістік пен бау-бақшаға су жеткізген. Осындай көптеген арықтарға байланысты құрылыстардың басым бөлігі биік жерлерге орналасқан.&lt;br&gt;

Жанқала қаласы Республикалық маңызы бар тарих пен мәдениет ескерткіші. ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралардың алдын ала тізіміне &quot;Жібек жолы&quot; сериялық трансұлттық номинация компоненті бойынша [[2012 жыл|2012]] жылы енгізілген.&lt;ref&gt;Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}
[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]</text>
      <sha1>hmv04vvxpj91q8je508xqiqgikgax4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Варвара Ивановна Бондарева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51516</id>
    <revision>
      <id>3618532</id>
      <parentid>2559299</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T00:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3618532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2268" sha1="1kzojbeqgsx99smo5xjc01b4qv1i9l6" xml:space="preserve">'''Варвара Ивановна Бондарева''' ''(17 желтоқсан 1903 жылы, [[Ресей]], [[Дондағы Ростов]] қаласында туған)'' – [[ветеринария]] ғылымының докторы ''(1964 жылы)''.

[[Қазақ Ұлттық Аграрлық Университеті|Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын]] ''(1932 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті)'' бітірген. [[Шығыс Қазақстан облысы|Семей облысы]] (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) және [[Алтай]] аймағы шаруашылықтарында мал дәрігері ''(1932–38 жылдары)'', [[Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институты]]ның кіші, аға ғылыми қызметкері ''(1938–60 жылдары)''. ''1960 жылдан'' [[Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы]]ның [[Зоология институты]]нда аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді.&lt;ref&gt;“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том&lt;/ref&gt;

==Шығармалары==

1. &quot;Ценурозные инвазии домашних и диких животных&quot;, Аламаты, 1964;

2. &quot;Многокамерный эхинококкоз и меры его профилактики&quot;, Алматы, 1968.

==Сілтемелер==

1. [http://lists.memo.ru/d5/f64.htm «Бондарева Варвара Ивановна»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131052617/http://lists.memo.ru/d5/f64.htm |date=2011-01-31 }}

==Дереккөздер== 
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:17 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1903 жылы туғандар]]
[[Санат:Дондағы Ростовта туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ветеринарлары]]
[[Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>1kzojbeqgsx99smo5xjc01b4qv1i9l6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салжұқ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56782</id>
    <revision>
      <id>3618910</id>
      <parentid>2480750</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1299" sha1="9qs4dez09oeprcjh4sk5tberti3n7x2" xml:space="preserve">'''Салжұқ''' (902 - 1009) — [[түрік]]-[[оғыз]]дардың [[қынық]] тайпасының басшысы, ''[[Селжүк әулеті]]''нің негізін салушы. 


Салжұқ әкесі сияқты [[түркі]]-[[оғыз]]дар билеушісіне (жағбу) қызмет атқарды. Кейін Салжұқ билеушімен келіспей, жақтастарымен бірге [[Сырдария]]ның төменгі ағысындағы [[Жент]]ке қоныс аударды. 10 ғасырдың аяқ шенінде [[ислам]] [[дін]]ін қабылдады. Салжұқ ұрпақтары [[оғыз]]-салжұқтар қозғалысына басшылық етті. Бұл қозғалыс нәтижесінде ''[[Салжұқ сұлтандығы]]'' қалыптасты.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7 - том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Селжұқ әулеті]]
[[Санат:902 жылы туғандар]]
[[Санат:1009 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия тарихы]]
[[Санат:Түрікменстан тарихы]]
[[Санат:Хазар қағанаты]]</text>
      <sha1>9qs4dez09oeprcjh4sk5tberti3n7x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Селжүк әулеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56787</id>
    <revision>
      <id>3618918</id>
      <parentid>3261932</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3677" sha1="teg7cqwauk22hh7uh14hx616r37uz1p" xml:space="preserve">[[Сурет:Seljuk Empire locator map.svg‎|thumb|right|400px|1092 жылғы [[Ұлы Салжұқ империясы]], [[Мәлік шах I]] өлгеннен соң&lt;ref&gt;{{cite book|last=Black|first=Jeremy|title=The Atlas of World History|publisher=Covent Garden Books|year=2005|location=American Edition, New York|pages=65, 228|isbn=9780756618612}} This map varies from other maps which are slightly different in scope, especially along the Mediterranean and the Black Sea.&lt;/ref&gt;]]
'''Салжұқ әулеті''' ({{lang-fa|آل سلجوق}} ''Āl-e Saljuq''; 1038 — 1194) — түркі-оғыз [[әскер]]інің сол қанатын құраған қынық тайпасынан шыққан әулет. Әулеттің негізін қалаушы ''[[Салжұқ]]''. Олардың әуел бастағы атамекені Оңтүстік-батыс [[Қазақстан]] аймағы мен [[Сырдария]]ның орта саласы болған. Кейбір топтары [[Сығанақ]] пен [[Қаратау]]ды мекендеген. 10 ғасырдың орта шенінде басқа [[оғыз]] тайпаларымен қақтығысып қалған салжұқтар [[Сырдария]]ның төменгі саласына қоныс аударып, [[ислам]] [[дін]]ін қабылдады. Олар 1010 — 32 ж. [[Зарафшан]] мен [[Нұрата]] тауларына қарай ойысты, 1038 — 40 ж. ''[[Ғазнауи сұлтандығы]]нан'' [[Хорасан]]ды ([[Иран]]ның солтүстік-шығыс облысы) тартып алып, ''[[Салжұқ сұлтандығы]]н'' құрды. Салжұқтардың алғашқы билеушілері ағайынды [[Тоғрылбек]] (1038 — 63) пен [[Шағрыбек]] (1038 — 59) болды. Салжұқ әулетінің белгілі сұлтандары: [[Алып Арслан]] (1063 — 72), [[Мәлік шах I]] (1072 — 92), [[Санжар сұлтан]] (1118 — 57). 11 ғасырдың аяғына қарай Салжұқ әулеті билеген [[мемлекет]] әлсіреп, ұсақ иеліктерге бөліне бастады. 12 ғасырдың аяғына қарай Салжұқ әулетінің билігі мүлдем жойылды&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7 - том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Лембтон Э. К., Ирандағы селжұқтардың қоныстану аспектілері // Мұсылман әлемі 950 — 1150, М., 1981;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Агаджанов С. Г., Государство сельджукидов и Средняя Азия в ХІ—ХІІ вв., М., 1991.&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Borj-toghrul.jpg|[[Тұғрыл мұнарасы]], [[Тегеран]]дағы 12 ғ. ескерткіші.
Сурет:Ewer from Herat, Khorasan, dated 1180-1210 CE.jpg|{{small|Селжүк дәуірінің өнері: Гераттан құмыра, 1180-1210 жж. [[Британ мұражайы]].}}
Сурет:Male_royal_figure,_12-13th_century,_from_Iran.jpg|Салжұқ ақсүйек бас мүсіні, 12–13 ғасырлар, [[Иран]]. [[Нью Йорк өнер мұражайы]].
Сурет:Shatranj.jpg|{{small|[[Шатрандж]] шахмат жинағы, жылтыратылған ыдыс-аяқ, 12 ғасыр, Ираннан. Нью-Йорк Метрополитен өнер мұражайы.}}
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

[[Санат:Селжұқ әулеті]]


{{stub}}</text>
      <sha1>teg7cqwauk22hh7uh14hx616r37uz1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстанның ежелгі қалалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57761</id>
    <revision>
      <id>3618797</id>
      <parentid>3469444</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28048" sha1="e1sqj7pp8g5r0pnq1yhjeh78ypf1yv8" xml:space="preserve">'''Қазақстанның ежелгі қалалары''' – жазба деректемелер мен археологиялық материалдар нәтижесінде анықталған байырғы қоныс орындары, қала жұрттары. 6 – 9 ғасырларда Оңтүстік Қазақстан мен Оңтүстік-Батыс Жетісуда қала мәдениеті жақсы дамыды. Саяси жағынан бұл аймақтар түрік әулеттеріне бағынды және реті бойынша [[Батыс түрік қағанаты|Батыс Түрік]], [[Түргеш]], [[Қарлұқ қағанаты|Қарлұқ]] қағандықтарының құрамына енді. Бұл кезеңде көшіп жүретін жер аумағы шектеліп, көш жолдары қалыптасты, тұрақты қыстаулар мен жайлаулар орнығып, егіншілік пайда болды, отырықшы кедейлер тобы бөлініп, жекелеген рулық топтар отырықшылыққа көшті. Мемлекеттік төрешілдік аппарат құрылып, ортақ тіл мен жазу қалыптасты, сауда және дипломаттық  байланыстар дамыды. Осындай жағдайда әкімшілік және қолөнер, сауда, мәдениет орталығы ретінде қалалар салына бастады. Оңтүстік Қазақстандағы ең ірі қала Исфиджаб саналады. Ол 629 ж. Сюань-Цзянның жылнамасында “Ақ өзендегі қала” атымен алғаш аталады. Кейін Махмұт Қашқари Сайрам – ақ қаланың аты (әл-Мединат әл-Байда), ол Исфиджаб деп, кейде Сайрам деп те аталғанын жазады. Сайрамнан Шашқа баратын жол бойында 8 – 10 ғасырларда Газгирд (Қазығұрт) болған. Исфиджабтың шығыс жағында Шарап, [[Будухкет]], [[Тамтаж]], Абараж, Жувикат қ-лары мен елді мекендері орналасқан. Шарапқа – Төрткөл Балықшы, Будухкетке Қазатлық қалаларының жұрты сай келеді. Тамтаж, Абараж – керуен сарайлары іспетті. Арыстың төменгі ағысында орталығы Отырар қ. болған Фараб (Отырар) өңірі жатты. Отырар аты (Отырарбенд) 8 – 9 ғ-лардағы жазба деректерде аталады. Оның Фараб, Тарбанд секілді атаулары да бар. Отырардан төменірек Сырдария бойындағы Шауғар өңірінде сол аттас орталығы болған. Шауғар қаласы(соғды тілінен аударғанда “Қара тау”) Түркістанның оңтүстік-шығысында 8 км жерде орналасқан Шойтөбе қаласының орнында болған.

[[Сурет:Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi, Turkestan 2007.jpg|left|thumb| alt=A.|270 px|[[Түркістан]] қаласы]]

Оңтүстік-Батыс Жетісуда қалалардың өркендеуіне, қолөнері мен егіншіліктің және құрылыс техникасының дамуына Соғды ұрпақтарының елеулі әсері болды. 8 ғ-дың 2-жартысында олар Шу, Талас жазықтарына көптеп қоныстана бастады. Соғдылық саудагерлер Иран мен Византияны [[Шығыс Түркістан]]мен жалғастыратын [[Ұлы Жібек жолы]]ның бойына сауда қоныстарын салды. Осындағы [[Тараз]] және [[Суяб]] қалалары Қазақстаннан тыс жерлерге де мәлім болды. Жазба деректерге қарағанда 7 – 13 ғ-ларда осы жол бойындағы [[Аспара]], [[Шігілбалық]], Атын, [[Семекина]], [[Талхиз]], [[Мерке]], [[Құлан]], [[Исфиджаб]], [[Усбаникет]] және басқа қалалар да маңызды рөл атқарды. Бұл қалаларда ұсталық, зергерлік, былғары өңдеу, қыштан ыдыс жасау кәсібі өркендеді. Тұрғындары егін шаруашылығымен айналысып, бидай, тары егіп, бақ, жүзім өсірген. 9 – 10 ғасырларда солтүстік-шығыс Жетісуда да қалалар салына бастаған. Іле өз. бойындағы көшпелілер қоныстарының орнына пайда болған бұл қалалар тез арада-ақ қолөнері мен сауда орталығына айналды.

[[Сурет:Ancient Taraz Kazakhstan.jpg|thumb| alt=A.|270 px|[[&quot;Ежелгі Тараз қаласы&quot;]]]]
9 ғасырларда және 10 ғасырдың 1-жартысында [[Жетісу]]да билік қарлұқтар  қолына өтуіне байланысты көшпелі халықтар отырықшылыққа жедел көше бастады. Көшпелі тайпалардың ақсүйектері құнарлы жайылымдарды басып алу, соғыс жорықтары және сауда арқылы байыды. Қоғамның қарапайым мүшелері топ-тобымен отырықшылыққа көшіп, егіншілердің, қолөнершілердің қатарын толықтырды. Осыдан барып үлкенді-кішілі елді мекендер мен қалалар көбейе бастады. 9 – 12 ғасырларда қоғамның өндіргіш күштері үлкен қарқынмен өсті. Орта Азия мен Қазақстандағы саяси билікті басып алған Қарахан әулеті феод. қатынастардың қалыптасуына ықпал жасады. Осы кезде қалаларда діни орындарға арналған құрылыстар, ақсүйектердің сарайлары, су құбырлары, тазалық жүйелері салынды. Жаңа қалалар пайда болды. Әсіресе, Оңтүстік Қазақстанда қалалар көркейе түсті. Бұрын 5 – 7 га-дан аспаған Отырар рабадының аумағы 170 га-ға дейін жетті.

Кең көлемдегі қазба жұмыстары Оңтүстік Қазақстандағы қала мәдениеті ескерткіштерінің типологиясын жасауға мүмкіндік береді. Аумағы 30 га-дан асатын қала жұрттарына Сайрам (Исфиджаб), Шортөбе немесе Қараспан-1 (Осбаникет), Отырартөбе (Отырар), Құйрықтөбе (Кедер), Шойтөбе (Шауғар), Жанқала (Жанкент, Янгикент), Сунақ-Ата (Сығанақ), Құмкент жатады. Аумағы 15 га-дан 30 га-ға дейін жететін қалалар – Бурух, Хурлуг, Жумишлағу, т.б. 15 га-ға дейін жететін қала жұрттарына Шарапхана (Газгирд), Бұлақ-Қоғал (Манкент), Тамды (Берукент), Қазатлық (Будухкет), т.б. жатады. Осы қалалардан басқа Сырдарияның орта ағысында 6 – 9 ғ-лардың бірінші жартысына тән мәдени қабаттары анықталған бір топ қала жұрттары жатыр. Қазақстанның оңтүстігінде жалпы саны 27-ге жететін осындай қала жұрты бар. Қазақстанның оңт-ндегі қала жұрттарына құрылымында – ішкі қамал (цитадель); шахристан (дуалмен бекіндірілген қала) және рабад (қала төңірегіндегі сауда-қолөнер орны) болатын топография тән. Шахристанда бай шонжарлардың, ірі саудагерлер мен дінбасылардың үйлері, сарайлар орналасты. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың ерте орта ғасырлардағы қалаларының жұрттарын анықтаған кезде мынадай белгілердің жиынтығы: көлемі мен құрылымы (қамал және бүкіл көлемі немесе қамал мен шахристан); бекіністері; мәдени қабатының байлығы; археол. кешені пайдаланылады. Осындай сан және сапа белгілеріне сүйенгенде, Оңтүстік Қазақстандағы алдыңғы орта ғасырлардағы барлық қалалар саны 33 болды.

[[Сурет:Aktobe's coat of arms.jpg|left|thumb| alt=A.|250 px|[[Ақтөбе]] қаласы]]

Алайда, Оңтүстік Қазақстанның барлық қалалары неғұрлым кейінгі уақытта да өмір сүргендіктен, қала орындарының кейінгі мәдени қабаттары ертедегі қалалардың көлемін анықтауға және олардың үлгілерін жорамалдауға мүмкіндік бере бермейді. Жетісудың оңт.-батысында, керісінше, бұған толық мүмкіндіктер болды. Жазбаша деректемелерге қарағанда, мұнда 7 – 10 ғасырларда 27 қала мен қоныс болған, олардың көпшілігі нақты қала жұрттарымен сәйкестендірілді.

Ал [[Шу]] және [[Талас]] аңғарларындағы аумақта барлығы 36 қала жұрты табылып, олардағы 7 – 9 ғасырлардың мәдени қабаттары анықталды. Қалалар кейінгі кезге дейін өмір сүрген. Олардың топографиясында өзіндік ерекшелік кездеседі. Қала жұрттарында қамал мен шахристаннан тұратын “орталық бөлік” ерекше көрінеді. Орталықтағы құлаған үйінділерге ұзындығы 3 км-ден ондаған км-ге дейін жететін дуалмен қоршалған аумақ жапсарласып жатады. “Ұзын дуалды” қалалардың орналасуында қатаң заңдылық бар: [[Талас]] аңғарында олар бір-бірінен 15 – 20 км қашықтықта, аңғарлардың ең қолайлы жерлерінде, Таласқа ұсақ тау өзендерінің құятын сағаларында орналасқан. Шу аңғарында қалалардың орналасу заңдылығы одан да айқын – он үш қала тау етегіндегі аймақта тау өзендері ағып шығатын жерлерде бір-бірінен 15 – 35 км қашықтықта орналасқан; қалғандары Қырғыз жотасы тауларынан өзендердің Шуға келіп құятын жерлерінде солтүстік Жақтағы ішкі тізбекті құрайды. Қалаларды сипаттап топтаған кезде қала орындарының көлемі мен топографиясы және жазбаша деректердің мәліметтері пайдаланылуы нәтижесінде қалалар үш топқа бөлінеді. Бұлар: астаналық және ірі қалалар – Тараз, Суяб, Невакет және Нұзкет, олар Жетісудың оңт.-батысындағы Жамбыл, Ақбешім, Қызылөзен және Шитөбе сияқты ірі қала жұрттарына сәйкес келеді. Орташа топқа Таластағы Ақтөбе қ-ның жұрты деп саналатын Текабкет және тиісінше: Сус – Шалдовар, Мерке, Аспара, Жол – Соқылық, Харранжуван – Беловодск бекінісі, Жақ – Сарығ – Грозненское жатқызылды. Шағын қалаларға жататындар: Құлан – Луговое, “Түрік қағанының ауылы” – Шөміш, Кірмірау – Покровское. Ірі қалалардың төңірегінде орналасқан ондаған ескерткіштерді қоныстарға жатқызуға болады. Шу-Талас өңірлерінде орналасқан 403 ортағасырлық қалалар мен мекендердің 240-ның тарихи-топографиялық құрылымдары зерттелген. Мұндағы негізгі қалалар [[Жікіл]], [[Балу]], [[Шелже]], [[Такабкет]], [[Көл]], Кендек, [[Ақтөбе]], Төлек, Сус, т.б. Шу аңғарында Баласағұн қ. жетекші орынға шығып, астана рөлін атқарған. Ол 10 – 11 ғ-ларда хан ордасы ретінде қалыптасқан. Оның орнында неғұрлым ерте кезеңдегі қала жұрты бар. Бұл өлкеде осынша көп жаңа қалалардың пайда болуы ауданда отырықшылық пен қала өмірінің дамығанын көрсетеді. Солт.-шығыс Жетісуда 9 – 13 ғ-дың басында қалалар саны артқан. Егер 9 – 10 ғ-ларда мұнда 10 ғана қала болса, 11 – 13 ғ-лардың басында олардың саны 70-ке дейін көбейген. 10 ғ-дағы деректер Іле аңғарының сол жағалауында орналасқан екі қала – [[Талхиз]] (Талхар, Талғар) және Лабан қ-лары туралы мәлімет берсе, 11 – 13 ғ-лардың басындағы деректерде Екі-Оғыз, Қаялық, Ілебалық, т.б. қалалар аталады. Солт.-шығыс Жетісудағы барлық қала жұрттары “төрткөл” аталатын үлгіге жатады. Олар тік бұрыш, трапеция түрінде жоспарланған немесе дөңгелек болып келеді, жалпы жер бетінен сәл дөңестеніп тұрады және барлық жағынан бұрыштары мен мұнаралары бар дуалдармен қоршалған.

----

Төрткөлдер солтүстік-шығыс [[Жетісу]]ға ғана емес, сонымен қатар оңтүстік-шығыс Жетісуға, [[Тянь-Шань]]ға, Орталық  Қазақстанға, [[Тува]] мен [[Моңғолия]]ға таралған. Осы үлгідегі немесе біршама өзгеше жоспарланған қала жұрттары Сырдарияның төм. ағысында, Азов т. маңында кездеседі. Олардың типологиясы жөнінде әр түрлі көзқарастар бар. [[Тянь-Шань]]дағы Қошайқорған мен Шырдабек сияқты ірі қалалардың жұрттары орда-қалалар деп саналады. [[Ыстықкөл]] қазаншұңқырының төрткөлдері бекіністер және ауылдық қоныстар деп есептеледі. Сырдарияның төм. ағысындағы суреттеліп отырған үлгідегі қала жұрттары ауылдық мекен жайлар мен қала үлгісіндегі қоныстар деп саналады. Солт.-шығыс Жетісу төрткөлдері үш топқа бөлінеді.

Біріншісіне:

*[[Қойлық (қала)|Антоновка]], [[Дүнгене]], Шілік;

Екіншісіне:
*[[Талғар]], [[Сүмбе]], [[Ақмола]] енгізілген;

Үшіншісіне:

*[[Алматы]], [[Лавар]], Қапал, [[Бояулы]], [[Ақтам]], [[Арасан]].
Бірінші топқа аумағы 30 га-дан асатын қалалар енеді.

Бұлар – көп қабатты ескерткіштер, мәдени қабаттарының қалыңд. 2 – 3 метрге дейін жетеді және одан да қалың. Қазба жұмыстары кезінде қала жұрттарынан алуан түрлі керамика, әйнек, теңгелер, қолөнер шеберханалары мен өндірістік күл-қоқыстар табылды, бұлар мұнда қолөнер мен сауданың дамығанын дәлелдейді. Бұл қалалар жұрттарының кейбіреулері нақты қалаларға: Антоновка – Қаялыққа, Дүнгене – Екі-Оғызға баланады. Олардың ішіндегі ең ірісі қарлұқ жабғуының астанасы Қаялық ретінде танылған – [[Қойлық (қала)|Антоновка]]. Бірінші топты құрайтын төрткөлдер ірі қалалар және астаналық орталықтар болып табылады. Екінші топтағы қалалардың аумағы 10 га-дан 30 га-ға дейін жетеді. Үшінші топ қалаларының аумағы 10 га-ға да жетпейді. Мұндай қала жұрттарының құрылысы Жақсылық қ-ның орнын кең көлемде қазған кезде зерттелді. Оларда тұрғын үйлер дуалдар іргесіне, ішкі жағында орналасады, ішкі аулалар бар. Іле қалалары жұртының бұл тобын бұрынғы көшпелілер мен жартылай көшпелілердің ауылдық қоныстары деп санауға болады. Кейбіреулері керуен-сарайлар болуы мүмкін. Сарыжас, Быжы және Айнабұлақ сияқты бірнеше қаланың жұрты бір-біріне жақын орналасқан екі немесе тіпті үш бекіністен тұрады. Олар әдетте жолдардың түйіскен тұсына салынған.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

----

[[Сурет:Arystan-Baba.jpg|thumb|alt=A.|250 px|Отырар қаласындағы Арыстанбаб кесенесі]]

Бұл кезеңде отырықшы және қала мәдениеті Қазастанның орт. және шығыс аймақтарына қарай ойысқан. Қазақстанның батысында қоныстар пайда болған. Орталық Қазақстанда, Нұра, Кеңгір және Жезді аңғарларында, Ұлытау етегінде ондаған төрткөлдер табылды, мұнда жүргізілген қазба жұмыстары олардың әкімш., қолөнер-сауда және а.ш. сипатын көрсетеді. Шыңғыс хан шапқыншылығы және одан кейінгі Шыңғыс хан ұрпақтары арасындағы соғыстар салдарынан Іле, Шу, Талас алқаптарындағы қалалардың көбі қирап, біржола жойылып кеткен. Италия елшісі Плано Карпини Сырдария жағалауында болғанда, бұл жерлерден көптеген қираған қалалар мен мекендерді кездестіргенін жазды. Француз королі Людовик ІХ-ның елшісі Виллем де Рубрук 1253 ж. моңғол ханы Мөңкеге бара жатып, Іле алқабы арқылы өткенде жазған күнделігінде жоғарыда аталған жазықта бұрын көптеген қалалар болғанын, олардың көбін мал жайылымына айналдыру үшін татарлардың қиратқанын жазады. Сырдария мен Қаратаудағы 13 ғ-да жермен-жексен етіліп, тоналған қалалар – Түркістан (Иасы), Отырар, Сығанақ, Созақ, Құмкент, Жент және Жаңакент 14 – 15 ғ-ларда Темір мен оның ізбасарларының солтүстік-шығысқа жасаған жаугершілік жорықтарында бекініс қамалдары болып, одан кейін қолөнер және сауда орталығы, хандардың резиденциясына айналған. Олар қазақ хандарының өмірінде маңызды рөл атқарды. 15 – 16 ғ-ларда Қазақ хандығының қалыптасу және нығаю кезеңінің күрделі саяси оқиғалары жағдайында, жерді игеру барысында қазақтардың этникалық аумағының қалыптасуы аяқталды. 13 ғ-дың 2-жартысы – 14 ғ-да айтылатын қалалар саны 20-ға дейін, ал мезгілі 15 ғ-дың 2-жартысы – 18 ғ-дың басына жататын қала жұрттары 23-ке дейін азайды. Жалпы алғанда, 9 – 12 ғ-лармен, қала мәдениеті барынша гүлденген уақытпен салыстырғанда, Оңтүстік Қазақстанның жазбаша деректемелер бойынша белгілі қалалар саны 3 еседей, ал қала жұрттарының саны 6 еседей азайып кеткен. 16 – 17 ғасырларда аймақтың саяси және экон. өмірінде Аркөк, [[Қожан]], [[Аққорған]], [[Үзкент]] сияқты қалалар маңызды рөл атқара бастады. [[Сайрам]] өркендеді. 15 – 18 ғасырларда [[Түркістан]] – қазақ хандарының астанасы, одан бұрын [[Сығанақ]] пен Сауран Ақ Орданың орталығы болды. 13 – 14 ғасырларда бұл қалаларда үлкен құрылыс жұмыстары жүргізілді, мешіттер, медреселер, басқа да қоғамдық архит. құрылыстар салына бастады. Түркістанда теңге соғылды. Мұнда Әмір Темірдің бұйрығы бойынша Қожа Ахмет Иасауи қабірінің үстіне кесене тұрғызылды, қала аймақтың ресми идеол. орталығына айналып, қауырт өсті.

[[Отырар]]да да теңге соғылғаны туралы деректер бар. Мұнда ‘’Арыстан баб кесенесі’’ салынды. 14 – 15 ғасырларда Отырардың орталығында үлкен мешіт салынып, жұмыс істеген. Отандық археологтар ізденістерінің нәтижесінде 16 ғ-дың аяғы 17 ғ-дың 80-жылдарындағы Отырар қ-ның халқына демографиялық есептеулер жүргізілді.  Отырар қ-ның 16 – 17 ғасырлардағы аумағы 20 га-ға  тең. Оның төрттен бір бөлігін алаңдар, көшелер, шаруашылық жайлар алып жатқан. Махаллаларда (100 шақты) орта есеппен 45 – 63 адам тұрған, ал қаладағы барлық тұрғындар саны 4500 – 6300 адам немесе орта есеппен 5500 адам өмір сүрген. Сығанақ (20 га) пен Созақта (22 га) да тұрғындар саны осындай. Көлемі 35 га болатын Түркістанда 170 махалла болған, оларда 9180 адам тұрған. Көлемі жағынан Сауран Отырардан екі есе үлкен, онда 11000-дай адам, ал Сайрамда (28 га) 7560-тай адам болған. Қарасаманда (6 га), Иқанда (6,7 га), Қарнақта (4,5 га), Қарашоқта (5 га), Сүткентте (6 га), Аркөкте (7 га), Қотанда (7 га), Үзкентте (9 га), Аққорғанда (8 га) 1500-ден 2000-ға дейін тұрғындар тұрып, махаллалар саны 20-дан 40-қа дейін жеткен.

Жақанкентте, Суриде, Жүнкентте, Құжанда, Қарақұрымда және Раң сияқты баламасы табылмаған, көлемі 1 – 2 га-ға дейін жететін қалашықтарда 800 – 1000-дай адам тұрған. Жалпы, 16 – 17 ғ-лардың үш ширегі кезеңінде Қазақстандағы қала халқының саны 70 мыңнан аспаған. 17 – 18 ғ-лардағы жоңғарлар шапқыншылығы Қазақстан қалаларының экономикасын құлдыратты. Қазақстандағы  орта ғасырлардағы елді мекендер мен қала-лар, мұнда қалалық мәдениет пен өркениеттің ежелден қалыптасып, дамығандығын көрсетеді.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}
Қазақ жерінде көне қалалар бар.Ол қалаларда көбіне ірі,тарихи оқиғалар орын алған.Әр көне қаланың өзіндік ерекшелігі бар.Қалаларды қорғауға және жөндеу жұмыстарына көбірек мән беріледі.

[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]</text>
      <sha1>e1sqj7pp8g5r0pnq1yhjeh78ypf1yv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антиденелер тәнділігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61297</id>
    <revision>
      <id>3618763</id>
      <parentid>2251205</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1044" sha1="tqmr4487l70c8nlb7cy2bgk9amn6l2g" xml:space="preserve">'''Антиденелер тәнділігі''' — антиденелер мен иммундығы жетік торшалардың тек өзіне тән немесе туыстас антигендермен байланысуы және оларды басқа антигендік құрылымдардан ажырату қасиеттері.

Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік.
&lt;ref&gt;Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Вирусология]]
[[Санат:Иммунология]]
[[Санат:Генетика]]
[[Санат:Молекулалық биология]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>tqmr4487l70c8nlb7cy2bgk9amn6l2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Отырар алқабының тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70428</id>
    <revision>
      <id>3618798</id>
      <parentid>2955374</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51214" sha1="hgxxrgnbd2tym143wo3gqx6lzy1gv7r" xml:space="preserve">[[Сурет:BC 700MiddleEastEn.gif|right|thumb|Отырар алқабының картасы]]
Отырар алқабын ежелгі [[адам]] баласы бұдан 1 миллион жылдай бұрын мекендеген. Муны аймақта және [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] сілемдерінде жүргізілген [[археология]]лық зерттеулер айғақтап отыр. Жалпы, адамның өмір сүру дәуіріне байланысты жер [[тарих]]ындағы төрттік (антропогендік) дәуір бұдан 2 миллионнан аса жыл бұрын басталған. Бүл кезде [[Қазақстан]]да ірі палеогеографиялық өзгерістер болып, тау түзілу үдерістері жүрген. Төрттік дәуірде [[климат]] талай рет өзгерді. [[Томал]] антропогеннің алғашқы кезеңдерінде климат біршама жылы болды.

==Тас дәуірі==
[[Сурет:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|right|thumb|Тас құралдары]]

[[Палеонтолог]] мамандардың зерттеулері ерте плейстоценде [[Отырар]] мен [[Түркістан]] шұраттарында [[мосбах жылқысы]], [[мерк мүйізтұмсығы]], [[алып түйе]], [[трогентериев]] немесе [[вюст піл]]іне [[туыстас піл]], [[плейстоцен есегі]], [[Шетензак бизоны]], [[арқар]], [[страус]], [[теңіз хайуанаттар]] мен [[ұсак кемірушілер]] тіршілік еткендігін көрсетіп берді. [[Тіказулы орман пілі]] [[өзен]]дер аралығындағы [[орман]]дар мен қалың бұталар арасын, [[бизон]], [[эласмoтерия]], [[жалпақ маңдайлы бұлан]], [[марал]], бұғы өзендердің тоғайлы түбектері мен шөбі биік жазықтықтарды, алып түйелер шөлді жерлерді, жылқылар далалы аймақтарды мекендеді. Бұлар ежелгі адамның негізгі [[аңшылық]] нысаны еді. Түркістан маңындағы [[Қошқорған]], [[Шоқтас ескерткіштері]]нен тас құралдарымен қатар осы кезде тіршілік еткен түз аңдарының сүйектері де аршып алынған. Бүл ескерткіштер әзірге Оңтүстік Қазақстандағы ең көне дәуірлерді қамтитын археологиялық нысандар болып табылады. Ескерткіштердің ерекшелігі сол, олар [[травертиндік сақина]] құрған су көздерінде орналасқан және тас құралдары — жергілікті &quot;микроиндустрия&quot; кешенін құрайды. Травертинді ескерткіштер [[Еуразия]]да өте аз. Олардың абсолют мерзімі біздің заманымыздан бұрынғы 1 миллион жылдардан біздің заманымыздан бұрынғы 200 мың жылдықтар аралығында. Қошқорған фауналық кешені мен тас артефактілерінің ең ерте кезеңі 500-750 жылдарды қамтиды. Тас құралдары [[өзектас]], [[өзектас пішінді бұйымдар]], [[леваллуа жарықшақтары]], [[үшкіртастар]], [[малта тас сынықтары]], тас тіліктері мен жаңқалары, [[қырғыш]], теңізібойы заттардан тұрады. Мұндай еңбек құралдарын ежелгі адамдар аңшылықта, күнделікті тұрмыста пайдаланған.

===Палеолит===
[[Ашель мустье]] және кейінгі [[палеолит]] дәуірлеріндегі ескерткіштер Қазақстанның Оңтүстік аудандарынан көптеп табылған. Мысалы, [[Шәуілдір]]ден батысқа қарай 10 км жердегі [[Ақсу—Арыс тұрағы]]нан [[тас жаңқа]], [[қол шапқы]], [[өзектас]], теңізі бойынан бұйымдар жинастырылған. Сондай-ақ, [[Арыс]], [[Шаян]], [[Арыстанды]] теңіздері бойынан өзендер бойынан палеолит дәуіріне жататын ескерткіштер ашылған. Көбінде леваллуа техникасы ұзақ жылдар бойы сақталып келген. Әсіресе назар аударуға лайық бірегей ескерткіштердің бірі — [[Уәлиханов турағы]]. Ол 6 мәдени қабаттан тұрады. Қазба барысында бірнеше мың тас құралдарынан басқа жануарлар сүйектері, [[ошақ]] орындары ашылған. Бүл кезде тас құралдарын жасаудың палеолиттік дәстүрі өз жалғастығын тапты және шаруашылық қаракетке байланысты жаңа құралдар (трапеция және сегмент пішінді, теңізіб.) пайдаланылды. Адам бұрынғысынша жануарларды аулады және әр түрлі өсімдік тағамдарын ([[жабайы жаңғақ]], [[жидек]], [[жабайы сәбіз]]) және кейбір өсімдіктердің түйнектерін теруді кәсіп етті. Палеолит заманындағы фаунаның жойылуы адамдарды жаңа кәсіптерді меңгеруге мәжбүрлейді. 

===Мезолит===
[[Мезолит]] дәуірінің ескерткіштері Қазақстанда аз зерттелген. Соған қарамастан Отырар алқабынан бірнеше мезолиттік кешендер ашылып отыр. Олар [[Шілік ауылдық округі|Шілік ауылдық әкімшілігі]]не қарасты жерлерден анықталған. Қысып түзету техникасының жетілдірілуі жаңа технологиялық әдістерді (тегістеу, бүрғылау, аралау) игеруге алып келді. Мұндай өзгерістер [[Отырар оазисі]] мен оған іргелес аймақтардағы [[Дермене]], [[Жаңа шілік 1,2,3 тұрақтары]], Тасқотан, Қараүңгір ескерткіштер материалдарынан да байқалады. Әсіресе [[Қараүңгір (тұрақ)|Қараүңгір]] неолиттік тұрағынан осы дәуірге қатысты ең көп және көрнекті материал алынған. Тас пен сүйектен жасалған құралдардан басқа қыш ыдыстар сынықтары да көптеп табылған. Мұндай заттар табиғаттың дайын өнімдерін иемдену орнына өндіруші шаруашылық келгендігінен хабардар етеді. Сондай-ақ, бұл кезде [[кен кәсібі]] мен тоқымашылықтың, егіншіліктің бастамалары шықты. Сөйтіп, Оңтүстік Қазақстанда тас дәуірі үзіліссіз, үздіксіз дамыды.

===Неолит===
Біздің заманымыздан бұрынғы 5 мың жылдықтар шамасында басталған [[неолит дәуірі]]нде [[шаруашылық]]та зор өзгерістер болды. Еңбек құралдарын өндіру барған сайын мамандандырылды. Палеолиттік пышақ тәрізді тілікшелер және мезолиттік микролиттерден бастап кейінгі палеолиттің соңғы кезіне дейін мекендеген. Табылған дөңгелек өзектастар, тас жаңқалары, екі жағы өнделген шапқы құралдар, үшкіртастар, қырғыштар мен жонғыш қырғыштар, кескіштер шақпақ тас пен халцедоннан жасалған. Оңтүстік Қазақстанда палеолиттік тұрақтардың көп болуы, бұл жер ежелден адам баласы өмір сүруге қолайлы өңір болғандығын айғақтайды.

==Қола дәуірі==
[[Сурет:Prehistoric Times of Bohemia, Moravia and Slovakia - NM Prague 18.JPG|right|thumb|Қола ыдыс]]
[[Сурет:Bronze age weapons Romania.jpg|right|thumb|Қола дәуіріндегі құрал-саймандар]]
Отырар алқабындағы [[қола дәуірі]] мәдениеті әзірге толыққанды зерттеле қойған жоқаласы жалпы Қазақстанның баска аудандарымен салыстырғанда Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің ескерткіштері анағұрлым аз зерттелген. Ұзақ уақыттағы ізденістер нәтижесінде Қаратаудың солтүстік баурайындағы [[Таутары]], [[Төле би ауданы]]ндағы, Бүргіліктегі қорымдар материалдары ғана толымды сипатталып анықталған. Таутары қорымындағы қабір үстіндегі құрылыстар қырынан орнатылған тақтатастармен немесе жерге қазылмай-ақ қойылған тастармен белгіленген. Жерлеу орындарының дені — тік бұрышты, шаршы тәрізді, сопақша немесе шеңбер түріндегі қоршаулар мүрдені көбінесе өртеген. Кей ретте шұңқырларға жерлеп, бетін тақтатаспен жапқан. Мүрде жанына бірден беске дейін ою-өрнегі бар қыш ыдыстар қойған. Сондай-ақ, қабірлерден қола мен алтыннан жасалған ұсақ бұйымдар, әшекейлік заттар ([[моншақ]], [[сырға]], [[сақина]], [[салпыншақ]], [[қаптырма]] т.б.) да табылған. Алынған материалдар мұндағы мәдениетті [[Андронов мәдени-тарихи қауымдастығы]]на жақындатады. Сонымен қатар [[Шардара]] өңіріндегі [[Жамантоғай]]дағы оба үйіндісінің астындағы үш қабір кейінгі қола дәуіріне жатады. Mүрделердің жанынан [[қыш ыдыстар]], [[қола]] пышақ пен төрт кырлы [[біз]] табылған. Соңғы жылдары алынған мағлұматтар ғылым айналымға әлі толымды түрде түсе қоймауы өңірдегі қола дөуірі мәселелерін тиянақты шешуге мүмкіндік бермей отыр. Әзірге Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің кейбір қырлары толық зерттелмесе де, бүл өңірден сол замандағы жарқын ескерткіштердің табылуы, мұнда өзіндік мәдениет болғандығын айғақтайды.

==Ерте темір дәуірі==
===Сақтар===
[[Сурет:Mapofsaks.jpg|left|thumb|300px|Сақтар картасы]]
Антикалық жазба дерек көздері мен археологиялық мағлұматтар Отырар алқабында біздің заманымыздан бұрынғы 1-мың жылдықта өмір сүрген тайпалар көрші елдермен өркениетті мәдени-экономикалық байланыстар орнатқандығын нақты көрсетіп берді. Көне [[парсы]], [[элам]] және [[аккад]] тілдерінде құрастырылған [[Дарий]] мен [[Ксеркс]] патшаларының жазбалары, көне ирандықтардың [[зороастриялық дін]] кітаптарының жинағы — [[Авестo]], әсіресе грек және латын тілдеріндегі ежелгі грек-рим авторларының ([[Геродот]], [[Гекатей Милетский]], [[Арриан]], [[Диодор]], [[Плиний]], [[Страбон]], т.б.) шығармалары байырғы халықтардың тарихын түзуде маңызды рөл атқарады. Бірақ басты дерек көздерін археологиялық мағлұматтар береді. [[Сырдария]] алабындағы сақта ескерткіштерінің бірі [[Шірікрабад]] саналады. Сондай-ақ 1877 жылы &quot;Әмудария көмбесі&quot; көне өнер туындылары аталған өзен бойынан табылды. Ол 180-нен астам алтын мен күмістен жасалған бұйымдар мен 1000-нан астам теңгелерден тұрады. Заттар көне грек, иран, сақ мәнеріндегі ою-өрнектермен салынған. Археологиялық қазба жұмыстары [[Әмудария көмбесі]]ндегі заттар Отырар алқабындағы көне тайпалардың мәдениетімен тығыз байланыста дамығандығын аңғартады. Көне жазбаларға қарағанда [[Ахемен]] әулетінің патшалары сақтардың әр түрлі тайпаларымен жауласып, бірде жеңіп, бірде жеңіліп Әмудария көмбесі отырған. Сақтар парсы әскерінің құрамында грек-парсы соғыстарына қатысты. [[Александр Македонский]] (қаласы Ескендір Зұлқарнайын), [[селевкилер]] әулеті де сақтарға қарсы соғысты. Дегенмен, парсы және грек дереккөздеріндегі тайпаларды Орталық Азияның осы заманғы картасына орналастыру туралы мәселе өлі түбегейлі шешілген жоқаласы бұған қатысты ғалымдар арасында түрлі болжамдар бар. Ғалымдардың көпшілігі біздің заманымыздан бұрынғы 7—4 ғасырлардағы Қазақстан аумағына тайпалар мен тайпалық топтарды былайша орналастырады: оңтүстікте [[тиграхауда]] сақтары тұрған, бүл әр грек дереккөздерінде [[массагет]]тер деп
аталды, сондай-ақ мұнда [[дахтар]] (дайлар) тұрды, ал батыста — [[савроматтар]] (ежелгі аорстар), Орталық аудандарында — [[исседондар]], солтүстік-шығыста — [[аримаспылар]] мекендеген. Бұлардын барлығы тілі жағынан туысқан және мәдениеті жағынан жақын сақ және сармат тайпаларының этникалықаласымәдени бірлігіне кірген. Оңтүстік Қазақстанды мекен еткен сақтарда отырықшылық мал шаруашылығы басым болды. Олар Сырдария, [[Шу]], [[Талас]], [[Арыс]] өзендері бойында, Қаратау жотасының баурайларында кеңінен тарады. Сондай-ақ суармалы егіншілік те дамыған. Сақ обаларынан шыққан мал сүйектері олардың осы заманғы қазақтың құйрықты және ұяң жүнді, өсімтал тұқымдарына жақын қой өсіргендігін көрсетіп берді. Жылқының екі түрін өсірді. Оның жабы (берк) түқымдасы қазақ жылқысына ұқсас еді. Сақ заманында қола дәуірінде кең тарай бастаған Қаратау жотасы мен Шу-Ӏле тауларындағы (Арпаөзен, Қойбағар, т.б.) жартастағы суреттер де айғақтайды (қаласы Қаратау шимайлы тастары). Сақтар заманынан бізге жеткен сақ &quot;пирамидалары&quot; немесе &quot;патша&quot; обалары байырғы сақтар мәдениеті жайлы мол мәлімет береді. Қараспан маңындағы Қарауылтөбедегі топырақ үйіндісінен тұрғызылған обаның диамал 110-120 метрді құрайды. Биіктігі 16 метрдей. Мұндай ірі обалардың салынуы Оңтүстік Қазақстан жері сақтардың басты орталытарьшың бірі болғандығын аңғартады.

===Қаңлылар===
[[Сурет:Ancient Taraz Kazakhstan.jpg|300px|left|thumb|Қазіргі Тараз аймағы]]
[[Сурет:4156424-cave-painting-with-animals-and-hunters.jpg|right|thumb|Жартастағы суреттер]]
[[Сурет:Otrar-rev.jpg|170px|right|thumb|Отырар тиыны]]
Негізгі орталығы Сырдарияның орта ағысы болған, Қазақстанның Оңтүстік өңірін мекен еткен қаңлы жұрты туралы көне қытай жазба ескерткіштерінде жиі кездеседі (қаласы Қаңлы мемлекеті). Жаңа заман шегіндегі мәліметтерде бұл князьдікте 600 мың адам тұрып, соғысқа 120 мың жауынгер шығара алатындығы айтылады. Астанасы [[Битянь]] қаласы болған. Шежірешілер Қаңлының &quot;Ұлы билеушісінің&quot; вассалдары ретінде бес &quot;кіші иелікті&quot; (сусе, фуму, юень, ги, юегянь) атайды. &quot;[[Қаңлы]]&quot; деген термин 8 ғасырдың бас кезіндегі көне түркі руналық жазбаларында [[Канпо-Тарбан]] немесе Канпо-Тарбанд түрінде ұшырасады. Ол Авеста мен [[Махабхарат]]та айтылатын ежелгі Кангха болуы ықтимал; бұл жазба ескерткіштерде сақтармен және тохарлармен қатар &quot;анкилер&quot; де айтылады. Егер Қазақстан аумағының оңтүстік шығыс жағын мекендеген [[үйсіндер]] мен [[ғұндар]]дың шаруашылығында мал өсіру басым болса, Сырдария бойын мекендеген қаңлылардің шаруашылық кәсіптерінің негізгі бағыты отырықшы мал шаруашылығымен қатар жүргізілген телімді және көлдетіп суару егіншілігі болды. Қаңлылардің қоныстарынан ондаган тұрғын үй мен қора-қопсылар аршылған. Қамал дуалдарымен және су толтырылған орлармен қоршалган бұл қоныстар өзеннің немесе оның салаларының жағасына орналасты. Олардың бәрінде ұзақ уақыт отырықшылық тіршілік болғанын көрсететін қалың мәдени қабаттар бар. Қалалардағы негізгі құрылыстар шикі кірпіштен, кейде пахса блоктарымен аралас салынган еңселі үйлер еді. Қаңлылар дәнді дақылдар еккен және бақша өсірумен де айналысқан. Қоныстарда тұрғын үйлерде болсын, қора-қопсыларда болсын дән, астық сақтайтын [[ұра]], еденді сылайтын балшыққа, шикі кірпішке қосылған сабан, толыи жатқан [[дәнүккіштер]], [[астық]], бақша дақылдарын сақтайтын қыш кеспектер табылды. Олар жерді тас кетпендермен өндеген, сүйектен жасалган егіншілік құралдарды да пайдаланған. Қаңлылар жалғыз егіншілікпен ғана емес, сонымен қатар мал шаруашылығымен де шұғылданды. Көптеп [[сиыр]], [[қой]], [[жылқы]] және [[ешкі]] өсірді. Қаңлылардің қарауындағы аумақтың әр түрлі аудандарында мал шаруашылығының үлес салмағы әр түрлі болған, жеті асарлықтарда мал шаруашылығы басым болды. Аң аулау мен балық аулаудың қосалқы маңызы болды. [[Елік]], [[таутеке]], [[арқар]], [[киік]] ауланды. Қоныстар мен қорымдарды қазған кезде [[балық]] аулау құралдары - [[шанышқы]]лар, [[сүңгі]]лер, [[қармақ]]тар, [[жүкше]]лер шықты. Қаңлы қоғамында әр түрлі  кәсіптер, [[қолөнер]], [[сауда]] және ақша айналысы дамыды. Қаңлы тайпалары [[Орта Азия]] мемлекетгерімен, [[Кавказ]] өңірімен, [[Рим]]мен, Қытаймен айырбас қатынастарын жүргізген. Муны басқа елдерден келген заттардың табылуы, маржаннан, лазуриттен, садақтан, ақықтан, халцедоннан жа¬салған моншақтар, альмандин мен інжуден ілмешігімен коса жасалған алтын сырғалар көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы ІІ-І ғасырларда қаңлылар өздерінің ақшасын соғуға әрекет жасайды, хорезмдіктердің &quot;аты беймәлім патшасының&quot; мәнеттерін кеңінен пайдаланады. Қаңлылардың материалдық мәдениеті шартты түрде. Бұл мәдениеттер көбінесе Оңтүстік Қазақстанның және Орта Азияның көршілес аудандарының [[Шаш]]тың, [[Хорезм]]нің — отырықшы қоныстары мен корымдарынан табылған материалдардан белгілі. Қаңлылардің мекендеген негізгі аймағы Сырдария өзенінің орта бойы еді. мәдениеттің қауыншы нүсқасының көптеген ескерткіштері нақ осы жерде шоғырланған. Сырдарияның орта ағысы өңірін мекендеген қаңлы тайпаларының мәдениеті мен тұрмысын [[Ақтөзенбе-2]] және [[Ақтепе]] ([[Ташкент]] маңы) қоныстарын қазған кезде табылған заттар неғұрлым толык бейнелейді. Ақтөзенбе—2 қонысы айнала қалың, биік дуалмен қоршалған, шамамен 4 гектар жерді алып жатқан ірі елді мекен болғандығы анықталды. Бұл қорғанның ішіндегі қала тұрғындарының тұрғын үйлерінен басқа сарай бітімдес үлкен үйде қаланың басқарушы-әкімінің резиденциясы орналасты. Тұрғын жайларға жарық терезеден түскен және ашық жерошақтармен, камин тәріздес пештермен жылытылған. Бұл қоныстарды мекендегендер көлдетіп суару егіншілігімен және мал шаруашылығымен айналысқан. Шаруашылыққа және тұрмыста құмыра, саптаяқ, құмған тәріздес ыдыстар, таба, қыш кеспек, аяқ, кесе сияқты әр түрлі қыш ыдыстарды пайдаланған (қаласы 5-қосыміиа). Тас қол диірмендерді дәнді ұн қылып үгу үшін пайдаланған. Ұршықтар ұршықбастарының, тоқыма ісінде пайдаланылған тас жүкшелердің көп болуы жіп иіру, мата тоқу өнерінің жақсы дамығандығын көрсетеді. Қолөнердің темір еңбек құралдарын (пышақ), қару (қанжар, жебе үштары), сүйек оятын құралдар жасау сияқты баска түрлері де дамыған. Зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар, қола сақшалар, түрлі-түсті тастардан қол салынған бедерлі алтын кдп-тырмалар, түрліше моншақтар жасалған. Сырдарияның төменгі ағысын қаңлы дәуірінде [[Жетіасар]] мәдениетінің көптеген ескерткіштерін қалдырған тайпалар мекендеген. Ең ірі ескерткіштердің бірі — [[Алтынасар]] қала жұрты; қалың әрі биік сокла дуалмен коршалған бұл кала 17 гектарға жуық жерді алып жаткан. Қаланың тұрғын үйлері орама тәріздес орналасқан, қатарластыра салынған енсіз үйлер болды. Кісі тұратын бөлмелердің еденінің үстіне қалқа төсектер жасалды, олар қабырғаны ойып жасалған камин үлгісіндегі пешпен және ашық жерошақтармен жылытылды. Тамақ та сонда пісірілді. Үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен қаланып, балшықпен сыланған; залдардың бірінде ақ қабырғаға қызыл бояумен оюлар, гүл суреттері тізбектеліп салынған. Қаңлы тайпалары мекендеген аудандардың бәрінде де қоныстар қасында қорым орналасты. Бейіт құрылысы жер үстіне үйілген обалар, жерден қазылған қабірлер болып келеді. Өлген адамдар жай шүңқырларға, лақытталған үңгір қабірлерге жерленген. Қабірге ас құйылған ағаш, қыш ыдыстар қоятын болған. Ерлерді қаруларымен — [[қанжар]], [[семсер]], [[садақ]], [[жебе]]лерімен көмген. Әйел молаларынан көбінесе әсемдік заттары — сырға, сақина, білезік, моншақ алқалар шығады. Қаңлылардың материалдык мәдениеті — бұл көбінесе отырықшы, егін салатын тайпалардың мәдениеті. Ӏрі-ірі кірпіш құрылыстар, архитектурасы күрделі сарай үй қабырғаларындағы әдемі мәнерлі оюлар ежелгі Қаңлыде мәдениеттің даму деңгейінің биік болғандығын көрсетеді. Бұл жерлер құдіретті Түрік қағанаты құрамына VI ғасырда енгендігі жазба дерек көздерінде айтылады.

===Батыс түрік қағанаты===
[[Сурет:ImagesWar.jpg|400px|left|thumb|Батыс түрік қағанатындағы соғыс көрінісі]]
[[Түрік қағанаты]] ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық бұл мемлекет аумағы [[Алтай-Сібір]] жерінен бастап, Әмудария мен Еділ өзеннің темал ағысына дейінті аралықты қамтыған. Саяси ахуалдарға байланысты шекара өзгеріп тұрғанымен, негізгі аумағы ежелгі Үйсін жері, [[Жетісу өңірі]] болған. Халқы &quot;12 оқ елі&quot; (он оқ бүдүн), &quot;5 арыс дулу&quot; (5 тайпалы нушеби) деп те аталған. Қағанаттың құрамына өр кезенде [[қарлұқтар]], Енисей қырғыздары, [[шығылдар]] (шігілдер), [[чомулдар]] (шөмекейлер), [[тухеилер]], т.б. енді. [[Ұлы жібек жолы]]ның мемлекет аумағын басып өтуі мұнда қалалық мәдениеттің өркендеуіне ыкпал жасады. Теңгелер түркі қағандары атынан соғылғанымен, олардағы сөздер соғды тілінде жазылды. Мемлекет [[Шегуй]] (610—18) мен [[Түн]]  жабғу(618—30) қағандар түсында күшейіп, шекарасы нығая түскен. [[Түн]] жабғу қаған мемлекетгің батыстағы шекарасьш кеңейту саясатын жалғастырады. Түркістан маңындағы [[Мыңбұлақ]] деген жерді жазғы қонысына айналдырады. Жаңа жорықтар қағанат аумағын Әмударияның жоғары ағысы мен [[Гиндукуш]]қа дейін жылжытуға мүмкіндік берген. 625 жылы Парсы еліне қарсы [[Византия]]мен келісімшартқа отырған. Түн жабғу император [[Ираклий]]дің Кавказға жасаған жорығына (628—29) қатысып, жаулап алған жерлерден [[Тбилиси]] сияқты қалаларды оз үлесіне алады. Түн жабғудың әскери жетістіктеріне риза болған Ираклий Тбилиси қаласы түбінде оған оз тәжін кигізіп, қызы Евдокияны тұрмысқа беретінін мәлімдеген. 630 жылы түріктер [[Армения]]ға басып кірген. Бірақ қағанаттағы ішкі қайшылықтарға байланысты Кавказда көп тұрақтай алмай, кері қайтып кеткен. Нәтижесінде 630—34 жылы қағандық Орта Азиядағы, Сырдария аймағындағы иеліктерінен айырылды. Тайпааралық соғыстар 17 жылға (640-57) созылды, бұл қытай әскерлерінің баса көктеп кіруіне қолайлы жағдай туғызды. 656 жылы мемлекет Таң империясының ықпалына түсті. Бұдан кейінгі жерде Таң империясы елді әкімшілік аймақтарта бөліп, бұрынғы түрік қағандарының қытайланған ұрпақтарынан басқақтарды — &quot;қуыршақ қағандарды&quot; тағайындап отырды. 704 жылы Батыс түрік қағанатының орнына [[Түркеш қағанаты]] құрылды. Археологиялық қазба жұмыстары орта ғасырлық Қазақстан қалаларының копшілігінің іргесі қаланғандығын, қаңлы және үйсін заманында салынған қоныстардың қалаға біртіндеп айналғандығын дәлелдеп берді (қаласы 7-қосымша). Оңтүстік Қазақстандағы [[Бөріжар қорымы|Бөріжар]], т.б. қорымдардан алынған мәліметтер мұнда бірегей өркениет дамығандығын анық көрсетеді.

===Түркеш кағанаты===
[[Сурет:Тюркешский каганат.png|300px|right|thumb|Түркеш кағанаты картасы]]
Батыс түрік қағанатындағы өзара тартыстар нәтижесінде саяси билік Түркештер қолына өтеді. Олардың билеуші әулетінің атасы [[Үш-Елік]] қаған (699—706) болды. Ол Жетісудан [[Бөрішад]]ты куып шығып, Ташкенттен бастап, Түрфан мен Бесбалыққа дейінгі кеңбайтақ аймакта өз билігін орнатады. Қағанат ордасы Суяб қаласында орналасты. Үш-Елік елді әркайсысы 7 мың әскер шығара алатын 20 түтіктікке бөлді. 8 ғасыр бас кезінде арабтардың Орталык Азияға жорыктары басталады. Оларға Түркеш қағанаты табанды карсылық көрсетгі. Араб қолбасшысы [[Кутейба ибн Муслим]] 710-712 жылы [[Бухара]] мен [[Самарқанд]]ты, 714 жылы Шаш (Ташкент) пен [[Фараб]]ты жаулап алды. Орталық Азиядағы арабтар шапқыншылығына Түркештердің [[Сақал]] (706—711) мен [[Сұлу қаған]] (Сулык) сынды (715—738) қағандары күрес жүргізді. Сақал қаған түсында мемлекеттің сыртқы жағдайы аса қиын еді: оған батыста соғдылармен бірге арабтарға, оңтүстікте Тан әулетімен, ал шығыста Шығыс түрік қағанаты қауіп төндіріп тұрды. Сонымен қатар мемлекет билігі үшін кара Түркештер мен сары Түркештер өзара қырқысып отырды. Шығыс түріктер қағаны Қапаған 711 жылы Болошу орманы бойындағы (Жоңғария) соғыста Түркештерге күйрете соққы береді. Шығыс түрік әскері батысқа беттеп бара жатып, Сырдария бойына жетеді. Сол кездегі араб уәлиіне қарсы самаркандықгар және Орта Азия түріктерінің қағаны бас көтереді. Бірақ Кутейба дер мерзімінде келіп, араб гарнизонын талкавдаудан сақтап калады. 712—713 жылы түріктер мен соғдылардың, шаштықтар мен ферғаналықтардың бірлескен қолы арабтармен күреске шығады. Бұған жауап ретінде Кутейба Фергана мен Шашқа әскер аттандырады. [[Мауераннахр]] арабтар қол астына өтеді. Хорезмдік ғалым [[Әбу Райхан әл-Беруни]] (973—1048) &quot;Өткен буындардың ескерткіштері&quot; атты кітабында: &quot;Кутейба бин Муслим: әр түрлі тәсілмен бұрынғының бәрін таратты, жойды. Хорезмдіктердің жазу-сызуларын, кітаптарын, бумаларын өртеді, дін қызметкерлерін, аңыз- 21 әңгімелерін білетін адамдарын, ғалымдарын түгел құртты. Хорезмдіктердің исламға дейінгі тарихы түгел көрге көмілді, оны қазір ешкім білмейді&quot; - деп жазады. Сөйтіп, Мауераннахрда жаңа мәдениет, яғни ислам мәдениеті тарала бастады. Аталмыш өңірмен іргелес аймақтарға да бұл мәде¬ниет біртіндеп таралады. Түркештердің Орта Азия халықгарымен одағы арабтардың Мауераннахрдағы билігіне қандай қауіп төндіретінін жақсы түсінген Кутейба 714 жылы [[Исфиджаб]]қа жорық жасайды. Түркештер Сұлу қаған тұсында батыста арабтармен, шығыста қытайлықтармен күрес жүргізді. Сұлу қаған шығыстан келетін қатерді некелік катынастар арқы¬лы болдырмай тастады да, батыста белсенді әрекеттер жүргізді. 723 жылы [[Ферғана]] карлықтарымен және Шаш тұрғындарымен тізе қосып, Түркештер арабтарды ондырмай жеңеді. Жанқиярлықпен арабтарға қарсы күрескен Сұлу қағанды арабтар ерлігі мен батырлығын мойындап [[Әбу Музахим]] (сүзеген) деп атаған. Тек 732 жылы соңында ғана араб уәлиі Түркештерді талқандап, Бұхараға кіреді. 737 жылы Сұлу қаған арабтарға қарсы жорыкқа шығып, [[Тохарстан]]ға жетеді. Бірақ Жетісу жеріне Алтай мен Тарбағатайдан қарлүқтар келіп қоныстанады. Арабтар¬мен күресте әлсіреген Түркештер қарлұқ қаласы тарға лайықты қарсылық көрсете алмады. Осыны пайдаланған Қытай империясы Суябты басып алады, Шаштың билеушісін дарға асады. Оның баласы арабтардан көмек сұрайды. 751 жылы [[Тараз]] жанындағы [[Атлах]] қаласы түбінде арабтар мен қытайлықаласы тар соғысады. Шешуші сәтте қытайлардың ту сыртынан қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығады. Қытай оскерлері толық күйретіледі. Олар тіпті Шығыс Түркістаннан ары шегініп кетеді. Арабтар да мұнда тұрақгай алмай Шашқа ұзамай жеңіліп қалады. Суябта оны өз қолбасшыларының бірі өлтіреді. Осыдан кейін Түркештер арасында үкімет билігі үшін ұзақ күрес-тартыс басталады. 747 жылға дейін кетуге мәжбүр болды. Сөйтіп, бү- рынғы Батыс түрік каганаты аумағында төрт бірдей құдіретті мемлекет орнады. Хазар қағанатын қоспағанда, Төмал Еділ өңірі мен Солтүстік Кавказда, Казақстанда үш этникалық қаласы әлеуеттік бірлестік қалыптасады. Сырдарияның төменгі және орта ағысында, Арал теңізі өңірінде Оғыздар мемлекеті жайлады, ал Қазақстанның Солтүстік Шығыс және Орталық аймақтарында [[Қимақ мемлекеті]] үстемдік құрды, Жетісуда қарлұқтар қала берді. Бұл мемлекеттер Оңтүстік Қазақстан орта ғасырлық тарихында өзіндік ізін қалдырды. Ерте орта ғасырларда, негізінен, Отырар алқабы Түрік, Батыс түрік және Түркеш мемлекеттерінің қол астында болды. Мұны тұрмысты қаласы шаруашылық заттардан баска [[нумизматика]]лық материалдар да нақтылай түседі.

===Қарлұқ мемлекеті===
[[Сурет:Ocherk42.2.jpg|300px|left|thumb|Қарлұқтардың құрал-саймандары]]
Ұйғыр қағанатынан бөлініп кеткен қарлұқтар VIII ғасыр орта кезінен бастап Түркештер мұрасын иемденуге үмтылады. Олармен бақталас болған оғыздар Сырдария өңіріне ығысады. Орталығы Жетісу аумағы болған қарлұқ тайпаларының саяси бірлестігіне IX-X ғасырларда толып жатқан ру-тайпалық топтар кірді. Мысалы, араб географы [[эл-Маруази]] (XII ғасыр) қарлұқ кұрамында тоғыз тайпа болған дейді. Аталмыш конфедерацияға Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның түхеи, шігіл, әзкіш, Түркеш, халаджы, гарук, барысхан, теңізіб. тайпалары енді. Қол астындағы халықтар этникалық жағынан біртектес болмаған, олардың ішінде иран тілдес соғдылар, өзге келімсектер бартұғын. VIII-X ғасырларда қарлұқ тайпалары Жоңғар Алатауынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі аумақты қоныстанды. Олар Отырарға дейін еркін көшіп-қонып жүрді. Қарлұқтар батыста Мауераннахрдың араб жаулаушыларымен жан аямай күреседі. IX ғасыр бас кезінде арабтарға қарсы бағытталған әр түрлі қимыл-әрекеттерді белсене қолдайды. 810 жылы арабтар [[Құлан]] қаласына дейін жорық жасайды. 812 жылы олар Отырарға жортуылға шығып, қарлұқтар колын қирата жеңеді, қарлұқтардың жабғуы қимақ (кимек) еліне қашып кетеді. 840 жылы Самарқанд уәлиі дінсіз түріктерге қасиетті соғыс ашылды деп жар салады да, Исфиджабты басып алады. IX ғасыр соңы мен X ғасыр бас кезінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда [[ислам діні]] кеңінен тарала бастады. Оңтүстік Қазақстан халықтары бірте-бірте жаңа дінді қабылдай бастайды. Оңтүстік Қазақстан жерінің Қарлұқ кағанатына кіретін аз ғана бөлшегінде ғана араб өктемділігі орнады. Отырар, Исфиджаб, Тараз сияқты қалалар саяси күрестің барлық кезендерінде араб тарихшыларының жазуынша, арабтар үшін тынышсыз жерлер болып кала берді. Арабтардың жаулап алуы халифат қол астындағы аумақтардың әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өмірінде, ондағы этникалықикалық, тілдік процестерде белгілі із кдлдырды.

===Оғыз мемлекеті===
IX ғасыр бас кезінде оғыздардың көсемдері қарлұқтармен және кимектермен одақтасып, [[қаңғар]], [[печенег]] бірлестігін күйретеді, сойтіп Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал өңірі даласын басып алады. Оғыздар құрамы этникалықикалық жағынан күрделі болады. Бастапқыда оғыз тобының өзегі Жетісуда ұйымдасады, алайда батысқа қарай жылжу барысында Оңтүстік және Батыс Қазақстан жерінің көшпелі және жартылай отырықшы халқының есебінен едәуір дәрежеде толығады. Оғыздардың басты шаруашылығы интенсивті түрде мал өсіру болды. Жеке меншік, құл саудасы дамыды. Көшпелілермен қатар елде жартылай отырықшы және отырықшы жұрттың жинақты топтары күн көрген. X-XI ғасырлардағы авторлар калалар мен отырықшы қыстақаласы тар қатарында [[Жент]], [[Сауран]], [[Кaрнақ]], [[Сүткент]], Отырар, [[Сығанақ]], т.б. елді мекендер аталады

===Қыпшақтар===
[[Сурет:Кипчак.jpg|right|thumb|Қыпшақтар]]
IX ғасыр басында бұрынғы [[кимек]], [[қыпшақ]] және [[куман]] тайпалары қоныстанған аумақта әскери-саяси 24 үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшті. IX ғасыр 2-ширегінде қыпшақтардың әскери-тайпалық шонжарлары Сырдарияның төменгі және орта аңғарынан, Арал өңірі мен Каспий төңірегі далаларынан оғыз жабғуларын ығыстыра бастады. Аймақтағы этникалық-саяси ахуалдың өзгеруіне сәйкес &quot;Оғыздар даласының&quot; Дешті Қыпшақ аты пайда болды. Қыпшақ хандығы көне түрік дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінді. Оң қанат қосыны [[Жайық өзені]] бойында, [[Сарайшық]] қаласының орнында, сол қанат — қосынымен Сығанақ қаласында тұрған. Қыпшақ қоғамында негізгі байлық жылқы болған. Жазба дерек көздерінде кейбір ауқатты қыпшақтардың 10 мыңға дейін жылқысы болғандығы айтылады. IX ғасыр аяғы мен XII ғасыр бас кезінде Жент, [[Янгикент]], Сырдарияның төменгі ағысындағы қалалар қыпшақтарға қараған. Осы қалалар үшін қыпшақтар Хорезм шахпен бірнеше рет соғысады. XII ғасырдың 2-жартысынан бастап Хорезм қыпшақ ақсүйектерімен жақындасу саясатын ұстанып, оларды әр түрлі қызметтерге тарта бастайды. Қыпшақ ақсүйектері ислам дінін қабылдады. Дегенмен XII ғасыр аяғына дейін қыпшақ тайпаларының едәуір бөлігі исламнан тыс қалды. Жент пен [[Фараб]] арасындағы кеңістік XII ғасыр біткенге дейін мәжуси қыпшақтар облысы деп есептелген. Хорезм шахтардың басты әскери күші қаңлы мен қыпшақтардан құралды. Қыпшақтардың едәуір бөлігінің Хорезмге бейімделуі үкімет үшін таласты өршітті. Хорезмшахтар қыпшақ көсемдері арасындағы алауыздықты қолдан ушықтырып отырды. Бүкіл мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған [[Хорезмшах Мұхаммед]] (1200—1220) билік еткен бұл мемлекет құрамына XIII ғасыр бас кезінде Сығанақ төңірегі де кірді.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>hgxxrgnbd2tym143wo3gqx6lzy1gv7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618799</id>
      <parentid>3618798</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Батыс түрік қағанаты */</comment>
      <origin>3618799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51225" sha1="4uicuhlgdknxz9gvy65199nku94el3v" xml:space="preserve">[[Сурет:BC 700MiddleEastEn.gif|right|thumb|Отырар алқабының картасы]]
Отырар алқабын ежелгі [[адам]] баласы бұдан 1 миллион жылдай бұрын мекендеген. Муны аймақта және [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] сілемдерінде жүргізілген [[археология]]лық зерттеулер айғақтап отыр. Жалпы, адамның өмір сүру дәуіріне байланысты жер [[тарих]]ындағы төрттік (антропогендік) дәуір бұдан 2 миллионнан аса жыл бұрын басталған. Бүл кезде [[Қазақстан]]да ірі палеогеографиялық өзгерістер болып, тау түзілу үдерістері жүрген. Төрттік дәуірде [[климат]] талай рет өзгерді. [[Томал]] антропогеннің алғашқы кезеңдерінде климат біршама жылы болды.

==Тас дәуірі==
[[Сурет:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|right|thumb|Тас құралдары]]

[[Палеонтолог]] мамандардың зерттеулері ерте плейстоценде [[Отырар]] мен [[Түркістан]] шұраттарында [[мосбах жылқысы]], [[мерк мүйізтұмсығы]], [[алып түйе]], [[трогентериев]] немесе [[вюст піл]]іне [[туыстас піл]], [[плейстоцен есегі]], [[Шетензак бизоны]], [[арқар]], [[страус]], [[теңіз хайуанаттар]] мен [[ұсак кемірушілер]] тіршілік еткендігін көрсетіп берді. [[Тіказулы орман пілі]] [[өзен]]дер аралығындағы [[орман]]дар мен қалың бұталар арасын, [[бизон]], [[эласмoтерия]], [[жалпақ маңдайлы бұлан]], [[марал]], бұғы өзендердің тоғайлы түбектері мен шөбі биік жазықтықтарды, алып түйелер шөлді жерлерді, жылқылар далалы аймақтарды мекендеді. Бұлар ежелгі адамның негізгі [[аңшылық]] нысаны еді. Түркістан маңындағы [[Қошқорған]], [[Шоқтас ескерткіштері]]нен тас құралдарымен қатар осы кезде тіршілік еткен түз аңдарының сүйектері де аршып алынған. Бүл ескерткіштер әзірге Оңтүстік Қазақстандағы ең көне дәуірлерді қамтитын археологиялық нысандар болып табылады. Ескерткіштердің ерекшелігі сол, олар [[травертиндік сақина]] құрған су көздерінде орналасқан және тас құралдары — жергілікті &quot;микроиндустрия&quot; кешенін құрайды. Травертинді ескерткіштер [[Еуразия]]да өте аз. Олардың абсолют мерзімі біздің заманымыздан бұрынғы 1 миллион жылдардан біздің заманымыздан бұрынғы 200 мың жылдықтар аралығында. Қошқорған фауналық кешені мен тас артефактілерінің ең ерте кезеңі 500-750 жылдарды қамтиды. Тас құралдары [[өзектас]], [[өзектас пішінді бұйымдар]], [[леваллуа жарықшақтары]], [[үшкіртастар]], [[малта тас сынықтары]], тас тіліктері мен жаңқалары, [[қырғыш]], теңізібойы заттардан тұрады. Мұндай еңбек құралдарын ежелгі адамдар аңшылықта, күнделікті тұрмыста пайдаланған.

===Палеолит===
[[Ашель мустье]] және кейінгі [[палеолит]] дәуірлеріндегі ескерткіштер Қазақстанның Оңтүстік аудандарынан көптеп табылған. Мысалы, [[Шәуілдір]]ден батысқа қарай 10 км жердегі [[Ақсу—Арыс тұрағы]]нан [[тас жаңқа]], [[қол шапқы]], [[өзектас]], теңізі бойынан бұйымдар жинастырылған. Сондай-ақ, [[Арыс]], [[Шаян]], [[Арыстанды]] теңіздері бойынан өзендер бойынан палеолит дәуіріне жататын ескерткіштер ашылған. Көбінде леваллуа техникасы ұзақ жылдар бойы сақталып келген. Әсіресе назар аударуға лайық бірегей ескерткіштердің бірі — [[Уәлиханов турағы]]. Ол 6 мәдени қабаттан тұрады. Қазба барысында бірнеше мың тас құралдарынан басқа жануарлар сүйектері, [[ошақ]] орындары ашылған. Бүл кезде тас құралдарын жасаудың палеолиттік дәстүрі өз жалғастығын тапты және шаруашылық қаракетке байланысты жаңа құралдар (трапеция және сегмент пішінді, теңізіб.) пайдаланылды. Адам бұрынғысынша жануарларды аулады және әр түрлі өсімдік тағамдарын ([[жабайы жаңғақ]], [[жидек]], [[жабайы сәбіз]]) және кейбір өсімдіктердің түйнектерін теруді кәсіп етті. Палеолит заманындағы фаунаның жойылуы адамдарды жаңа кәсіптерді меңгеруге мәжбүрлейді. 

===Мезолит===
[[Мезолит]] дәуірінің ескерткіштері Қазақстанда аз зерттелген. Соған қарамастан Отырар алқабынан бірнеше мезолиттік кешендер ашылып отыр. Олар [[Шілік ауылдық округі|Шілік ауылдық әкімшілігі]]не қарасты жерлерден анықталған. Қысып түзету техникасының жетілдірілуі жаңа технологиялық әдістерді (тегістеу, бүрғылау, аралау) игеруге алып келді. Мұндай өзгерістер [[Отырар оазисі]] мен оған іргелес аймақтардағы [[Дермене]], [[Жаңа шілік 1,2,3 тұрақтары]], Тасқотан, Қараүңгір ескерткіштер материалдарынан да байқалады. Әсіресе [[Қараүңгір (тұрақ)|Қараүңгір]] неолиттік тұрағынан осы дәуірге қатысты ең көп және көрнекті материал алынған. Тас пен сүйектен жасалған құралдардан басқа қыш ыдыстар сынықтары да көптеп табылған. Мұндай заттар табиғаттың дайын өнімдерін иемдену орнына өндіруші шаруашылық келгендігінен хабардар етеді. Сондай-ақ, бұл кезде [[кен кәсібі]] мен тоқымашылықтың, егіншіліктің бастамалары шықты. Сөйтіп, Оңтүстік Қазақстанда тас дәуірі үзіліссіз, үздіксіз дамыды.

===Неолит===
Біздің заманымыздан бұрынғы 5 мың жылдықтар шамасында басталған [[неолит дәуірі]]нде [[шаруашылық]]та зор өзгерістер болды. Еңбек құралдарын өндіру барған сайын мамандандырылды. Палеолиттік пышақ тәрізді тілікшелер және мезолиттік микролиттерден бастап кейінгі палеолиттің соңғы кезіне дейін мекендеген. Табылған дөңгелек өзектастар, тас жаңқалары, екі жағы өнделген шапқы құралдар, үшкіртастар, қырғыштар мен жонғыш қырғыштар, кескіштер шақпақ тас пен халцедоннан жасалған. Оңтүстік Қазақстанда палеолиттік тұрақтардың көп болуы, бұл жер ежелден адам баласы өмір сүруге қолайлы өңір болғандығын айғақтайды.

==Қола дәуірі==
[[Сурет:Prehistoric Times of Bohemia, Moravia and Slovakia - NM Prague 18.JPG|right|thumb|Қола ыдыс]]
[[Сурет:Bronze age weapons Romania.jpg|right|thumb|Қола дәуіріндегі құрал-саймандар]]
Отырар алқабындағы [[қола дәуірі]] мәдениеті әзірге толыққанды зерттеле қойған жоқаласы жалпы Қазақстанның баска аудандарымен салыстырғанда Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің ескерткіштері анағұрлым аз зерттелген. Ұзақ уақыттағы ізденістер нәтижесінде Қаратаудың солтүстік баурайындағы [[Таутары]], [[Төле би ауданы]]ндағы, Бүргіліктегі қорымдар материалдары ғана толымды сипатталып анықталған. Таутары қорымындағы қабір үстіндегі құрылыстар қырынан орнатылған тақтатастармен немесе жерге қазылмай-ақ қойылған тастармен белгіленген. Жерлеу орындарының дені — тік бұрышты, шаршы тәрізді, сопақша немесе шеңбер түріндегі қоршаулар мүрдені көбінесе өртеген. Кей ретте шұңқырларға жерлеп, бетін тақтатаспен жапқан. Мүрде жанына бірден беске дейін ою-өрнегі бар қыш ыдыстар қойған. Сондай-ақ, қабірлерден қола мен алтыннан жасалған ұсақ бұйымдар, әшекейлік заттар ([[моншақ]], [[сырға]], [[сақина]], [[салпыншақ]], [[қаптырма]] т.б.) да табылған. Алынған материалдар мұндағы мәдениетті [[Андронов мәдени-тарихи қауымдастығы]]на жақындатады. Сонымен қатар [[Шардара]] өңіріндегі [[Жамантоғай]]дағы оба үйіндісінің астындағы үш қабір кейінгі қола дәуіріне жатады. Mүрделердің жанынан [[қыш ыдыстар]], [[қола]] пышақ пен төрт кырлы [[біз]] табылған. Соңғы жылдары алынған мағлұматтар ғылым айналымға әлі толымды түрде түсе қоймауы өңірдегі қола дөуірі мәселелерін тиянақты шешуге мүмкіндік бермей отыр. Әзірге Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің кейбір қырлары толық зерттелмесе де, бүл өңірден сол замандағы жарқын ескерткіштердің табылуы, мұнда өзіндік мәдениет болғандығын айғақтайды.

==Ерте темір дәуірі==
===Сақтар===
[[Сурет:Mapofsaks.jpg|left|thumb|300px|Сақтар картасы]]
Антикалық жазба дерек көздері мен археологиялық мағлұматтар Отырар алқабында біздің заманымыздан бұрынғы 1-мың жылдықта өмір сүрген тайпалар көрші елдермен өркениетті мәдени-экономикалық байланыстар орнатқандығын нақты көрсетіп берді. Көне [[парсы]], [[элам]] және [[аккад]] тілдерінде құрастырылған [[Дарий]] мен [[Ксеркс]] патшаларының жазбалары, көне ирандықтардың [[зороастриялық дін]] кітаптарының жинағы — [[Авестo]], әсіресе грек және латын тілдеріндегі ежелгі грек-рим авторларының ([[Геродот]], [[Гекатей Милетский]], [[Арриан]], [[Диодор]], [[Плиний]], [[Страбон]], т.б.) шығармалары байырғы халықтардың тарихын түзуде маңызды рөл атқарады. Бірақ басты дерек көздерін археологиялық мағлұматтар береді. [[Сырдария]] алабындағы сақта ескерткіштерінің бірі [[Шірікрабад]] саналады. Сондай-ақ 1877 жылы &quot;Әмудария көмбесі&quot; көне өнер туындылары аталған өзен бойынан табылды. Ол 180-нен астам алтын мен күмістен жасалған бұйымдар мен 1000-нан астам теңгелерден тұрады. Заттар көне грек, иран, сақ мәнеріндегі ою-өрнектермен салынған. Археологиялық қазба жұмыстары [[Әмудария көмбесі]]ндегі заттар Отырар алқабындағы көне тайпалардың мәдениетімен тығыз байланыста дамығандығын аңғартады. Көне жазбаларға қарағанда [[Ахемен]] әулетінің патшалары сақтардың әр түрлі тайпаларымен жауласып, бірде жеңіп, бірде жеңіліп Әмудария көмбесі отырған. Сақтар парсы әскерінің құрамында грек-парсы соғыстарына қатысты. [[Александр Македонский]] (қаласы Ескендір Зұлқарнайын), [[селевкилер]] әулеті де сақтарға қарсы соғысты. Дегенмен, парсы және грек дереккөздеріндегі тайпаларды Орталық Азияның осы заманғы картасына орналастыру туралы мәселе өлі түбегейлі шешілген жоқаласы бұған қатысты ғалымдар арасында түрлі болжамдар бар. Ғалымдардың көпшілігі біздің заманымыздан бұрынғы 7—4 ғасырлардағы Қазақстан аумағына тайпалар мен тайпалық топтарды былайша орналастырады: оңтүстікте [[тиграхауда]] сақтары тұрған, бүл әр грек дереккөздерінде [[массагет]]тер деп
аталды, сондай-ақ мұнда [[дахтар]] (дайлар) тұрды, ал батыста — [[савроматтар]] (ежелгі аорстар), Орталық аудандарында — [[исседондар]], солтүстік-шығыста — [[аримаспылар]] мекендеген. Бұлардын барлығы тілі жағынан туысқан және мәдениеті жағынан жақын сақ және сармат тайпаларының этникалықаласымәдени бірлігіне кірген. Оңтүстік Қазақстанды мекен еткен сақтарда отырықшылық мал шаруашылығы басым болды. Олар Сырдария, [[Шу]], [[Талас]], [[Арыс]] өзендері бойында, Қаратау жотасының баурайларында кеңінен тарады. Сондай-ақ суармалы егіншілік те дамыған. Сақ обаларынан шыққан мал сүйектері олардың осы заманғы қазақтың құйрықты және ұяң жүнді, өсімтал тұқымдарына жақын қой өсіргендігін көрсетіп берді. Жылқының екі түрін өсірді. Оның жабы (берк) түқымдасы қазақ жылқысына ұқсас еді. Сақ заманында қола дәуірінде кең тарай бастаған Қаратау жотасы мен Шу-Ӏле тауларындағы (Арпаөзен, Қойбағар, т.б.) жартастағы суреттер де айғақтайды (қаласы Қаратау шимайлы тастары). Сақтар заманынан бізге жеткен сақ &quot;пирамидалары&quot; немесе &quot;патша&quot; обалары байырғы сақтар мәдениеті жайлы мол мәлімет береді. Қараспан маңындағы Қарауылтөбедегі топырақ үйіндісінен тұрғызылған обаның диамал 110-120 метрді құрайды. Биіктігі 16 метрдей. Мұндай ірі обалардың салынуы Оңтүстік Қазақстан жері сақтардың басты орталытарьшың бірі болғандығын аңғартады.

===Қаңлылар===
[[Сурет:Ancient Taraz Kazakhstan.jpg|300px|left|thumb|Қазіргі Тараз аймағы]]
[[Сурет:4156424-cave-painting-with-animals-and-hunters.jpg|right|thumb|Жартастағы суреттер]]
[[Сурет:Otrar-rev.jpg|170px|right|thumb|Отырар тиыны]]
Негізгі орталығы Сырдарияның орта ағысы болған, Қазақстанның Оңтүстік өңірін мекен еткен қаңлы жұрты туралы көне қытай жазба ескерткіштерінде жиі кездеседі (қаласы Қаңлы мемлекеті). Жаңа заман шегіндегі мәліметтерде бұл князьдікте 600 мың адам тұрып, соғысқа 120 мың жауынгер шығара алатындығы айтылады. Астанасы [[Битянь]] қаласы болған. Шежірешілер Қаңлының &quot;Ұлы билеушісінің&quot; вассалдары ретінде бес &quot;кіші иелікті&quot; (сусе, фуму, юень, ги, юегянь) атайды. &quot;[[Қаңлы]]&quot; деген термин 8 ғасырдың бас кезіндегі көне түркі руналық жазбаларында [[Канпо-Тарбан]] немесе Канпо-Тарбанд түрінде ұшырасады. Ол Авеста мен [[Махабхарат]]та айтылатын ежелгі Кангха болуы ықтимал; бұл жазба ескерткіштерде сақтармен және тохарлармен қатар &quot;анкилер&quot; де айтылады. Егер Қазақстан аумағының оңтүстік шығыс жағын мекендеген [[үйсіндер]] мен [[ғұндар]]дың шаруашылығында мал өсіру басым болса, Сырдария бойын мекендеген қаңлылардің шаруашылық кәсіптерінің негізгі бағыты отырықшы мал шаруашылығымен қатар жүргізілген телімді және көлдетіп суару егіншілігі болды. Қаңлылардің қоныстарынан ондаган тұрғын үй мен қора-қопсылар аршылған. Қамал дуалдарымен және су толтырылған орлармен қоршалган бұл қоныстар өзеннің немесе оның салаларының жағасына орналасты. Олардың бәрінде ұзақ уақыт отырықшылық тіршілік болғанын көрсететін қалың мәдени қабаттар бар. Қалалардағы негізгі құрылыстар шикі кірпіштен, кейде пахса блоктарымен аралас салынган еңселі үйлер еді. Қаңлылар дәнді дақылдар еккен және бақша өсірумен де айналысқан. Қоныстарда тұрғын үйлерде болсын, қора-қопсыларда болсын дән, астық сақтайтын [[ұра]], еденді сылайтын балшыққа, шикі кірпішке қосылған сабан, толыи жатқан [[дәнүккіштер]], [[астық]], бақша дақылдарын сақтайтын қыш кеспектер табылды. Олар жерді тас кетпендермен өндеген, сүйектен жасалган егіншілік құралдарды да пайдаланған. Қаңлылар жалғыз егіншілікпен ғана емес, сонымен қатар мал шаруашылығымен де шұғылданды. Көптеп [[сиыр]], [[қой]], [[жылқы]] және [[ешкі]] өсірді. Қаңлылардің қарауындағы аумақтың әр түрлі аудандарында мал шаруашылығының үлес салмағы әр түрлі болған, жеті асарлықтарда мал шаруашылығы басым болды. Аң аулау мен балық аулаудың қосалқы маңызы болды. [[Елік]], [[таутеке]], [[арқар]], [[киік]] ауланды. Қоныстар мен қорымдарды қазған кезде [[балық]] аулау құралдары - [[шанышқы]]лар, [[сүңгі]]лер, [[қармақ]]тар, [[жүкше]]лер шықты. Қаңлы қоғамында әр түрлі  кәсіптер, [[қолөнер]], [[сауда]] және ақша айналысы дамыды. Қаңлы тайпалары [[Орта Азия]] мемлекетгерімен, [[Кавказ]] өңірімен, [[Рим]]мен, Қытаймен айырбас қатынастарын жүргізген. Муны басқа елдерден келген заттардың табылуы, маржаннан, лазуриттен, садақтан, ақықтан, халцедоннан жа¬салған моншақтар, альмандин мен інжуден ілмешігімен коса жасалған алтын сырғалар көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы ІІ-І ғасырларда қаңлылар өздерінің ақшасын соғуға әрекет жасайды, хорезмдіктердің &quot;аты беймәлім патшасының&quot; мәнеттерін кеңінен пайдаланады. Қаңлылардың материалдық мәдениеті шартты түрде. Бұл мәдениеттер көбінесе Оңтүстік Қазақстанның және Орта Азияның көршілес аудандарының [[Шаш]]тың, [[Хорезм]]нің — отырықшы қоныстары мен корымдарынан табылған материалдардан белгілі. Қаңлылардің мекендеген негізгі аймағы Сырдария өзенінің орта бойы еді. мәдениеттің қауыншы нүсқасының көптеген ескерткіштері нақ осы жерде шоғырланған. Сырдарияның орта ағысы өңірін мекендеген қаңлы тайпаларының мәдениеті мен тұрмысын [[Ақтөзенбе-2]] және [[Ақтепе]] ([[Ташкент]] маңы) қоныстарын қазған кезде табылған заттар неғұрлым толык бейнелейді. Ақтөзенбе—2 қонысы айнала қалың, биік дуалмен қоршалған, шамамен 4 гектар жерді алып жатқан ірі елді мекен болғандығы анықталды. Бұл қорғанның ішіндегі қала тұрғындарының тұрғын үйлерінен басқа сарай бітімдес үлкен үйде қаланың басқарушы-әкімінің резиденциясы орналасты. Тұрғын жайларға жарық терезеден түскен және ашық жерошақтармен, камин тәріздес пештермен жылытылған. Бұл қоныстарды мекендегендер көлдетіп суару егіншілігімен және мал шаруашылығымен айналысқан. Шаруашылыққа және тұрмыста құмыра, саптаяқ, құмған тәріздес ыдыстар, таба, қыш кеспек, аяқ, кесе сияқты әр түрлі қыш ыдыстарды пайдаланған (қаласы 5-қосыміиа). Тас қол диірмендерді дәнді ұн қылып үгу үшін пайдаланған. Ұршықтар ұршықбастарының, тоқыма ісінде пайдаланылған тас жүкшелердің көп болуы жіп иіру, мата тоқу өнерінің жақсы дамығандығын көрсетеді. Қолөнердің темір еңбек құралдарын (пышақ), қару (қанжар, жебе үштары), сүйек оятын құралдар жасау сияқты баска түрлері де дамыған. Зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар, қола сақшалар, түрлі-түсті тастардан қол салынған бедерлі алтын кдп-тырмалар, түрліше моншақтар жасалған. Сырдарияның төменгі ағысын қаңлы дәуірінде [[Жетіасар]] мәдениетінің көптеген ескерткіштерін қалдырған тайпалар мекендеген. Ең ірі ескерткіштердің бірі — [[Алтынасар]] қала жұрты; қалың әрі биік сокла дуалмен коршалған бұл кала 17 гектарға жуық жерді алып жаткан. Қаланың тұрғын үйлері орама тәріздес орналасқан, қатарластыра салынған енсіз үйлер болды. Кісі тұратын бөлмелердің еденінің үстіне қалқа төсектер жасалды, олар қабырғаны ойып жасалған камин үлгісіндегі пешпен және ашық жерошақтармен жылытылды. Тамақ та сонда пісірілді. Үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен қаланып, балшықпен сыланған; залдардың бірінде ақ қабырғаға қызыл бояумен оюлар, гүл суреттері тізбектеліп салынған. Қаңлы тайпалары мекендеген аудандардың бәрінде де қоныстар қасында қорым орналасты. Бейіт құрылысы жер үстіне үйілген обалар, жерден қазылған қабірлер болып келеді. Өлген адамдар жай шүңқырларға, лақытталған үңгір қабірлерге жерленген. Қабірге ас құйылған ағаш, қыш ыдыстар қоятын болған. Ерлерді қаруларымен — [[қанжар]], [[семсер]], [[садақ]], [[жебе]]лерімен көмген. Әйел молаларынан көбінесе әсемдік заттары — сырға, сақина, білезік, моншақ алқалар шығады. Қаңлылардың материалдык мәдениеті — бұл көбінесе отырықшы, егін салатын тайпалардың мәдениеті. Ӏрі-ірі кірпіш құрылыстар, архитектурасы күрделі сарай үй қабырғаларындағы әдемі мәнерлі оюлар ежелгі Қаңлыде мәдениеттің даму деңгейінің биік болғандығын көрсетеді. Бұл жерлер құдіретті Түрік қағанаты құрамына VI ғасырда енгендігі жазба дерек көздерінде айтылады.

===Батыс түрік қағанаты===
[[Сурет:ImagesWar.jpg|400px|left|thumb|Батыс түрік қағанатындағы соғыс көрінісі]]
[[Түрік қағанаты]] ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық бұл мемлекет аумағы [[Алтай-Сібір]] жерінен бастап, Әмудария мен Еділ өзеннің темал ағысына дейінті аралықты қамтыған. Саяси ахуалдарға байланысты шекара өзгеріп тұрғанымен, негізгі аумағы ежелгі Үйсін жері, [[Жетісу өңірі]] болған. Халқы &quot;12 оқ елі&quot; (он оқ бүдүн), &quot;5 арыс дулу&quot; (5 тайпалы нушеби) деп те аталған. Қағанаттың құрамына өр кезенде [[қарлұқтар]], Енисей қырғыздары, [[шығылдар]] (шігілдер), [[чомулдар]] (шөмекейлер), [[тухеилер]], т.б. енді. [[Ұлы Жібек жолы]]ның мемлекет аумағын басып өтуі мұнда қалалық мәдениеттің өркендеуіне ыкпал жасады. Теңгелер түркі қағандары атынан соғылғанымен, олардағы сөздер соғды тілінде жазылды. Мемлекет [[Шегуй қаған]] (610—18) мен [[Түн]]  жабғу(618—30) қағандар түсында күшейіп, шекарасы нығая түскен. [[Түн]] жабғу қаған мемлекетгің батыстағы шекарасьш кеңейту саясатын жалғастырады. Түркістан маңындағы [[Мыңбұлақ]] деген жерді жазғы қонысына айналдырады. Жаңа жорықтар қағанат аумағын Әмударияның жоғары ағысы мен [[Гиндукуш]]қа дейін жылжытуға мүмкіндік берген. 625 жылы Парсы еліне қарсы [[Византия]]мен келісімшартқа отырған. Түн жабғу император [[Ираклий]]дің Кавказға жасаған жорығына (628—29) қатысып, жаулап алған жерлерден [[Тбилиси]] сияқты қалаларды оз үлесіне алады. Түн жабғудың әскери жетістіктеріне риза болған Ираклий Тбилиси қаласы түбінде оған оз тәжін кигізіп, қызы Евдокияны тұрмысқа беретінін мәлімдеген. 630 жылы түріктер [[Армения]]ға басып кірген. Бірақ қағанаттағы ішкі қайшылықтарға байланысты Кавказда көп тұрақтай алмай, кері қайтып кеткен. Нәтижесінде 630—34 жылы қағандық Орта Азиядағы, Сырдария аймағындағы иеліктерінен айырылды. Тайпааралық соғыстар 17 жылға (640-57) созылды, бұл қытай әскерлерінің баса көктеп кіруіне қолайлы жағдай туғызды. 656 жылы мемлекет Таң империясының ықпалына түсті. Бұдан кейінгі жерде Таң империясы елді әкімшілік аймақтарта бөліп, бұрынғы түрік қағандарының қытайланған ұрпақтарынан басқақтарды — &quot;қуыршақ қағандарды&quot; тағайындап отырды. 704 жылы Батыс түрік қағанатының орнына [[Түркеш қағанаты]] құрылды. Археологиялық қазба жұмыстары орта ғасырлық Қазақстан қалаларының копшілігінің іргесі қаланғандығын, қаңлы және үйсін заманында салынған қоныстардың қалаға біртіндеп айналғандығын дәлелдеп берді (қаласы 7-қосымша). Оңтүстік Қазақстандағы [[Бөріжар қорымы|Бөріжар]], т.б. қорымдардан алынған мәліметтер мұнда бірегей өркениет дамығандығын анық көрсетеді.

===Түркеш кағанаты===
[[Сурет:Тюркешский каганат.png|300px|right|thumb|Түркеш кағанаты картасы]]
Батыс түрік қағанатындағы өзара тартыстар нәтижесінде саяси билік Түркештер қолына өтеді. Олардың билеуші әулетінің атасы [[Үш-Елік]] қаған (699—706) болды. Ол Жетісудан [[Бөрішад]]ты куып шығып, Ташкенттен бастап, Түрфан мен Бесбалыққа дейінгі кеңбайтақ аймакта өз билігін орнатады. Қағанат ордасы Суяб қаласында орналасты. Үш-Елік елді әркайсысы 7 мың әскер шығара алатын 20 түтіктікке бөлді. 8 ғасыр бас кезінде арабтардың Орталык Азияға жорыктары басталады. Оларға Түркеш қағанаты табанды карсылық көрсетгі. Араб қолбасшысы [[Кутейба ибн Муслим]] 710-712 жылы [[Бухара]] мен [[Самарқанд]]ты, 714 жылы Шаш (Ташкент) пен [[Фараб]]ты жаулап алды. Орталық Азиядағы арабтар шапқыншылығына Түркештердің [[Сақал]] (706—711) мен [[Сұлу қаған]] (Сулык) сынды (715—738) қағандары күрес жүргізді. Сақал қаған түсында мемлекеттің сыртқы жағдайы аса қиын еді: оған батыста соғдылармен бірге арабтарға, оңтүстікте Тан әулетімен, ал шығыста Шығыс түрік қағанаты қауіп төндіріп тұрды. Сонымен қатар мемлекет билігі үшін кара Түркештер мен сары Түркештер өзара қырқысып отырды. Шығыс түріктер қағаны Қапаған 711 жылы Болошу орманы бойындағы (Жоңғария) соғыста Түркештерге күйрете соққы береді. Шығыс түрік әскері батысқа беттеп бара жатып, Сырдария бойына жетеді. Сол кездегі араб уәлиіне қарсы самаркандықгар және Орта Азия түріктерінің қағаны бас көтереді. Бірақ Кутейба дер мерзімінде келіп, араб гарнизонын талкавдаудан сақтап калады. 712—713 жылы түріктер мен соғдылардың, шаштықтар мен ферғаналықтардың бірлескен қолы арабтармен күреске шығады. Бұған жауап ретінде Кутейба Фергана мен Шашқа әскер аттандырады. [[Мауераннахр]] арабтар қол астына өтеді. Хорезмдік ғалым [[Әбу Райхан әл-Беруни]] (973—1048) &quot;Өткен буындардың ескерткіштері&quot; атты кітабында: &quot;Кутейба бин Муслим: әр түрлі тәсілмен бұрынғының бәрін таратты, жойды. Хорезмдіктердің жазу-сызуларын, кітаптарын, бумаларын өртеді, дін қызметкерлерін, аңыз- 21 әңгімелерін білетін адамдарын, ғалымдарын түгел құртты. Хорезмдіктердің исламға дейінгі тарихы түгел көрге көмілді, оны қазір ешкім білмейді&quot; - деп жазады. Сөйтіп, Мауераннахрда жаңа мәдениет, яғни ислам мәдениеті тарала бастады. Аталмыш өңірмен іргелес аймақтарға да бұл мәде¬ниет біртіндеп таралады. Түркештердің Орта Азия халықгарымен одағы арабтардың Мауераннахрдағы билігіне қандай қауіп төндіретінін жақсы түсінген Кутейба 714 жылы [[Исфиджаб]]қа жорық жасайды. Түркештер Сұлу қаған тұсында батыста арабтармен, шығыста қытайлықтармен күрес жүргізді. Сұлу қаған шығыстан келетін қатерді некелік катынастар арқы¬лы болдырмай тастады да, батыста белсенді әрекеттер жүргізді. 723 жылы [[Ферғана]] карлықтарымен және Шаш тұрғындарымен тізе қосып, Түркештер арабтарды ондырмай жеңеді. Жанқиярлықпен арабтарға қарсы күрескен Сұлу қағанды арабтар ерлігі мен батырлығын мойындап [[Әбу Музахим]] (сүзеген) деп атаған. Тек 732 жылы соңында ғана араб уәлиі Түркештерді талқандап, Бұхараға кіреді. 737 жылы Сұлу қаған арабтарға қарсы жорыкқа шығып, [[Тохарстан]]ға жетеді. Бірақ Жетісу жеріне Алтай мен Тарбағатайдан қарлүқтар келіп қоныстанады. Арабтар¬мен күресте әлсіреген Түркештер қарлұқ қаласы тарға лайықты қарсылық көрсете алмады. Осыны пайдаланған Қытай империясы Суябты басып алады, Шаштың билеушісін дарға асады. Оның баласы арабтардан көмек сұрайды. 751 жылы [[Тараз]] жанындағы [[Атлах]] қаласы түбінде арабтар мен қытайлықаласы тар соғысады. Шешуші сәтте қытайлардың ту сыртынан қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығады. Қытай оскерлері толық күйретіледі. Олар тіпті Шығыс Түркістаннан ары шегініп кетеді. Арабтар да мұнда тұрақгай алмай Шашқа ұзамай жеңіліп қалады. Суябта оны өз қолбасшыларының бірі өлтіреді. Осыдан кейін Түркештер арасында үкімет билігі үшін ұзақ күрес-тартыс басталады. 747 жылға дейін кетуге мәжбүр болды. Сөйтіп, бү- рынғы Батыс түрік каганаты аумағында төрт бірдей құдіретті мемлекет орнады. Хазар қағанатын қоспағанда, Төмал Еділ өңірі мен Солтүстік Кавказда, Казақстанда үш этникалық қаласы әлеуеттік бірлестік қалыптасады. Сырдарияның төменгі және орта ағысында, Арал теңізі өңірінде Оғыздар мемлекеті жайлады, ал Қазақстанның Солтүстік Шығыс және Орталық аймақтарында [[Қимақ мемлекеті]] үстемдік құрды, Жетісуда қарлұқтар қала берді. Бұл мемлекеттер Оңтүстік Қазақстан орта ғасырлық тарихында өзіндік ізін қалдырды. Ерте орта ғасырларда, негізінен, Отырар алқабы Түрік, Батыс түрік және Түркеш мемлекеттерінің қол астында болды. Мұны тұрмысты қаласы шаруашылық заттардан баска [[нумизматика]]лық материалдар да нақтылай түседі.

===Қарлұқ мемлекеті===
[[Сурет:Ocherk42.2.jpg|300px|left|thumb|Қарлұқтардың құрал-саймандары]]
Ұйғыр қағанатынан бөлініп кеткен қарлұқтар VIII ғасыр орта кезінен бастап Түркештер мұрасын иемденуге үмтылады. Олармен бақталас болған оғыздар Сырдария өңіріне ығысады. Орталығы Жетісу аумағы болған қарлұқ тайпаларының саяси бірлестігіне IX-X ғасырларда толып жатқан ру-тайпалық топтар кірді. Мысалы, араб географы [[эл-Маруази]] (XII ғасыр) қарлұқ кұрамында тоғыз тайпа болған дейді. Аталмыш конфедерацияға Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның түхеи, шігіл, әзкіш, Түркеш, халаджы, гарук, барысхан, теңізіб. тайпалары енді. Қол астындағы халықтар этникалық жағынан біртектес болмаған, олардың ішінде иран тілдес соғдылар, өзге келімсектер бартұғын. VIII-X ғасырларда қарлұқ тайпалары Жоңғар Алатауынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі аумақты қоныстанды. Олар Отырарға дейін еркін көшіп-қонып жүрді. Қарлұқтар батыста Мауераннахрдың араб жаулаушыларымен жан аямай күреседі. IX ғасыр бас кезінде арабтарға қарсы бағытталған әр түрлі қимыл-әрекеттерді белсене қолдайды. 810 жылы арабтар [[Құлан]] қаласына дейін жорық жасайды. 812 жылы олар Отырарға жортуылға шығып, қарлұқтар колын қирата жеңеді, қарлұқтардың жабғуы қимақ (кимек) еліне қашып кетеді. 840 жылы Самарқанд уәлиі дінсіз түріктерге қасиетті соғыс ашылды деп жар салады да, Исфиджабты басып алады. IX ғасыр соңы мен X ғасыр бас кезінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда [[ислам діні]] кеңінен тарала бастады. Оңтүстік Қазақстан халықтары бірте-бірте жаңа дінді қабылдай бастайды. Оңтүстік Қазақстан жерінің Қарлұқ кағанатына кіретін аз ғана бөлшегінде ғана араб өктемділігі орнады. Отырар, Исфиджаб, Тараз сияқты қалалар саяси күрестің барлық кезендерінде араб тарихшыларының жазуынша, арабтар үшін тынышсыз жерлер болып кала берді. Арабтардың жаулап алуы халифат қол астындағы аумақтардың әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өмірінде, ондағы этникалықикалық, тілдік процестерде белгілі із кдлдырды.

===Оғыз мемлекеті===
IX ғасыр бас кезінде оғыздардың көсемдері қарлұқтармен және кимектермен одақтасып, [[қаңғар]], [[печенег]] бірлестігін күйретеді, сойтіп Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал өңірі даласын басып алады. Оғыздар құрамы этникалықикалық жағынан күрделі болады. Бастапқыда оғыз тобының өзегі Жетісуда ұйымдасады, алайда батысқа қарай жылжу барысында Оңтүстік және Батыс Қазақстан жерінің көшпелі және жартылай отырықшы халқының есебінен едәуір дәрежеде толығады. Оғыздардың басты шаруашылығы интенсивті түрде мал өсіру болды. Жеке меншік, құл саудасы дамыды. Көшпелілермен қатар елде жартылай отырықшы және отырықшы жұрттың жинақты топтары күн көрген. X-XI ғасырлардағы авторлар калалар мен отырықшы қыстақаласы тар қатарында [[Жент]], [[Сауран]], [[Кaрнақ]], [[Сүткент]], Отырар, [[Сығанақ]], т.б. елді мекендер аталады

===Қыпшақтар===
[[Сурет:Кипчак.jpg|right|thumb|Қыпшақтар]]
IX ғасыр басында бұрынғы [[кимек]], [[қыпшақ]] және [[куман]] тайпалары қоныстанған аумақта әскери-саяси 24 үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшті. IX ғасыр 2-ширегінде қыпшақтардың әскери-тайпалық шонжарлары Сырдарияның төменгі және орта аңғарынан, Арал өңірі мен Каспий төңірегі далаларынан оғыз жабғуларын ығыстыра бастады. Аймақтағы этникалық-саяси ахуалдың өзгеруіне сәйкес &quot;Оғыздар даласының&quot; Дешті Қыпшақ аты пайда болды. Қыпшақ хандығы көне түрік дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінді. Оң қанат қосыны [[Жайық өзені]] бойында, [[Сарайшық]] қаласының орнында, сол қанат — қосынымен Сығанақ қаласында тұрған. Қыпшақ қоғамында негізгі байлық жылқы болған. Жазба дерек көздерінде кейбір ауқатты қыпшақтардың 10 мыңға дейін жылқысы болғандығы айтылады. IX ғасыр аяғы мен XII ғасыр бас кезінде Жент, [[Янгикент]], Сырдарияның төменгі ағысындағы қалалар қыпшақтарға қараған. Осы қалалар үшін қыпшақтар Хорезм шахпен бірнеше рет соғысады. XII ғасырдың 2-жартысынан бастап Хорезм қыпшақ ақсүйектерімен жақындасу саясатын ұстанып, оларды әр түрлі қызметтерге тарта бастайды. Қыпшақ ақсүйектері ислам дінін қабылдады. Дегенмен XII ғасыр аяғына дейін қыпшақ тайпаларының едәуір бөлігі исламнан тыс қалды. Жент пен [[Фараб]] арасындағы кеңістік XII ғасыр біткенге дейін мәжуси қыпшақтар облысы деп есептелген. Хорезм шахтардың басты әскери күші қаңлы мен қыпшақтардан құралды. Қыпшақтардың едәуір бөлігінің Хорезмге бейімделуі үкімет үшін таласты өршітті. Хорезмшахтар қыпшақ көсемдері арасындағы алауыздықты қолдан ушықтырып отырды. Бүкіл мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған [[Хорезмшах Мұхаммед]] (1200—1220) билік еткен бұл мемлекет құрамына XIII ғасыр бас кезінде Сығанақ төңірегі де кірді.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>4uicuhlgdknxz9gvy65199nku94el3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618800</id>
      <parentid>3618799</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Батыс түрік қағанаты */</comment>
      <origin>3618800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51223" sha1="56ums8hhn08a03wz9uf9y2ej6v77mey" xml:space="preserve">[[Сурет:BC 700MiddleEastEn.gif|right|thumb|Отырар алқабының картасы]]
Отырар алқабын ежелгі [[адам]] баласы бұдан 1 миллион жылдай бұрын мекендеген. Муны аймақта және [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] сілемдерінде жүргізілген [[археология]]лық зерттеулер айғақтап отыр. Жалпы, адамның өмір сүру дәуіріне байланысты жер [[тарих]]ындағы төрттік (антропогендік) дәуір бұдан 2 миллионнан аса жыл бұрын басталған. Бүл кезде [[Қазақстан]]да ірі палеогеографиялық өзгерістер болып, тау түзілу үдерістері жүрген. Төрттік дәуірде [[климат]] талай рет өзгерді. [[Томал]] антропогеннің алғашқы кезеңдерінде климат біршама жылы болды.

==Тас дәуірі==
[[Сурет:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|right|thumb|Тас құралдары]]

[[Палеонтолог]] мамандардың зерттеулері ерте плейстоценде [[Отырар]] мен [[Түркістан]] шұраттарында [[мосбах жылқысы]], [[мерк мүйізтұмсығы]], [[алып түйе]], [[трогентериев]] немесе [[вюст піл]]іне [[туыстас піл]], [[плейстоцен есегі]], [[Шетензак бизоны]], [[арқар]], [[страус]], [[теңіз хайуанаттар]] мен [[ұсак кемірушілер]] тіршілік еткендігін көрсетіп берді. [[Тіказулы орман пілі]] [[өзен]]дер аралығындағы [[орман]]дар мен қалың бұталар арасын, [[бизон]], [[эласмoтерия]], [[жалпақ маңдайлы бұлан]], [[марал]], бұғы өзендердің тоғайлы түбектері мен шөбі биік жазықтықтарды, алып түйелер шөлді жерлерді, жылқылар далалы аймақтарды мекендеді. Бұлар ежелгі адамның негізгі [[аңшылық]] нысаны еді. Түркістан маңындағы [[Қошқорған]], [[Шоқтас ескерткіштері]]нен тас құралдарымен қатар осы кезде тіршілік еткен түз аңдарының сүйектері де аршып алынған. Бүл ескерткіштер әзірге Оңтүстік Қазақстандағы ең көне дәуірлерді қамтитын археологиялық нысандар болып табылады. Ескерткіштердің ерекшелігі сол, олар [[травертиндік сақина]] құрған су көздерінде орналасқан және тас құралдары — жергілікті &quot;микроиндустрия&quot; кешенін құрайды. Травертинді ескерткіштер [[Еуразия]]да өте аз. Олардың абсолют мерзімі біздің заманымыздан бұрынғы 1 миллион жылдардан біздің заманымыздан бұрынғы 200 мың жылдықтар аралығында. Қошқорған фауналық кешені мен тас артефактілерінің ең ерте кезеңі 500-750 жылдарды қамтиды. Тас құралдары [[өзектас]], [[өзектас пішінді бұйымдар]], [[леваллуа жарықшақтары]], [[үшкіртастар]], [[малта тас сынықтары]], тас тіліктері мен жаңқалары, [[қырғыш]], теңізібойы заттардан тұрады. Мұндай еңбек құралдарын ежелгі адамдар аңшылықта, күнделікті тұрмыста пайдаланған.

===Палеолит===
[[Ашель мустье]] және кейінгі [[палеолит]] дәуірлеріндегі ескерткіштер Қазақстанның Оңтүстік аудандарынан көптеп табылған. Мысалы, [[Шәуілдір]]ден батысқа қарай 10 км жердегі [[Ақсу—Арыс тұрағы]]нан [[тас жаңқа]], [[қол шапқы]], [[өзектас]], теңізі бойынан бұйымдар жинастырылған. Сондай-ақ, [[Арыс]], [[Шаян]], [[Арыстанды]] теңіздері бойынан өзендер бойынан палеолит дәуіріне жататын ескерткіштер ашылған. Көбінде леваллуа техникасы ұзақ жылдар бойы сақталып келген. Әсіресе назар аударуға лайық бірегей ескерткіштердің бірі — [[Уәлиханов турағы]]. Ол 6 мәдени қабаттан тұрады. Қазба барысында бірнеше мың тас құралдарынан басқа жануарлар сүйектері, [[ошақ]] орындары ашылған. Бүл кезде тас құралдарын жасаудың палеолиттік дәстүрі өз жалғастығын тапты және шаруашылық қаракетке байланысты жаңа құралдар (трапеция және сегмент пішінді, теңізіб.) пайдаланылды. Адам бұрынғысынша жануарларды аулады және әр түрлі өсімдік тағамдарын ([[жабайы жаңғақ]], [[жидек]], [[жабайы сәбіз]]) және кейбір өсімдіктердің түйнектерін теруді кәсіп етті. Палеолит заманындағы фаунаның жойылуы адамдарды жаңа кәсіптерді меңгеруге мәжбүрлейді. 

===Мезолит===
[[Мезолит]] дәуірінің ескерткіштері Қазақстанда аз зерттелген. Соған қарамастан Отырар алқабынан бірнеше мезолиттік кешендер ашылып отыр. Олар [[Шілік ауылдық округі|Шілік ауылдық әкімшілігі]]не қарасты жерлерден анықталған. Қысып түзету техникасының жетілдірілуі жаңа технологиялық әдістерді (тегістеу, бүрғылау, аралау) игеруге алып келді. Мұндай өзгерістер [[Отырар оазисі]] мен оған іргелес аймақтардағы [[Дермене]], [[Жаңа шілік 1,2,3 тұрақтары]], Тасқотан, Қараүңгір ескерткіштер материалдарынан да байқалады. Әсіресе [[Қараүңгір (тұрақ)|Қараүңгір]] неолиттік тұрағынан осы дәуірге қатысты ең көп және көрнекті материал алынған. Тас пен сүйектен жасалған құралдардан басқа қыш ыдыстар сынықтары да көптеп табылған. Мұндай заттар табиғаттың дайын өнімдерін иемдену орнына өндіруші шаруашылық келгендігінен хабардар етеді. Сондай-ақ, бұл кезде [[кен кәсібі]] мен тоқымашылықтың, егіншіліктің бастамалары шықты. Сөйтіп, Оңтүстік Қазақстанда тас дәуірі үзіліссіз, үздіксіз дамыды.

===Неолит===
Біздің заманымыздан бұрынғы 5 мың жылдықтар шамасында басталған [[неолит дәуірі]]нде [[шаруашылық]]та зор өзгерістер болды. Еңбек құралдарын өндіру барған сайын мамандандырылды. Палеолиттік пышақ тәрізді тілікшелер және мезолиттік микролиттерден бастап кейінгі палеолиттің соңғы кезіне дейін мекендеген. Табылған дөңгелек өзектастар, тас жаңқалары, екі жағы өнделген шапқы құралдар, үшкіртастар, қырғыштар мен жонғыш қырғыштар, кескіштер шақпақ тас пен халцедоннан жасалған. Оңтүстік Қазақстанда палеолиттік тұрақтардың көп болуы, бұл жер ежелден адам баласы өмір сүруге қолайлы өңір болғандығын айғақтайды.

==Қола дәуірі==
[[Сурет:Prehistoric Times of Bohemia, Moravia and Slovakia - NM Prague 18.JPG|right|thumb|Қола ыдыс]]
[[Сурет:Bronze age weapons Romania.jpg|right|thumb|Қола дәуіріндегі құрал-саймандар]]
Отырар алқабындағы [[қола дәуірі]] мәдениеті әзірге толыққанды зерттеле қойған жоқаласы жалпы Қазақстанның баска аудандарымен салыстырғанда Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің ескерткіштері анағұрлым аз зерттелген. Ұзақ уақыттағы ізденістер нәтижесінде Қаратаудың солтүстік баурайындағы [[Таутары]], [[Төле би ауданы]]ндағы, Бүргіліктегі қорымдар материалдары ғана толымды сипатталып анықталған. Таутары қорымындағы қабір үстіндегі құрылыстар қырынан орнатылған тақтатастармен немесе жерге қазылмай-ақ қойылған тастармен белгіленген. Жерлеу орындарының дені — тік бұрышты, шаршы тәрізді, сопақша немесе шеңбер түріндегі қоршаулар мүрдені көбінесе өртеген. Кей ретте шұңқырларға жерлеп, бетін тақтатаспен жапқан. Мүрде жанына бірден беске дейін ою-өрнегі бар қыш ыдыстар қойған. Сондай-ақ, қабірлерден қола мен алтыннан жасалған ұсақ бұйымдар, әшекейлік заттар ([[моншақ]], [[сырға]], [[сақина]], [[салпыншақ]], [[қаптырма]] т.б.) да табылған. Алынған материалдар мұндағы мәдениетті [[Андронов мәдени-тарихи қауымдастығы]]на жақындатады. Сонымен қатар [[Шардара]] өңіріндегі [[Жамантоғай]]дағы оба үйіндісінің астындағы үш қабір кейінгі қола дәуіріне жатады. Mүрделердің жанынан [[қыш ыдыстар]], [[қола]] пышақ пен төрт кырлы [[біз]] табылған. Соңғы жылдары алынған мағлұматтар ғылым айналымға әлі толымды түрде түсе қоймауы өңірдегі қола дөуірі мәселелерін тиянақты шешуге мүмкіндік бермей отыр. Әзірге Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің кейбір қырлары толық зерттелмесе де, бүл өңірден сол замандағы жарқын ескерткіштердің табылуы, мұнда өзіндік мәдениет болғандығын айғақтайды.

==Ерте темір дәуірі==
===Сақтар===
[[Сурет:Mapofsaks.jpg|left|thumb|300px|Сақтар картасы]]
Антикалық жазба дерек көздері мен археологиялық мағлұматтар Отырар алқабында біздің заманымыздан бұрынғы 1-мың жылдықта өмір сүрген тайпалар көрші елдермен өркениетті мәдени-экономикалық байланыстар орнатқандығын нақты көрсетіп берді. Көне [[парсы]], [[элам]] және [[аккад]] тілдерінде құрастырылған [[Дарий]] мен [[Ксеркс]] патшаларының жазбалары, көне ирандықтардың [[зороастриялық дін]] кітаптарының жинағы — [[Авестo]], әсіресе грек және латын тілдеріндегі ежелгі грек-рим авторларының ([[Геродот]], [[Гекатей Милетский]], [[Арриан]], [[Диодор]], [[Плиний]], [[Страбон]], т.б.) шығармалары байырғы халықтардың тарихын түзуде маңызды рөл атқарады. Бірақ басты дерек көздерін археологиялық мағлұматтар береді. [[Сырдария]] алабындағы сақта ескерткіштерінің бірі [[Шірікрабад]] саналады. Сондай-ақ 1877 жылы &quot;Әмудария көмбесі&quot; көне өнер туындылары аталған өзен бойынан табылды. Ол 180-нен астам алтын мен күмістен жасалған бұйымдар мен 1000-нан астам теңгелерден тұрады. Заттар көне грек, иран, сақ мәнеріндегі ою-өрнектермен салынған. Археологиялық қазба жұмыстары [[Әмудария көмбесі]]ндегі заттар Отырар алқабындағы көне тайпалардың мәдениетімен тығыз байланыста дамығандығын аңғартады. Көне жазбаларға қарағанда [[Ахемен]] әулетінің патшалары сақтардың әр түрлі тайпаларымен жауласып, бірде жеңіп, бірде жеңіліп Әмудария көмбесі отырған. Сақтар парсы әскерінің құрамында грек-парсы соғыстарына қатысты. [[Александр Македонский]] (қаласы Ескендір Зұлқарнайын), [[селевкилер]] әулеті де сақтарға қарсы соғысты. Дегенмен, парсы және грек дереккөздеріндегі тайпаларды Орталық Азияның осы заманғы картасына орналастыру туралы мәселе өлі түбегейлі шешілген жоқаласы бұған қатысты ғалымдар арасында түрлі болжамдар бар. Ғалымдардың көпшілігі біздің заманымыздан бұрынғы 7—4 ғасырлардағы Қазақстан аумағына тайпалар мен тайпалық топтарды былайша орналастырады: оңтүстікте [[тиграхауда]] сақтары тұрған, бүл әр грек дереккөздерінде [[массагет]]тер деп
аталды, сондай-ақ мұнда [[дахтар]] (дайлар) тұрды, ал батыста — [[савроматтар]] (ежелгі аорстар), Орталық аудандарында — [[исседондар]], солтүстік-шығыста — [[аримаспылар]] мекендеген. Бұлардын барлығы тілі жағынан туысқан және мәдениеті жағынан жақын сақ және сармат тайпаларының этникалықаласымәдени бірлігіне кірген. Оңтүстік Қазақстанды мекен еткен сақтарда отырықшылық мал шаруашылығы басым болды. Олар Сырдария, [[Шу]], [[Талас]], [[Арыс]] өзендері бойында, Қаратау жотасының баурайларында кеңінен тарады. Сондай-ақ суармалы егіншілік те дамыған. Сақ обаларынан шыққан мал сүйектері олардың осы заманғы қазақтың құйрықты және ұяң жүнді, өсімтал тұқымдарына жақын қой өсіргендігін көрсетіп берді. Жылқының екі түрін өсірді. Оның жабы (берк) түқымдасы қазақ жылқысына ұқсас еді. Сақ заманында қола дәуірінде кең тарай бастаған Қаратау жотасы мен Шу-Ӏле тауларындағы (Арпаөзен, Қойбағар, т.б.) жартастағы суреттер де айғақтайды (қаласы Қаратау шимайлы тастары). Сақтар заманынан бізге жеткен сақ &quot;пирамидалары&quot; немесе &quot;патша&quot; обалары байырғы сақтар мәдениеті жайлы мол мәлімет береді. Қараспан маңындағы Қарауылтөбедегі топырақ үйіндісінен тұрғызылған обаның диамал 110-120 метрді құрайды. Биіктігі 16 метрдей. Мұндай ірі обалардың салынуы Оңтүстік Қазақстан жері сақтардың басты орталытарьшың бірі болғандығын аңғартады.

===Қаңлылар===
[[Сурет:Ancient Taraz Kazakhstan.jpg|300px|left|thumb|Қазіргі Тараз аймағы]]
[[Сурет:4156424-cave-painting-with-animals-and-hunters.jpg|right|thumb|Жартастағы суреттер]]
[[Сурет:Otrar-rev.jpg|170px|right|thumb|Отырар тиыны]]
Негізгі орталығы Сырдарияның орта ағысы болған, Қазақстанның Оңтүстік өңірін мекен еткен қаңлы жұрты туралы көне қытай жазба ескерткіштерінде жиі кездеседі (қаласы Қаңлы мемлекеті). Жаңа заман шегіндегі мәліметтерде бұл князьдікте 600 мың адам тұрып, соғысқа 120 мың жауынгер шығара алатындығы айтылады. Астанасы [[Битянь]] қаласы болған. Шежірешілер Қаңлының &quot;Ұлы билеушісінің&quot; вассалдары ретінде бес &quot;кіші иелікті&quot; (сусе, фуму, юень, ги, юегянь) атайды. &quot;[[Қаңлы]]&quot; деген термин 8 ғасырдың бас кезіндегі көне түркі руналық жазбаларында [[Канпо-Тарбан]] немесе Канпо-Тарбанд түрінде ұшырасады. Ол Авеста мен [[Махабхарат]]та айтылатын ежелгі Кангха болуы ықтимал; бұл жазба ескерткіштерде сақтармен және тохарлармен қатар &quot;анкилер&quot; де айтылады. Егер Қазақстан аумағының оңтүстік шығыс жағын мекендеген [[үйсіндер]] мен [[ғұндар]]дың шаруашылығында мал өсіру басым болса, Сырдария бойын мекендеген қаңлылардің шаруашылық кәсіптерінің негізгі бағыты отырықшы мал шаруашылығымен қатар жүргізілген телімді және көлдетіп суару егіншілігі болды. Қаңлылардің қоныстарынан ондаган тұрғын үй мен қора-қопсылар аршылған. Қамал дуалдарымен және су толтырылған орлармен қоршалган бұл қоныстар өзеннің немесе оның салаларының жағасына орналасты. Олардың бәрінде ұзақ уақыт отырықшылық тіршілік болғанын көрсететін қалың мәдени қабаттар бар. Қалалардағы негізгі құрылыстар шикі кірпіштен, кейде пахса блоктарымен аралас салынган еңселі үйлер еді. Қаңлылар дәнді дақылдар еккен және бақша өсірумен де айналысқан. Қоныстарда тұрғын үйлерде болсын, қора-қопсыларда болсын дән, астық сақтайтын [[ұра]], еденді сылайтын балшыққа, шикі кірпішке қосылған сабан, толыи жатқан [[дәнүккіштер]], [[астық]], бақша дақылдарын сақтайтын қыш кеспектер табылды. Олар жерді тас кетпендермен өндеген, сүйектен жасалган егіншілік құралдарды да пайдаланған. Қаңлылар жалғыз егіншілікпен ғана емес, сонымен қатар мал шаруашылығымен де шұғылданды. Көптеп [[сиыр]], [[қой]], [[жылқы]] және [[ешкі]] өсірді. Қаңлылардің қарауындағы аумақтың әр түрлі аудандарында мал шаруашылығының үлес салмағы әр түрлі болған, жеті асарлықтарда мал шаруашылығы басым болды. Аң аулау мен балық аулаудың қосалқы маңызы болды. [[Елік]], [[таутеке]], [[арқар]], [[киік]] ауланды. Қоныстар мен қорымдарды қазған кезде [[балық]] аулау құралдары - [[шанышқы]]лар, [[сүңгі]]лер, [[қармақ]]тар, [[жүкше]]лер шықты. Қаңлы қоғамында әр түрлі  кәсіптер, [[қолөнер]], [[сауда]] және ақша айналысы дамыды. Қаңлы тайпалары [[Орта Азия]] мемлекетгерімен, [[Кавказ]] өңірімен, [[Рим]]мен, Қытаймен айырбас қатынастарын жүргізген. Муны басқа елдерден келген заттардың табылуы, маржаннан, лазуриттен, садақтан, ақықтан, халцедоннан жа¬салған моншақтар, альмандин мен інжуден ілмешігімен коса жасалған алтын сырғалар көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы ІІ-І ғасырларда қаңлылар өздерінің ақшасын соғуға әрекет жасайды, хорезмдіктердің &quot;аты беймәлім патшасының&quot; мәнеттерін кеңінен пайдаланады. Қаңлылардың материалдық мәдениеті шартты түрде. Бұл мәдениеттер көбінесе Оңтүстік Қазақстанның және Орта Азияның көршілес аудандарының [[Шаш]]тың, [[Хорезм]]нің — отырықшы қоныстары мен корымдарынан табылған материалдардан белгілі. Қаңлылардің мекендеген негізгі аймағы Сырдария өзенінің орта бойы еді. мәдениеттің қауыншы нүсқасының көптеген ескерткіштері нақ осы жерде шоғырланған. Сырдарияның орта ағысы өңірін мекендеген қаңлы тайпаларының мәдениеті мен тұрмысын [[Ақтөзенбе-2]] және [[Ақтепе]] ([[Ташкент]] маңы) қоныстарын қазған кезде табылған заттар неғұрлым толык бейнелейді. Ақтөзенбе—2 қонысы айнала қалың, биік дуалмен қоршалған, шамамен 4 гектар жерді алып жатқан ірі елді мекен болғандығы анықталды. Бұл қорғанның ішіндегі қала тұрғындарының тұрғын үйлерінен басқа сарай бітімдес үлкен үйде қаланың басқарушы-әкімінің резиденциясы орналасты. Тұрғын жайларға жарық терезеден түскен және ашық жерошақтармен, камин тәріздес пештермен жылытылған. Бұл қоныстарды мекендегендер көлдетіп суару егіншілігімен және мал шаруашылығымен айналысқан. Шаруашылыққа және тұрмыста құмыра, саптаяқ, құмған тәріздес ыдыстар, таба, қыш кеспек, аяқ, кесе сияқты әр түрлі қыш ыдыстарды пайдаланған (қаласы 5-қосыміиа). Тас қол диірмендерді дәнді ұн қылып үгу үшін пайдаланған. Ұршықтар ұршықбастарының, тоқыма ісінде пайдаланылған тас жүкшелердің көп болуы жіп иіру, мата тоқу өнерінің жақсы дамығандығын көрсетеді. Қолөнердің темір еңбек құралдарын (пышақ), қару (қанжар, жебе үштары), сүйек оятын құралдар жасау сияқты баска түрлері де дамыған. Зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар, қола сақшалар, түрлі-түсті тастардан қол салынған бедерлі алтын кдп-тырмалар, түрліше моншақтар жасалған. Сырдарияның төменгі ағысын қаңлы дәуірінде [[Жетіасар]] мәдениетінің көптеген ескерткіштерін қалдырған тайпалар мекендеген. Ең ірі ескерткіштердің бірі — [[Алтынасар]] қала жұрты; қалың әрі биік сокла дуалмен коршалған бұл кала 17 гектарға жуық жерді алып жаткан. Қаланың тұрғын үйлері орама тәріздес орналасқан, қатарластыра салынған енсіз үйлер болды. Кісі тұратын бөлмелердің еденінің үстіне қалқа төсектер жасалды, олар қабырғаны ойып жасалған камин үлгісіндегі пешпен және ашық жерошақтармен жылытылды. Тамақ та сонда пісірілді. Үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен қаланып, балшықпен сыланған; залдардың бірінде ақ қабырғаға қызыл бояумен оюлар, гүл суреттері тізбектеліп салынған. Қаңлы тайпалары мекендеген аудандардың бәрінде де қоныстар қасында қорым орналасты. Бейіт құрылысы жер үстіне үйілген обалар, жерден қазылған қабірлер болып келеді. Өлген адамдар жай шүңқырларға, лақытталған үңгір қабірлерге жерленген. Қабірге ас құйылған ағаш, қыш ыдыстар қоятын болған. Ерлерді қаруларымен — [[қанжар]], [[семсер]], [[садақ]], [[жебе]]лерімен көмген. Әйел молаларынан көбінесе әсемдік заттары — сырға, сақина, білезік, моншақ алқалар шығады. Қаңлылардың материалдык мәдениеті — бұл көбінесе отырықшы, егін салатын тайпалардың мәдениеті. Ӏрі-ірі кірпіш құрылыстар, архитектурасы күрделі сарай үй қабырғаларындағы әдемі мәнерлі оюлар ежелгі Қаңлыде мәдениеттің даму деңгейінің биік болғандығын көрсетеді. Бұл жерлер құдіретті Түрік қағанаты құрамына VI ғасырда енгендігі жазба дерек көздерінде айтылады.

===Батыс түрік қағанаты===
[[Сурет:ImagesWar.jpg|400px|left|thumb|Батыс түрік қағанатындағы соғыс көрінісі]]
[[Түрік қағанаты]] ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық бұл мемлекет аумағы [[Алтай-Сібір]] жерінен бастап, Әмудария мен Еділ өзеннің темал ағысына дейінті аралықты қамтыған. Саяси ахуалдарға байланысты шекара өзгеріп тұрғанымен, негізгі аумағы ежелгі Үйсін жері, [[Жетісу өңірі]] болған. Халқы &quot;12 оқ елі&quot; (он оқ бүдүн), &quot;5 арыс дулу&quot; (5 тайпалы нушеби) деп те аталған. Қағанаттың құрамына өр кезенде [[қарлұқтар]], Енисей қырғыздары, [[шығылдар]] (шігілдер), [[чомулдар]] (шөмекейлер), [[тухеилер]], т.б. енді. [[Ұлы Жібек жолы]]ның мемлекет аумағын басып өтуі мұнда қалалық мәдениеттің өркендеуіне ыкпал жасады. Теңгелер түркі қағандары атынан соғылғанымен, олардағы сөздер соғды тілінде жазылды. Мемлекет [[Шегу қаған]] (610—18) мен [[Тон жабғу]] (618—30) қағандар түсында күшейіп, шекарасы нығая түскен. [[Түн]] жабғу қаған мемлекетгің батыстағы шекарасьш кеңейту саясатын жалғастырады. Түркістан маңындағы [[Мыңбұлақ]] деген жерді жазғы қонысына айналдырады. Жаңа жорықтар қағанат аумағын Әмударияның жоғары ағысы мен [[Гиндукуш]]қа дейін жылжытуға мүмкіндік берген. 625 жылы Парсы еліне қарсы [[Византия]]мен келісімшартқа отырған. Түн жабғу император [[Ираклий]]дің Кавказға жасаған жорығына (628—29) қатысып, жаулап алған жерлерден [[Тбилиси]] сияқты қалаларды оз үлесіне алады. Түн жабғудың әскери жетістіктеріне риза болған Ираклий Тбилиси қаласы түбінде оған оз тәжін кигізіп, қызы Евдокияны тұрмысқа беретінін мәлімдеген. 630 жылы түріктер [[Армения]]ға басып кірген. Бірақ қағанаттағы ішкі қайшылықтарға байланысты Кавказда көп тұрақтай алмай, кері қайтып кеткен. Нәтижесінде 630—34 жылы қағандық Орта Азиядағы, Сырдария аймағындағы иеліктерінен айырылды. Тайпааралық соғыстар 17 жылға (640-57) созылды, бұл қытай әскерлерінің баса көктеп кіруіне қолайлы жағдай туғызды. 656 жылы мемлекет Таң империясының ықпалына түсті. Бұдан кейінгі жерде Таң империясы елді әкімшілік аймақтарта бөліп, бұрынғы түрік қағандарының қытайланған ұрпақтарынан басқақтарды — &quot;қуыршақ қағандарды&quot; тағайындап отырды. 704 жылы Батыс түрік қағанатының орнына [[Түркеш қағанаты]] құрылды. Археологиялық қазба жұмыстары орта ғасырлық Қазақстан қалаларының копшілігінің іргесі қаланғандығын, қаңлы және үйсін заманында салынған қоныстардың қалаға біртіндеп айналғандығын дәлелдеп берді (қаласы 7-қосымша). Оңтүстік Қазақстандағы [[Бөріжар қорымы|Бөріжар]], т.б. қорымдардан алынған мәліметтер мұнда бірегей өркениет дамығандығын анық көрсетеді.

===Түркеш кағанаты===
[[Сурет:Тюркешский каганат.png|300px|right|thumb|Түркеш кағанаты картасы]]
Батыс түрік қағанатындағы өзара тартыстар нәтижесінде саяси билік Түркештер қолына өтеді. Олардың билеуші әулетінің атасы [[Үш-Елік]] қаған (699—706) болды. Ол Жетісудан [[Бөрішад]]ты куып шығып, Ташкенттен бастап, Түрфан мен Бесбалыққа дейінгі кеңбайтақ аймакта өз билігін орнатады. Қағанат ордасы Суяб қаласында орналасты. Үш-Елік елді әркайсысы 7 мың әскер шығара алатын 20 түтіктікке бөлді. 8 ғасыр бас кезінде арабтардың Орталык Азияға жорыктары басталады. Оларға Түркеш қағанаты табанды карсылық көрсетгі. Араб қолбасшысы [[Кутейба ибн Муслим]] 710-712 жылы [[Бухара]] мен [[Самарқанд]]ты, 714 жылы Шаш (Ташкент) пен [[Фараб]]ты жаулап алды. Орталық Азиядағы арабтар шапқыншылығына Түркештердің [[Сақал]] (706—711) мен [[Сұлу қаған]] (Сулык) сынды (715—738) қағандары күрес жүргізді. Сақал қаған түсында мемлекеттің сыртқы жағдайы аса қиын еді: оған батыста соғдылармен бірге арабтарға, оңтүстікте Тан әулетімен, ал шығыста Шығыс түрік қағанаты қауіп төндіріп тұрды. Сонымен қатар мемлекет билігі үшін кара Түркештер мен сары Түркештер өзара қырқысып отырды. Шығыс түріктер қағаны Қапаған 711 жылы Болошу орманы бойындағы (Жоңғария) соғыста Түркештерге күйрете соққы береді. Шығыс түрік әскері батысқа беттеп бара жатып, Сырдария бойына жетеді. Сол кездегі араб уәлиіне қарсы самаркандықгар және Орта Азия түріктерінің қағаны бас көтереді. Бірақ Кутейба дер мерзімінде келіп, араб гарнизонын талкавдаудан сақтап калады. 712—713 жылы түріктер мен соғдылардың, шаштықтар мен ферғаналықтардың бірлескен қолы арабтармен күреске шығады. Бұған жауап ретінде Кутейба Фергана мен Шашқа әскер аттандырады. [[Мауераннахр]] арабтар қол астына өтеді. Хорезмдік ғалым [[Әбу Райхан әл-Беруни]] (973—1048) &quot;Өткен буындардың ескерткіштері&quot; атты кітабында: &quot;Кутейба бин Муслим: әр түрлі тәсілмен бұрынғының бәрін таратты, жойды. Хорезмдіктердің жазу-сызуларын, кітаптарын, бумаларын өртеді, дін қызметкерлерін, аңыз- 21 әңгімелерін білетін адамдарын, ғалымдарын түгел құртты. Хорезмдіктердің исламға дейінгі тарихы түгел көрге көмілді, оны қазір ешкім білмейді&quot; - деп жазады. Сөйтіп, Мауераннахрда жаңа мәдениет, яғни ислам мәдениеті тарала бастады. Аталмыш өңірмен іргелес аймақтарға да бұл мәде¬ниет біртіндеп таралады. Түркештердің Орта Азия халықгарымен одағы арабтардың Мауераннахрдағы билігіне қандай қауіп төндіретінін жақсы түсінген Кутейба 714 жылы [[Исфиджаб]]қа жорық жасайды. Түркештер Сұлу қаған тұсында батыста арабтармен, шығыста қытайлықтармен күрес жүргізді. Сұлу қаған шығыстан келетін қатерді некелік катынастар арқы¬лы болдырмай тастады да, батыста белсенді әрекеттер жүргізді. 723 жылы [[Ферғана]] карлықтарымен және Шаш тұрғындарымен тізе қосып, Түркештер арабтарды ондырмай жеңеді. Жанқиярлықпен арабтарға қарсы күрескен Сұлу қағанды арабтар ерлігі мен батырлығын мойындап [[Әбу Музахим]] (сүзеген) деп атаған. Тек 732 жылы соңында ғана араб уәлиі Түркештерді талқандап, Бұхараға кіреді. 737 жылы Сұлу қаған арабтарға қарсы жорыкқа шығып, [[Тохарстан]]ға жетеді. Бірақ Жетісу жеріне Алтай мен Тарбағатайдан қарлүқтар келіп қоныстанады. Арабтар¬мен күресте әлсіреген Түркештер қарлұқ қаласы тарға лайықты қарсылық көрсете алмады. Осыны пайдаланған Қытай империясы Суябты басып алады, Шаштың билеушісін дарға асады. Оның баласы арабтардан көмек сұрайды. 751 жылы [[Тараз]] жанындағы [[Атлах]] қаласы түбінде арабтар мен қытайлықаласы тар соғысады. Шешуші сәтте қытайлардың ту сыртынан қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығады. Қытай оскерлері толық күйретіледі. Олар тіпті Шығыс Түркістаннан ары шегініп кетеді. Арабтар да мұнда тұрақгай алмай Шашқа ұзамай жеңіліп қалады. Суябта оны өз қолбасшыларының бірі өлтіреді. Осыдан кейін Түркештер арасында үкімет билігі үшін ұзақ күрес-тартыс басталады. 747 жылға дейін кетуге мәжбүр болды. Сөйтіп, бү- рынғы Батыс түрік каганаты аумағында төрт бірдей құдіретті мемлекет орнады. Хазар қағанатын қоспағанда, Төмал Еділ өңірі мен Солтүстік Кавказда, Казақстанда үш этникалық қаласы әлеуеттік бірлестік қалыптасады. Сырдарияның төменгі және орта ағысында, Арал теңізі өңірінде Оғыздар мемлекеті жайлады, ал Қазақстанның Солтүстік Шығыс және Орталық аймақтарында [[Қимақ мемлекеті]] үстемдік құрды, Жетісуда қарлұқтар қала берді. Бұл мемлекеттер Оңтүстік Қазақстан орта ғасырлық тарихында өзіндік ізін қалдырды. Ерте орта ғасырларда, негізінен, Отырар алқабы Түрік, Батыс түрік және Түркеш мемлекеттерінің қол астында болды. Мұны тұрмысты қаласы шаруашылық заттардан баска [[нумизматика]]лық материалдар да нақтылай түседі.

===Қарлұқ мемлекеті===
[[Сурет:Ocherk42.2.jpg|300px|left|thumb|Қарлұқтардың құрал-саймандары]]
Ұйғыр қағанатынан бөлініп кеткен қарлұқтар VIII ғасыр орта кезінен бастап Түркештер мұрасын иемденуге үмтылады. Олармен бақталас болған оғыздар Сырдария өңіріне ығысады. Орталығы Жетісу аумағы болған қарлұқ тайпаларының саяси бірлестігіне IX-X ғасырларда толып жатқан ру-тайпалық топтар кірді. Мысалы, араб географы [[эл-Маруази]] (XII ғасыр) қарлұқ кұрамында тоғыз тайпа болған дейді. Аталмыш конфедерацияға Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның түхеи, шігіл, әзкіш, Түркеш, халаджы, гарук, барысхан, теңізіб. тайпалары енді. Қол астындағы халықтар этникалық жағынан біртектес болмаған, олардың ішінде иран тілдес соғдылар, өзге келімсектер бартұғын. VIII-X ғасырларда қарлұқ тайпалары Жоңғар Алатауынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі аумақты қоныстанды. Олар Отырарға дейін еркін көшіп-қонып жүрді. Қарлұқтар батыста Мауераннахрдың араб жаулаушыларымен жан аямай күреседі. IX ғасыр бас кезінде арабтарға қарсы бағытталған әр түрлі қимыл-әрекеттерді белсене қолдайды. 810 жылы арабтар [[Құлан]] қаласына дейін жорық жасайды. 812 жылы олар Отырарға жортуылға шығып, қарлұқтар колын қирата жеңеді, қарлұқтардың жабғуы қимақ (кимек) еліне қашып кетеді. 840 жылы Самарқанд уәлиі дінсіз түріктерге қасиетті соғыс ашылды деп жар салады да, Исфиджабты басып алады. IX ғасыр соңы мен X ғасыр бас кезінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда [[ислам діні]] кеңінен тарала бастады. Оңтүстік Қазақстан халықтары бірте-бірте жаңа дінді қабылдай бастайды. Оңтүстік Қазақстан жерінің Қарлұқ кағанатына кіретін аз ғана бөлшегінде ғана араб өктемділігі орнады. Отырар, Исфиджаб, Тараз сияқты қалалар саяси күрестің барлық кезендерінде араб тарихшыларының жазуынша, арабтар үшін тынышсыз жерлер болып кала берді. Арабтардың жаулап алуы халифат қол астындағы аумақтардың әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өмірінде, ондағы этникалықикалық, тілдік процестерде белгілі із кдлдырды.

===Оғыз мемлекеті===
IX ғасыр бас кезінде оғыздардың көсемдері қарлұқтармен және кимектермен одақтасып, [[қаңғар]], [[печенег]] бірлестігін күйретеді, сойтіп Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал өңірі даласын басып алады. Оғыздар құрамы этникалықикалық жағынан күрделі болады. Бастапқыда оғыз тобының өзегі Жетісуда ұйымдасады, алайда батысқа қарай жылжу барысында Оңтүстік және Батыс Қазақстан жерінің көшпелі және жартылай отырықшы халқының есебінен едәуір дәрежеде толығады. Оғыздардың басты шаруашылығы интенсивті түрде мал өсіру болды. Жеке меншік, құл саудасы дамыды. Көшпелілермен қатар елде жартылай отырықшы және отырықшы жұрттың жинақты топтары күн көрген. X-XI ғасырлардағы авторлар калалар мен отырықшы қыстақаласы тар қатарында [[Жент]], [[Сауран]], [[Кaрнақ]], [[Сүткент]], Отырар, [[Сығанақ]], т.б. елді мекендер аталады

===Қыпшақтар===
[[Сурет:Кипчак.jpg|right|thumb|Қыпшақтар]]
IX ғасыр басында бұрынғы [[кимек]], [[қыпшақ]] және [[куман]] тайпалары қоныстанған аумақта әскери-саяси 24 үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшті. IX ғасыр 2-ширегінде қыпшақтардың әскери-тайпалық шонжарлары Сырдарияның төменгі және орта аңғарынан, Арал өңірі мен Каспий төңірегі далаларынан оғыз жабғуларын ығыстыра бастады. Аймақтағы этникалық-саяси ахуалдың өзгеруіне сәйкес &quot;Оғыздар даласының&quot; Дешті Қыпшақ аты пайда болды. Қыпшақ хандығы көне түрік дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінді. Оң қанат қосыны [[Жайық өзені]] бойында, [[Сарайшық]] қаласының орнында, сол қанат — қосынымен Сығанақ қаласында тұрған. Қыпшақ қоғамында негізгі байлық жылқы болған. Жазба дерек көздерінде кейбір ауқатты қыпшақтардың 10 мыңға дейін жылқысы болғандығы айтылады. IX ғасыр аяғы мен XII ғасыр бас кезінде Жент, [[Янгикент]], Сырдарияның төменгі ағысындағы қалалар қыпшақтарға қараған. Осы қалалар үшін қыпшақтар Хорезм шахпен бірнеше рет соғысады. XII ғасырдың 2-жартысынан бастап Хорезм қыпшақ ақсүйектерімен жақындасу саясатын ұстанып, оларды әр түрлі қызметтерге тарта бастайды. Қыпшақ ақсүйектері ислам дінін қабылдады. Дегенмен XII ғасыр аяғына дейін қыпшақ тайпаларының едәуір бөлігі исламнан тыс қалды. Жент пен [[Фараб]] арасындағы кеңістік XII ғасыр біткенге дейін мәжуси қыпшақтар облысы деп есептелген. Хорезм шахтардың басты әскери күші қаңлы мен қыпшақтардан құралды. Қыпшақтардың едәуір бөлігінің Хорезмге бейімделуі үкімет үшін таласты өршітті. Хорезмшахтар қыпшақ көсемдері арасындағы алауыздықты қолдан ушықтырып отырды. Бүкіл мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған [[Хорезмшах Мұхаммед]] (1200—1220) билік еткен бұл мемлекет құрамына XIII ғасыр бас кезінде Сығанақ төңірегі де кірді.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>56ums8hhn08a03wz9uf9y2ej6v77mey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618801</id>
      <parentid>3618800</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түркеш кағанаты */</comment>
      <origin>3618801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51221" sha1="2u0xmtuvlexpxx4rvl8s1v02cgw9c6h" xml:space="preserve">[[Сурет:BC 700MiddleEastEn.gif|right|thumb|Отырар алқабының картасы]]
Отырар алқабын ежелгі [[адам]] баласы бұдан 1 миллион жылдай бұрын мекендеген. Муны аймақта және [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] сілемдерінде жүргізілген [[археология]]лық зерттеулер айғақтап отыр. Жалпы, адамның өмір сүру дәуіріне байланысты жер [[тарих]]ындағы төрттік (антропогендік) дәуір бұдан 2 миллионнан аса жыл бұрын басталған. Бүл кезде [[Қазақстан]]да ірі палеогеографиялық өзгерістер болып, тау түзілу үдерістері жүрген. Төрттік дәуірде [[климат]] талай рет өзгерді. [[Томал]] антропогеннің алғашқы кезеңдерінде климат біршама жылы болды.

==Тас дәуірі==
[[Сурет:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|right|thumb|Тас құралдары]]

[[Палеонтолог]] мамандардың зерттеулері ерте плейстоценде [[Отырар]] мен [[Түркістан]] шұраттарында [[мосбах жылқысы]], [[мерк мүйізтұмсығы]], [[алып түйе]], [[трогентериев]] немесе [[вюст піл]]іне [[туыстас піл]], [[плейстоцен есегі]], [[Шетензак бизоны]], [[арқар]], [[страус]], [[теңіз хайуанаттар]] мен [[ұсак кемірушілер]] тіршілік еткендігін көрсетіп берді. [[Тіказулы орман пілі]] [[өзен]]дер аралығындағы [[орман]]дар мен қалың бұталар арасын, [[бизон]], [[эласмoтерия]], [[жалпақ маңдайлы бұлан]], [[марал]], бұғы өзендердің тоғайлы түбектері мен шөбі биік жазықтықтарды, алып түйелер шөлді жерлерді, жылқылар далалы аймақтарды мекендеді. Бұлар ежелгі адамның негізгі [[аңшылық]] нысаны еді. Түркістан маңындағы [[Қошқорған]], [[Шоқтас ескерткіштері]]нен тас құралдарымен қатар осы кезде тіршілік еткен түз аңдарының сүйектері де аршып алынған. Бүл ескерткіштер әзірге Оңтүстік Қазақстандағы ең көне дәуірлерді қамтитын археологиялық нысандар болып табылады. Ескерткіштердің ерекшелігі сол, олар [[травертиндік сақина]] құрған су көздерінде орналасқан және тас құралдары — жергілікті &quot;микроиндустрия&quot; кешенін құрайды. Травертинді ескерткіштер [[Еуразия]]да өте аз. Олардың абсолют мерзімі біздің заманымыздан бұрынғы 1 миллион жылдардан біздің заманымыздан бұрынғы 200 мың жылдықтар аралығында. Қошқорған фауналық кешені мен тас артефактілерінің ең ерте кезеңі 500-750 жылдарды қамтиды. Тас құралдары [[өзектас]], [[өзектас пішінді бұйымдар]], [[леваллуа жарықшақтары]], [[үшкіртастар]], [[малта тас сынықтары]], тас тіліктері мен жаңқалары, [[қырғыш]], теңізібойы заттардан тұрады. Мұндай еңбек құралдарын ежелгі адамдар аңшылықта, күнделікті тұрмыста пайдаланған.

===Палеолит===
[[Ашель мустье]] және кейінгі [[палеолит]] дәуірлеріндегі ескерткіштер Қазақстанның Оңтүстік аудандарынан көптеп табылған. Мысалы, [[Шәуілдір]]ден батысқа қарай 10 км жердегі [[Ақсу—Арыс тұрағы]]нан [[тас жаңқа]], [[қол шапқы]], [[өзектас]], теңізі бойынан бұйымдар жинастырылған. Сондай-ақ, [[Арыс]], [[Шаян]], [[Арыстанды]] теңіздері бойынан өзендер бойынан палеолит дәуіріне жататын ескерткіштер ашылған. Көбінде леваллуа техникасы ұзақ жылдар бойы сақталып келген. Әсіресе назар аударуға лайық бірегей ескерткіштердің бірі — [[Уәлиханов турағы]]. Ол 6 мәдени қабаттан тұрады. Қазба барысында бірнеше мың тас құралдарынан басқа жануарлар сүйектері, [[ошақ]] орындары ашылған. Бүл кезде тас құралдарын жасаудың палеолиттік дәстүрі өз жалғастығын тапты және шаруашылық қаракетке байланысты жаңа құралдар (трапеция және сегмент пішінді, теңізіб.) пайдаланылды. Адам бұрынғысынша жануарларды аулады және әр түрлі өсімдік тағамдарын ([[жабайы жаңғақ]], [[жидек]], [[жабайы сәбіз]]) және кейбір өсімдіктердің түйнектерін теруді кәсіп етті. Палеолит заманындағы фаунаның жойылуы адамдарды жаңа кәсіптерді меңгеруге мәжбүрлейді. 

===Мезолит===
[[Мезолит]] дәуірінің ескерткіштері Қазақстанда аз зерттелген. Соған қарамастан Отырар алқабынан бірнеше мезолиттік кешендер ашылып отыр. Олар [[Шілік ауылдық округі|Шілік ауылдық әкімшілігі]]не қарасты жерлерден анықталған. Қысып түзету техникасының жетілдірілуі жаңа технологиялық әдістерді (тегістеу, бүрғылау, аралау) игеруге алып келді. Мұндай өзгерістер [[Отырар оазисі]] мен оған іргелес аймақтардағы [[Дермене]], [[Жаңа шілік 1,2,3 тұрақтары]], Тасқотан, Қараүңгір ескерткіштер материалдарынан да байқалады. Әсіресе [[Қараүңгір (тұрақ)|Қараүңгір]] неолиттік тұрағынан осы дәуірге қатысты ең көп және көрнекті материал алынған. Тас пен сүйектен жасалған құралдардан басқа қыш ыдыстар сынықтары да көптеп табылған. Мұндай заттар табиғаттың дайын өнімдерін иемдену орнына өндіруші шаруашылық келгендігінен хабардар етеді. Сондай-ақ, бұл кезде [[кен кәсібі]] мен тоқымашылықтың, егіншіліктің бастамалары шықты. Сөйтіп, Оңтүстік Қазақстанда тас дәуірі үзіліссіз, үздіксіз дамыды.

===Неолит===
Біздің заманымыздан бұрынғы 5 мың жылдықтар шамасында басталған [[неолит дәуірі]]нде [[шаруашылық]]та зор өзгерістер болды. Еңбек құралдарын өндіру барған сайын мамандандырылды. Палеолиттік пышақ тәрізді тілікшелер және мезолиттік микролиттерден бастап кейінгі палеолиттің соңғы кезіне дейін мекендеген. Табылған дөңгелек өзектастар, тас жаңқалары, екі жағы өнделген шапқы құралдар, үшкіртастар, қырғыштар мен жонғыш қырғыштар, кескіштер шақпақ тас пен халцедоннан жасалған. Оңтүстік Қазақстанда палеолиттік тұрақтардың көп болуы, бұл жер ежелден адам баласы өмір сүруге қолайлы өңір болғандығын айғақтайды.

==Қола дәуірі==
[[Сурет:Prehistoric Times of Bohemia, Moravia and Slovakia - NM Prague 18.JPG|right|thumb|Қола ыдыс]]
[[Сурет:Bronze age weapons Romania.jpg|right|thumb|Қола дәуіріндегі құрал-саймандар]]
Отырар алқабындағы [[қола дәуірі]] мәдениеті әзірге толыққанды зерттеле қойған жоқаласы жалпы Қазақстанның баска аудандарымен салыстырғанда Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің ескерткіштері анағұрлым аз зерттелген. Ұзақ уақыттағы ізденістер нәтижесінде Қаратаудың солтүстік баурайындағы [[Таутары]], [[Төле би ауданы]]ндағы, Бүргіліктегі қорымдар материалдары ғана толымды сипатталып анықталған. Таутары қорымындағы қабір үстіндегі құрылыстар қырынан орнатылған тақтатастармен немесе жерге қазылмай-ақ қойылған тастармен белгіленген. Жерлеу орындарының дені — тік бұрышты, шаршы тәрізді, сопақша немесе шеңбер түріндегі қоршаулар мүрдені көбінесе өртеген. Кей ретте шұңқырларға жерлеп, бетін тақтатаспен жапқан. Мүрде жанына бірден беске дейін ою-өрнегі бар қыш ыдыстар қойған. Сондай-ақ, қабірлерден қола мен алтыннан жасалған ұсақ бұйымдар, әшекейлік заттар ([[моншақ]], [[сырға]], [[сақина]], [[салпыншақ]], [[қаптырма]] т.б.) да табылған. Алынған материалдар мұндағы мәдениетті [[Андронов мәдени-тарихи қауымдастығы]]на жақындатады. Сонымен қатар [[Шардара]] өңіріндегі [[Жамантоғай]]дағы оба үйіндісінің астындағы үш қабір кейінгі қола дәуіріне жатады. Mүрделердің жанынан [[қыш ыдыстар]], [[қола]] пышақ пен төрт кырлы [[біз]] табылған. Соңғы жылдары алынған мағлұматтар ғылым айналымға әлі толымды түрде түсе қоймауы өңірдегі қола дөуірі мәселелерін тиянақты шешуге мүмкіндік бермей отыр. Әзірге Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің кейбір қырлары толық зерттелмесе де, бүл өңірден сол замандағы жарқын ескерткіштердің табылуы, мұнда өзіндік мәдениет болғандығын айғақтайды.

==Ерте темір дәуірі==
===Сақтар===
[[Сурет:Mapofsaks.jpg|left|thumb|300px|Сақтар картасы]]
Антикалық жазба дерек көздері мен археологиялық мағлұматтар Отырар алқабында біздің заманымыздан бұрынғы 1-мың жылдықта өмір сүрген тайпалар көрші елдермен өркениетті мәдени-экономикалық байланыстар орнатқандығын нақты көрсетіп берді. Көне [[парсы]], [[элам]] және [[аккад]] тілдерінде құрастырылған [[Дарий]] мен [[Ксеркс]] патшаларының жазбалары, көне ирандықтардың [[зороастриялық дін]] кітаптарының жинағы — [[Авестo]], әсіресе грек және латын тілдеріндегі ежелгі грек-рим авторларының ([[Геродот]], [[Гекатей Милетский]], [[Арриан]], [[Диодор]], [[Плиний]], [[Страбон]], т.б.) шығармалары байырғы халықтардың тарихын түзуде маңызды рөл атқарады. Бірақ басты дерек көздерін археологиялық мағлұматтар береді. [[Сырдария]] алабындағы сақта ескерткіштерінің бірі [[Шірікрабад]] саналады. Сондай-ақ 1877 жылы &quot;Әмудария көмбесі&quot; көне өнер туындылары аталған өзен бойынан табылды. Ол 180-нен астам алтын мен күмістен жасалған бұйымдар мен 1000-нан астам теңгелерден тұрады. Заттар көне грек, иран, сақ мәнеріндегі ою-өрнектермен салынған. Археологиялық қазба жұмыстары [[Әмудария көмбесі]]ндегі заттар Отырар алқабындағы көне тайпалардың мәдениетімен тығыз байланыста дамығандығын аңғартады. Көне жазбаларға қарағанда [[Ахемен]] әулетінің патшалары сақтардың әр түрлі тайпаларымен жауласып, бірде жеңіп, бірде жеңіліп Әмудария көмбесі отырған. Сақтар парсы әскерінің құрамында грек-парсы соғыстарына қатысты. [[Александр Македонский]] (қаласы Ескендір Зұлқарнайын), [[селевкилер]] әулеті де сақтарға қарсы соғысты. Дегенмен, парсы және грек дереккөздеріндегі тайпаларды Орталық Азияның осы заманғы картасына орналастыру туралы мәселе өлі түбегейлі шешілген жоқаласы бұған қатысты ғалымдар арасында түрлі болжамдар бар. Ғалымдардың көпшілігі біздің заманымыздан бұрынғы 7—4 ғасырлардағы Қазақстан аумағына тайпалар мен тайпалық топтарды былайша орналастырады: оңтүстікте [[тиграхауда]] сақтары тұрған, бүл әр грек дереккөздерінде [[массагет]]тер деп
аталды, сондай-ақ мұнда [[дахтар]] (дайлар) тұрды, ал батыста — [[савроматтар]] (ежелгі аорстар), Орталық аудандарында — [[исседондар]], солтүстік-шығыста — [[аримаспылар]] мекендеген. Бұлардын барлығы тілі жағынан туысқан және мәдениеті жағынан жақын сақ және сармат тайпаларының этникалықаласымәдени бірлігіне кірген. Оңтүстік Қазақстанды мекен еткен сақтарда отырықшылық мал шаруашылығы басым болды. Олар Сырдария, [[Шу]], [[Талас]], [[Арыс]] өзендері бойында, Қаратау жотасының баурайларында кеңінен тарады. Сондай-ақ суармалы егіншілік те дамыған. Сақ обаларынан шыққан мал сүйектері олардың осы заманғы қазақтың құйрықты және ұяң жүнді, өсімтал тұқымдарына жақын қой өсіргендігін көрсетіп берді. Жылқының екі түрін өсірді. Оның жабы (берк) түқымдасы қазақ жылқысына ұқсас еді. Сақ заманында қола дәуірінде кең тарай бастаған Қаратау жотасы мен Шу-Ӏле тауларындағы (Арпаөзен, Қойбағар, т.б.) жартастағы суреттер де айғақтайды (қаласы Қаратау шимайлы тастары). Сақтар заманынан бізге жеткен сақ &quot;пирамидалары&quot; немесе &quot;патша&quot; обалары байырғы сақтар мәдениеті жайлы мол мәлімет береді. Қараспан маңындағы Қарауылтөбедегі топырақ үйіндісінен тұрғызылған обаның диамал 110-120 метрді құрайды. Биіктігі 16 метрдей. Мұндай ірі обалардың салынуы Оңтүстік Қазақстан жері сақтардың басты орталытарьшың бірі болғандығын аңғартады.

===Қаңлылар===
[[Сурет:Ancient Taraz Kazakhstan.jpg|300px|left|thumb|Қазіргі Тараз аймағы]]
[[Сурет:4156424-cave-painting-with-animals-and-hunters.jpg|right|thumb|Жартастағы суреттер]]
[[Сурет:Otrar-rev.jpg|170px|right|thumb|Отырар тиыны]]
Негізгі орталығы Сырдарияның орта ағысы болған, Қазақстанның Оңтүстік өңірін мекен еткен қаңлы жұрты туралы көне қытай жазба ескерткіштерінде жиі кездеседі (қаласы Қаңлы мемлекеті). Жаңа заман шегіндегі мәліметтерде бұл князьдікте 600 мың адам тұрып, соғысқа 120 мың жауынгер шығара алатындығы айтылады. Астанасы [[Битянь]] қаласы болған. Шежірешілер Қаңлының &quot;Ұлы билеушісінің&quot; вассалдары ретінде бес &quot;кіші иелікті&quot; (сусе, фуму, юень, ги, юегянь) атайды. &quot;[[Қаңлы]]&quot; деген термин 8 ғасырдың бас кезіндегі көне түркі руналық жазбаларында [[Канпо-Тарбан]] немесе Канпо-Тарбанд түрінде ұшырасады. Ол Авеста мен [[Махабхарат]]та айтылатын ежелгі Кангха болуы ықтимал; бұл жазба ескерткіштерде сақтармен және тохарлармен қатар &quot;анкилер&quot; де айтылады. Егер Қазақстан аумағының оңтүстік шығыс жағын мекендеген [[үйсіндер]] мен [[ғұндар]]дың шаруашылығында мал өсіру басым болса, Сырдария бойын мекендеген қаңлылардің шаруашылық кәсіптерінің негізгі бағыты отырықшы мал шаруашылығымен қатар жүргізілген телімді және көлдетіп суару егіншілігі болды. Қаңлылардің қоныстарынан ондаган тұрғын үй мен қора-қопсылар аршылған. Қамал дуалдарымен және су толтырылған орлармен қоршалган бұл қоныстар өзеннің немесе оның салаларының жағасына орналасты. Олардың бәрінде ұзақ уақыт отырықшылық тіршілік болғанын көрсететін қалың мәдени қабаттар бар. Қалалардағы негізгі құрылыстар шикі кірпіштен, кейде пахса блоктарымен аралас салынган еңселі үйлер еді. Қаңлылар дәнді дақылдар еккен және бақша өсірумен де айналысқан. Қоныстарда тұрғын үйлерде болсын, қора-қопсыларда болсын дән, астық сақтайтын [[ұра]], еденді сылайтын балшыққа, шикі кірпішке қосылған сабан, толыи жатқан [[дәнүккіштер]], [[астық]], бақша дақылдарын сақтайтын қыш кеспектер табылды. Олар жерді тас кетпендермен өндеген, сүйектен жасалган егіншілік құралдарды да пайдаланған. Қаңлылар жалғыз егіншілікпен ғана емес, сонымен қатар мал шаруашылығымен де шұғылданды. Көптеп [[сиыр]], [[қой]], [[жылқы]] және [[ешкі]] өсірді. Қаңлылардің қарауындағы аумақтың әр түрлі аудандарында мал шаруашылығының үлес салмағы әр түрлі болған, жеті асарлықтарда мал шаруашылығы басым болды. Аң аулау мен балық аулаудың қосалқы маңызы болды. [[Елік]], [[таутеке]], [[арқар]], [[киік]] ауланды. Қоныстар мен қорымдарды қазған кезде [[балық]] аулау құралдары - [[шанышқы]]лар, [[сүңгі]]лер, [[қармақ]]тар, [[жүкше]]лер шықты. Қаңлы қоғамында әр түрлі  кәсіптер, [[қолөнер]], [[сауда]] және ақша айналысы дамыды. Қаңлы тайпалары [[Орта Азия]] мемлекетгерімен, [[Кавказ]] өңірімен, [[Рим]]мен, Қытаймен айырбас қатынастарын жүргізген. Муны басқа елдерден келген заттардың табылуы, маржаннан, лазуриттен, садақтан, ақықтан, халцедоннан жа¬салған моншақтар, альмандин мен інжуден ілмешігімен коса жасалған алтын сырғалар көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы ІІ-І ғасырларда қаңлылар өздерінің ақшасын соғуға әрекет жасайды, хорезмдіктердің &quot;аты беймәлім патшасының&quot; мәнеттерін кеңінен пайдаланады. Қаңлылардың материалдық мәдениеті шартты түрде. Бұл мәдениеттер көбінесе Оңтүстік Қазақстанның және Орта Азияның көршілес аудандарының [[Шаш]]тың, [[Хорезм]]нің — отырықшы қоныстары мен корымдарынан табылған материалдардан белгілі. Қаңлылардің мекендеген негізгі аймағы Сырдария өзенінің орта бойы еді. мәдениеттің қауыншы нүсқасының көптеген ескерткіштері нақ осы жерде шоғырланған. Сырдарияның орта ағысы өңірін мекендеген қаңлы тайпаларының мәдениеті мен тұрмысын [[Ақтөзенбе-2]] және [[Ақтепе]] ([[Ташкент]] маңы) қоныстарын қазған кезде табылған заттар неғұрлым толык бейнелейді. Ақтөзенбе—2 қонысы айнала қалың, биік дуалмен қоршалған, шамамен 4 гектар жерді алып жатқан ірі елді мекен болғандығы анықталды. Бұл қорғанның ішіндегі қала тұрғындарының тұрғын үйлерінен басқа сарай бітімдес үлкен үйде қаланың басқарушы-әкімінің резиденциясы орналасты. Тұрғын жайларға жарық терезеден түскен және ашық жерошақтармен, камин тәріздес пештермен жылытылған. Бұл қоныстарды мекендегендер көлдетіп суару егіншілігімен және мал шаруашылығымен айналысқан. Шаруашылыққа және тұрмыста құмыра, саптаяқ, құмған тәріздес ыдыстар, таба, қыш кеспек, аяқ, кесе сияқты әр түрлі қыш ыдыстарды пайдаланған (қаласы 5-қосыміиа). Тас қол диірмендерді дәнді ұн қылып үгу үшін пайдаланған. Ұршықтар ұршықбастарының, тоқыма ісінде пайдаланылған тас жүкшелердің көп болуы жіп иіру, мата тоқу өнерінің жақсы дамығандығын көрсетеді. Қолөнердің темір еңбек құралдарын (пышақ), қару (қанжар, жебе үштары), сүйек оятын құралдар жасау сияқты баска түрлері де дамыған. Зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар, қола сақшалар, түрлі-түсті тастардан қол салынған бедерлі алтын кдп-тырмалар, түрліше моншақтар жасалған. Сырдарияның төменгі ағысын қаңлы дәуірінде [[Жетіасар]] мәдениетінің көптеген ескерткіштерін қалдырған тайпалар мекендеген. Ең ірі ескерткіштердің бірі — [[Алтынасар]] қала жұрты; қалың әрі биік сокла дуалмен коршалған бұл кала 17 гектарға жуық жерді алып жаткан. Қаланың тұрғын үйлері орама тәріздес орналасқан, қатарластыра салынған енсіз үйлер болды. Кісі тұратын бөлмелердің еденінің үстіне қалқа төсектер жасалды, олар қабырғаны ойып жасалған камин үлгісіндегі пешпен және ашық жерошақтармен жылытылды. Тамақ та сонда пісірілді. Үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен қаланып, балшықпен сыланған; залдардың бірінде ақ қабырғаға қызыл бояумен оюлар, гүл суреттері тізбектеліп салынған. Қаңлы тайпалары мекендеген аудандардың бәрінде де қоныстар қасында қорым орналасты. Бейіт құрылысы жер үстіне үйілген обалар, жерден қазылған қабірлер болып келеді. Өлген адамдар жай шүңқырларға, лақытталған үңгір қабірлерге жерленген. Қабірге ас құйылған ағаш, қыш ыдыстар қоятын болған. Ерлерді қаруларымен — [[қанжар]], [[семсер]], [[садақ]], [[жебе]]лерімен көмген. Әйел молаларынан көбінесе әсемдік заттары — сырға, сақина, білезік, моншақ алқалар шығады. Қаңлылардың материалдык мәдениеті — бұл көбінесе отырықшы, егін салатын тайпалардың мәдениеті. Ӏрі-ірі кірпіш құрылыстар, архитектурасы күрделі сарай үй қабырғаларындағы әдемі мәнерлі оюлар ежелгі Қаңлыде мәдениеттің даму деңгейінің биік болғандығын көрсетеді. Бұл жерлер құдіретті Түрік қағанаты құрамына VI ғасырда енгендігі жазба дерек көздерінде айтылады.

===Батыс түрік қағанаты===
[[Сурет:ImagesWar.jpg|400px|left|thumb|Батыс түрік қағанатындағы соғыс көрінісі]]
[[Түрік қағанаты]] ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық бұл мемлекет аумағы [[Алтай-Сібір]] жерінен бастап, Әмудария мен Еділ өзеннің темал ағысына дейінті аралықты қамтыған. Саяси ахуалдарға байланысты шекара өзгеріп тұрғанымен, негізгі аумағы ежелгі Үйсін жері, [[Жетісу өңірі]] болған. Халқы &quot;12 оқ елі&quot; (он оқ бүдүн), &quot;5 арыс дулу&quot; (5 тайпалы нушеби) деп те аталған. Қағанаттың құрамына өр кезенде [[қарлұқтар]], Енисей қырғыздары, [[шығылдар]] (шігілдер), [[чомулдар]] (шөмекейлер), [[тухеилер]], т.б. енді. [[Ұлы Жібек жолы]]ның мемлекет аумағын басып өтуі мұнда қалалық мәдениеттің өркендеуіне ыкпал жасады. Теңгелер түркі қағандары атынан соғылғанымен, олардағы сөздер соғды тілінде жазылды. Мемлекет [[Шегу қаған]] (610—18) мен [[Тон жабғу]] (618—30) қағандар түсында күшейіп, шекарасы нығая түскен. [[Түн]] жабғу қаған мемлекетгің батыстағы шекарасьш кеңейту саясатын жалғастырады. Түркістан маңындағы [[Мыңбұлақ]] деген жерді жазғы қонысына айналдырады. Жаңа жорықтар қағанат аумағын Әмударияның жоғары ағысы мен [[Гиндукуш]]қа дейін жылжытуға мүмкіндік берген. 625 жылы Парсы еліне қарсы [[Византия]]мен келісімшартқа отырған. Түн жабғу император [[Ираклий]]дің Кавказға жасаған жорығына (628—29) қатысып, жаулап алған жерлерден [[Тбилиси]] сияқты қалаларды оз үлесіне алады. Түн жабғудың әскери жетістіктеріне риза болған Ираклий Тбилиси қаласы түбінде оған оз тәжін кигізіп, қызы Евдокияны тұрмысқа беретінін мәлімдеген. 630 жылы түріктер [[Армения]]ға басып кірген. Бірақ қағанаттағы ішкі қайшылықтарға байланысты Кавказда көп тұрақтай алмай, кері қайтып кеткен. Нәтижесінде 630—34 жылы қағандық Орта Азиядағы, Сырдария аймағындағы иеліктерінен айырылды. Тайпааралық соғыстар 17 жылға (640-57) созылды, бұл қытай әскерлерінің баса көктеп кіруіне қолайлы жағдай туғызды. 656 жылы мемлекет Таң империясының ықпалына түсті. Бұдан кейінгі жерде Таң империясы елді әкімшілік аймақтарта бөліп, бұрынғы түрік қағандарының қытайланған ұрпақтарынан басқақтарды — &quot;қуыршақ қағандарды&quot; тағайындап отырды. 704 жылы Батыс түрік қағанатының орнына [[Түркеш қағанаты]] құрылды. Археологиялық қазба жұмыстары орта ғасырлық Қазақстан қалаларының копшілігінің іргесі қаланғандығын, қаңлы және үйсін заманында салынған қоныстардың қалаға біртіндеп айналғандығын дәлелдеп берді (қаласы 7-қосымша). Оңтүстік Қазақстандағы [[Бөріжар қорымы|Бөріжар]], т.б. қорымдардан алынған мәліметтер мұнда бірегей өркениет дамығандығын анық көрсетеді.

===Түркеш кағанаты===
[[Сурет:Тюркешский каганат.png|300px|right|thumb|Түркеш кағанаты картасы]]
Батыс түрік қағанатындағы өзара тартыстар нәтижесінде саяси билік Түркештер қолына өтеді. Олардың билеуші әулетінің атасы [[Үш-Елік]] қаған (699—706) болды. Ол Жетісудан [[Бөрішад]]ты куып шығып, Ташкенттен бастап, Түрфан мен Бесбалыққа дейінгі кеңбайтақ аймакта өз билігін орнатады. Қағанат ордасы Суяб қаласында орналасты. Үш-Елік елді әркайсысы 7 мың әскер шығара алатын 20 түтіктікке бөлді. 8 ғасыр бас кезінде арабтардың Орталык Азияға жорыктары басталады. Оларға Түркеш қағанаты табанды карсылық көрсетгі. Араб қолбасшысы [[Кутейба ибн Муслим]] 710-712 жылы [[Бухара]] мен [[Самарқан]]ды, 714 жылы Шаш (Ташкент) пен [[Фараб]]ты жаулап алды. Орталық Азиядағы арабтар шапқыншылығына Түркештердің [[Сақал]] (706—711) мен [[Сұлу қаған]] (Сулык) сынды (715—738) қағандары күрес жүргізді. Сақал қаған түсында мемлекеттің сыртқы жағдайы аса қиын еді: оған батыста соғдылармен бірге арабтарға, оңтүстікте Тан әулетімен, ал шығыста Шығыс түрік қағанаты қауіп төндіріп тұрды. Сонымен қатар мемлекет билігі үшін кара Түркештер мен сары Түркештер өзара қырқысып отырды. Шығыс түріктер қағаны Қапаған 711 жылы Болошу орманы бойындағы (Жоңғария) соғыста Түркештерге күйрете соққы береді. Шығыс түрік әскері батысқа беттеп бара жатып, Сырдария бойына жетеді. Сол кездегі араб уәлиіне қарсы самаркандықгар және Орта Азия түріктерінің қағаны бас көтереді. Бірақ Кутейба дер мерзімінде келіп, араб гарнизонын талкавдаудан сақтап калады. 712—713 жылы түріктер мен соғдылардың, шаштықтар мен ферғаналықтардың бірлескен қолы арабтармен күреске шығады. Бұған жауап ретінде Кутейба Фергана мен Шашқа әскер аттандырады. [[Мауераннахр]] арабтар қол астына өтеді. Хорезмдік ғалым [[Әбу Райхан әл-Беруни]] (973—1048) &quot;Өткен буындардың ескерткіштері&quot; атты кітабында: &quot;Кутейба бин Муслим: әр түрлі тәсілмен бұрынғының бәрін таратты, жойды. Хорезмдіктердің жазу-сызуларын, кітаптарын, бумаларын өртеді, дін қызметкерлерін, аңыз- 21 әңгімелерін білетін адамдарын, ғалымдарын түгел құртты. Хорезмдіктердің исламға дейінгі тарихы түгел көрге көмілді, оны қазір ешкім білмейді&quot; - деп жазады. Сөйтіп, Мауераннахрда жаңа мәдениет, яғни ислам мәдениеті тарала бастады. Аталмыш өңірмен іргелес аймақтарға да бұл мәде¬ниет біртіндеп таралады. Түркештердің Орта Азия халықгарымен одағы арабтардың Мауераннахрдағы билігіне қандай қауіп төндіретінін жақсы түсінген Кутейба 714 жылы [[Исфиджаб]]қа жорық жасайды. Түркештер Сұлу қаған тұсында батыста арабтармен, шығыста қытайлықтармен күрес жүргізді. Сұлу қаған шығыстан келетін қатерді некелік катынастар арқы¬лы болдырмай тастады да, батыста белсенді әрекеттер жүргізді. 723 жылы [[Ферғана]] карлықтарымен және Шаш тұрғындарымен тізе қосып, Түркештер арабтарды ондырмай жеңеді. Жанқиярлықпен арабтарға қарсы күрескен Сұлу қағанды арабтар ерлігі мен батырлығын мойындап [[Әбу Музахим]] (сүзеген) деп атаған. Тек 732 жылы соңында ғана араб уәлиі Түркештерді талқандап, Бұхараға кіреді. 737 жылы Сұлу қаған арабтарға қарсы жорыкқа шығып, [[Тохарстан]]ға жетеді. Бірақ Жетісу жеріне Алтай мен Тарбағатайдан қарлүқтар келіп қоныстанады. Арабтар¬мен күресте әлсіреген Түркештер қарлұқ қаласы тарға лайықты қарсылық көрсете алмады. Осыны пайдаланған Қытай империясы Суябты басып алады, Шаштың билеушісін дарға асады. Оның баласы арабтардан көмек сұрайды. 751 жылы [[Тараз]] жанындағы [[Атлах]] қаласы түбінде арабтар мен қытайлықаласы тар соғысады. Шешуші сәтте қытайлардың ту сыртынан қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығады. Қытай оскерлері толық күйретіледі. Олар тіпті Шығыс Түркістаннан ары шегініп кетеді. Арабтар да мұнда тұрақгай алмай Шашқа ұзамай жеңіліп қалады. Суябта оны өз қолбасшыларының бірі өлтіреді. Осыдан кейін Түркештер арасында үкімет билігі үшін ұзақ күрес-тартыс басталады. 747 жылға дейін кетуге мәжбүр болды. Сөйтіп, бү- рынғы Батыс түрік каганаты аумағында төрт бірдей құдіретті мемлекет орнады. Хазар қағанатын қоспағанда, Төмал Еділ өңірі мен Солтүстік Кавказда, Казақстанда үш этникалық қаласы әлеуеттік бірлестік қалыптасады. Сырдарияның төменгі және орта ағысында, Арал теңізі өңірінде Оғыздар мемлекеті жайлады, ал Қазақстанның Солтүстік Шығыс және Орталық аймақтарында [[Қимақ мемлекеті]] үстемдік құрды, Жетісуда қарлұқтар қала берді. Бұл мемлекеттер Оңтүстік Қазақстан орта ғасырлық тарихында өзіндік ізін қалдырды. Ерте орта ғасырларда, негізінен, Отырар алқабы Түрік, Батыс түрік және Түркеш мемлекеттерінің қол астында болды. Мұны тұрмысты қаласы шаруашылық заттардан баска [[нумизматика]]лық материалдар да нақтылай түседі.

===Қарлұқ мемлекеті===
[[Сурет:Ocherk42.2.jpg|300px|left|thumb|Қарлұқтардың құрал-саймандары]]
Ұйғыр қағанатынан бөлініп кеткен қарлұқтар VIII ғасыр орта кезінен бастап Түркештер мұрасын иемденуге үмтылады. Олармен бақталас болған оғыздар Сырдария өңіріне ығысады. Орталығы Жетісу аумағы болған қарлұқ тайпаларының саяси бірлестігіне IX-X ғасырларда толып жатқан ру-тайпалық топтар кірді. Мысалы, араб географы [[эл-Маруази]] (XII ғасыр) қарлұқ кұрамында тоғыз тайпа болған дейді. Аталмыш конфедерацияға Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның түхеи, шігіл, әзкіш, Түркеш, халаджы, гарук, барысхан, теңізіб. тайпалары енді. Қол астындағы халықтар этникалық жағынан біртектес болмаған, олардың ішінде иран тілдес соғдылар, өзге келімсектер бартұғын. VIII-X ғасырларда қарлұқ тайпалары Жоңғар Алатауынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі аумақты қоныстанды. Олар Отырарға дейін еркін көшіп-қонып жүрді. Қарлұқтар батыста Мауераннахрдың араб жаулаушыларымен жан аямай күреседі. IX ғасыр бас кезінде арабтарға қарсы бағытталған әр түрлі қимыл-әрекеттерді белсене қолдайды. 810 жылы арабтар [[Құлан]] қаласына дейін жорық жасайды. 812 жылы олар Отырарға жортуылға шығып, қарлұқтар колын қирата жеңеді, қарлұқтардың жабғуы қимақ (кимек) еліне қашып кетеді. 840 жылы Самарқанд уәлиі дінсіз түріктерге қасиетті соғыс ашылды деп жар салады да, Исфиджабты басып алады. IX ғасыр соңы мен X ғасыр бас кезінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда [[ислам діні]] кеңінен тарала бастады. Оңтүстік Қазақстан халықтары бірте-бірте жаңа дінді қабылдай бастайды. Оңтүстік Қазақстан жерінің Қарлұқ кағанатына кіретін аз ғана бөлшегінде ғана араб өктемділігі орнады. Отырар, Исфиджаб, Тараз сияқты қалалар саяси күрестің барлық кезендерінде араб тарихшыларының жазуынша, арабтар үшін тынышсыз жерлер болып кала берді. Арабтардың жаулап алуы халифат қол астындағы аумақтардың әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өмірінде, ондағы этникалықикалық, тілдік процестерде белгілі із кдлдырды.

===Оғыз мемлекеті===
IX ғасыр бас кезінде оғыздардың көсемдері қарлұқтармен және кимектермен одақтасып, [[қаңғар]], [[печенег]] бірлестігін күйретеді, сойтіп Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал өңірі даласын басып алады. Оғыздар құрамы этникалықикалық жағынан күрделі болады. Бастапқыда оғыз тобының өзегі Жетісуда ұйымдасады, алайда батысқа қарай жылжу барысында Оңтүстік және Батыс Қазақстан жерінің көшпелі және жартылай отырықшы халқының есебінен едәуір дәрежеде толығады. Оғыздардың басты шаруашылығы интенсивті түрде мал өсіру болды. Жеке меншік, құл саудасы дамыды. Көшпелілермен қатар елде жартылай отырықшы және отырықшы жұрттың жинақты топтары күн көрген. X-XI ғасырлардағы авторлар калалар мен отырықшы қыстақаласы тар қатарында [[Жент]], [[Сауран]], [[Кaрнақ]], [[Сүткент]], Отырар, [[Сығанақ]], т.б. елді мекендер аталады

===Қыпшақтар===
[[Сурет:Кипчак.jpg|right|thumb|Қыпшақтар]]
IX ғасыр басында бұрынғы [[кимек]], [[қыпшақ]] және [[куман]] тайпалары қоныстанған аумақта әскери-саяси 24 үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшті. IX ғасыр 2-ширегінде қыпшақтардың әскери-тайпалық шонжарлары Сырдарияның төменгі және орта аңғарынан, Арал өңірі мен Каспий төңірегі далаларынан оғыз жабғуларын ығыстыра бастады. Аймақтағы этникалық-саяси ахуалдың өзгеруіне сәйкес &quot;Оғыздар даласының&quot; Дешті Қыпшақ аты пайда болды. Қыпшақ хандығы көне түрік дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінді. Оң қанат қосыны [[Жайық өзені]] бойында, [[Сарайшық]] қаласының орнында, сол қанат — қосынымен Сығанақ қаласында тұрған. Қыпшақ қоғамында негізгі байлық жылқы болған. Жазба дерек көздерінде кейбір ауқатты қыпшақтардың 10 мыңға дейін жылқысы болғандығы айтылады. IX ғасыр аяғы мен XII ғасыр бас кезінде Жент, [[Янгикент]], Сырдарияның төменгі ағысындағы қалалар қыпшақтарға қараған. Осы қалалар үшін қыпшақтар Хорезм шахпен бірнеше рет соғысады. XII ғасырдың 2-жартысынан бастап Хорезм қыпшақ ақсүйектерімен жақындасу саясатын ұстанып, оларды әр түрлі қызметтерге тарта бастайды. Қыпшақ ақсүйектері ислам дінін қабылдады. Дегенмен XII ғасыр аяғына дейін қыпшақ тайпаларының едәуір бөлігі исламнан тыс қалды. Жент пен [[Фараб]] арасындағы кеңістік XII ғасыр біткенге дейін мәжуси қыпшақтар облысы деп есептелген. Хорезм шахтардың басты әскери күші қаңлы мен қыпшақтардан құралды. Қыпшақтардың едәуір бөлігінің Хорезмге бейімделуі үкімет үшін таласты өршітті. Хорезмшахтар қыпшақ көсемдері арасындағы алауыздықты қолдан ушықтырып отырды. Бүкіл мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған [[Хорезмшах Мұхаммед]] (1200—1220) билік еткен бұл мемлекет құрамына XIII ғасыр бас кезінде Сығанақ төңірегі де кірді.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>2u0xmtuvlexpxx4rvl8s1v02cgw9c6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618802</id>
      <parentid>3618801</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түркеш кағанаты */</comment>
      <origin>3618802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51232" sha1="ff99dk1hyhdr2qdkn55tuwj95fib614" xml:space="preserve">[[Сурет:BC 700MiddleEastEn.gif|right|thumb|Отырар алқабының картасы]]
Отырар алқабын ежелгі [[адам]] баласы бұдан 1 миллион жылдай бұрын мекендеген. Муны аймақта және [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] сілемдерінде жүргізілген [[археология]]лық зерттеулер айғақтап отыр. Жалпы, адамның өмір сүру дәуіріне байланысты жер [[тарих]]ындағы төрттік (антропогендік) дәуір бұдан 2 миллионнан аса жыл бұрын басталған. Бүл кезде [[Қазақстан]]да ірі палеогеографиялық өзгерістер болып, тау түзілу үдерістері жүрген. Төрттік дәуірде [[климат]] талай рет өзгерді. [[Томал]] антропогеннің алғашқы кезеңдерінде климат біршама жылы болды.

==Тас дәуірі==
[[Сурет:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|right|thumb|Тас құралдары]]

[[Палеонтолог]] мамандардың зерттеулері ерте плейстоценде [[Отырар]] мен [[Түркістан]] шұраттарында [[мосбах жылқысы]], [[мерк мүйізтұмсығы]], [[алып түйе]], [[трогентериев]] немесе [[вюст піл]]іне [[туыстас піл]], [[плейстоцен есегі]], [[Шетензак бизоны]], [[арқар]], [[страус]], [[теңіз хайуанаттар]] мен [[ұсак кемірушілер]] тіршілік еткендігін көрсетіп берді. [[Тіказулы орман пілі]] [[өзен]]дер аралығындағы [[орман]]дар мен қалың бұталар арасын, [[бизон]], [[эласмoтерия]], [[жалпақ маңдайлы бұлан]], [[марал]], бұғы өзендердің тоғайлы түбектері мен шөбі биік жазықтықтарды, алып түйелер шөлді жерлерді, жылқылар далалы аймақтарды мекендеді. Бұлар ежелгі адамның негізгі [[аңшылық]] нысаны еді. Түркістан маңындағы [[Қошқорған]], [[Шоқтас ескерткіштері]]нен тас құралдарымен қатар осы кезде тіршілік еткен түз аңдарының сүйектері де аршып алынған. Бүл ескерткіштер әзірге Оңтүстік Қазақстандағы ең көне дәуірлерді қамтитын археологиялық нысандар болып табылады. Ескерткіштердің ерекшелігі сол, олар [[травертиндік сақина]] құрған су көздерінде орналасқан және тас құралдары — жергілікті &quot;микроиндустрия&quot; кешенін құрайды. Травертинді ескерткіштер [[Еуразия]]да өте аз. Олардың абсолют мерзімі біздің заманымыздан бұрынғы 1 миллион жылдардан біздің заманымыздан бұрынғы 200 мың жылдықтар аралығында. Қошқорған фауналық кешені мен тас артефактілерінің ең ерте кезеңі 500-750 жылдарды қамтиды. Тас құралдары [[өзектас]], [[өзектас пішінді бұйымдар]], [[леваллуа жарықшақтары]], [[үшкіртастар]], [[малта тас сынықтары]], тас тіліктері мен жаңқалары, [[қырғыш]], теңізібойы заттардан тұрады. Мұндай еңбек құралдарын ежелгі адамдар аңшылықта, күнделікті тұрмыста пайдаланған.

===Палеолит===
[[Ашель мустье]] және кейінгі [[палеолит]] дәуірлеріндегі ескерткіштер Қазақстанның Оңтүстік аудандарынан көптеп табылған. Мысалы, [[Шәуілдір]]ден батысқа қарай 10 км жердегі [[Ақсу—Арыс тұрағы]]нан [[тас жаңқа]], [[қол шапқы]], [[өзектас]], теңізі бойынан бұйымдар жинастырылған. Сондай-ақ, [[Арыс]], [[Шаян]], [[Арыстанды]] теңіздері бойынан өзендер бойынан палеолит дәуіріне жататын ескерткіштер ашылған. Көбінде леваллуа техникасы ұзақ жылдар бойы сақталып келген. Әсіресе назар аударуға лайық бірегей ескерткіштердің бірі — [[Уәлиханов турағы]]. Ол 6 мәдени қабаттан тұрады. Қазба барысында бірнеше мың тас құралдарынан басқа жануарлар сүйектері, [[ошақ]] орындары ашылған. Бүл кезде тас құралдарын жасаудың палеолиттік дәстүрі өз жалғастығын тапты және шаруашылық қаракетке байланысты жаңа құралдар (трапеция және сегмент пішінді, теңізіб.) пайдаланылды. Адам бұрынғысынша жануарларды аулады және әр түрлі өсімдік тағамдарын ([[жабайы жаңғақ]], [[жидек]], [[жабайы сәбіз]]) және кейбір өсімдіктердің түйнектерін теруді кәсіп етті. Палеолит заманындағы фаунаның жойылуы адамдарды жаңа кәсіптерді меңгеруге мәжбүрлейді. 

===Мезолит===
[[Мезолит]] дәуірінің ескерткіштері Қазақстанда аз зерттелген. Соған қарамастан Отырар алқабынан бірнеше мезолиттік кешендер ашылып отыр. Олар [[Шілік ауылдық округі|Шілік ауылдық әкімшілігі]]не қарасты жерлерден анықталған. Қысып түзету техникасының жетілдірілуі жаңа технологиялық әдістерді (тегістеу, бүрғылау, аралау) игеруге алып келді. Мұндай өзгерістер [[Отырар оазисі]] мен оған іргелес аймақтардағы [[Дермене]], [[Жаңа шілік 1,2,3 тұрақтары]], Тасқотан, Қараүңгір ескерткіштер материалдарынан да байқалады. Әсіресе [[Қараүңгір (тұрақ)|Қараүңгір]] неолиттік тұрағынан осы дәуірге қатысты ең көп және көрнекті материал алынған. Тас пен сүйектен жасалған құралдардан басқа қыш ыдыстар сынықтары да көптеп табылған. Мұндай заттар табиғаттың дайын өнімдерін иемдену орнына өндіруші шаруашылық келгендігінен хабардар етеді. Сондай-ақ, бұл кезде [[кен кәсібі]] мен тоқымашылықтың, егіншіліктің бастамалары шықты. Сөйтіп, Оңтүстік Қазақстанда тас дәуірі үзіліссіз, үздіксіз дамыды.

===Неолит===
Біздің заманымыздан бұрынғы 5 мың жылдықтар шамасында басталған [[неолит дәуірі]]нде [[шаруашылық]]та зор өзгерістер болды. Еңбек құралдарын өндіру барған сайын мамандандырылды. Палеолиттік пышақ тәрізді тілікшелер және мезолиттік микролиттерден бастап кейінгі палеолиттің соңғы кезіне дейін мекендеген. Табылған дөңгелек өзектастар, тас жаңқалары, екі жағы өнделген шапқы құралдар, үшкіртастар, қырғыштар мен жонғыш қырғыштар, кескіштер шақпақ тас пен халцедоннан жасалған. Оңтүстік Қазақстанда палеолиттік тұрақтардың көп болуы, бұл жер ежелден адам баласы өмір сүруге қолайлы өңір болғандығын айғақтайды.

==Қола дәуірі==
[[Сурет:Prehistoric Times of Bohemia, Moravia and Slovakia - NM Prague 18.JPG|right|thumb|Қола ыдыс]]
[[Сурет:Bronze age weapons Romania.jpg|right|thumb|Қола дәуіріндегі құрал-саймандар]]
Отырар алқабындағы [[қола дәуірі]] мәдениеті әзірге толыққанды зерттеле қойған жоқаласы жалпы Қазақстанның баска аудандарымен салыстырғанда Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің ескерткіштері анағұрлым аз зерттелген. Ұзақ уақыттағы ізденістер нәтижесінде Қаратаудың солтүстік баурайындағы [[Таутары]], [[Төле би ауданы]]ндағы, Бүргіліктегі қорымдар материалдары ғана толымды сипатталып анықталған. Таутары қорымындағы қабір үстіндегі құрылыстар қырынан орнатылған тақтатастармен немесе жерге қазылмай-ақ қойылған тастармен белгіленген. Жерлеу орындарының дені — тік бұрышты, шаршы тәрізді, сопақша немесе шеңбер түріндегі қоршаулар мүрдені көбінесе өртеген. Кей ретте шұңқырларға жерлеп, бетін тақтатаспен жапқан. Мүрде жанына бірден беске дейін ою-өрнегі бар қыш ыдыстар қойған. Сондай-ақ, қабірлерден қола мен алтыннан жасалған ұсақ бұйымдар, әшекейлік заттар ([[моншақ]], [[сырға]], [[сақина]], [[салпыншақ]], [[қаптырма]] т.б.) да табылған. Алынған материалдар мұндағы мәдениетті [[Андронов мәдени-тарихи қауымдастығы]]на жақындатады. Сонымен қатар [[Шардара]] өңіріндегі [[Жамантоғай]]дағы оба үйіндісінің астындағы үш қабір кейінгі қола дәуіріне жатады. Mүрделердің жанынан [[қыш ыдыстар]], [[қола]] пышақ пен төрт кырлы [[біз]] табылған. Соңғы жылдары алынған мағлұматтар ғылым айналымға әлі толымды түрде түсе қоймауы өңірдегі қола дөуірі мәселелерін тиянақты шешуге мүмкіндік бермей отыр. Әзірге Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің кейбір қырлары толық зерттелмесе де, бүл өңірден сол замандағы жарқын ескерткіштердің табылуы, мұнда өзіндік мәдениет болғандығын айғақтайды.

==Ерте темір дәуірі==
===Сақтар===
[[Сурет:Mapofsaks.jpg|left|thumb|300px|Сақтар картасы]]
Антикалық жазба дерек көздері мен археологиялық мағлұматтар Отырар алқабында біздің заманымыздан бұрынғы 1-мың жылдықта өмір сүрген тайпалар көрші елдермен өркениетті мәдени-экономикалық байланыстар орнатқандығын нақты көрсетіп берді. Көне [[парсы]], [[элам]] және [[аккад]] тілдерінде құрастырылған [[Дарий]] мен [[Ксеркс]] патшаларының жазбалары, көне ирандықтардың [[зороастриялық дін]] кітаптарының жинағы — [[Авестo]], әсіресе грек және латын тілдеріндегі ежелгі грек-рим авторларының ([[Геродот]], [[Гекатей Милетский]], [[Арриан]], [[Диодор]], [[Плиний]], [[Страбон]], т.б.) шығармалары байырғы халықтардың тарихын түзуде маңызды рөл атқарады. Бірақ басты дерек көздерін археологиялық мағлұматтар береді. [[Сырдария]] алабындағы сақта ескерткіштерінің бірі [[Шірікрабад]] саналады. Сондай-ақ 1877 жылы &quot;Әмудария көмбесі&quot; көне өнер туындылары аталған өзен бойынан табылды. Ол 180-нен астам алтын мен күмістен жасалған бұйымдар мен 1000-нан астам теңгелерден тұрады. Заттар көне грек, иран, сақ мәнеріндегі ою-өрнектермен салынған. Археологиялық қазба жұмыстары [[Әмудария көмбесі]]ндегі заттар Отырар алқабындағы көне тайпалардың мәдениетімен тығыз байланыста дамығандығын аңғартады. Көне жазбаларға қарағанда [[Ахемен]] әулетінің патшалары сақтардың әр түрлі тайпаларымен жауласып, бірде жеңіп, бірде жеңіліп Әмудария көмбесі отырған. Сақтар парсы әскерінің құрамында грек-парсы соғыстарына қатысты. [[Александр Македонский]] (қаласы Ескендір Зұлқарнайын), [[селевкилер]] әулеті де сақтарға қарсы соғысты. Дегенмен, парсы және грек дереккөздеріндегі тайпаларды Орталық Азияның осы заманғы картасына орналастыру туралы мәселе өлі түбегейлі шешілген жоқаласы бұған қатысты ғалымдар арасында түрлі болжамдар бар. Ғалымдардың көпшілігі біздің заманымыздан бұрынғы 7—4 ғасырлардағы Қазақстан аумағына тайпалар мен тайпалық топтарды былайша орналастырады: оңтүстікте [[тиграхауда]] сақтары тұрған, бүл әр грек дереккөздерінде [[массагет]]тер деп
аталды, сондай-ақ мұнда [[дахтар]] (дайлар) тұрды, ал батыста — [[савроматтар]] (ежелгі аорстар), Орталық аудандарында — [[исседондар]], солтүстік-шығыста — [[аримаспылар]] мекендеген. Бұлардын барлығы тілі жағынан туысқан және мәдениеті жағынан жақын сақ және сармат тайпаларының этникалықаласымәдени бірлігіне кірген. Оңтүстік Қазақстанды мекен еткен сақтарда отырықшылық мал шаруашылығы басым болды. Олар Сырдария, [[Шу]], [[Талас]], [[Арыс]] өзендері бойында, Қаратау жотасының баурайларында кеңінен тарады. Сондай-ақ суармалы егіншілік те дамыған. Сақ обаларынан шыққан мал сүйектері олардың осы заманғы қазақтың құйрықты және ұяң жүнді, өсімтал тұқымдарына жақын қой өсіргендігін көрсетіп берді. Жылқының екі түрін өсірді. Оның жабы (берк) түқымдасы қазақ жылқысына ұқсас еді. Сақ заманында қола дәуірінде кең тарай бастаған Қаратау жотасы мен Шу-Ӏле тауларындағы (Арпаөзен, Қойбағар, т.б.) жартастағы суреттер де айғақтайды (қаласы Қаратау шимайлы тастары). Сақтар заманынан бізге жеткен сақ &quot;пирамидалары&quot; немесе &quot;патша&quot; обалары байырғы сақтар мәдениеті жайлы мол мәлімет береді. Қараспан маңындағы Қарауылтөбедегі топырақ үйіндісінен тұрғызылған обаның диамал 110-120 метрді құрайды. Биіктігі 16 метрдей. Мұндай ірі обалардың салынуы Оңтүстік Қазақстан жері сақтардың басты орталытарьшың бірі болғандығын аңғартады.

===Қаңлылар===
[[Сурет:Ancient Taraz Kazakhstan.jpg|300px|left|thumb|Қазіргі Тараз аймағы]]
[[Сурет:4156424-cave-painting-with-animals-and-hunters.jpg|right|thumb|Жартастағы суреттер]]
[[Сурет:Otrar-rev.jpg|170px|right|thumb|Отырар тиыны]]
Негізгі орталығы Сырдарияның орта ағысы болған, Қазақстанның Оңтүстік өңірін мекен еткен қаңлы жұрты туралы көне қытай жазба ескерткіштерінде жиі кездеседі (қаласы Қаңлы мемлекеті). Жаңа заман шегіндегі мәліметтерде бұл князьдікте 600 мың адам тұрып, соғысқа 120 мың жауынгер шығара алатындығы айтылады. Астанасы [[Битянь]] қаласы болған. Шежірешілер Қаңлының &quot;Ұлы билеушісінің&quot; вассалдары ретінде бес &quot;кіші иелікті&quot; (сусе, фуму, юень, ги, юегянь) атайды. &quot;[[Қаңлы]]&quot; деген термин 8 ғасырдың бас кезіндегі көне түркі руналық жазбаларында [[Канпо-Тарбан]] немесе Канпо-Тарбанд түрінде ұшырасады. Ол Авеста мен [[Махабхарат]]та айтылатын ежелгі Кангха болуы ықтимал; бұл жазба ескерткіштерде сақтармен және тохарлармен қатар &quot;анкилер&quot; де айтылады. Егер Қазақстан аумағының оңтүстік шығыс жағын мекендеген [[үйсіндер]] мен [[ғұндар]]дың шаруашылығында мал өсіру басым болса, Сырдария бойын мекендеген қаңлылардің шаруашылық кәсіптерінің негізгі бағыты отырықшы мал шаруашылығымен қатар жүргізілген телімді және көлдетіп суару егіншілігі болды. Қаңлылардің қоныстарынан ондаган тұрғын үй мен қора-қопсылар аршылған. Қамал дуалдарымен және су толтырылған орлармен қоршалган бұл қоныстар өзеннің немесе оның салаларының жағасына орналасты. Олардың бәрінде ұзақ уақыт отырықшылық тіршілік болғанын көрсететін қалың мәдени қабаттар бар. Қалалардағы негізгі құрылыстар шикі кірпіштен, кейде пахса блоктарымен аралас салынган еңселі үйлер еді. Қаңлылар дәнді дақылдар еккен және бақша өсірумен де айналысқан. Қоныстарда тұрғын үйлерде болсын, қора-қопсыларда болсын дән, астық сақтайтын [[ұра]], еденді сылайтын балшыққа, шикі кірпішке қосылған сабан, толыи жатқан [[дәнүккіштер]], [[астық]], бақша дақылдарын сақтайтын қыш кеспектер табылды. Олар жерді тас кетпендермен өндеген, сүйектен жасалган егіншілік құралдарды да пайдаланған. Қаңлылар жалғыз егіншілікпен ғана емес, сонымен қатар мал шаруашылығымен де шұғылданды. Көптеп [[сиыр]], [[қой]], [[жылқы]] және [[ешкі]] өсірді. Қаңлылардің қарауындағы аумақтың әр түрлі аудандарында мал шаруашылығының үлес салмағы әр түрлі болған, жеті асарлықтарда мал шаруашылығы басым болды. Аң аулау мен балық аулаудың қосалқы маңызы болды. [[Елік]], [[таутеке]], [[арқар]], [[киік]] ауланды. Қоныстар мен қорымдарды қазған кезде [[балық]] аулау құралдары - [[шанышқы]]лар, [[сүңгі]]лер, [[қармақ]]тар, [[жүкше]]лер шықты. Қаңлы қоғамында әр түрлі  кәсіптер, [[қолөнер]], [[сауда]] және ақша айналысы дамыды. Қаңлы тайпалары [[Орта Азия]] мемлекетгерімен, [[Кавказ]] өңірімен, [[Рим]]мен, Қытаймен айырбас қатынастарын жүргізген. Муны басқа елдерден келген заттардың табылуы, маржаннан, лазуриттен, садақтан, ақықтан, халцедоннан жа¬салған моншақтар, альмандин мен інжуден ілмешігімен коса жасалған алтын сырғалар көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы ІІ-І ғасырларда қаңлылар өздерінің ақшасын соғуға әрекет жасайды, хорезмдіктердің &quot;аты беймәлім патшасының&quot; мәнеттерін кеңінен пайдаланады. Қаңлылардың материалдық мәдениеті шартты түрде. Бұл мәдениеттер көбінесе Оңтүстік Қазақстанның және Орта Азияның көршілес аудандарының [[Шаш]]тың, [[Хорезм]]нің — отырықшы қоныстары мен корымдарынан табылған материалдардан белгілі. Қаңлылардің мекендеген негізгі аймағы Сырдария өзенінің орта бойы еді. мәдениеттің қауыншы нүсқасының көптеген ескерткіштері нақ осы жерде шоғырланған. Сырдарияның орта ағысы өңірін мекендеген қаңлы тайпаларының мәдениеті мен тұрмысын [[Ақтөзенбе-2]] және [[Ақтепе]] ([[Ташкент]] маңы) қоныстарын қазған кезде табылған заттар неғұрлым толык бейнелейді. Ақтөзенбе—2 қонысы айнала қалың, биік дуалмен қоршалған, шамамен 4 гектар жерді алып жатқан ірі елді мекен болғандығы анықталды. Бұл қорғанның ішіндегі қала тұрғындарының тұрғын үйлерінен басқа сарай бітімдес үлкен үйде қаланың басқарушы-әкімінің резиденциясы орналасты. Тұрғын жайларға жарық терезеден түскен және ашық жерошақтармен, камин тәріздес пештермен жылытылған. Бұл қоныстарды мекендегендер көлдетіп суару егіншілігімен және мал шаруашылығымен айналысқан. Шаруашылыққа және тұрмыста құмыра, саптаяқ, құмған тәріздес ыдыстар, таба, қыш кеспек, аяқ, кесе сияқты әр түрлі қыш ыдыстарды пайдаланған (қаласы 5-қосыміиа). Тас қол диірмендерді дәнді ұн қылып үгу үшін пайдаланған. Ұршықтар ұршықбастарының, тоқыма ісінде пайдаланылған тас жүкшелердің көп болуы жіп иіру, мата тоқу өнерінің жақсы дамығандығын көрсетеді. Қолөнердің темір еңбек құралдарын (пышақ), қару (қанжар, жебе үштары), сүйек оятын құралдар жасау сияқты баска түрлері де дамыған. Зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар, қола сақшалар, түрлі-түсті тастардан қол салынған бедерлі алтын кдп-тырмалар, түрліше моншақтар жасалған. Сырдарияның төменгі ағысын қаңлы дәуірінде [[Жетіасар]] мәдениетінің көптеген ескерткіштерін қалдырған тайпалар мекендеген. Ең ірі ескерткіштердің бірі — [[Алтынасар]] қала жұрты; қалың әрі биік сокла дуалмен коршалған бұл кала 17 гектарға жуық жерді алып жаткан. Қаланың тұрғын үйлері орама тәріздес орналасқан, қатарластыра салынған енсіз үйлер болды. Кісі тұратын бөлмелердің еденінің үстіне қалқа төсектер жасалды, олар қабырғаны ойып жасалған камин үлгісіндегі пешпен және ашық жерошақтармен жылытылды. Тамақ та сонда пісірілді. Үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен қаланып, балшықпен сыланған; залдардың бірінде ақ қабырғаға қызыл бояумен оюлар, гүл суреттері тізбектеліп салынған. Қаңлы тайпалары мекендеген аудандардың бәрінде де қоныстар қасында қорым орналасты. Бейіт құрылысы жер үстіне үйілген обалар, жерден қазылған қабірлер болып келеді. Өлген адамдар жай шүңқырларға, лақытталған үңгір қабірлерге жерленген. Қабірге ас құйылған ағаш, қыш ыдыстар қоятын болған. Ерлерді қаруларымен — [[қанжар]], [[семсер]], [[садақ]], [[жебе]]лерімен көмген. Әйел молаларынан көбінесе әсемдік заттары — сырға, сақина, білезік, моншақ алқалар шығады. Қаңлылардың материалдык мәдениеті — бұл көбінесе отырықшы, егін салатын тайпалардың мәдениеті. Ӏрі-ірі кірпіш құрылыстар, архитектурасы күрделі сарай үй қабырғаларындағы әдемі мәнерлі оюлар ежелгі Қаңлыде мәдениеттің даму деңгейінің биік болғандығын көрсетеді. Бұл жерлер құдіретті Түрік қағанаты құрамына VI ғасырда енгендігі жазба дерек көздерінде айтылады.

===Батыс түрік қағанаты===
[[Сурет:ImagesWar.jpg|400px|left|thumb|Батыс түрік қағанатындағы соғыс көрінісі]]
[[Түрік қағанаты]] ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық бұл мемлекет аумағы [[Алтай-Сібір]] жерінен бастап, Әмудария мен Еділ өзеннің темал ағысына дейінті аралықты қамтыған. Саяси ахуалдарға байланысты шекара өзгеріп тұрғанымен, негізгі аумағы ежелгі Үйсін жері, [[Жетісу өңірі]] болған. Халқы &quot;12 оқ елі&quot; (он оқ бүдүн), &quot;5 арыс дулу&quot; (5 тайпалы нушеби) деп те аталған. Қағанаттың құрамына өр кезенде [[қарлұқтар]], Енисей қырғыздары, [[шығылдар]] (шігілдер), [[чомулдар]] (шөмекейлер), [[тухеилер]], т.б. енді. [[Ұлы Жібек жолы]]ның мемлекет аумағын басып өтуі мұнда қалалық мәдениеттің өркендеуіне ыкпал жасады. Теңгелер түркі қағандары атынан соғылғанымен, олардағы сөздер соғды тілінде жазылды. Мемлекет [[Шегу қаған]] (610—18) мен [[Тон жабғу]] (618—30) қағандар түсында күшейіп, шекарасы нығая түскен. [[Түн]] жабғу қаған мемлекетгің батыстағы шекарасьш кеңейту саясатын жалғастырады. Түркістан маңындағы [[Мыңбұлақ]] деген жерді жазғы қонысына айналдырады. Жаңа жорықтар қағанат аумағын Әмударияның жоғары ағысы мен [[Гиндукуш]]қа дейін жылжытуға мүмкіндік берген. 625 жылы Парсы еліне қарсы [[Византия]]мен келісімшартқа отырған. Түн жабғу император [[Ираклий]]дің Кавказға жасаған жорығына (628—29) қатысып, жаулап алған жерлерден [[Тбилиси]] сияқты қалаларды оз үлесіне алады. Түн жабғудың әскери жетістіктеріне риза болған Ираклий Тбилиси қаласы түбінде оған оз тәжін кигізіп, қызы Евдокияны тұрмысқа беретінін мәлімдеген. 630 жылы түріктер [[Армения]]ға басып кірген. Бірақ қағанаттағы ішкі қайшылықтарға байланысты Кавказда көп тұрақтай алмай, кері қайтып кеткен. Нәтижесінде 630—34 жылы қағандық Орта Азиядағы, Сырдария аймағындағы иеліктерінен айырылды. Тайпааралық соғыстар 17 жылға (640-57) созылды, бұл қытай әскерлерінің баса көктеп кіруіне қолайлы жағдай туғызды. 656 жылы мемлекет Таң империясының ықпалына түсті. Бұдан кейінгі жерде Таң империясы елді әкімшілік аймақтарта бөліп, бұрынғы түрік қағандарының қытайланған ұрпақтарынан басқақтарды — &quot;қуыршақ қағандарды&quot; тағайындап отырды. 704 жылы Батыс түрік қағанатының орнына [[Түркеш қағанаты]] құрылды. Археологиялық қазба жұмыстары орта ғасырлық Қазақстан қалаларының копшілігінің іргесі қаланғандығын, қаңлы және үйсін заманында салынған қоныстардың қалаға біртіндеп айналғандығын дәлелдеп берді (қаласы 7-қосымша). Оңтүстік Қазақстандағы [[Бөріжар қорымы|Бөріжар]], т.б. қорымдардан алынған мәліметтер мұнда бірегей өркениет дамығандығын анық көрсетеді.

===Түркеш кағанаты===
[[Сурет:Тюркешский каганат.png|300px|right|thumb|Түркеш кағанаты картасы]]
Батыс түрік қағанатындағы өзара тартыстар нәтижесінде саяси билік Түркештер қолына өтеді. Олардың билеуші әулетінің атасы [[Үш-Елік]] қаған (699—706) болды. Ол Жетісудан [[Бөрішад]]ты куып шығып, Ташкенттен бастап, Түрфан мен Бесбалыққа дейінгі кеңбайтақ аймакта өз билігін орнатады. Қағанат ордасы Суяб қаласында орналасты. Үш-Елік елді әркайсысы 7 мың әскер шығара алатын 20 түтіктікке бөлді. 8 ғасыр бас кезінде арабтардың Орталык Азияға жорыктары басталады. Оларға Түркеш қағанаты табанды карсылық көрсетгі. Араб қолбасшысы [[Кутейба ибн Муслим]] 710-712 жылы [[Бухара]] мен [[Самарқан]]ды, 714 жылы Шаш (Ташкент) пен [[Фараб]]ты жаулап алды. Орталық Азиядағы арабтар шапқыншылығына Түркештердің [[Сақал қаған]] (706—711) мен [[Сұлу қаған]] (Сулык) сынды (715—738) қағандары күрес жүргізді. Сақал қаған түсында мемлекеттің сыртқы жағдайы аса қиын еді: оған батыста соғдылармен бірге арабтарға, оңтүстікте Тан әулетімен, ал шығыста Шығыс түрік қағанаты қауіп төндіріп тұрды. Сонымен қатар мемлекет билігі үшін кара Түркештер мен сары Түркештер өзара қырқысып отырды. Шығыс түріктер қағаны Қапаған 711 жылы Болошу орманы бойындағы (Жоңғария) соғыста Түркештерге күйрете соққы береді. Шығыс түрік әскері батысқа беттеп бара жатып, Сырдария бойына жетеді. Сол кездегі араб уәлиіне қарсы самаркандықгар және Орта Азия түріктерінің қағаны бас көтереді. Бірақ Кутейба дер мерзімінде келіп, араб гарнизонын талкавдаудан сақтап калады. 712—713 жылы түріктер мен соғдылардың, шаштықтар мен ферғаналықтардың бірлескен қолы арабтармен күреске шығады. Бұған жауап ретінде Кутейба Фергана мен Шашқа әскер аттандырады. [[Мауераннахр]] арабтар қол астына өтеді. Хорезмдік ғалым [[Әбу Райхан әл-Беруни]] (973—1048) &quot;Өткен буындардың ескерткіштері&quot; атты кітабында: &quot;Кутейба бин Муслим: әр түрлі тәсілмен бұрынғының бәрін таратты, жойды. Хорезмдіктердің жазу-сызуларын, кітаптарын, бумаларын өртеді, дін қызметкерлерін, аңыз- 21 әңгімелерін білетін адамдарын, ғалымдарын түгел құртты. Хорезмдіктердің исламға дейінгі тарихы түгел көрге көмілді, оны қазір ешкім білмейді&quot; - деп жазады. Сөйтіп, Мауераннахрда жаңа мәдениет, яғни ислам мәдениеті тарала бастады. Аталмыш өңірмен іргелес аймақтарға да бұл мәде¬ниет біртіндеп таралады. Түркештердің Орта Азия халықгарымен одағы арабтардың Мауераннахрдағы билігіне қандай қауіп төндіретінін жақсы түсінген Кутейба 714 жылы [[Исфиджаб]]қа жорық жасайды. Түркештер Сұлу қаған тұсында батыста арабтармен, шығыста қытайлықтармен күрес жүргізді. Сұлу қаған шығыстан келетін қатерді некелік катынастар арқы¬лы болдырмай тастады да, батыста белсенді әрекеттер жүргізді. 723 жылы [[Ферғана]] карлықтарымен және Шаш тұрғындарымен тізе қосып, Түркештер арабтарды ондырмай жеңеді. Жанқиярлықпен арабтарға қарсы күрескен Сұлу қағанды арабтар ерлігі мен батырлығын мойындап [[Әбу Музахим]] (сүзеген) деп атаған. Тек 732 жылы соңында ғана араб уәлиі Түркештерді талқандап, Бұхараға кіреді. 737 жылы Сұлу қаған арабтарға қарсы жорыкқа шығып, [[Тохарстан]]ға жетеді. Бірақ Жетісу жеріне Алтай мен Тарбағатайдан қарлүқтар келіп қоныстанады. Арабтар¬мен күресте әлсіреген Түркештер қарлұқ қаласы тарға лайықты қарсылық көрсете алмады. Осыны пайдаланған Қытай империясы Суябты басып алады, Шаштың билеушісін дарға асады. Оның баласы арабтардан көмек сұрайды. 751 жылы [[Тараз]] жанындағы [[Атлах]] қаласы түбінде арабтар мен қытайлықаласы тар соғысады. Шешуші сәтте қытайлардың ту сыртынан қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығады. Қытай оскерлері толық күйретіледі. Олар тіпті Шығыс Түркістаннан ары шегініп кетеді. Арабтар да мұнда тұрақгай алмай Шашқа ұзамай жеңіліп қалады. Суябта оны өз қолбасшыларының бірі өлтіреді. Осыдан кейін Түркештер арасында үкімет билігі үшін ұзақ күрес-тартыс басталады. 747 жылға дейін кетуге мәжбүр болды. Сөйтіп, бү- рынғы Батыс түрік каганаты аумағында төрт бірдей құдіретті мемлекет орнады. Хазар қағанатын қоспағанда, Төмал Еділ өңірі мен Солтүстік Кавказда, Казақстанда үш этникалық қаласы әлеуеттік бірлестік қалыптасады. Сырдарияның төменгі және орта ағысында, Арал теңізі өңірінде Оғыздар мемлекеті жайлады, ал Қазақстанның Солтүстік Шығыс және Орталық аймақтарында [[Қимақ мемлекеті]] үстемдік құрды, Жетісуда қарлұқтар қала берді. Бұл мемлекеттер Оңтүстік Қазақстан орта ғасырлық тарихында өзіндік ізін қалдырды. Ерте орта ғасырларда, негізінен, Отырар алқабы Түрік, Батыс түрік және Түркеш мемлекеттерінің қол астында болды. Мұны тұрмысты қаласы шаруашылық заттардан баска [[нумизматика]]лық материалдар да нақтылай түседі.

===Қарлұқ мемлекеті===
[[Сурет:Ocherk42.2.jpg|300px|left|thumb|Қарлұқтардың құрал-саймандары]]
Ұйғыр қағанатынан бөлініп кеткен қарлұқтар VIII ғасыр орта кезінен бастап Түркештер мұрасын иемденуге үмтылады. Олармен бақталас болған оғыздар Сырдария өңіріне ығысады. Орталығы Жетісу аумағы болған қарлұқ тайпаларының саяси бірлестігіне IX-X ғасырларда толып жатқан ру-тайпалық топтар кірді. Мысалы, араб географы [[эл-Маруази]] (XII ғасыр) қарлұқ кұрамында тоғыз тайпа болған дейді. Аталмыш конфедерацияға Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның түхеи, шігіл, әзкіш, Түркеш, халаджы, гарук, барысхан, теңізіб. тайпалары енді. Қол астындағы халықтар этникалық жағынан біртектес болмаған, олардың ішінде иран тілдес соғдылар, өзге келімсектер бартұғын. VIII-X ғасырларда қарлұқ тайпалары Жоңғар Алатауынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі аумақты қоныстанды. Олар Отырарға дейін еркін көшіп-қонып жүрді. Қарлұқтар батыста Мауераннахрдың араб жаулаушыларымен жан аямай күреседі. IX ғасыр бас кезінде арабтарға қарсы бағытталған әр түрлі қимыл-әрекеттерді белсене қолдайды. 810 жылы арабтар [[Құлан]] қаласына дейін жорық жасайды. 812 жылы олар Отырарға жортуылға шығып, қарлұқтар колын қирата жеңеді, қарлұқтардың жабғуы қимақ (кимек) еліне қашып кетеді. 840 жылы Самарқанд уәлиі дінсіз түріктерге қасиетті соғыс ашылды деп жар салады да, Исфиджабты басып алады. IX ғасыр соңы мен X ғасыр бас кезінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда [[ислам діні]] кеңінен тарала бастады. Оңтүстік Қазақстан халықтары бірте-бірте жаңа дінді қабылдай бастайды. Оңтүстік Қазақстан жерінің Қарлұқ кағанатына кіретін аз ғана бөлшегінде ғана араб өктемділігі орнады. Отырар, Исфиджаб, Тараз сияқты қалалар саяси күрестің барлық кезендерінде араб тарихшыларының жазуынша, арабтар үшін тынышсыз жерлер болып кала берді. Арабтардың жаулап алуы халифат қол астындағы аумақтардың әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өмірінде, ондағы этникалықикалық, тілдік процестерде белгілі із кдлдырды.

===Оғыз мемлекеті===
IX ғасыр бас кезінде оғыздардың көсемдері қарлұқтармен және кимектермен одақтасып, [[қаңғар]], [[печенег]] бірлестігін күйретеді, сойтіп Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал өңірі даласын басып алады. Оғыздар құрамы этникалықикалық жағынан күрделі болады. Бастапқыда оғыз тобының өзегі Жетісуда ұйымдасады, алайда батысқа қарай жылжу барысында Оңтүстік және Батыс Қазақстан жерінің көшпелі және жартылай отырықшы халқының есебінен едәуір дәрежеде толығады. Оғыздардың басты шаруашылығы интенсивті түрде мал өсіру болды. Жеке меншік, құл саудасы дамыды. Көшпелілермен қатар елде жартылай отырықшы және отырықшы жұрттың жинақты топтары күн көрген. X-XI ғасырлардағы авторлар калалар мен отырықшы қыстақаласы тар қатарында [[Жент]], [[Сауран]], [[Кaрнақ]], [[Сүткент]], Отырар, [[Сығанақ]], т.б. елді мекендер аталады

===Қыпшақтар===
[[Сурет:Кипчак.jpg|right|thumb|Қыпшақтар]]
IX ғасыр басында бұрынғы [[кимек]], [[қыпшақ]] және [[куман]] тайпалары қоныстанған аумақта әскери-саяси 24 үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшті. IX ғасыр 2-ширегінде қыпшақтардың әскери-тайпалық шонжарлары Сырдарияның төменгі және орта аңғарынан, Арал өңірі мен Каспий төңірегі далаларынан оғыз жабғуларын ығыстыра бастады. Аймақтағы этникалық-саяси ахуалдың өзгеруіне сәйкес &quot;Оғыздар даласының&quot; Дешті Қыпшақ аты пайда болды. Қыпшақ хандығы көне түрік дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінді. Оң қанат қосыны [[Жайық өзені]] бойында, [[Сарайшық]] қаласының орнында, сол қанат — қосынымен Сығанақ қаласында тұрған. Қыпшақ қоғамында негізгі байлық жылқы болған. Жазба дерек көздерінде кейбір ауқатты қыпшақтардың 10 мыңға дейін жылқысы болғандығы айтылады. IX ғасыр аяғы мен XII ғасыр бас кезінде Жент, [[Янгикент]], Сырдарияның төменгі ағысындағы қалалар қыпшақтарға қараған. Осы қалалар үшін қыпшақтар Хорезм шахпен бірнеше рет соғысады. XII ғасырдың 2-жартысынан бастап Хорезм қыпшақ ақсүйектерімен жақындасу саясатын ұстанып, оларды әр түрлі қызметтерге тарта бастайды. Қыпшақ ақсүйектері ислам дінін қабылдады. Дегенмен XII ғасыр аяғына дейін қыпшақ тайпаларының едәуір бөлігі исламнан тыс қалды. Жент пен [[Фараб]] арасындағы кеңістік XII ғасыр біткенге дейін мәжуси қыпшақтар облысы деп есептелген. Хорезм шахтардың басты әскери күші қаңлы мен қыпшақтардан құралды. Қыпшақтардың едәуір бөлігінің Хорезмге бейімделуі үкімет үшін таласты өршітті. Хорезмшахтар қыпшақ көсемдері арасындағы алауыздықты қолдан ушықтырып отырды. Бүкіл мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған [[Хорезмшах Мұхаммед]] (1200—1220) билік еткен бұл мемлекет құрамына XIII ғасыр бас кезінде Сығанақ төңірегі де кірді.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>ff99dk1hyhdr2qdkn55tuwj95fib614</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618803</id>
      <parentid>3618802</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түркеш кағанаты */</comment>
      <origin>3618803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51232" sha1="fdn8k66eink3huzow8rsll4uf8c171a" xml:space="preserve">[[Сурет:BC 700MiddleEastEn.gif|right|thumb|Отырар алқабының картасы]]
Отырар алқабын ежелгі [[адам]] баласы бұдан 1 миллион жылдай бұрын мекендеген. Муны аймақта және [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] сілемдерінде жүргізілген [[археология]]лық зерттеулер айғақтап отыр. Жалпы, адамның өмір сүру дәуіріне байланысты жер [[тарих]]ындағы төрттік (антропогендік) дәуір бұдан 2 миллионнан аса жыл бұрын басталған. Бүл кезде [[Қазақстан]]да ірі палеогеографиялық өзгерістер болып, тау түзілу үдерістері жүрген. Төрттік дәуірде [[климат]] талай рет өзгерді. [[Томал]] антропогеннің алғашқы кезеңдерінде климат біршама жылы болды.

==Тас дәуірі==
[[Сурет:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|right|thumb|Тас құралдары]]

[[Палеонтолог]] мамандардың зерттеулері ерте плейстоценде [[Отырар]] мен [[Түркістан]] шұраттарында [[мосбах жылқысы]], [[мерк мүйізтұмсығы]], [[алып түйе]], [[трогентериев]] немесе [[вюст піл]]іне [[туыстас піл]], [[плейстоцен есегі]], [[Шетензак бизоны]], [[арқар]], [[страус]], [[теңіз хайуанаттар]] мен [[ұсак кемірушілер]] тіршілік еткендігін көрсетіп берді. [[Тіказулы орман пілі]] [[өзен]]дер аралығындағы [[орман]]дар мен қалың бұталар арасын, [[бизон]], [[эласмoтерия]], [[жалпақ маңдайлы бұлан]], [[марал]], бұғы өзендердің тоғайлы түбектері мен шөбі биік жазықтықтарды, алып түйелер шөлді жерлерді, жылқылар далалы аймақтарды мекендеді. Бұлар ежелгі адамның негізгі [[аңшылық]] нысаны еді. Түркістан маңындағы [[Қошқорған]], [[Шоқтас ескерткіштері]]нен тас құралдарымен қатар осы кезде тіршілік еткен түз аңдарының сүйектері де аршып алынған. Бүл ескерткіштер әзірге Оңтүстік Қазақстандағы ең көне дәуірлерді қамтитын археологиялық нысандар болып табылады. Ескерткіштердің ерекшелігі сол, олар [[травертиндік сақина]] құрған су көздерінде орналасқан және тас құралдары — жергілікті &quot;микроиндустрия&quot; кешенін құрайды. Травертинді ескерткіштер [[Еуразия]]да өте аз. Олардың абсолют мерзімі біздің заманымыздан бұрынғы 1 миллион жылдардан біздің заманымыздан бұрынғы 200 мың жылдықтар аралығында. Қошқорған фауналық кешені мен тас артефактілерінің ең ерте кезеңі 500-750 жылдарды қамтиды. Тас құралдары [[өзектас]], [[өзектас пішінді бұйымдар]], [[леваллуа жарықшақтары]], [[үшкіртастар]], [[малта тас сынықтары]], тас тіліктері мен жаңқалары, [[қырғыш]], теңізібойы заттардан тұрады. Мұндай еңбек құралдарын ежелгі адамдар аңшылықта, күнделікті тұрмыста пайдаланған.

===Палеолит===
[[Ашель мустье]] және кейінгі [[палеолит]] дәуірлеріндегі ескерткіштер Қазақстанның Оңтүстік аудандарынан көптеп табылған. Мысалы, [[Шәуілдір]]ден батысқа қарай 10 км жердегі [[Ақсу—Арыс тұрағы]]нан [[тас жаңқа]], [[қол шапқы]], [[өзектас]], теңізі бойынан бұйымдар жинастырылған. Сондай-ақ, [[Арыс]], [[Шаян]], [[Арыстанды]] теңіздері бойынан өзендер бойынан палеолит дәуіріне жататын ескерткіштер ашылған. Көбінде леваллуа техникасы ұзақ жылдар бойы сақталып келген. Әсіресе назар аударуға лайық бірегей ескерткіштердің бірі — [[Уәлиханов турағы]]. Ол 6 мәдени қабаттан тұрады. Қазба барысында бірнеше мың тас құралдарынан басқа жануарлар сүйектері, [[ошақ]] орындары ашылған. Бүл кезде тас құралдарын жасаудың палеолиттік дәстүрі өз жалғастығын тапты және шаруашылық қаракетке байланысты жаңа құралдар (трапеция және сегмент пішінді, теңізіб.) пайдаланылды. Адам бұрынғысынша жануарларды аулады және әр түрлі өсімдік тағамдарын ([[жабайы жаңғақ]], [[жидек]], [[жабайы сәбіз]]) және кейбір өсімдіктердің түйнектерін теруді кәсіп етті. Палеолит заманындағы фаунаның жойылуы адамдарды жаңа кәсіптерді меңгеруге мәжбүрлейді. 

===Мезолит===
[[Мезолит]] дәуірінің ескерткіштері Қазақстанда аз зерттелген. Соған қарамастан Отырар алқабынан бірнеше мезолиттік кешендер ашылып отыр. Олар [[Шілік ауылдық округі|Шілік ауылдық әкімшілігі]]не қарасты жерлерден анықталған. Қысып түзету техникасының жетілдірілуі жаңа технологиялық әдістерді (тегістеу, бүрғылау, аралау) игеруге алып келді. Мұндай өзгерістер [[Отырар оазисі]] мен оған іргелес аймақтардағы [[Дермене]], [[Жаңа шілік 1,2,3 тұрақтары]], Тасқотан, Қараүңгір ескерткіштер материалдарынан да байқалады. Әсіресе [[Қараүңгір (тұрақ)|Қараүңгір]] неолиттік тұрағынан осы дәуірге қатысты ең көп және көрнекті материал алынған. Тас пен сүйектен жасалған құралдардан басқа қыш ыдыстар сынықтары да көптеп табылған. Мұндай заттар табиғаттың дайын өнімдерін иемдену орнына өндіруші шаруашылық келгендігінен хабардар етеді. Сондай-ақ, бұл кезде [[кен кәсібі]] мен тоқымашылықтың, егіншіліктің бастамалары шықты. Сөйтіп, Оңтүстік Қазақстанда тас дәуірі үзіліссіз, үздіксіз дамыды.

===Неолит===
Біздің заманымыздан бұрынғы 5 мың жылдықтар шамасында басталған [[неолит дәуірі]]нде [[шаруашылық]]та зор өзгерістер болды. Еңбек құралдарын өндіру барған сайын мамандандырылды. Палеолиттік пышақ тәрізді тілікшелер және мезолиттік микролиттерден бастап кейінгі палеолиттің соңғы кезіне дейін мекендеген. Табылған дөңгелек өзектастар, тас жаңқалары, екі жағы өнделген шапқы құралдар, үшкіртастар, қырғыштар мен жонғыш қырғыштар, кескіштер шақпақ тас пен халцедоннан жасалған. Оңтүстік Қазақстанда палеолиттік тұрақтардың көп болуы, бұл жер ежелден адам баласы өмір сүруге қолайлы өңір болғандығын айғақтайды.

==Қола дәуірі==
[[Сурет:Prehistoric Times of Bohemia, Moravia and Slovakia - NM Prague 18.JPG|right|thumb|Қола ыдыс]]
[[Сурет:Bronze age weapons Romania.jpg|right|thumb|Қола дәуіріндегі құрал-саймандар]]
Отырар алқабындағы [[қола дәуірі]] мәдениеті әзірге толыққанды зерттеле қойған жоқаласы жалпы Қазақстанның баска аудандарымен салыстырғанда Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің ескерткіштері анағұрлым аз зерттелген. Ұзақ уақыттағы ізденістер нәтижесінде Қаратаудың солтүстік баурайындағы [[Таутары]], [[Төле би ауданы]]ндағы, Бүргіліктегі қорымдар материалдары ғана толымды сипатталып анықталған. Таутары қорымындағы қабір үстіндегі құрылыстар қырынан орнатылған тақтатастармен немесе жерге қазылмай-ақ қойылған тастармен белгіленген. Жерлеу орындарының дені — тік бұрышты, шаршы тәрізді, сопақша немесе шеңбер түріндегі қоршаулар мүрдені көбінесе өртеген. Кей ретте шұңқырларға жерлеп, бетін тақтатаспен жапқан. Мүрде жанына бірден беске дейін ою-өрнегі бар қыш ыдыстар қойған. Сондай-ақ, қабірлерден қола мен алтыннан жасалған ұсақ бұйымдар, әшекейлік заттар ([[моншақ]], [[сырға]], [[сақина]], [[салпыншақ]], [[қаптырма]] т.б.) да табылған. Алынған материалдар мұндағы мәдениетті [[Андронов мәдени-тарихи қауымдастығы]]на жақындатады. Сонымен қатар [[Шардара]] өңіріндегі [[Жамантоғай]]дағы оба үйіндісінің астындағы үш қабір кейінгі қола дәуіріне жатады. Mүрделердің жанынан [[қыш ыдыстар]], [[қола]] пышақ пен төрт кырлы [[біз]] табылған. Соңғы жылдары алынған мағлұматтар ғылым айналымға әлі толымды түрде түсе қоймауы өңірдегі қола дөуірі мәселелерін тиянақты шешуге мүмкіндік бермей отыр. Әзірге Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің кейбір қырлары толық зерттелмесе де, бүл өңірден сол замандағы жарқын ескерткіштердің табылуы, мұнда өзіндік мәдениет болғандығын айғақтайды.

==Ерте темір дәуірі==
===Сақтар===
[[Сурет:Mapofsaks.jpg|left|thumb|300px|Сақтар картасы]]
Антикалық жазба дерек көздері мен археологиялық мағлұматтар Отырар алқабында біздің заманымыздан бұрынғы 1-мың жылдықта өмір сүрген тайпалар көрші елдермен өркениетті мәдени-экономикалық байланыстар орнатқандығын нақты көрсетіп берді. Көне [[парсы]], [[элам]] және [[аккад]] тілдерінде құрастырылған [[Дарий]] мен [[Ксеркс]] патшаларының жазбалары, көне ирандықтардың [[зороастриялық дін]] кітаптарының жинағы — [[Авестo]], әсіресе грек және латын тілдеріндегі ежелгі грек-рим авторларының ([[Геродот]], [[Гекатей Милетский]], [[Арриан]], [[Диодор]], [[Плиний]], [[Страбон]], т.б.) шығармалары байырғы халықтардың тарихын түзуде маңызды рөл атқарады. Бірақ басты дерек көздерін археологиялық мағлұматтар береді. [[Сырдария]] алабындағы сақта ескерткіштерінің бірі [[Шірікрабад]] саналады. Сондай-ақ 1877 жылы &quot;Әмудария көмбесі&quot; көне өнер туындылары аталған өзен бойынан табылды. Ол 180-нен астам алтын мен күмістен жасалған бұйымдар мен 1000-нан астам теңгелерден тұрады. Заттар көне грек, иран, сақ мәнеріндегі ою-өрнектермен салынған. Археологиялық қазба жұмыстары [[Әмудария көмбесі]]ндегі заттар Отырар алқабындағы көне тайпалардың мәдениетімен тығыз байланыста дамығандығын аңғартады. Көне жазбаларға қарағанда [[Ахемен]] әулетінің патшалары сақтардың әр түрлі тайпаларымен жауласып, бірде жеңіп, бірде жеңіліп Әмудария көмбесі отырған. Сақтар парсы әскерінің құрамында грек-парсы соғыстарына қатысты. [[Александр Македонский]] (қаласы Ескендір Зұлқарнайын), [[селевкилер]] әулеті де сақтарға қарсы соғысты. Дегенмен, парсы және грек дереккөздеріндегі тайпаларды Орталық Азияның осы заманғы картасына орналастыру туралы мәселе өлі түбегейлі шешілген жоқаласы бұған қатысты ғалымдар арасында түрлі болжамдар бар. Ғалымдардың көпшілігі біздің заманымыздан бұрынғы 7—4 ғасырлардағы Қазақстан аумағына тайпалар мен тайпалық топтарды былайша орналастырады: оңтүстікте [[тиграхауда]] сақтары тұрған, бүл әр грек дереккөздерінде [[массагет]]тер деп
аталды, сондай-ақ мұнда [[дахтар]] (дайлар) тұрды, ал батыста — [[савроматтар]] (ежелгі аорстар), Орталық аудандарында — [[исседондар]], солтүстік-шығыста — [[аримаспылар]] мекендеген. Бұлардын барлығы тілі жағынан туысқан және мәдениеті жағынан жақын сақ және сармат тайпаларының этникалықаласымәдени бірлігіне кірген. Оңтүстік Қазақстанды мекен еткен сақтарда отырықшылық мал шаруашылығы басым болды. Олар Сырдария, [[Шу]], [[Талас]], [[Арыс]] өзендері бойында, Қаратау жотасының баурайларында кеңінен тарады. Сондай-ақ суармалы егіншілік те дамыған. Сақ обаларынан шыққан мал сүйектері олардың осы заманғы қазақтың құйрықты және ұяң жүнді, өсімтал тұқымдарына жақын қой өсіргендігін көрсетіп берді. Жылқының екі түрін өсірді. Оның жабы (берк) түқымдасы қазақ жылқысына ұқсас еді. Сақ заманында қола дәуірінде кең тарай бастаған Қаратау жотасы мен Шу-Ӏле тауларындағы (Арпаөзен, Қойбағар, т.б.) жартастағы суреттер де айғақтайды (қаласы Қаратау шимайлы тастары). Сақтар заманынан бізге жеткен сақ &quot;пирамидалары&quot; немесе &quot;патша&quot; обалары байырғы сақтар мәдениеті жайлы мол мәлімет береді. Қараспан маңындағы Қарауылтөбедегі топырақ үйіндісінен тұрғызылған обаның диамал 110-120 метрді құрайды. Биіктігі 16 метрдей. Мұндай ірі обалардың салынуы Оңтүстік Қазақстан жері сақтардың басты орталытарьшың бірі болғандығын аңғартады.

===Қаңлылар===
[[Сурет:Ancient Taraz Kazakhstan.jpg|300px|left|thumb|Қазіргі Тараз аймағы]]
[[Сурет:4156424-cave-painting-with-animals-and-hunters.jpg|right|thumb|Жартастағы суреттер]]
[[Сурет:Otrar-rev.jpg|170px|right|thumb|Отырар тиыны]]
Негізгі орталығы Сырдарияның орта ағысы болған, Қазақстанның Оңтүстік өңірін мекен еткен қаңлы жұрты туралы көне қытай жазба ескерткіштерінде жиі кездеседі (қаласы Қаңлы мемлекеті). Жаңа заман шегіндегі мәліметтерде бұл князьдікте 600 мың адам тұрып, соғысқа 120 мың жауынгер шығара алатындығы айтылады. Астанасы [[Битянь]] қаласы болған. Шежірешілер Қаңлының &quot;Ұлы билеушісінің&quot; вассалдары ретінде бес &quot;кіші иелікті&quot; (сусе, фуму, юень, ги, юегянь) атайды. &quot;[[Қаңлы]]&quot; деген термин 8 ғасырдың бас кезіндегі көне түркі руналық жазбаларында [[Канпо-Тарбан]] немесе Канпо-Тарбанд түрінде ұшырасады. Ол Авеста мен [[Махабхарат]]та айтылатын ежелгі Кангха болуы ықтимал; бұл жазба ескерткіштерде сақтармен және тохарлармен қатар &quot;анкилер&quot; де айтылады. Егер Қазақстан аумағының оңтүстік шығыс жағын мекендеген [[үйсіндер]] мен [[ғұндар]]дың шаруашылығында мал өсіру басым болса, Сырдария бойын мекендеген қаңлылардің шаруашылық кәсіптерінің негізгі бағыты отырықшы мал шаруашылығымен қатар жүргізілген телімді және көлдетіп суару егіншілігі болды. Қаңлылардің қоныстарынан ондаган тұрғын үй мен қора-қопсылар аршылған. Қамал дуалдарымен және су толтырылған орлармен қоршалган бұл қоныстар өзеннің немесе оның салаларының жағасына орналасты. Олардың бәрінде ұзақ уақыт отырықшылық тіршілік болғанын көрсететін қалың мәдени қабаттар бар. Қалалардағы негізгі құрылыстар шикі кірпіштен, кейде пахса блоктарымен аралас салынган еңселі үйлер еді. Қаңлылар дәнді дақылдар еккен және бақша өсірумен де айналысқан. Қоныстарда тұрғын үйлерде болсын, қора-қопсыларда болсын дән, астық сақтайтын [[ұра]], еденді сылайтын балшыққа, шикі кірпішке қосылған сабан, толыи жатқан [[дәнүккіштер]], [[астық]], бақша дақылдарын сақтайтын қыш кеспектер табылды. Олар жерді тас кетпендермен өндеген, сүйектен жасалган егіншілік құралдарды да пайдаланған. Қаңлылар жалғыз егіншілікпен ғана емес, сонымен қатар мал шаруашылығымен де шұғылданды. Көптеп [[сиыр]], [[қой]], [[жылқы]] және [[ешкі]] өсірді. Қаңлылардің қарауындағы аумақтың әр түрлі аудандарында мал шаруашылығының үлес салмағы әр түрлі болған, жеті асарлықтарда мал шаруашылығы басым болды. Аң аулау мен балық аулаудың қосалқы маңызы болды. [[Елік]], [[таутеке]], [[арқар]], [[киік]] ауланды. Қоныстар мен қорымдарды қазған кезде [[балық]] аулау құралдары - [[шанышқы]]лар, [[сүңгі]]лер, [[қармақ]]тар, [[жүкше]]лер шықты. Қаңлы қоғамында әр түрлі  кәсіптер, [[қолөнер]], [[сауда]] және ақша айналысы дамыды. Қаңлы тайпалары [[Орта Азия]] мемлекетгерімен, [[Кавказ]] өңірімен, [[Рим]]мен, Қытаймен айырбас қатынастарын жүргізген. Муны басқа елдерден келген заттардың табылуы, маржаннан, лазуриттен, садақтан, ақықтан, халцедоннан жа¬салған моншақтар, альмандин мен інжуден ілмешігімен коса жасалған алтын сырғалар көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы ІІ-І ғасырларда қаңлылар өздерінің ақшасын соғуға әрекет жасайды, хорезмдіктердің &quot;аты беймәлім патшасының&quot; мәнеттерін кеңінен пайдаланады. Қаңлылардың материалдық мәдениеті шартты түрде. Бұл мәдениеттер көбінесе Оңтүстік Қазақстанның және Орта Азияның көршілес аудандарының [[Шаш]]тың, [[Хорезм]]нің — отырықшы қоныстары мен корымдарынан табылған материалдардан белгілі. Қаңлылардің мекендеген негізгі аймағы Сырдария өзенінің орта бойы еді. мәдениеттің қауыншы нүсқасының көптеген ескерткіштері нақ осы жерде шоғырланған. Сырдарияның орта ағысы өңірін мекендеген қаңлы тайпаларының мәдениеті мен тұрмысын [[Ақтөзенбе-2]] және [[Ақтепе]] ([[Ташкент]] маңы) қоныстарын қазған кезде табылған заттар неғұрлым толык бейнелейді. Ақтөзенбе—2 қонысы айнала қалың, биік дуалмен қоршалған, шамамен 4 гектар жерді алып жатқан ірі елді мекен болғандығы анықталды. Бұл қорғанның ішіндегі қала тұрғындарының тұрғын үйлерінен басқа сарай бітімдес үлкен үйде қаланың басқарушы-әкімінің резиденциясы орналасты. Тұрғын жайларға жарық терезеден түскен және ашық жерошақтармен, камин тәріздес пештермен жылытылған. Бұл қоныстарды мекендегендер көлдетіп суару егіншілігімен және мал шаруашылығымен айналысқан. Шаруашылыққа және тұрмыста құмыра, саптаяқ, құмған тәріздес ыдыстар, таба, қыш кеспек, аяқ, кесе сияқты әр түрлі қыш ыдыстарды пайдаланған (қаласы 5-қосыміиа). Тас қол диірмендерді дәнді ұн қылып үгу үшін пайдаланған. Ұршықтар ұршықбастарының, тоқыма ісінде пайдаланылған тас жүкшелердің көп болуы жіп иіру, мата тоқу өнерінің жақсы дамығандығын көрсетеді. Қолөнердің темір еңбек құралдарын (пышақ), қару (қанжар, жебе үштары), сүйек оятын құралдар жасау сияқты баска түрлері де дамыған. Зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар, қола сақшалар, түрлі-түсті тастардан қол салынған бедерлі алтын кдп-тырмалар, түрліше моншақтар жасалған. Сырдарияның төменгі ағысын қаңлы дәуірінде [[Жетіасар]] мәдениетінің көптеген ескерткіштерін қалдырған тайпалар мекендеген. Ең ірі ескерткіштердің бірі — [[Алтынасар]] қала жұрты; қалың әрі биік сокла дуалмен коршалған бұл кала 17 гектарға жуық жерді алып жаткан. Қаланың тұрғын үйлері орама тәріздес орналасқан, қатарластыра салынған енсіз үйлер болды. Кісі тұратын бөлмелердің еденінің үстіне қалқа төсектер жасалды, олар қабырғаны ойып жасалған камин үлгісіндегі пешпен және ашық жерошақтармен жылытылды. Тамақ та сонда пісірілді. Үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен қаланып, балшықпен сыланған; залдардың бірінде ақ қабырғаға қызыл бояумен оюлар, гүл суреттері тізбектеліп салынған. Қаңлы тайпалары мекендеген аудандардың бәрінде де қоныстар қасында қорым орналасты. Бейіт құрылысы жер үстіне үйілген обалар, жерден қазылған қабірлер болып келеді. Өлген адамдар жай шүңқырларға, лақытталған үңгір қабірлерге жерленген. Қабірге ас құйылған ағаш, қыш ыдыстар қоятын болған. Ерлерді қаруларымен — [[қанжар]], [[семсер]], [[садақ]], [[жебе]]лерімен көмген. Әйел молаларынан көбінесе әсемдік заттары — сырға, сақина, білезік, моншақ алқалар шығады. Қаңлылардың материалдык мәдениеті — бұл көбінесе отырықшы, егін салатын тайпалардың мәдениеті. Ӏрі-ірі кірпіш құрылыстар, архитектурасы күрделі сарай үй қабырғаларындағы әдемі мәнерлі оюлар ежелгі Қаңлыде мәдениеттің даму деңгейінің биік болғандығын көрсетеді. Бұл жерлер құдіретті Түрік қағанаты құрамына VI ғасырда енгендігі жазба дерек көздерінде айтылады.

===Батыс түрік қағанаты===
[[Сурет:ImagesWar.jpg|400px|left|thumb|Батыс түрік қағанатындағы соғыс көрінісі]]
[[Түрік қағанаты]] ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық бұл мемлекет аумағы [[Алтай-Сібір]] жерінен бастап, Әмудария мен Еділ өзеннің темал ағысына дейінті аралықты қамтыған. Саяси ахуалдарға байланысты шекара өзгеріп тұрғанымен, негізгі аумағы ежелгі Үйсін жері, [[Жетісу өңірі]] болған. Халқы &quot;12 оқ елі&quot; (он оқ бүдүн), &quot;5 арыс дулу&quot; (5 тайпалы нушеби) деп те аталған. Қағанаттың құрамына өр кезенде [[қарлұқтар]], Енисей қырғыздары, [[шығылдар]] (шігілдер), [[чомулдар]] (шөмекейлер), [[тухеилер]], т.б. енді. [[Ұлы Жібек жолы]]ның мемлекет аумағын басып өтуі мұнда қалалық мәдениеттің өркендеуіне ыкпал жасады. Теңгелер түркі қағандары атынан соғылғанымен, олардағы сөздер соғды тілінде жазылды. Мемлекет [[Шегу қаған]] (610—18) мен [[Тон жабғу]] (618—30) қағандар түсында күшейіп, шекарасы нығая түскен. [[Түн]] жабғу қаған мемлекетгің батыстағы шекарасьш кеңейту саясатын жалғастырады. Түркістан маңындағы [[Мыңбұлақ]] деген жерді жазғы қонысына айналдырады. Жаңа жорықтар қағанат аумағын Әмударияның жоғары ағысы мен [[Гиндукуш]]қа дейін жылжытуға мүмкіндік берген. 625 жылы Парсы еліне қарсы [[Византия]]мен келісімшартқа отырған. Түн жабғу император [[Ираклий]]дің Кавказға жасаған жорығына (628—29) қатысып, жаулап алған жерлерден [[Тбилиси]] сияқты қалаларды оз үлесіне алады. Түн жабғудың әскери жетістіктеріне риза болған Ираклий Тбилиси қаласы түбінде оған оз тәжін кигізіп, қызы Евдокияны тұрмысқа беретінін мәлімдеген. 630 жылы түріктер [[Армения]]ға басып кірген. Бірақ қағанаттағы ішкі қайшылықтарға байланысты Кавказда көп тұрақтай алмай, кері қайтып кеткен. Нәтижесінде 630—34 жылы қағандық Орта Азиядағы, Сырдария аймағындағы иеліктерінен айырылды. Тайпааралық соғыстар 17 жылға (640-57) созылды, бұл қытай әскерлерінің баса көктеп кіруіне қолайлы жағдай туғызды. 656 жылы мемлекет Таң империясының ықпалына түсті. Бұдан кейінгі жерде Таң империясы елді әкімшілік аймақтарта бөліп, бұрынғы түрік қағандарының қытайланған ұрпақтарынан басқақтарды — &quot;қуыршақ қағандарды&quot; тағайындап отырды. 704 жылы Батыс түрік қағанатының орнына [[Түркеш қағанаты]] құрылды. Археологиялық қазба жұмыстары орта ғасырлық Қазақстан қалаларының копшілігінің іргесі қаланғандығын, қаңлы және үйсін заманында салынған қоныстардың қалаға біртіндеп айналғандығын дәлелдеп берді (қаласы 7-қосымша). Оңтүстік Қазақстандағы [[Бөріжар қорымы|Бөріжар]], т.б. қорымдардан алынған мәліметтер мұнда бірегей өркениет дамығандығын анық көрсетеді.

===Түркеш кағанаты===
[[Сурет:Тюркешский каганат.png|300px|right|thumb|Түркеш кағанаты картасы]]
Батыс түрік қағанатындағы өзара тартыстар нәтижесінде саяси билік Түркештер қолына өтеді. Олардың билеуші әулетінің атасы [[Үш-Елік]] қаған (699—706) болды. Ол Жетісудан [[Бөрішад]]ты куып шығып, Ташкенттен бастап, Түрфан мен Бесбалыққа дейінгі кеңбайтақ аймакта өз билігін орнатады. Қағанат ордасы Суяб қаласында орналасты. Үш-Елік елді әркайсысы 7 мың әскер шығара алатын 20 түтіктікке бөлді. 8 ғасыр бас кезінде арабтардың Орталык Азияға жорыктары басталады. Оларға Түркеш қағанаты табанды карсылық көрсетгі. Араб қолбасшысы [[Кутейба ибн Муслим]] 710-712 жылы [[Бухара]] мен [[Самарқан]]ды, 714 жылы Шаш (Ташкент) пен [[Фараб]]ты жаулап алды. Орталық Азиядағы арабтар шапқыншылығына Түркештердің [[Сақал қаған]] (706—711) мен [[Сұлу қаған]] (Сулык) сынды (715—738) қағандары күрес жүргізді. Сақал қаған түсында мемлекеттің сыртқы жағдайы аса қиын еді: оған батыста соғдылармен бірге арабтарға, оңтүстікте Тан әулетімен, ал шығыста Шығыс түрік қағанаты қауіп төндіріп тұрды. Сонымен қатар мемлекет билігі үшін кара Түркештер мен сары Түркештер өзара қырқысып отырды. Шығыс түріктер қағаны Қапаған 711 жылы Болошу орманы бойындағы (Жоңғария) соғыста Түркештерге күйрете соққы береді. Шығыс түрік әскері батысқа беттеп бара жатып, Сырдария бойына жетеді. Сол кездегі араб уәлиіне қарсы самаркандықгар және Орта Азия түріктерінің қағаны бас көтереді. Бірақ Кутейба дер мерзімінде келіп, араб гарнизонын талкавдаудан сақтап калады. 712—713 жылы түріктер мен соғдылардың, шаштықтар мен ферғаналықтардың бірлескен қолы арабтармен күреске шығады. Бұған жауап ретінде Кутейба Фергана мен Шашқа әскер аттандырады. [[Мәуераннаһр]] арабтар қол астына өтеді. Хорезмдік ғалым [[Әбу Райхан әл-Беруни]] (973—1048) &quot;Өткен буындардың ескерткіштері&quot; атты кітабында: &quot;Кутейба бин Муслим: әр түрлі тәсілмен бұрынғының бәрін таратты, жойды. Хорезмдіктердің жазу-сызуларын, кітаптарын, бумаларын өртеді, дін қызметкерлерін, аңыз- 21 әңгімелерін білетін адамдарын, ғалымдарын түгел құртты. Хорезмдіктердің исламға дейінгі тарихы түгел көрге көмілді, оны қазір ешкім білмейді&quot; - деп жазады. Сөйтіп, Мауераннахрда жаңа мәдениет, яғни ислам мәдениеті тарала бастады. Аталмыш өңірмен іргелес аймақтарға да бұл мәде¬ниет біртіндеп таралады. Түркештердің Орта Азия халықгарымен одағы арабтардың Мауераннахрдағы билігіне қандай қауіп төндіретінін жақсы түсінген Кутейба 714 жылы [[Исфиджаб]]қа жорық жасайды. Түркештер Сұлу қаған тұсында батыста арабтармен, шығыста қытайлықтармен күрес жүргізді. Сұлу қаған шығыстан келетін қатерді некелік катынастар арқы¬лы болдырмай тастады да, батыста белсенді әрекеттер жүргізді. 723 жылы [[Ферғана]] карлықтарымен және Шаш тұрғындарымен тізе қосып, Түркештер арабтарды ондырмай жеңеді. Жанқиярлықпен арабтарға қарсы күрескен Сұлу қағанды арабтар ерлігі мен батырлығын мойындап [[Әбу Музахим]] (сүзеген) деп атаған. Тек 732 жылы соңында ғана араб уәлиі Түркештерді талқандап, Бұхараға кіреді. 737 жылы Сұлу қаған арабтарға қарсы жорыкқа шығып, [[Тохарстан]]ға жетеді. Бірақ Жетісу жеріне Алтай мен Тарбағатайдан қарлүқтар келіп қоныстанады. Арабтар¬мен күресте әлсіреген Түркештер қарлұқ қаласы тарға лайықты қарсылық көрсете алмады. Осыны пайдаланған Қытай империясы Суябты басып алады, Шаштың билеушісін дарға асады. Оның баласы арабтардан көмек сұрайды. 751 жылы [[Тараз]] жанындағы [[Атлах]] қаласы түбінде арабтар мен қытайлықаласы тар соғысады. Шешуші сәтте қытайлардың ту сыртынан қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығады. Қытай оскерлері толық күйретіледі. Олар тіпті Шығыс Түркістаннан ары шегініп кетеді. Арабтар да мұнда тұрақгай алмай Шашқа ұзамай жеңіліп қалады. Суябта оны өз қолбасшыларының бірі өлтіреді. Осыдан кейін Түркештер арасында үкімет билігі үшін ұзақ күрес-тартыс басталады. 747 жылға дейін кетуге мәжбүр болды. Сөйтіп, бү- рынғы Батыс түрік каганаты аумағында төрт бірдей құдіретті мемлекет орнады. Хазар қағанатын қоспағанда, Төмал Еділ өңірі мен Солтүстік Кавказда, Казақстанда үш этникалық қаласы әлеуеттік бірлестік қалыптасады. Сырдарияның төменгі және орта ағысында, Арал теңізі өңірінде Оғыздар мемлекеті жайлады, ал Қазақстанның Солтүстік Шығыс және Орталық аймақтарында [[Қимақ мемлекеті]] үстемдік құрды, Жетісуда қарлұқтар қала берді. Бұл мемлекеттер Оңтүстік Қазақстан орта ғасырлық тарихында өзіндік ізін қалдырды. Ерте орта ғасырларда, негізінен, Отырар алқабы Түрік, Батыс түрік және Түркеш мемлекеттерінің қол астында болды. Мұны тұрмысты қаласы шаруашылық заттардан баска [[нумизматика]]лық материалдар да нақтылай түседі.

===Қарлұқ мемлекеті===
[[Сурет:Ocherk42.2.jpg|300px|left|thumb|Қарлұқтардың құрал-саймандары]]
Ұйғыр қағанатынан бөлініп кеткен қарлұқтар VIII ғасыр орта кезінен бастап Түркештер мұрасын иемденуге үмтылады. Олармен бақталас болған оғыздар Сырдария өңіріне ығысады. Орталығы Жетісу аумағы болған қарлұқ тайпаларының саяси бірлестігіне IX-X ғасырларда толып жатқан ру-тайпалық топтар кірді. Мысалы, араб географы [[эл-Маруази]] (XII ғасыр) қарлұқ кұрамында тоғыз тайпа болған дейді. Аталмыш конфедерацияға Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның түхеи, шігіл, әзкіш, Түркеш, халаджы, гарук, барысхан, теңізіб. тайпалары енді. Қол астындағы халықтар этникалық жағынан біртектес болмаған, олардың ішінде иран тілдес соғдылар, өзге келімсектер бартұғын. VIII-X ғасырларда қарлұқ тайпалары Жоңғар Алатауынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі аумақты қоныстанды. Олар Отырарға дейін еркін көшіп-қонып жүрді. Қарлұқтар батыста Мауераннахрдың араб жаулаушыларымен жан аямай күреседі. IX ғасыр бас кезінде арабтарға қарсы бағытталған әр түрлі қимыл-әрекеттерді белсене қолдайды. 810 жылы арабтар [[Құлан]] қаласына дейін жорық жасайды. 812 жылы олар Отырарға жортуылға шығып, қарлұқтар колын қирата жеңеді, қарлұқтардың жабғуы қимақ (кимек) еліне қашып кетеді. 840 жылы Самарқанд уәлиі дінсіз түріктерге қасиетті соғыс ашылды деп жар салады да, Исфиджабты басып алады. IX ғасыр соңы мен X ғасыр бас кезінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда [[ислам діні]] кеңінен тарала бастады. Оңтүстік Қазақстан халықтары бірте-бірте жаңа дінді қабылдай бастайды. Оңтүстік Қазақстан жерінің Қарлұқ кағанатына кіретін аз ғана бөлшегінде ғана араб өктемділігі орнады. Отырар, Исфиджаб, Тараз сияқты қалалар саяси күрестің барлық кезендерінде араб тарихшыларының жазуынша, арабтар үшін тынышсыз жерлер болып кала берді. Арабтардың жаулап алуы халифат қол астындағы аумақтардың әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өмірінде, ондағы этникалықикалық, тілдік процестерде белгілі із кдлдырды.

===Оғыз мемлекеті===
IX ғасыр бас кезінде оғыздардың көсемдері қарлұқтармен және кимектермен одақтасып, [[қаңғар]], [[печенег]] бірлестігін күйретеді, сойтіп Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал өңірі даласын басып алады. Оғыздар құрамы этникалықикалық жағынан күрделі болады. Бастапқыда оғыз тобының өзегі Жетісуда ұйымдасады, алайда батысқа қарай жылжу барысында Оңтүстік және Батыс Қазақстан жерінің көшпелі және жартылай отырықшы халқының есебінен едәуір дәрежеде толығады. Оғыздардың басты шаруашылығы интенсивті түрде мал өсіру болды. Жеке меншік, құл саудасы дамыды. Көшпелілермен қатар елде жартылай отырықшы және отырықшы жұрттың жинақты топтары күн көрген. X-XI ғасырлардағы авторлар калалар мен отырықшы қыстақаласы тар қатарында [[Жент]], [[Сауран]], [[Кaрнақ]], [[Сүткент]], Отырар, [[Сығанақ]], т.б. елді мекендер аталады

===Қыпшақтар===
[[Сурет:Кипчак.jpg|right|thumb|Қыпшақтар]]
IX ғасыр басында бұрынғы [[кимек]], [[қыпшақ]] және [[куман]] тайпалары қоныстанған аумақта әскери-саяси 24 үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшті. IX ғасыр 2-ширегінде қыпшақтардың әскери-тайпалық шонжарлары Сырдарияның төменгі және орта аңғарынан, Арал өңірі мен Каспий төңірегі далаларынан оғыз жабғуларын ығыстыра бастады. Аймақтағы этникалық-саяси ахуалдың өзгеруіне сәйкес &quot;Оғыздар даласының&quot; Дешті Қыпшақ аты пайда болды. Қыпшақ хандығы көне түрік дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінді. Оң қанат қосыны [[Жайық өзені]] бойында, [[Сарайшық]] қаласының орнында, сол қанат — қосынымен Сығанақ қаласында тұрған. Қыпшақ қоғамында негізгі байлық жылқы болған. Жазба дерек көздерінде кейбір ауқатты қыпшақтардың 10 мыңға дейін жылқысы болғандығы айтылады. IX ғасыр аяғы мен XII ғасыр бас кезінде Жент, [[Янгикент]], Сырдарияның төменгі ағысындағы қалалар қыпшақтарға қараған. Осы қалалар үшін қыпшақтар Хорезм шахпен бірнеше рет соғысады. XII ғасырдың 2-жартысынан бастап Хорезм қыпшақ ақсүйектерімен жақындасу саясатын ұстанып, оларды әр түрлі қызметтерге тарта бастайды. Қыпшақ ақсүйектері ислам дінін қабылдады. Дегенмен XII ғасыр аяғына дейін қыпшақ тайпаларының едәуір бөлігі исламнан тыс қалды. Жент пен [[Фараб]] арасындағы кеңістік XII ғасыр біткенге дейін мәжуси қыпшақтар облысы деп есептелген. Хорезм шахтардың басты әскери күші қаңлы мен қыпшақтардан құралды. Қыпшақтардың едәуір бөлігінің Хорезмге бейімделуі үкімет үшін таласты өршітті. Хорезмшахтар қыпшақ көсемдері арасындағы алауыздықты қолдан ушықтырып отырды. Бүкіл мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған [[Хорезмшах Мұхаммед]] (1200—1220) билік еткен бұл мемлекет құрамына XIII ғасыр бас кезінде Сығанақ төңірегі де кірді.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>fdn8k66eink3huzow8rsll4uf8c171a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618804</id>
      <parentid>3618803</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түркеш кағанаты */</comment>
      <origin>3618804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51232" sha1="d5o2fju86fw8z1brgmgq7gvnro4x185" xml:space="preserve">[[Сурет:BC 700MiddleEastEn.gif|right|thumb|Отырар алқабының картасы]]
Отырар алқабын ежелгі [[адам]] баласы бұдан 1 миллион жылдай бұрын мекендеген. Муны аймақта және [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] сілемдерінде жүргізілген [[археология]]лық зерттеулер айғақтап отыр. Жалпы, адамның өмір сүру дәуіріне байланысты жер [[тарих]]ындағы төрттік (антропогендік) дәуір бұдан 2 миллионнан аса жыл бұрын басталған. Бүл кезде [[Қазақстан]]да ірі палеогеографиялық өзгерістер болып, тау түзілу үдерістері жүрген. Төрттік дәуірде [[климат]] талай рет өзгерді. [[Томал]] антропогеннің алғашқы кезеңдерінде климат біршама жылы болды.

==Тас дәуірі==
[[Сурет:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|right|thumb|Тас құралдары]]

[[Палеонтолог]] мамандардың зерттеулері ерте плейстоценде [[Отырар]] мен [[Түркістан]] шұраттарында [[мосбах жылқысы]], [[мерк мүйізтұмсығы]], [[алып түйе]], [[трогентериев]] немесе [[вюст піл]]іне [[туыстас піл]], [[плейстоцен есегі]], [[Шетензак бизоны]], [[арқар]], [[страус]], [[теңіз хайуанаттар]] мен [[ұсак кемірушілер]] тіршілік еткендігін көрсетіп берді. [[Тіказулы орман пілі]] [[өзен]]дер аралығындағы [[орман]]дар мен қалың бұталар арасын, [[бизон]], [[эласмoтерия]], [[жалпақ маңдайлы бұлан]], [[марал]], бұғы өзендердің тоғайлы түбектері мен шөбі биік жазықтықтарды, алып түйелер шөлді жерлерді, жылқылар далалы аймақтарды мекендеді. Бұлар ежелгі адамның негізгі [[аңшылық]] нысаны еді. Түркістан маңындағы [[Қошқорған]], [[Шоқтас ескерткіштері]]нен тас құралдарымен қатар осы кезде тіршілік еткен түз аңдарының сүйектері де аршып алынған. Бүл ескерткіштер әзірге Оңтүстік Қазақстандағы ең көне дәуірлерді қамтитын археологиялық нысандар болып табылады. Ескерткіштердің ерекшелігі сол, олар [[травертиндік сақина]] құрған су көздерінде орналасқан және тас құралдары — жергілікті &quot;микроиндустрия&quot; кешенін құрайды. Травертинді ескерткіштер [[Еуразия]]да өте аз. Олардың абсолют мерзімі біздің заманымыздан бұрынғы 1 миллион жылдардан біздің заманымыздан бұрынғы 200 мың жылдықтар аралығында. Қошқорған фауналық кешені мен тас артефактілерінің ең ерте кезеңі 500-750 жылдарды қамтиды. Тас құралдары [[өзектас]], [[өзектас пішінді бұйымдар]], [[леваллуа жарықшақтары]], [[үшкіртастар]], [[малта тас сынықтары]], тас тіліктері мен жаңқалары, [[қырғыш]], теңізібойы заттардан тұрады. Мұндай еңбек құралдарын ежелгі адамдар аңшылықта, күнделікті тұрмыста пайдаланған.

===Палеолит===
[[Ашель мустье]] және кейінгі [[палеолит]] дәуірлеріндегі ескерткіштер Қазақстанның Оңтүстік аудандарынан көптеп табылған. Мысалы, [[Шәуілдір]]ден батысқа қарай 10 км жердегі [[Ақсу—Арыс тұрағы]]нан [[тас жаңқа]], [[қол шапқы]], [[өзектас]], теңізі бойынан бұйымдар жинастырылған. Сондай-ақ, [[Арыс]], [[Шаян]], [[Арыстанды]] теңіздері бойынан өзендер бойынан палеолит дәуіріне жататын ескерткіштер ашылған. Көбінде леваллуа техникасы ұзақ жылдар бойы сақталып келген. Әсіресе назар аударуға лайық бірегей ескерткіштердің бірі — [[Уәлиханов турағы]]. Ол 6 мәдени қабаттан тұрады. Қазба барысында бірнеше мың тас құралдарынан басқа жануарлар сүйектері, [[ошақ]] орындары ашылған. Бүл кезде тас құралдарын жасаудың палеолиттік дәстүрі өз жалғастығын тапты және шаруашылық қаракетке байланысты жаңа құралдар (трапеция және сегмент пішінді, теңізіб.) пайдаланылды. Адам бұрынғысынша жануарларды аулады және әр түрлі өсімдік тағамдарын ([[жабайы жаңғақ]], [[жидек]], [[жабайы сәбіз]]) және кейбір өсімдіктердің түйнектерін теруді кәсіп етті. Палеолит заманындағы фаунаның жойылуы адамдарды жаңа кәсіптерді меңгеруге мәжбүрлейді. 

===Мезолит===
[[Мезолит]] дәуірінің ескерткіштері Қазақстанда аз зерттелген. Соған қарамастан Отырар алқабынан бірнеше мезолиттік кешендер ашылып отыр. Олар [[Шілік ауылдық округі|Шілік ауылдық әкімшілігі]]не қарасты жерлерден анықталған. Қысып түзету техникасының жетілдірілуі жаңа технологиялық әдістерді (тегістеу, бүрғылау, аралау) игеруге алып келді. Мұндай өзгерістер [[Отырар оазисі]] мен оған іргелес аймақтардағы [[Дермене]], [[Жаңа шілік 1,2,3 тұрақтары]], Тасқотан, Қараүңгір ескерткіштер материалдарынан да байқалады. Әсіресе [[Қараүңгір (тұрақ)|Қараүңгір]] неолиттік тұрағынан осы дәуірге қатысты ең көп және көрнекті материал алынған. Тас пен сүйектен жасалған құралдардан басқа қыш ыдыстар сынықтары да көптеп табылған. Мұндай заттар табиғаттың дайын өнімдерін иемдену орнына өндіруші шаруашылық келгендігінен хабардар етеді. Сондай-ақ, бұл кезде [[кен кәсібі]] мен тоқымашылықтың, егіншіліктің бастамалары шықты. Сөйтіп, Оңтүстік Қазақстанда тас дәуірі үзіліссіз, үздіксіз дамыды.

===Неолит===
Біздің заманымыздан бұрынғы 5 мың жылдықтар шамасында басталған [[неолит дәуірі]]нде [[шаруашылық]]та зор өзгерістер болды. Еңбек құралдарын өндіру барған сайын мамандандырылды. Палеолиттік пышақ тәрізді тілікшелер және мезолиттік микролиттерден бастап кейінгі палеолиттің соңғы кезіне дейін мекендеген. Табылған дөңгелек өзектастар, тас жаңқалары, екі жағы өнделген шапқы құралдар, үшкіртастар, қырғыштар мен жонғыш қырғыштар, кескіштер шақпақ тас пен халцедоннан жасалған. Оңтүстік Қазақстанда палеолиттік тұрақтардың көп болуы, бұл жер ежелден адам баласы өмір сүруге қолайлы өңір болғандығын айғақтайды.

==Қола дәуірі==
[[Сурет:Prehistoric Times of Bohemia, Moravia and Slovakia - NM Prague 18.JPG|right|thumb|Қола ыдыс]]
[[Сурет:Bronze age weapons Romania.jpg|right|thumb|Қола дәуіріндегі құрал-саймандар]]
Отырар алқабындағы [[қола дәуірі]] мәдениеті әзірге толыққанды зерттеле қойған жоқаласы жалпы Қазақстанның баска аудандарымен салыстырғанда Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің ескерткіштері анағұрлым аз зерттелген. Ұзақ уақыттағы ізденістер нәтижесінде Қаратаудың солтүстік баурайындағы [[Таутары]], [[Төле би ауданы]]ндағы, Бүргіліктегі қорымдар материалдары ғана толымды сипатталып анықталған. Таутары қорымындағы қабір үстіндегі құрылыстар қырынан орнатылған тақтатастармен немесе жерге қазылмай-ақ қойылған тастармен белгіленген. Жерлеу орындарының дені — тік бұрышты, шаршы тәрізді, сопақша немесе шеңбер түріндегі қоршаулар мүрдені көбінесе өртеген. Кей ретте шұңқырларға жерлеп, бетін тақтатаспен жапқан. Мүрде жанына бірден беске дейін ою-өрнегі бар қыш ыдыстар қойған. Сондай-ақ, қабірлерден қола мен алтыннан жасалған ұсақ бұйымдар, әшекейлік заттар ([[моншақ]], [[сырға]], [[сақина]], [[салпыншақ]], [[қаптырма]] т.б.) да табылған. Алынған материалдар мұндағы мәдениетті [[Андронов мәдени-тарихи қауымдастығы]]на жақындатады. Сонымен қатар [[Шардара]] өңіріндегі [[Жамантоғай]]дағы оба үйіндісінің астындағы үш қабір кейінгі қола дәуіріне жатады. Mүрделердің жанынан [[қыш ыдыстар]], [[қола]] пышақ пен төрт кырлы [[біз]] табылған. Соңғы жылдары алынған мағлұматтар ғылым айналымға әлі толымды түрде түсе қоймауы өңірдегі қола дөуірі мәселелерін тиянақты шешуге мүмкіндік бермей отыр. Әзірге Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің кейбір қырлары толық зерттелмесе де, бүл өңірден сол замандағы жарқын ескерткіштердің табылуы, мұнда өзіндік мәдениет болғандығын айғақтайды.

==Ерте темір дәуірі==
===Сақтар===
[[Сурет:Mapofsaks.jpg|left|thumb|300px|Сақтар картасы]]
Антикалық жазба дерек көздері мен археологиялық мағлұматтар Отырар алқабында біздің заманымыздан бұрынғы 1-мың жылдықта өмір сүрген тайпалар көрші елдермен өркениетті мәдени-экономикалық байланыстар орнатқандығын нақты көрсетіп берді. Көне [[парсы]], [[элам]] және [[аккад]] тілдерінде құрастырылған [[Дарий]] мен [[Ксеркс]] патшаларының жазбалары, көне ирандықтардың [[зороастриялық дін]] кітаптарының жинағы — [[Авестo]], әсіресе грек және латын тілдеріндегі ежелгі грек-рим авторларының ([[Геродот]], [[Гекатей Милетский]], [[Арриан]], [[Диодор]], [[Плиний]], [[Страбон]], т.б.) шығармалары байырғы халықтардың тарихын түзуде маңызды рөл атқарады. Бірақ басты дерек көздерін археологиялық мағлұматтар береді. [[Сырдария]] алабындағы сақта ескерткіштерінің бірі [[Шірікрабад]] саналады. Сондай-ақ 1877 жылы &quot;Әмудария көмбесі&quot; көне өнер туындылары аталған өзен бойынан табылды. Ол 180-нен астам алтын мен күмістен жасалған бұйымдар мен 1000-нан астам теңгелерден тұрады. Заттар көне грек, иран, сақ мәнеріндегі ою-өрнектермен салынған. Археологиялық қазба жұмыстары [[Әмудария көмбесі]]ндегі заттар Отырар алқабындағы көне тайпалардың мәдениетімен тығыз байланыста дамығандығын аңғартады. Көне жазбаларға қарағанда [[Ахемен]] әулетінің патшалары сақтардың әр түрлі тайпаларымен жауласып, бірде жеңіп, бірде жеңіліп Әмудария көмбесі отырған. Сақтар парсы әскерінің құрамында грек-парсы соғыстарына қатысты. [[Александр Македонский]] (қаласы Ескендір Зұлқарнайын), [[селевкилер]] әулеті де сақтарға қарсы соғысты. Дегенмен, парсы және грек дереккөздеріндегі тайпаларды Орталық Азияның осы заманғы картасына орналастыру туралы мәселе өлі түбегейлі шешілген жоқаласы бұған қатысты ғалымдар арасында түрлі болжамдар бар. Ғалымдардың көпшілігі біздің заманымыздан бұрынғы 7—4 ғасырлардағы Қазақстан аумағына тайпалар мен тайпалық топтарды былайша орналастырады: оңтүстікте [[тиграхауда]] сақтары тұрған, бүл әр грек дереккөздерінде [[массагет]]тер деп
аталды, сондай-ақ мұнда [[дахтар]] (дайлар) тұрды, ал батыста — [[савроматтар]] (ежелгі аорстар), Орталық аудандарында — [[исседондар]], солтүстік-шығыста — [[аримаспылар]] мекендеген. Бұлардын барлығы тілі жағынан туысқан және мәдениеті жағынан жақын сақ және сармат тайпаларының этникалықаласымәдени бірлігіне кірген. Оңтүстік Қазақстанды мекен еткен сақтарда отырықшылық мал шаруашылығы басым болды. Олар Сырдария, [[Шу]], [[Талас]], [[Арыс]] өзендері бойында, Қаратау жотасының баурайларында кеңінен тарады. Сондай-ақ суармалы егіншілік те дамыған. Сақ обаларынан шыққан мал сүйектері олардың осы заманғы қазақтың құйрықты және ұяң жүнді, өсімтал тұқымдарына жақын қой өсіргендігін көрсетіп берді. Жылқының екі түрін өсірді. Оның жабы (берк) түқымдасы қазақ жылқысына ұқсас еді. Сақ заманында қола дәуірінде кең тарай бастаған Қаратау жотасы мен Шу-Ӏле тауларындағы (Арпаөзен, Қойбағар, т.б.) жартастағы суреттер де айғақтайды (қаласы Қаратау шимайлы тастары). Сақтар заманынан бізге жеткен сақ &quot;пирамидалары&quot; немесе &quot;патша&quot; обалары байырғы сақтар мәдениеті жайлы мол мәлімет береді. Қараспан маңындағы Қарауылтөбедегі топырақ үйіндісінен тұрғызылған обаның диамал 110-120 метрді құрайды. Биіктігі 16 метрдей. Мұндай ірі обалардың салынуы Оңтүстік Қазақстан жері сақтардың басты орталытарьшың бірі болғандығын аңғартады.

===Қаңлылар===
[[Сурет:Ancient Taraz Kazakhstan.jpg|300px|left|thumb|Қазіргі Тараз аймағы]]
[[Сурет:4156424-cave-painting-with-animals-and-hunters.jpg|right|thumb|Жартастағы суреттер]]
[[Сурет:Otrar-rev.jpg|170px|right|thumb|Отырар тиыны]]
Негізгі орталығы Сырдарияның орта ағысы болған, Қазақстанның Оңтүстік өңірін мекен еткен қаңлы жұрты туралы көне қытай жазба ескерткіштерінде жиі кездеседі (қаласы Қаңлы мемлекеті). Жаңа заман шегіндегі мәліметтерде бұл князьдікте 600 мың адам тұрып, соғысқа 120 мың жауынгер шығара алатындығы айтылады. Астанасы [[Битянь]] қаласы болған. Шежірешілер Қаңлының &quot;Ұлы билеушісінің&quot; вассалдары ретінде бес &quot;кіші иелікті&quot; (сусе, фуму, юень, ги, юегянь) атайды. &quot;[[Қаңлы]]&quot; деген термин 8 ғасырдың бас кезіндегі көне түркі руналық жазбаларында [[Канпо-Тарбан]] немесе Канпо-Тарбанд түрінде ұшырасады. Ол Авеста мен [[Махабхарат]]та айтылатын ежелгі Кангха болуы ықтимал; бұл жазба ескерткіштерде сақтармен және тохарлармен қатар &quot;анкилер&quot; де айтылады. Егер Қазақстан аумағының оңтүстік шығыс жағын мекендеген [[үйсіндер]] мен [[ғұндар]]дың шаруашылығында мал өсіру басым болса, Сырдария бойын мекендеген қаңлылардің шаруашылық кәсіптерінің негізгі бағыты отырықшы мал шаруашылығымен қатар жүргізілген телімді және көлдетіп суару егіншілігі болды. Қаңлылардің қоныстарынан ондаган тұрғын үй мен қора-қопсылар аршылған. Қамал дуалдарымен және су толтырылған орлармен қоршалган бұл қоныстар өзеннің немесе оның салаларының жағасына орналасты. Олардың бәрінде ұзақ уақыт отырықшылық тіршілік болғанын көрсететін қалың мәдени қабаттар бар. Қалалардағы негізгі құрылыстар шикі кірпіштен, кейде пахса блоктарымен аралас салынган еңселі үйлер еді. Қаңлылар дәнді дақылдар еккен және бақша өсірумен де айналысқан. Қоныстарда тұрғын үйлерде болсын, қора-қопсыларда болсын дән, астық сақтайтын [[ұра]], еденді сылайтын балшыққа, шикі кірпішке қосылған сабан, толыи жатқан [[дәнүккіштер]], [[астық]], бақша дақылдарын сақтайтын қыш кеспектер табылды. Олар жерді тас кетпендермен өндеген, сүйектен жасалган егіншілік құралдарды да пайдаланған. Қаңлылар жалғыз егіншілікпен ғана емес, сонымен қатар мал шаруашылығымен де шұғылданды. Көптеп [[сиыр]], [[қой]], [[жылқы]] және [[ешкі]] өсірді. Қаңлылардің қарауындағы аумақтың әр түрлі аудандарында мал шаруашылығының үлес салмағы әр түрлі болған, жеті асарлықтарда мал шаруашылығы басым болды. Аң аулау мен балық аулаудың қосалқы маңызы болды. [[Елік]], [[таутеке]], [[арқар]], [[киік]] ауланды. Қоныстар мен қорымдарды қазған кезде [[балық]] аулау құралдары - [[шанышқы]]лар, [[сүңгі]]лер, [[қармақ]]тар, [[жүкше]]лер шықты. Қаңлы қоғамында әр түрлі  кәсіптер, [[қолөнер]], [[сауда]] және ақша айналысы дамыды. Қаңлы тайпалары [[Орта Азия]] мемлекетгерімен, [[Кавказ]] өңірімен, [[Рим]]мен, Қытаймен айырбас қатынастарын жүргізген. Муны басқа елдерден келген заттардың табылуы, маржаннан, лазуриттен, садақтан, ақықтан, халцедоннан жа¬салған моншақтар, альмандин мен інжуден ілмешігімен коса жасалған алтын сырғалар көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы ІІ-І ғасырларда қаңлылар өздерінің ақшасын соғуға әрекет жасайды, хорезмдіктердің &quot;аты беймәлім патшасының&quot; мәнеттерін кеңінен пайдаланады. Қаңлылардың материалдық мәдениеті шартты түрде. Бұл мәдениеттер көбінесе Оңтүстік Қазақстанның және Орта Азияның көршілес аудандарының [[Шаш]]тың, [[Хорезм]]нің — отырықшы қоныстары мен корымдарынан табылған материалдардан белгілі. Қаңлылардің мекендеген негізгі аймағы Сырдария өзенінің орта бойы еді. мәдениеттің қауыншы нүсқасының көптеген ескерткіштері нақ осы жерде шоғырланған. Сырдарияның орта ағысы өңірін мекендеген қаңлы тайпаларының мәдениеті мен тұрмысын [[Ақтөзенбе-2]] және [[Ақтепе]] ([[Ташкент]] маңы) қоныстарын қазған кезде табылған заттар неғұрлым толык бейнелейді. Ақтөзенбе—2 қонысы айнала қалың, биік дуалмен қоршалған, шамамен 4 гектар жерді алып жатқан ірі елді мекен болғандығы анықталды. Бұл қорғанның ішіндегі қала тұрғындарының тұрғын үйлерінен басқа сарай бітімдес үлкен үйде қаланың басқарушы-әкімінің резиденциясы орналасты. Тұрғын жайларға жарық терезеден түскен және ашық жерошақтармен, камин тәріздес пештермен жылытылған. Бұл қоныстарды мекендегендер көлдетіп суару егіншілігімен және мал шаруашылығымен айналысқан. Шаруашылыққа және тұрмыста құмыра, саптаяқ, құмған тәріздес ыдыстар, таба, қыш кеспек, аяқ, кесе сияқты әр түрлі қыш ыдыстарды пайдаланған (қаласы 5-қосыміиа). Тас қол диірмендерді дәнді ұн қылып үгу үшін пайдаланған. Ұршықтар ұршықбастарының, тоқыма ісінде пайдаланылған тас жүкшелердің көп болуы жіп иіру, мата тоқу өнерінің жақсы дамығандығын көрсетеді. Қолөнердің темір еңбек құралдарын (пышақ), қару (қанжар, жебе үштары), сүйек оятын құралдар жасау сияқты баска түрлері де дамыған. Зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар, қола сақшалар, түрлі-түсті тастардан қол салынған бедерлі алтын кдп-тырмалар, түрліше моншақтар жасалған. Сырдарияның төменгі ағысын қаңлы дәуірінде [[Жетіасар]] мәдениетінің көптеген ескерткіштерін қалдырған тайпалар мекендеген. Ең ірі ескерткіштердің бірі — [[Алтынасар]] қала жұрты; қалың әрі биік сокла дуалмен коршалған бұл кала 17 гектарға жуық жерді алып жаткан. Қаланың тұрғын үйлері орама тәріздес орналасқан, қатарластыра салынған енсіз үйлер болды. Кісі тұратын бөлмелердің еденінің үстіне қалқа төсектер жасалды, олар қабырғаны ойып жасалған камин үлгісіндегі пешпен және ашық жерошақтармен жылытылды. Тамақ та сонда пісірілді. Үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен қаланып, балшықпен сыланған; залдардың бірінде ақ қабырғаға қызыл бояумен оюлар, гүл суреттері тізбектеліп салынған. Қаңлы тайпалары мекендеген аудандардың бәрінде де қоныстар қасында қорым орналасты. Бейіт құрылысы жер үстіне үйілген обалар, жерден қазылған қабірлер болып келеді. Өлген адамдар жай шүңқырларға, лақытталған үңгір қабірлерге жерленген. Қабірге ас құйылған ағаш, қыш ыдыстар қоятын болған. Ерлерді қаруларымен — [[қанжар]], [[семсер]], [[садақ]], [[жебе]]лерімен көмген. Әйел молаларынан көбінесе әсемдік заттары — сырға, сақина, білезік, моншақ алқалар шығады. Қаңлылардың материалдык мәдениеті — бұл көбінесе отырықшы, егін салатын тайпалардың мәдениеті. Ӏрі-ірі кірпіш құрылыстар, архитектурасы күрделі сарай үй қабырғаларындағы әдемі мәнерлі оюлар ежелгі Қаңлыде мәдениеттің даму деңгейінің биік болғандығын көрсетеді. Бұл жерлер құдіретті Түрік қағанаты құрамына VI ғасырда енгендігі жазба дерек көздерінде айтылады.

===Батыс түрік қағанаты===
[[Сурет:ImagesWar.jpg|400px|left|thumb|Батыс түрік қағанатындағы соғыс көрінісі]]
[[Түрік қағанаты]] ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық бұл мемлекет аумағы [[Алтай-Сібір]] жерінен бастап, Әмудария мен Еділ өзеннің темал ағысына дейінті аралықты қамтыған. Саяси ахуалдарға байланысты шекара өзгеріп тұрғанымен, негізгі аумағы ежелгі Үйсін жері, [[Жетісу өңірі]] болған. Халқы &quot;12 оқ елі&quot; (он оқ бүдүн), &quot;5 арыс дулу&quot; (5 тайпалы нушеби) деп те аталған. Қағанаттың құрамына өр кезенде [[қарлұқтар]], Енисей қырғыздары, [[шығылдар]] (шігілдер), [[чомулдар]] (шөмекейлер), [[тухеилер]], т.б. енді. [[Ұлы Жібек жолы]]ның мемлекет аумағын басып өтуі мұнда қалалық мәдениеттің өркендеуіне ыкпал жасады. Теңгелер түркі қағандары атынан соғылғанымен, олардағы сөздер соғды тілінде жазылды. Мемлекет [[Шегу қаған]] (610—18) мен [[Тон жабғу]] (618—30) қағандар түсында күшейіп, шекарасы нығая түскен. [[Түн]] жабғу қаған мемлекетгің батыстағы шекарасьш кеңейту саясатын жалғастырады. Түркістан маңындағы [[Мыңбұлақ]] деген жерді жазғы қонысына айналдырады. Жаңа жорықтар қағанат аумағын Әмударияның жоғары ағысы мен [[Гиндукуш]]қа дейін жылжытуға мүмкіндік берген. 625 жылы Парсы еліне қарсы [[Византия]]мен келісімшартқа отырған. Түн жабғу император [[Ираклий]]дің Кавказға жасаған жорығына (628—29) қатысып, жаулап алған жерлерден [[Тбилиси]] сияқты қалаларды оз үлесіне алады. Түн жабғудың әскери жетістіктеріне риза болған Ираклий Тбилиси қаласы түбінде оған оз тәжін кигізіп, қызы Евдокияны тұрмысқа беретінін мәлімдеген. 630 жылы түріктер [[Армения]]ға басып кірген. Бірақ қағанаттағы ішкі қайшылықтарға байланысты Кавказда көп тұрақтай алмай, кері қайтып кеткен. Нәтижесінде 630—34 жылы қағандық Орта Азиядағы, Сырдария аймағындағы иеліктерінен айырылды. Тайпааралық соғыстар 17 жылға (640-57) созылды, бұл қытай әскерлерінің баса көктеп кіруіне қолайлы жағдай туғызды. 656 жылы мемлекет Таң империясының ықпалына түсті. Бұдан кейінгі жерде Таң империясы елді әкімшілік аймақтарта бөліп, бұрынғы түрік қағандарының қытайланған ұрпақтарынан басқақтарды — &quot;қуыршақ қағандарды&quot; тағайындап отырды. 704 жылы Батыс түрік қағанатының орнына [[Түркеш қағанаты]] құрылды. Археологиялық қазба жұмыстары орта ғасырлық Қазақстан қалаларының копшілігінің іргесі қаланғандығын, қаңлы және үйсін заманында салынған қоныстардың қалаға біртіндеп айналғандығын дәлелдеп берді (қаласы 7-қосымша). Оңтүстік Қазақстандағы [[Бөріжар қорымы|Бөріжар]], т.б. қорымдардан алынған мәліметтер мұнда бірегей өркениет дамығандығын анық көрсетеді.

===Түркеш кағанаты===
[[Сурет:Тюркешский каганат.png|300px|right|thumb|Түркеш кағанаты картасы]]
Батыс түрік қағанатындағы өзара тартыстар нәтижесінде саяси билік Түркештер қолына өтеді. Олардың билеуші әулетінің атасы [[Үш-Елік]] қаған (699—706) болды. Ол Жетісудан [[Бөрішад]]ты куып шығып, Ташкенттен бастап, Түрфан мен Бесбалыққа дейінгі кеңбайтақ аймакта өз билігін орнатады. Қағанат ордасы Суяб қаласында орналасты. Үш-Елік елді әркайсысы 7 мың әскер шығара алатын 20 түтіктікке бөлді. 8 ғасыр бас кезінде арабтардың Орталык Азияға жорыктары басталады. Оларға Түркеш қағанаты табанды карсылық көрсетгі. Араб қолбасшысы [[Кутейба ибн Муслим]] 710-712 жылы [[Бухара]] мен [[Самарқан]]ды, 714 жылы Шаш (Ташкент) пен [[Фараб]]ты жаулап алды. Орталық Азиядағы арабтар шапқыншылығына Түркештердің [[Сақал қаған]] (706—711) мен [[Сұлу қаған]] (Сулык) сынды (715—738) қағандары күрес жүргізді. Сақал қаған түсында мемлекеттің сыртқы жағдайы аса қиын еді: оған батыста соғдылармен бірге арабтарға, оңтүстікте Тан әулетімен, ал шығыста Шығыс түрік қағанаты қауіп төндіріп тұрды. Сонымен қатар мемлекет билігі үшін кара Түркештер мен сары Түркештер өзара қырқысып отырды. Шығыс түріктер қағаны Қапаған 711 жылы Болошу орманы бойындағы (Жоңғария) соғыста Түркештерге күйрете соққы береді. Шығыс түрік әскері батысқа беттеп бара жатып, Сырдария бойына жетеді. Сол кездегі араб уәлиіне қарсы самаркандықгар және Орта Азия түріктерінің қағаны бас көтереді. Бірақ Кутейба дер мерзімінде келіп, араб гарнизонын талкавдаудан сақтап калады. 712—713 жылы түріктер мен соғдылардың, шаштықтар мен ферғаналықтардың бірлескен қолы арабтармен күреске шығады. Бұған жауап ретінде Кутейба Фергана мен Шашқа әскер аттандырады. [[Мәуереннаһр]] арабтар қол астына өтеді. Хорезмдік ғалым [[Әбу Райхан әл-Беруни]] (973—1048) &quot;Өткен буындардың ескерткіштері&quot; атты кітабында: &quot;Кутейба бин Муслим: әр түрлі тәсілмен бұрынғының бәрін таратты, жойды. Хорезмдіктердің жазу-сызуларын, кітаптарын, бумаларын өртеді, дін қызметкерлерін, аңыз- 21 әңгімелерін білетін адамдарын, ғалымдарын түгел құртты. Хорезмдіктердің исламға дейінгі тарихы түгел көрге көмілді, оны қазір ешкім білмейді&quot; - деп жазады. Сөйтіп, Мауераннахрда жаңа мәдениет, яғни ислам мәдениеті тарала бастады. Аталмыш өңірмен іргелес аймақтарға да бұл мәде¬ниет біртіндеп таралады. Түркештердің Орта Азия халықгарымен одағы арабтардың Мауераннахрдағы билігіне қандай қауіп төндіретінін жақсы түсінген Кутейба 714 жылы [[Исфиджаб]]қа жорық жасайды. Түркештер Сұлу қаған тұсында батыста арабтармен, шығыста қытайлықтармен күрес жүргізді. Сұлу қаған шығыстан келетін қатерді некелік катынастар арқы¬лы болдырмай тастады да, батыста белсенді әрекеттер жүргізді. 723 жылы [[Ферғана]] карлықтарымен және Шаш тұрғындарымен тізе қосып, Түркештер арабтарды ондырмай жеңеді. Жанқиярлықпен арабтарға қарсы күрескен Сұлу қағанды арабтар ерлігі мен батырлығын мойындап [[Әбу Музахим]] (сүзеген) деп атаған. Тек 732 жылы соңында ғана араб уәлиі Түркештерді талқандап, Бұхараға кіреді. 737 жылы Сұлу қаған арабтарға қарсы жорыкқа шығып, [[Тохарстан]]ға жетеді. Бірақ Жетісу жеріне Алтай мен Тарбағатайдан қарлүқтар келіп қоныстанады. Арабтар¬мен күресте әлсіреген Түркештер қарлұқ қаласы тарға лайықты қарсылық көрсете алмады. Осыны пайдаланған Қытай империясы Суябты басып алады, Шаштың билеушісін дарға асады. Оның баласы арабтардан көмек сұрайды. 751 жылы [[Тараз]] жанындағы [[Атлах]] қаласы түбінде арабтар мен қытайлықаласы тар соғысады. Шешуші сәтте қытайлардың ту сыртынан қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығады. Қытай оскерлері толық күйретіледі. Олар тіпті Шығыс Түркістаннан ары шегініп кетеді. Арабтар да мұнда тұрақгай алмай Шашқа ұзамай жеңіліп қалады. Суябта оны өз қолбасшыларының бірі өлтіреді. Осыдан кейін Түркештер арасында үкімет билігі үшін ұзақ күрес-тартыс басталады. 747 жылға дейін кетуге мәжбүр болды. Сөйтіп, бү- рынғы Батыс түрік каганаты аумағында төрт бірдей құдіретті мемлекет орнады. Хазар қағанатын қоспағанда, Төмал Еділ өңірі мен Солтүстік Кавказда, Казақстанда үш этникалық қаласы әлеуеттік бірлестік қалыптасады. Сырдарияның төменгі және орта ағысында, Арал теңізі өңірінде Оғыздар мемлекеті жайлады, ал Қазақстанның Солтүстік Шығыс және Орталық аймақтарында [[Қимақ мемлекеті]] үстемдік құрды, Жетісуда қарлұқтар қала берді. Бұл мемлекеттер Оңтүстік Қазақстан орта ғасырлық тарихында өзіндік ізін қалдырды. Ерте орта ғасырларда, негізінен, Отырар алқабы Түрік, Батыс түрік және Түркеш мемлекеттерінің қол астында болды. Мұны тұрмысты қаласы шаруашылық заттардан баска [[нумизматика]]лық материалдар да нақтылай түседі.

===Қарлұқ мемлекеті===
[[Сурет:Ocherk42.2.jpg|300px|left|thumb|Қарлұқтардың құрал-саймандары]]
Ұйғыр қағанатынан бөлініп кеткен қарлұқтар VIII ғасыр орта кезінен бастап Түркештер мұрасын иемденуге үмтылады. Олармен бақталас болған оғыздар Сырдария өңіріне ығысады. Орталығы Жетісу аумағы болған қарлұқ тайпаларының саяси бірлестігіне IX-X ғасырларда толып жатқан ру-тайпалық топтар кірді. Мысалы, араб географы [[эл-Маруази]] (XII ғасыр) қарлұқ кұрамында тоғыз тайпа болған дейді. Аталмыш конфедерацияға Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның түхеи, шігіл, әзкіш, Түркеш, халаджы, гарук, барысхан, теңізіб. тайпалары енді. Қол астындағы халықтар этникалық жағынан біртектес болмаған, олардың ішінде иран тілдес соғдылар, өзге келімсектер бартұғын. VIII-X ғасырларда қарлұқ тайпалары Жоңғар Алатауынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі аумақты қоныстанды. Олар Отырарға дейін еркін көшіп-қонып жүрді. Қарлұқтар батыста Мауераннахрдың араб жаулаушыларымен жан аямай күреседі. IX ғасыр бас кезінде арабтарға қарсы бағытталған әр түрлі қимыл-әрекеттерді белсене қолдайды. 810 жылы арабтар [[Құлан]] қаласына дейін жорық жасайды. 812 жылы олар Отырарға жортуылға шығып, қарлұқтар колын қирата жеңеді, қарлұқтардың жабғуы қимақ (кимек) еліне қашып кетеді. 840 жылы Самарқанд уәлиі дінсіз түріктерге қасиетті соғыс ашылды деп жар салады да, Исфиджабты басып алады. IX ғасыр соңы мен X ғасыр бас кезінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда [[ислам діні]] кеңінен тарала бастады. Оңтүстік Қазақстан халықтары бірте-бірте жаңа дінді қабылдай бастайды. Оңтүстік Қазақстан жерінің Қарлұқ кағанатына кіретін аз ғана бөлшегінде ғана араб өктемділігі орнады. Отырар, Исфиджаб, Тараз сияқты қалалар саяси күрестің барлық кезендерінде араб тарихшыларының жазуынша, арабтар үшін тынышсыз жерлер болып кала берді. Арабтардың жаулап алуы халифат қол астындағы аумақтардың әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өмірінде, ондағы этникалықикалық, тілдік процестерде белгілі із кдлдырды.

===Оғыз мемлекеті===
IX ғасыр бас кезінде оғыздардың көсемдері қарлұқтармен және кимектермен одақтасып, [[қаңғар]], [[печенег]] бірлестігін күйретеді, сойтіп Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал өңірі даласын басып алады. Оғыздар құрамы этникалықикалық жағынан күрделі болады. Бастапқыда оғыз тобының өзегі Жетісуда ұйымдасады, алайда батысқа қарай жылжу барысында Оңтүстік және Батыс Қазақстан жерінің көшпелі және жартылай отырықшы халқының есебінен едәуір дәрежеде толығады. Оғыздардың басты шаруашылығы интенсивті түрде мал өсіру болды. Жеке меншік, құл саудасы дамыды. Көшпелілермен қатар елде жартылай отырықшы және отырықшы жұрттың жинақты топтары күн көрген. X-XI ғасырлардағы авторлар калалар мен отырықшы қыстақаласы тар қатарында [[Жент]], [[Сауран]], [[Кaрнақ]], [[Сүткент]], Отырар, [[Сығанақ]], т.б. елді мекендер аталады

===Қыпшақтар===
[[Сурет:Кипчак.jpg|right|thumb|Қыпшақтар]]
IX ғасыр басында бұрынғы [[кимек]], [[қыпшақ]] және [[куман]] тайпалары қоныстанған аумақта әскери-саяси 24 үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшті. IX ғасыр 2-ширегінде қыпшақтардың әскери-тайпалық шонжарлары Сырдарияның төменгі және орта аңғарынан, Арал өңірі мен Каспий төңірегі далаларынан оғыз жабғуларын ығыстыра бастады. Аймақтағы этникалық-саяси ахуалдың өзгеруіне сәйкес &quot;Оғыздар даласының&quot; Дешті Қыпшақ аты пайда болды. Қыпшақ хандығы көне түрік дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінді. Оң қанат қосыны [[Жайық өзені]] бойында, [[Сарайшық]] қаласының орнында, сол қанат — қосынымен Сығанақ қаласында тұрған. Қыпшақ қоғамында негізгі байлық жылқы болған. Жазба дерек көздерінде кейбір ауқатты қыпшақтардың 10 мыңға дейін жылқысы болғандығы айтылады. IX ғасыр аяғы мен XII ғасыр бас кезінде Жент, [[Янгикент]], Сырдарияның төменгі ағысындағы қалалар қыпшақтарға қараған. Осы қалалар үшін қыпшақтар Хорезм шахпен бірнеше рет соғысады. XII ғасырдың 2-жартысынан бастап Хорезм қыпшақ ақсүйектерімен жақындасу саясатын ұстанып, оларды әр түрлі қызметтерге тарта бастайды. Қыпшақ ақсүйектері ислам дінін қабылдады. Дегенмен XII ғасыр аяғына дейін қыпшақ тайпаларының едәуір бөлігі исламнан тыс қалды. Жент пен [[Фараб]] арасындағы кеңістік XII ғасыр біткенге дейін мәжуси қыпшақтар облысы деп есептелген. Хорезм шахтардың басты әскери күші қаңлы мен қыпшақтардан құралды. Қыпшақтардың едәуір бөлігінің Хорезмге бейімделуі үкімет үшін таласты өршітті. Хорезмшахтар қыпшақ көсемдері арасындағы алауыздықты қолдан ушықтырып отырды. Бүкіл мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған [[Хорезмшах Мұхаммед]] (1200—1220) билік еткен бұл мемлекет құрамына XIII ғасыр бас кезінде Сығанақ төңірегі де кірді.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>d5o2fju86fw8z1brgmgq7gvnro4x185</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618805</id>
      <parentid>3618804</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қарлұқ мемлекеті */</comment>
      <origin>3618805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51223" sha1="3bkj5tzs6c67x49lnmds4xt4btp357d" xml:space="preserve">[[Сурет:BC 700MiddleEastEn.gif|right|thumb|Отырар алқабының картасы]]
Отырар алқабын ежелгі [[адам]] баласы бұдан 1 миллион жылдай бұрын мекендеген. Муны аймақта және [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] сілемдерінде жүргізілген [[археология]]лық зерттеулер айғақтап отыр. Жалпы, адамның өмір сүру дәуіріне байланысты жер [[тарих]]ындағы төрттік (антропогендік) дәуір бұдан 2 миллионнан аса жыл бұрын басталған. Бүл кезде [[Қазақстан]]да ірі палеогеографиялық өзгерістер болып, тау түзілу үдерістері жүрген. Төрттік дәуірде [[климат]] талай рет өзгерді. [[Томал]] антропогеннің алғашқы кезеңдерінде климат біршама жылы болды.

==Тас дәуірі==
[[Сурет:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|right|thumb|Тас құралдары]]

[[Палеонтолог]] мамандардың зерттеулері ерте плейстоценде [[Отырар]] мен [[Түркістан]] шұраттарында [[мосбах жылқысы]], [[мерк мүйізтұмсығы]], [[алып түйе]], [[трогентериев]] немесе [[вюст піл]]іне [[туыстас піл]], [[плейстоцен есегі]], [[Шетензак бизоны]], [[арқар]], [[страус]], [[теңіз хайуанаттар]] мен [[ұсак кемірушілер]] тіршілік еткендігін көрсетіп берді. [[Тіказулы орман пілі]] [[өзен]]дер аралығындағы [[орман]]дар мен қалың бұталар арасын, [[бизон]], [[эласмoтерия]], [[жалпақ маңдайлы бұлан]], [[марал]], бұғы өзендердің тоғайлы түбектері мен шөбі биік жазықтықтарды, алып түйелер шөлді жерлерді, жылқылар далалы аймақтарды мекендеді. Бұлар ежелгі адамның негізгі [[аңшылық]] нысаны еді. Түркістан маңындағы [[Қошқорған]], [[Шоқтас ескерткіштері]]нен тас құралдарымен қатар осы кезде тіршілік еткен түз аңдарының сүйектері де аршып алынған. Бүл ескерткіштер әзірге Оңтүстік Қазақстандағы ең көне дәуірлерді қамтитын археологиялық нысандар болып табылады. Ескерткіштердің ерекшелігі сол, олар [[травертиндік сақина]] құрған су көздерінде орналасқан және тас құралдары — жергілікті &quot;микроиндустрия&quot; кешенін құрайды. Травертинді ескерткіштер [[Еуразия]]да өте аз. Олардың абсолют мерзімі біздің заманымыздан бұрынғы 1 миллион жылдардан біздің заманымыздан бұрынғы 200 мың жылдықтар аралығында. Қошқорған фауналық кешені мен тас артефактілерінің ең ерте кезеңі 500-750 жылдарды қамтиды. Тас құралдары [[өзектас]], [[өзектас пішінді бұйымдар]], [[леваллуа жарықшақтары]], [[үшкіртастар]], [[малта тас сынықтары]], тас тіліктері мен жаңқалары, [[қырғыш]], теңізібойы заттардан тұрады. Мұндай еңбек құралдарын ежелгі адамдар аңшылықта, күнделікті тұрмыста пайдаланған.

===Палеолит===
[[Ашель мустье]] және кейінгі [[палеолит]] дәуірлеріндегі ескерткіштер Қазақстанның Оңтүстік аудандарынан көптеп табылған. Мысалы, [[Шәуілдір]]ден батысқа қарай 10 км жердегі [[Ақсу—Арыс тұрағы]]нан [[тас жаңқа]], [[қол шапқы]], [[өзектас]], теңізі бойынан бұйымдар жинастырылған. Сондай-ақ, [[Арыс]], [[Шаян]], [[Арыстанды]] теңіздері бойынан өзендер бойынан палеолит дәуіріне жататын ескерткіштер ашылған. Көбінде леваллуа техникасы ұзақ жылдар бойы сақталып келген. Әсіресе назар аударуға лайық бірегей ескерткіштердің бірі — [[Уәлиханов турағы]]. Ол 6 мәдени қабаттан тұрады. Қазба барысында бірнеше мың тас құралдарынан басқа жануарлар сүйектері, [[ошақ]] орындары ашылған. Бүл кезде тас құралдарын жасаудың палеолиттік дәстүрі өз жалғастығын тапты және шаруашылық қаракетке байланысты жаңа құралдар (трапеция және сегмент пішінді, теңізіб.) пайдаланылды. Адам бұрынғысынша жануарларды аулады және әр түрлі өсімдік тағамдарын ([[жабайы жаңғақ]], [[жидек]], [[жабайы сәбіз]]) және кейбір өсімдіктердің түйнектерін теруді кәсіп етті. Палеолит заманындағы фаунаның жойылуы адамдарды жаңа кәсіптерді меңгеруге мәжбүрлейді. 

===Мезолит===
[[Мезолит]] дәуірінің ескерткіштері Қазақстанда аз зерттелген. Соған қарамастан Отырар алқабынан бірнеше мезолиттік кешендер ашылып отыр. Олар [[Шілік ауылдық округі|Шілік ауылдық әкімшілігі]]не қарасты жерлерден анықталған. Қысып түзету техникасының жетілдірілуі жаңа технологиялық әдістерді (тегістеу, бүрғылау, аралау) игеруге алып келді. Мұндай өзгерістер [[Отырар оазисі]] мен оған іргелес аймақтардағы [[Дермене]], [[Жаңа шілік 1,2,3 тұрақтары]], Тасқотан, Қараүңгір ескерткіштер материалдарынан да байқалады. Әсіресе [[Қараүңгір (тұрақ)|Қараүңгір]] неолиттік тұрағынан осы дәуірге қатысты ең көп және көрнекті материал алынған. Тас пен сүйектен жасалған құралдардан басқа қыш ыдыстар сынықтары да көптеп табылған. Мұндай заттар табиғаттың дайын өнімдерін иемдену орнына өндіруші шаруашылық келгендігінен хабардар етеді. Сондай-ақ, бұл кезде [[кен кәсібі]] мен тоқымашылықтың, егіншіліктің бастамалары шықты. Сөйтіп, Оңтүстік Қазақстанда тас дәуірі үзіліссіз, үздіксіз дамыды.

===Неолит===
Біздің заманымыздан бұрынғы 5 мың жылдықтар шамасында басталған [[неолит дәуірі]]нде [[шаруашылық]]та зор өзгерістер болды. Еңбек құралдарын өндіру барған сайын мамандандырылды. Палеолиттік пышақ тәрізді тілікшелер және мезолиттік микролиттерден бастап кейінгі палеолиттің соңғы кезіне дейін мекендеген. Табылған дөңгелек өзектастар, тас жаңқалары, екі жағы өнделген шапқы құралдар, үшкіртастар, қырғыштар мен жонғыш қырғыштар, кескіштер шақпақ тас пен халцедоннан жасалған. Оңтүстік Қазақстанда палеолиттік тұрақтардың көп болуы, бұл жер ежелден адам баласы өмір сүруге қолайлы өңір болғандығын айғақтайды.

==Қола дәуірі==
[[Сурет:Prehistoric Times of Bohemia, Moravia and Slovakia - NM Prague 18.JPG|right|thumb|Қола ыдыс]]
[[Сурет:Bronze age weapons Romania.jpg|right|thumb|Қола дәуіріндегі құрал-саймандар]]
Отырар алқабындағы [[қола дәуірі]] мәдениеті әзірге толыққанды зерттеле қойған жоқаласы жалпы Қазақстанның баска аудандарымен салыстырғанда Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің ескерткіштері анағұрлым аз зерттелген. Ұзақ уақыттағы ізденістер нәтижесінде Қаратаудың солтүстік баурайындағы [[Таутары]], [[Төле би ауданы]]ндағы, Бүргіліктегі қорымдар материалдары ғана толымды сипатталып анықталған. Таутары қорымындағы қабір үстіндегі құрылыстар қырынан орнатылған тақтатастармен немесе жерге қазылмай-ақ қойылған тастармен белгіленген. Жерлеу орындарының дені — тік бұрышты, шаршы тәрізді, сопақша немесе шеңбер түріндегі қоршаулар мүрдені көбінесе өртеген. Кей ретте шұңқырларға жерлеп, бетін тақтатаспен жапқан. Мүрде жанына бірден беске дейін ою-өрнегі бар қыш ыдыстар қойған. Сондай-ақ, қабірлерден қола мен алтыннан жасалған ұсақ бұйымдар, әшекейлік заттар ([[моншақ]], [[сырға]], [[сақина]], [[салпыншақ]], [[қаптырма]] т.б.) да табылған. Алынған материалдар мұндағы мәдениетті [[Андронов мәдени-тарихи қауымдастығы]]на жақындатады. Сонымен қатар [[Шардара]] өңіріндегі [[Жамантоғай]]дағы оба үйіндісінің астындағы үш қабір кейінгі қола дәуіріне жатады. Mүрделердің жанынан [[қыш ыдыстар]], [[қола]] пышақ пен төрт кырлы [[біз]] табылған. Соңғы жылдары алынған мағлұматтар ғылым айналымға әлі толымды түрде түсе қоймауы өңірдегі қола дөуірі мәселелерін тиянақты шешуге мүмкіндік бермей отыр. Әзірге Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің кейбір қырлары толық зерттелмесе де, бүл өңірден сол замандағы жарқын ескерткіштердің табылуы, мұнда өзіндік мәдениет болғандығын айғақтайды.

==Ерте темір дәуірі==
===Сақтар===
[[Сурет:Mapofsaks.jpg|left|thumb|300px|Сақтар картасы]]
Антикалық жазба дерек көздері мен археологиялық мағлұматтар Отырар алқабында біздің заманымыздан бұрынғы 1-мың жылдықта өмір сүрген тайпалар көрші елдермен өркениетті мәдени-экономикалық байланыстар орнатқандығын нақты көрсетіп берді. Көне [[парсы]], [[элам]] және [[аккад]] тілдерінде құрастырылған [[Дарий]] мен [[Ксеркс]] патшаларының жазбалары, көне ирандықтардың [[зороастриялық дін]] кітаптарының жинағы — [[Авестo]], әсіресе грек және латын тілдеріндегі ежелгі грек-рим авторларының ([[Геродот]], [[Гекатей Милетский]], [[Арриан]], [[Диодор]], [[Плиний]], [[Страбон]], т.б.) шығармалары байырғы халықтардың тарихын түзуде маңызды рөл атқарады. Бірақ басты дерек көздерін археологиялық мағлұматтар береді. [[Сырдария]] алабындағы сақта ескерткіштерінің бірі [[Шірікрабад]] саналады. Сондай-ақ 1877 жылы &quot;Әмудария көмбесі&quot; көне өнер туындылары аталған өзен бойынан табылды. Ол 180-нен астам алтын мен күмістен жасалған бұйымдар мен 1000-нан астам теңгелерден тұрады. Заттар көне грек, иран, сақ мәнеріндегі ою-өрнектермен салынған. Археологиялық қазба жұмыстары [[Әмудария көмбесі]]ндегі заттар Отырар алқабындағы көне тайпалардың мәдениетімен тығыз байланыста дамығандығын аңғартады. Көне жазбаларға қарағанда [[Ахемен]] әулетінің патшалары сақтардың әр түрлі тайпаларымен жауласып, бірде жеңіп, бірде жеңіліп Әмудария көмбесі отырған. Сақтар парсы әскерінің құрамында грек-парсы соғыстарына қатысты. [[Александр Македонский]] (қаласы Ескендір Зұлқарнайын), [[селевкилер]] әулеті де сақтарға қарсы соғысты. Дегенмен, парсы және грек дереккөздеріндегі тайпаларды Орталық Азияның осы заманғы картасына орналастыру туралы мәселе өлі түбегейлі шешілген жоқаласы бұған қатысты ғалымдар арасында түрлі болжамдар бар. Ғалымдардың көпшілігі біздің заманымыздан бұрынғы 7—4 ғасырлардағы Қазақстан аумағына тайпалар мен тайпалық топтарды былайша орналастырады: оңтүстікте [[тиграхауда]] сақтары тұрған, бүл әр грек дереккөздерінде [[массагет]]тер деп
аталды, сондай-ақ мұнда [[дахтар]] (дайлар) тұрды, ал батыста — [[савроматтар]] (ежелгі аорстар), Орталық аудандарында — [[исседондар]], солтүстік-шығыста — [[аримаспылар]] мекендеген. Бұлардын барлығы тілі жағынан туысқан және мәдениеті жағынан жақын сақ және сармат тайпаларының этникалықаласымәдени бірлігіне кірген. Оңтүстік Қазақстанды мекен еткен сақтарда отырықшылық мал шаруашылығы басым болды. Олар Сырдария, [[Шу]], [[Талас]], [[Арыс]] өзендері бойында, Қаратау жотасының баурайларында кеңінен тарады. Сондай-ақ суармалы егіншілік те дамыған. Сақ обаларынан шыққан мал сүйектері олардың осы заманғы қазақтың құйрықты және ұяң жүнді, өсімтал тұқымдарына жақын қой өсіргендігін көрсетіп берді. Жылқының екі түрін өсірді. Оның жабы (берк) түқымдасы қазақ жылқысына ұқсас еді. Сақ заманында қола дәуірінде кең тарай бастаған Қаратау жотасы мен Шу-Ӏле тауларындағы (Арпаөзен, Қойбағар, т.б.) жартастағы суреттер де айғақтайды (қаласы Қаратау шимайлы тастары). Сақтар заманынан бізге жеткен сақ &quot;пирамидалары&quot; немесе &quot;патша&quot; обалары байырғы сақтар мәдениеті жайлы мол мәлімет береді. Қараспан маңындағы Қарауылтөбедегі топырақ үйіндісінен тұрғызылған обаның диамал 110-120 метрді құрайды. Биіктігі 16 метрдей. Мұндай ірі обалардың салынуы Оңтүстік Қазақстан жері сақтардың басты орталытарьшың бірі болғандығын аңғартады.

===Қаңлылар===
[[Сурет:Ancient Taraz Kazakhstan.jpg|300px|left|thumb|Қазіргі Тараз аймағы]]
[[Сурет:4156424-cave-painting-with-animals-and-hunters.jpg|right|thumb|Жартастағы суреттер]]
[[Сурет:Otrar-rev.jpg|170px|right|thumb|Отырар тиыны]]
Негізгі орталығы Сырдарияның орта ағысы болған, Қазақстанның Оңтүстік өңірін мекен еткен қаңлы жұрты туралы көне қытай жазба ескерткіштерінде жиі кездеседі (қаласы Қаңлы мемлекеті). Жаңа заман шегіндегі мәліметтерде бұл князьдікте 600 мың адам тұрып, соғысқа 120 мың жауынгер шығара алатындығы айтылады. Астанасы [[Битянь]] қаласы болған. Шежірешілер Қаңлының &quot;Ұлы билеушісінің&quot; вассалдары ретінде бес &quot;кіші иелікті&quot; (сусе, фуму, юень, ги, юегянь) атайды. &quot;[[Қаңлы]]&quot; деген термин 8 ғасырдың бас кезіндегі көне түркі руналық жазбаларында [[Канпо-Тарбан]] немесе Канпо-Тарбанд түрінде ұшырасады. Ол Авеста мен [[Махабхарат]]та айтылатын ежелгі Кангха болуы ықтимал; бұл жазба ескерткіштерде сақтармен және тохарлармен қатар &quot;анкилер&quot; де айтылады. Егер Қазақстан аумағының оңтүстік шығыс жағын мекендеген [[үйсіндер]] мен [[ғұндар]]дың шаруашылығында мал өсіру басым болса, Сырдария бойын мекендеген қаңлылардің шаруашылық кәсіптерінің негізгі бағыты отырықшы мал шаруашылығымен қатар жүргізілген телімді және көлдетіп суару егіншілігі болды. Қаңлылардің қоныстарынан ондаган тұрғын үй мен қора-қопсылар аршылған. Қамал дуалдарымен және су толтырылған орлармен қоршалган бұл қоныстар өзеннің немесе оның салаларының жағасына орналасты. Олардың бәрінде ұзақ уақыт отырықшылық тіршілік болғанын көрсететін қалың мәдени қабаттар бар. Қалалардағы негізгі құрылыстар шикі кірпіштен, кейде пахса блоктарымен аралас салынган еңселі үйлер еді. Қаңлылар дәнді дақылдар еккен және бақша өсірумен де айналысқан. Қоныстарда тұрғын үйлерде болсын, қора-қопсыларда болсын дән, астық сақтайтын [[ұра]], еденді сылайтын балшыққа, шикі кірпішке қосылған сабан, толыи жатқан [[дәнүккіштер]], [[астық]], бақша дақылдарын сақтайтын қыш кеспектер табылды. Олар жерді тас кетпендермен өндеген, сүйектен жасалган егіншілік құралдарды да пайдаланған. Қаңлылар жалғыз егіншілікпен ғана емес, сонымен қатар мал шаруашылығымен де шұғылданды. Көптеп [[сиыр]], [[қой]], [[жылқы]] және [[ешкі]] өсірді. Қаңлылардің қарауындағы аумақтың әр түрлі аудандарында мал шаруашылығының үлес салмағы әр түрлі болған, жеті асарлықтарда мал шаруашылығы басым болды. Аң аулау мен балық аулаудың қосалқы маңызы болды. [[Елік]], [[таутеке]], [[арқар]], [[киік]] ауланды. Қоныстар мен қорымдарды қазған кезде [[балық]] аулау құралдары - [[шанышқы]]лар, [[сүңгі]]лер, [[қармақ]]тар, [[жүкше]]лер шықты. Қаңлы қоғамында әр түрлі  кәсіптер, [[қолөнер]], [[сауда]] және ақша айналысы дамыды. Қаңлы тайпалары [[Орта Азия]] мемлекетгерімен, [[Кавказ]] өңірімен, [[Рим]]мен, Қытаймен айырбас қатынастарын жүргізген. Муны басқа елдерден келген заттардың табылуы, маржаннан, лазуриттен, садақтан, ақықтан, халцедоннан жа¬салған моншақтар, альмандин мен інжуден ілмешігімен коса жасалған алтын сырғалар көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы ІІ-І ғасырларда қаңлылар өздерінің ақшасын соғуға әрекет жасайды, хорезмдіктердің &quot;аты беймәлім патшасының&quot; мәнеттерін кеңінен пайдаланады. Қаңлылардың материалдық мәдениеті шартты түрде. Бұл мәдениеттер көбінесе Оңтүстік Қазақстанның және Орта Азияның көршілес аудандарының [[Шаш]]тың, [[Хорезм]]нің — отырықшы қоныстары мен корымдарынан табылған материалдардан белгілі. Қаңлылардің мекендеген негізгі аймағы Сырдария өзенінің орта бойы еді. мәдениеттің қауыншы нүсқасының көптеген ескерткіштері нақ осы жерде шоғырланған. Сырдарияның орта ағысы өңірін мекендеген қаңлы тайпаларының мәдениеті мен тұрмысын [[Ақтөзенбе-2]] және [[Ақтепе]] ([[Ташкент]] маңы) қоныстарын қазған кезде табылған заттар неғұрлым толык бейнелейді. Ақтөзенбе—2 қонысы айнала қалың, биік дуалмен қоршалған, шамамен 4 гектар жерді алып жатқан ірі елді мекен болғандығы анықталды. Бұл қорғанның ішіндегі қала тұрғындарының тұрғын үйлерінен басқа сарай бітімдес үлкен үйде қаланың басқарушы-әкімінің резиденциясы орналасты. Тұрғын жайларға жарық терезеден түскен және ашық жерошақтармен, камин тәріздес пештермен жылытылған. Бұл қоныстарды мекендегендер көлдетіп суару егіншілігімен және мал шаруашылығымен айналысқан. Шаруашылыққа және тұрмыста құмыра, саптаяқ, құмған тәріздес ыдыстар, таба, қыш кеспек, аяқ, кесе сияқты әр түрлі қыш ыдыстарды пайдаланған (қаласы 5-қосыміиа). Тас қол диірмендерді дәнді ұн қылып үгу үшін пайдаланған. Ұршықтар ұршықбастарының, тоқыма ісінде пайдаланылған тас жүкшелердің көп болуы жіп иіру, мата тоқу өнерінің жақсы дамығандығын көрсетеді. Қолөнердің темір еңбек құралдарын (пышақ), қару (қанжар, жебе үштары), сүйек оятын құралдар жасау сияқты баска түрлері де дамыған. Зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар, қола сақшалар, түрлі-түсті тастардан қол салынған бедерлі алтын кдп-тырмалар, түрліше моншақтар жасалған. Сырдарияның төменгі ағысын қаңлы дәуірінде [[Жетіасар]] мәдениетінің көптеген ескерткіштерін қалдырған тайпалар мекендеген. Ең ірі ескерткіштердің бірі — [[Алтынасар]] қала жұрты; қалың әрі биік сокла дуалмен коршалған бұл кала 17 гектарға жуық жерді алып жаткан. Қаланың тұрғын үйлері орама тәріздес орналасқан, қатарластыра салынған енсіз үйлер болды. Кісі тұратын бөлмелердің еденінің үстіне қалқа төсектер жасалды, олар қабырғаны ойып жасалған камин үлгісіндегі пешпен және ашық жерошақтармен жылытылды. Тамақ та сонда пісірілді. Үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен қаланып, балшықпен сыланған; залдардың бірінде ақ қабырғаға қызыл бояумен оюлар, гүл суреттері тізбектеліп салынған. Қаңлы тайпалары мекендеген аудандардың бәрінде де қоныстар қасында қорым орналасты. Бейіт құрылысы жер үстіне үйілген обалар, жерден қазылған қабірлер болып келеді. Өлген адамдар жай шүңқырларға, лақытталған үңгір қабірлерге жерленген. Қабірге ас құйылған ағаш, қыш ыдыстар қоятын болған. Ерлерді қаруларымен — [[қанжар]], [[семсер]], [[садақ]], [[жебе]]лерімен көмген. Әйел молаларынан көбінесе әсемдік заттары — сырға, сақина, білезік, моншақ алқалар шығады. Қаңлылардың материалдык мәдениеті — бұл көбінесе отырықшы, егін салатын тайпалардың мәдениеті. Ӏрі-ірі кірпіш құрылыстар, архитектурасы күрделі сарай үй қабырғаларындағы әдемі мәнерлі оюлар ежелгі Қаңлыде мәдениеттің даму деңгейінің биік болғандығын көрсетеді. Бұл жерлер құдіретті Түрік қағанаты құрамына VI ғасырда енгендігі жазба дерек көздерінде айтылады.

===Батыс түрік қағанаты===
[[Сурет:ImagesWar.jpg|400px|left|thumb|Батыс түрік қағанатындағы соғыс көрінісі]]
[[Түрік қағанаты]] ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық бұл мемлекет аумағы [[Алтай-Сібір]] жерінен бастап, Әмудария мен Еділ өзеннің темал ағысына дейінті аралықты қамтыған. Саяси ахуалдарға байланысты шекара өзгеріп тұрғанымен, негізгі аумағы ежелгі Үйсін жері, [[Жетісу өңірі]] болған. Халқы &quot;12 оқ елі&quot; (он оқ бүдүн), &quot;5 арыс дулу&quot; (5 тайпалы нушеби) деп те аталған. Қағанаттың құрамына өр кезенде [[қарлұқтар]], Енисей қырғыздары, [[шығылдар]] (шігілдер), [[чомулдар]] (шөмекейлер), [[тухеилер]], т.б. енді. [[Ұлы Жібек жолы]]ның мемлекет аумағын басып өтуі мұнда қалалық мәдениеттің өркендеуіне ыкпал жасады. Теңгелер түркі қағандары атынан соғылғанымен, олардағы сөздер соғды тілінде жазылды. Мемлекет [[Шегу қаған]] (610—18) мен [[Тон жабғу]] (618—30) қағандар түсында күшейіп, шекарасы нығая түскен. [[Түн]] жабғу қаған мемлекетгің батыстағы шекарасьш кеңейту саясатын жалғастырады. Түркістан маңындағы [[Мыңбұлақ]] деген жерді жазғы қонысына айналдырады. Жаңа жорықтар қағанат аумағын Әмударияның жоғары ағысы мен [[Гиндукуш]]қа дейін жылжытуға мүмкіндік берген. 625 жылы Парсы еліне қарсы [[Византия]]мен келісімшартқа отырған. Түн жабғу император [[Ираклий]]дің Кавказға жасаған жорығына (628—29) қатысып, жаулап алған жерлерден [[Тбилиси]] сияқты қалаларды оз үлесіне алады. Түн жабғудың әскери жетістіктеріне риза болған Ираклий Тбилиси қаласы түбінде оған оз тәжін кигізіп, қызы Евдокияны тұрмысқа беретінін мәлімдеген. 630 жылы түріктер [[Армения]]ға басып кірген. Бірақ қағанаттағы ішкі қайшылықтарға байланысты Кавказда көп тұрақтай алмай, кері қайтып кеткен. Нәтижесінде 630—34 жылы қағандық Орта Азиядағы, Сырдария аймағындағы иеліктерінен айырылды. Тайпааралық соғыстар 17 жылға (640-57) созылды, бұл қытай әскерлерінің баса көктеп кіруіне қолайлы жағдай туғызды. 656 жылы мемлекет Таң империясының ықпалына түсті. Бұдан кейінгі жерде Таң империясы елді әкімшілік аймақтарта бөліп, бұрынғы түрік қағандарының қытайланған ұрпақтарынан басқақтарды — &quot;қуыршақ қағандарды&quot; тағайындап отырды. 704 жылы Батыс түрік қағанатының орнына [[Түркеш қағанаты]] құрылды. Археологиялық қазба жұмыстары орта ғасырлық Қазақстан қалаларының копшілігінің іргесі қаланғандығын, қаңлы және үйсін заманында салынған қоныстардың қалаға біртіндеп айналғандығын дәлелдеп берді (қаласы 7-қосымша). Оңтүстік Қазақстандағы [[Бөріжар қорымы|Бөріжар]], т.б. қорымдардан алынған мәліметтер мұнда бірегей өркениет дамығандығын анық көрсетеді.

===Түркеш кағанаты===
[[Сурет:Тюркешский каганат.png|300px|right|thumb|Түркеш кағанаты картасы]]
Батыс түрік қағанатындағы өзара тартыстар нәтижесінде саяси билік Түркештер қолына өтеді. Олардың билеуші әулетінің атасы [[Үш-Елік]] қаған (699—706) болды. Ол Жетісудан [[Бөрішад]]ты куып шығып, Ташкенттен бастап, Түрфан мен Бесбалыққа дейінгі кеңбайтақ аймакта өз билігін орнатады. Қағанат ордасы Суяб қаласында орналасты. Үш-Елік елді әркайсысы 7 мың әскер шығара алатын 20 түтіктікке бөлді. 8 ғасыр бас кезінде арабтардың Орталык Азияға жорыктары басталады. Оларға Түркеш қағанаты табанды карсылық көрсетгі. Араб қолбасшысы [[Кутейба ибн Муслим]] 710-712 жылы [[Бухара]] мен [[Самарқан]]ды, 714 жылы Шаш (Ташкент) пен [[Фараб]]ты жаулап алды. Орталық Азиядағы арабтар шапқыншылығына Түркештердің [[Сақал қаған]] (706—711) мен [[Сұлу қаған]] (Сулык) сынды (715—738) қағандары күрес жүргізді. Сақал қаған түсында мемлекеттің сыртқы жағдайы аса қиын еді: оған батыста соғдылармен бірге арабтарға, оңтүстікте Тан әулетімен, ал шығыста Шығыс түрік қағанаты қауіп төндіріп тұрды. Сонымен қатар мемлекет билігі үшін кара Түркештер мен сары Түркештер өзара қырқысып отырды. Шығыс түріктер қағаны Қапаған 711 жылы Болошу орманы бойындағы (Жоңғария) соғыста Түркештерге күйрете соққы береді. Шығыс түрік әскері батысқа беттеп бара жатып, Сырдария бойына жетеді. Сол кездегі араб уәлиіне қарсы самаркандықгар және Орта Азия түріктерінің қағаны бас көтереді. Бірақ Кутейба дер мерзімінде келіп, араб гарнизонын талкавдаудан сақтап калады. 712—713 жылы түріктер мен соғдылардың, шаштықтар мен ферғаналықтардың бірлескен қолы арабтармен күреске шығады. Бұған жауап ретінде Кутейба Фергана мен Шашқа әскер аттандырады. [[Мәуереннаһр]] арабтар қол астына өтеді. Хорезмдік ғалым [[Әбу Райхан әл-Беруни]] (973—1048) &quot;Өткен буындардың ескерткіштері&quot; атты кітабында: &quot;Кутейба бин Муслим: әр түрлі тәсілмен бұрынғының бәрін таратты, жойды. Хорезмдіктердің жазу-сызуларын, кітаптарын, бумаларын өртеді, дін қызметкерлерін, аңыз- 21 әңгімелерін білетін адамдарын, ғалымдарын түгел құртты. Хорезмдіктердің исламға дейінгі тарихы түгел көрге көмілді, оны қазір ешкім білмейді&quot; - деп жазады. Сөйтіп, Мауераннахрда жаңа мәдениет, яғни ислам мәдениеті тарала бастады. Аталмыш өңірмен іргелес аймақтарға да бұл мәде¬ниет біртіндеп таралады. Түркештердің Орта Азия халықгарымен одағы арабтардың Мауераннахрдағы билігіне қандай қауіп төндіретінін жақсы түсінген Кутейба 714 жылы [[Исфиджаб]]қа жорық жасайды. Түркештер Сұлу қаған тұсында батыста арабтармен, шығыста қытайлықтармен күрес жүргізді. Сұлу қаған шығыстан келетін қатерді некелік катынастар арқы¬лы болдырмай тастады да, батыста белсенді әрекеттер жүргізді. 723 жылы [[Ферғана]] карлықтарымен және Шаш тұрғындарымен тізе қосып, Түркештер арабтарды ондырмай жеңеді. Жанқиярлықпен арабтарға қарсы күрескен Сұлу қағанды арабтар ерлігі мен батырлығын мойындап [[Әбу Музахим]] (сүзеген) деп атаған. Тек 732 жылы соңында ғана араб уәлиі Түркештерді талқандап, Бұхараға кіреді. 737 жылы Сұлу қаған арабтарға қарсы жорыкқа шығып, [[Тохарстан]]ға жетеді. Бірақ Жетісу жеріне Алтай мен Тарбағатайдан қарлүқтар келіп қоныстанады. Арабтар¬мен күресте әлсіреген Түркештер қарлұқ қаласы тарға лайықты қарсылық көрсете алмады. Осыны пайдаланған Қытай империясы Суябты басып алады, Шаштың билеушісін дарға асады. Оның баласы арабтардан көмек сұрайды. 751 жылы [[Тараз]] жанындағы [[Атлах]] қаласы түбінде арабтар мен қытайлықаласы тар соғысады. Шешуші сәтте қытайлардың ту сыртынан қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығады. Қытай оскерлері толық күйретіледі. Олар тіпті Шығыс Түркістаннан ары шегініп кетеді. Арабтар да мұнда тұрақгай алмай Шашқа ұзамай жеңіліп қалады. Суябта оны өз қолбасшыларының бірі өлтіреді. Осыдан кейін Түркештер арасында үкімет билігі үшін ұзақ күрес-тартыс басталады. 747 жылға дейін кетуге мәжбүр болды. Сөйтіп, бү- рынғы Батыс түрік каганаты аумағында төрт бірдей құдіретті мемлекет орнады. Хазар қағанатын қоспағанда, Төмал Еділ өңірі мен Солтүстік Кавказда, Казақстанда үш этникалық қаласы әлеуеттік бірлестік қалыптасады. Сырдарияның төменгі және орта ағысында, Арал теңізі өңірінде Оғыздар мемлекеті жайлады, ал Қазақстанның Солтүстік Шығыс және Орталық аймақтарында [[Қимақ мемлекеті]] үстемдік құрды, Жетісуда қарлұқтар қала берді. Бұл мемлекеттер Оңтүстік Қазақстан орта ғасырлық тарихында өзіндік ізін қалдырды. Ерте орта ғасырларда, негізінен, Отырар алқабы Түрік, Батыс түрік және Түркеш мемлекеттерінің қол астында болды. Мұны тұрмысты қаласы шаруашылық заттардан баска [[нумизматика]]лық материалдар да нақтылай түседі.

===Қарлұқ мемлекеті===
[[Сурет:Ocherk42.2.jpg|300px|left|thumb|Қарлұқтардың құрал-саймандары]]
Ұйғыр қағанатынан бөлініп кеткен қарлұқтар VIII ғасыр орта кезінен бастап Түркештер мұрасын иемденуге үмтылады. Олармен бақталас болған оғыздар Сырдария өңіріне ығысады. Орталығы Жетісу аумағы болған қарлұқ тайпаларының саяси бірлестігіне IX-X ғасырларда толып жатқан ру-тайпалық топтар кірді. Мысалы, араб географы [[эл-Маруази]] (XII ғасыр) қарлұқ кұрамында тоғыз тайпа болған дейді. Аталмыш конфедерацияға Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның түхеи, шігіл, әзкіш, Түркеш, халаджы, гарук, барысхан, теңізіб. тайпалары енді. Қол астындағы халықтар этникалық жағынан біртектес болмаған, олардың ішінде иран тілдес соғдылар, өзге келімсектер бартұғын. VIII-X ғасырларда қарлұқ тайпалары Жоңғар Алатауынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі аумақты қоныстанды. Олар Отырарға дейін еркін көшіп-қонып жүрді. Қарлұқтар батыста Мауераннахрдың араб жаулаушыларымен жан аямай күреседі. IX ғасыр бас кезінде арабтарға қарсы бағытталған әр түрлі қимыл-әрекеттерді белсене қолдайды. 810 жылы арабтар [[Құлан]] қаласына дейін жорық жасайды. 812 жылы олар Отырарға жортуылға шығып, қарлұқтар колын қирата жеңеді, қарлұқтардың жабғуы қимақ (кимек) еліне қашып кетеді. 840 жылы Самарқанд уәлиі дінсіз түріктерге қасиетті соғыс ашылды деп жар салады да, Исфиджабты басып алады. IX ғасыр соңы мен X ғасыр бас кезінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда [[ислам]] кеңінен тарала бастады. Оңтүстік Қазақстан халықтары бірте-бірте жаңа дінді қабылдай бастайды. Оңтүстік Қазақстан жерінің Қарлұқ кағанатына кіретін аз ғана бөлшегінде ғана араб өктемділігі орнады. Отырар, Исфиджаб, Тараз сияқты қалалар саяси күрестің барлық кезендерінде араб тарихшыларының жазуынша, арабтар үшін тынышсыз жерлер болып кала берді. Арабтардың жаулап алуы халифат қол астындағы аумақтардың әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өмірінде, ондағы этникалықикалық, тілдік процестерде белгілі із кдлдырды.

===Оғыз мемлекеті===
IX ғасыр бас кезінде оғыздардың көсемдері қарлұқтармен және кимектермен одақтасып, [[қаңғар]], [[печенег]] бірлестігін күйретеді, сойтіп Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал өңірі даласын басып алады. Оғыздар құрамы этникалықикалық жағынан күрделі болады. Бастапқыда оғыз тобының өзегі Жетісуда ұйымдасады, алайда батысқа қарай жылжу барысында Оңтүстік және Батыс Қазақстан жерінің көшпелі және жартылай отырықшы халқының есебінен едәуір дәрежеде толығады. Оғыздардың басты шаруашылығы интенсивті түрде мал өсіру болды. Жеке меншік, құл саудасы дамыды. Көшпелілермен қатар елде жартылай отырықшы және отырықшы жұрттың жинақты топтары күн көрген. X-XI ғасырлардағы авторлар калалар мен отырықшы қыстақаласы тар қатарында [[Жент]], [[Сауран]], [[Кaрнақ]], [[Сүткент]], Отырар, [[Сығанақ]], т.б. елді мекендер аталады

===Қыпшақтар===
[[Сурет:Кипчак.jpg|right|thumb|Қыпшақтар]]
IX ғасыр басында бұрынғы [[кимек]], [[қыпшақ]] және [[куман]] тайпалары қоныстанған аумақта әскери-саяси 24 үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшті. IX ғасыр 2-ширегінде қыпшақтардың әскери-тайпалық шонжарлары Сырдарияның төменгі және орта аңғарынан, Арал өңірі мен Каспий төңірегі далаларынан оғыз жабғуларын ығыстыра бастады. Аймақтағы этникалық-саяси ахуалдың өзгеруіне сәйкес &quot;Оғыздар даласының&quot; Дешті Қыпшақ аты пайда болды. Қыпшақ хандығы көне түрік дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінді. Оң қанат қосыны [[Жайық өзені]] бойында, [[Сарайшық]] қаласының орнында, сол қанат — қосынымен Сығанақ қаласында тұрған. Қыпшақ қоғамында негізгі байлық жылқы болған. Жазба дерек көздерінде кейбір ауқатты қыпшақтардың 10 мыңға дейін жылқысы болғандығы айтылады. IX ғасыр аяғы мен XII ғасыр бас кезінде Жент, [[Янгикент]], Сырдарияның төменгі ағысындағы қалалар қыпшақтарға қараған. Осы қалалар үшін қыпшақтар Хорезм шахпен бірнеше рет соғысады. XII ғасырдың 2-жартысынан бастап Хорезм қыпшақ ақсүйектерімен жақындасу саясатын ұстанып, оларды әр түрлі қызметтерге тарта бастайды. Қыпшақ ақсүйектері ислам дінін қабылдады. Дегенмен XII ғасыр аяғына дейін қыпшақ тайпаларының едәуір бөлігі исламнан тыс қалды. Жент пен [[Фараб]] арасындағы кеңістік XII ғасыр біткенге дейін мәжуси қыпшақтар облысы деп есептелген. Хорезм шахтардың басты әскери күші қаңлы мен қыпшақтардан құралды. Қыпшақтардың едәуір бөлігінің Хорезмге бейімделуі үкімет үшін таласты өршітті. Хорезмшахтар қыпшақ көсемдері арасындағы алауыздықты қолдан ушықтырып отырды. Бүкіл мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған [[Хорезмшах Мұхаммед]] (1200—1220) билік еткен бұл мемлекет құрамына XIII ғасыр бас кезінде Сығанақ төңірегі де кірді.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>3bkj5tzs6c67x49lnmds4xt4btp357d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618806</id>
      <parentid>3618805</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қыпшақтар */</comment>
      <origin>3618806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51235" sha1="0blojh3f2dacjgumhme7zcg1ds3j13d" xml:space="preserve">[[Сурет:BC 700MiddleEastEn.gif|right|thumb|Отырар алқабының картасы]]
Отырар алқабын ежелгі [[адам]] баласы бұдан 1 миллион жылдай бұрын мекендеген. Муны аймақта және [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] сілемдерінде жүргізілген [[археология]]лық зерттеулер айғақтап отыр. Жалпы, адамның өмір сүру дәуіріне байланысты жер [[тарих]]ындағы төрттік (антропогендік) дәуір бұдан 2 миллионнан аса жыл бұрын басталған. Бүл кезде [[Қазақстан]]да ірі палеогеографиялық өзгерістер болып, тау түзілу үдерістері жүрген. Төрттік дәуірде [[климат]] талай рет өзгерді. [[Томал]] антропогеннің алғашқы кезеңдерінде климат біршама жылы болды.

==Тас дәуірі==
[[Сурет:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|right|thumb|Тас құралдары]]

[[Палеонтолог]] мамандардың зерттеулері ерте плейстоценде [[Отырар]] мен [[Түркістан]] шұраттарында [[мосбах жылқысы]], [[мерк мүйізтұмсығы]], [[алып түйе]], [[трогентериев]] немесе [[вюст піл]]іне [[туыстас піл]], [[плейстоцен есегі]], [[Шетензак бизоны]], [[арқар]], [[страус]], [[теңіз хайуанаттар]] мен [[ұсак кемірушілер]] тіршілік еткендігін көрсетіп берді. [[Тіказулы орман пілі]] [[өзен]]дер аралығындағы [[орман]]дар мен қалың бұталар арасын, [[бизон]], [[эласмoтерия]], [[жалпақ маңдайлы бұлан]], [[марал]], бұғы өзендердің тоғайлы түбектері мен шөбі биік жазықтықтарды, алып түйелер шөлді жерлерді, жылқылар далалы аймақтарды мекендеді. Бұлар ежелгі адамның негізгі [[аңшылық]] нысаны еді. Түркістан маңындағы [[Қошқорған]], [[Шоқтас ескерткіштері]]нен тас құралдарымен қатар осы кезде тіршілік еткен түз аңдарының сүйектері де аршып алынған. Бүл ескерткіштер әзірге Оңтүстік Қазақстандағы ең көне дәуірлерді қамтитын археологиялық нысандар болып табылады. Ескерткіштердің ерекшелігі сол, олар [[травертиндік сақина]] құрған су көздерінде орналасқан және тас құралдары — жергілікті &quot;микроиндустрия&quot; кешенін құрайды. Травертинді ескерткіштер [[Еуразия]]да өте аз. Олардың абсолют мерзімі біздің заманымыздан бұрынғы 1 миллион жылдардан біздің заманымыздан бұрынғы 200 мың жылдықтар аралығында. Қошқорған фауналық кешені мен тас артефактілерінің ең ерте кезеңі 500-750 жылдарды қамтиды. Тас құралдары [[өзектас]], [[өзектас пішінді бұйымдар]], [[леваллуа жарықшақтары]], [[үшкіртастар]], [[малта тас сынықтары]], тас тіліктері мен жаңқалары, [[қырғыш]], теңізібойы заттардан тұрады. Мұндай еңбек құралдарын ежелгі адамдар аңшылықта, күнделікті тұрмыста пайдаланған.

===Палеолит===
[[Ашель мустье]] және кейінгі [[палеолит]] дәуірлеріндегі ескерткіштер Қазақстанның Оңтүстік аудандарынан көптеп табылған. Мысалы, [[Шәуілдір]]ден батысқа қарай 10 км жердегі [[Ақсу—Арыс тұрағы]]нан [[тас жаңқа]], [[қол шапқы]], [[өзектас]], теңізі бойынан бұйымдар жинастырылған. Сондай-ақ, [[Арыс]], [[Шаян]], [[Арыстанды]] теңіздері бойынан өзендер бойынан палеолит дәуіріне жататын ескерткіштер ашылған. Көбінде леваллуа техникасы ұзақ жылдар бойы сақталып келген. Әсіресе назар аударуға лайық бірегей ескерткіштердің бірі — [[Уәлиханов турағы]]. Ол 6 мәдени қабаттан тұрады. Қазба барысында бірнеше мың тас құралдарынан басқа жануарлар сүйектері, [[ошақ]] орындары ашылған. Бүл кезде тас құралдарын жасаудың палеолиттік дәстүрі өз жалғастығын тапты және шаруашылық қаракетке байланысты жаңа құралдар (трапеция және сегмент пішінді, теңізіб.) пайдаланылды. Адам бұрынғысынша жануарларды аулады және әр түрлі өсімдік тағамдарын ([[жабайы жаңғақ]], [[жидек]], [[жабайы сәбіз]]) және кейбір өсімдіктердің түйнектерін теруді кәсіп етті. Палеолит заманындағы фаунаның жойылуы адамдарды жаңа кәсіптерді меңгеруге мәжбүрлейді. 

===Мезолит===
[[Мезолит]] дәуірінің ескерткіштері Қазақстанда аз зерттелген. Соған қарамастан Отырар алқабынан бірнеше мезолиттік кешендер ашылып отыр. Олар [[Шілік ауылдық округі|Шілік ауылдық әкімшілігі]]не қарасты жерлерден анықталған. Қысып түзету техникасының жетілдірілуі жаңа технологиялық әдістерді (тегістеу, бүрғылау, аралау) игеруге алып келді. Мұндай өзгерістер [[Отырар оазисі]] мен оған іргелес аймақтардағы [[Дермене]], [[Жаңа шілік 1,2,3 тұрақтары]], Тасқотан, Қараүңгір ескерткіштер материалдарынан да байқалады. Әсіресе [[Қараүңгір (тұрақ)|Қараүңгір]] неолиттік тұрағынан осы дәуірге қатысты ең көп және көрнекті материал алынған. Тас пен сүйектен жасалған құралдардан басқа қыш ыдыстар сынықтары да көптеп табылған. Мұндай заттар табиғаттың дайын өнімдерін иемдену орнына өндіруші шаруашылық келгендігінен хабардар етеді. Сондай-ақ, бұл кезде [[кен кәсібі]] мен тоқымашылықтың, егіншіліктің бастамалары шықты. Сөйтіп, Оңтүстік Қазақстанда тас дәуірі үзіліссіз, үздіксіз дамыды.

===Неолит===
Біздің заманымыздан бұрынғы 5 мың жылдықтар шамасында басталған [[неолит дәуірі]]нде [[шаруашылық]]та зор өзгерістер болды. Еңбек құралдарын өндіру барған сайын мамандандырылды. Палеолиттік пышақ тәрізді тілікшелер және мезолиттік микролиттерден бастап кейінгі палеолиттің соңғы кезіне дейін мекендеген. Табылған дөңгелек өзектастар, тас жаңқалары, екі жағы өнделген шапқы құралдар, үшкіртастар, қырғыштар мен жонғыш қырғыштар, кескіштер шақпақ тас пен халцедоннан жасалған. Оңтүстік Қазақстанда палеолиттік тұрақтардың көп болуы, бұл жер ежелден адам баласы өмір сүруге қолайлы өңір болғандығын айғақтайды.

==Қола дәуірі==
[[Сурет:Prehistoric Times of Bohemia, Moravia and Slovakia - NM Prague 18.JPG|right|thumb|Қола ыдыс]]
[[Сурет:Bronze age weapons Romania.jpg|right|thumb|Қола дәуіріндегі құрал-саймандар]]
Отырар алқабындағы [[қола дәуірі]] мәдениеті әзірге толыққанды зерттеле қойған жоқаласы жалпы Қазақстанның баска аудандарымен салыстырғанда Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің ескерткіштері анағұрлым аз зерттелген. Ұзақ уақыттағы ізденістер нәтижесінде Қаратаудың солтүстік баурайындағы [[Таутары]], [[Төле би ауданы]]ндағы, Бүргіліктегі қорымдар материалдары ғана толымды сипатталып анықталған. Таутары қорымындағы қабір үстіндегі құрылыстар қырынан орнатылған тақтатастармен немесе жерге қазылмай-ақ қойылған тастармен белгіленген. Жерлеу орындарының дені — тік бұрышты, шаршы тәрізді, сопақша немесе шеңбер түріндегі қоршаулар мүрдені көбінесе өртеген. Кей ретте шұңқырларға жерлеп, бетін тақтатаспен жапқан. Мүрде жанына бірден беске дейін ою-өрнегі бар қыш ыдыстар қойған. Сондай-ақ, қабірлерден қола мен алтыннан жасалған ұсақ бұйымдар, әшекейлік заттар ([[моншақ]], [[сырға]], [[сақина]], [[салпыншақ]], [[қаптырма]] т.б.) да табылған. Алынған материалдар мұндағы мәдениетті [[Андронов мәдени-тарихи қауымдастығы]]на жақындатады. Сонымен қатар [[Шардара]] өңіріндегі [[Жамантоғай]]дағы оба үйіндісінің астындағы үш қабір кейінгі қола дәуіріне жатады. Mүрделердің жанынан [[қыш ыдыстар]], [[қола]] пышақ пен төрт кырлы [[біз]] табылған. Соңғы жылдары алынған мағлұматтар ғылым айналымға әлі толымды түрде түсе қоймауы өңірдегі қола дөуірі мәселелерін тиянақты шешуге мүмкіндік бермей отыр. Әзірге Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің кейбір қырлары толық зерттелмесе де, бүл өңірден сол замандағы жарқын ескерткіштердің табылуы, мұнда өзіндік мәдениет болғандығын айғақтайды.

==Ерте темір дәуірі==
===Сақтар===
[[Сурет:Mapofsaks.jpg|left|thumb|300px|Сақтар картасы]]
Антикалық жазба дерек көздері мен археологиялық мағлұматтар Отырар алқабында біздің заманымыздан бұрынғы 1-мың жылдықта өмір сүрген тайпалар көрші елдермен өркениетті мәдени-экономикалық байланыстар орнатқандығын нақты көрсетіп берді. Көне [[парсы]], [[элам]] және [[аккад]] тілдерінде құрастырылған [[Дарий]] мен [[Ксеркс]] патшаларының жазбалары, көне ирандықтардың [[зороастриялық дін]] кітаптарының жинағы — [[Авестo]], әсіресе грек және латын тілдеріндегі ежелгі грек-рим авторларының ([[Геродот]], [[Гекатей Милетский]], [[Арриан]], [[Диодор]], [[Плиний]], [[Страбон]], т.б.) шығармалары байырғы халықтардың тарихын түзуде маңызды рөл атқарады. Бірақ басты дерек көздерін археологиялық мағлұматтар береді. [[Сырдария]] алабындағы сақта ескерткіштерінің бірі [[Шірікрабад]] саналады. Сондай-ақ 1877 жылы &quot;Әмудария көмбесі&quot; көне өнер туындылары аталған өзен бойынан табылды. Ол 180-нен астам алтын мен күмістен жасалған бұйымдар мен 1000-нан астам теңгелерден тұрады. Заттар көне грек, иран, сақ мәнеріндегі ою-өрнектермен салынған. Археологиялық қазба жұмыстары [[Әмудария көмбесі]]ндегі заттар Отырар алқабындағы көне тайпалардың мәдениетімен тығыз байланыста дамығандығын аңғартады. Көне жазбаларға қарағанда [[Ахемен]] әулетінің патшалары сақтардың әр түрлі тайпаларымен жауласып, бірде жеңіп, бірде жеңіліп Әмудария көмбесі отырған. Сақтар парсы әскерінің құрамында грек-парсы соғыстарына қатысты. [[Александр Македонский]] (қаласы Ескендір Зұлқарнайын), [[селевкилер]] әулеті де сақтарға қарсы соғысты. Дегенмен, парсы және грек дереккөздеріндегі тайпаларды Орталық Азияның осы заманғы картасына орналастыру туралы мәселе өлі түбегейлі шешілген жоқаласы бұған қатысты ғалымдар арасында түрлі болжамдар бар. Ғалымдардың көпшілігі біздің заманымыздан бұрынғы 7—4 ғасырлардағы Қазақстан аумағына тайпалар мен тайпалық топтарды былайша орналастырады: оңтүстікте [[тиграхауда]] сақтары тұрған, бүл әр грек дереккөздерінде [[массагет]]тер деп
аталды, сондай-ақ мұнда [[дахтар]] (дайлар) тұрды, ал батыста — [[савроматтар]] (ежелгі аорстар), Орталық аудандарында — [[исседондар]], солтүстік-шығыста — [[аримаспылар]] мекендеген. Бұлардын барлығы тілі жағынан туысқан және мәдениеті жағынан жақын сақ және сармат тайпаларының этникалықаласымәдени бірлігіне кірген. Оңтүстік Қазақстанды мекен еткен сақтарда отырықшылық мал шаруашылығы басым болды. Олар Сырдария, [[Шу]], [[Талас]], [[Арыс]] өзендері бойында, Қаратау жотасының баурайларында кеңінен тарады. Сондай-ақ суармалы егіншілік те дамыған. Сақ обаларынан шыққан мал сүйектері олардың осы заманғы қазақтың құйрықты және ұяң жүнді, өсімтал тұқымдарына жақын қой өсіргендігін көрсетіп берді. Жылқының екі түрін өсірді. Оның жабы (берк) түқымдасы қазақ жылқысына ұқсас еді. Сақ заманында қола дәуірінде кең тарай бастаған Қаратау жотасы мен Шу-Ӏле тауларындағы (Арпаөзен, Қойбағар, т.б.) жартастағы суреттер де айғақтайды (қаласы Қаратау шимайлы тастары). Сақтар заманынан бізге жеткен сақ &quot;пирамидалары&quot; немесе &quot;патша&quot; обалары байырғы сақтар мәдениеті жайлы мол мәлімет береді. Қараспан маңындағы Қарауылтөбедегі топырақ үйіндісінен тұрғызылған обаның диамал 110-120 метрді құрайды. Биіктігі 16 метрдей. Мұндай ірі обалардың салынуы Оңтүстік Қазақстан жері сақтардың басты орталытарьшың бірі болғандығын аңғартады.

===Қаңлылар===
[[Сурет:Ancient Taraz Kazakhstan.jpg|300px|left|thumb|Қазіргі Тараз аймағы]]
[[Сурет:4156424-cave-painting-with-animals-and-hunters.jpg|right|thumb|Жартастағы суреттер]]
[[Сурет:Otrar-rev.jpg|170px|right|thumb|Отырар тиыны]]
Негізгі орталығы Сырдарияның орта ағысы болған, Қазақстанның Оңтүстік өңірін мекен еткен қаңлы жұрты туралы көне қытай жазба ескерткіштерінде жиі кездеседі (қаласы Қаңлы мемлекеті). Жаңа заман шегіндегі мәліметтерде бұл князьдікте 600 мың адам тұрып, соғысқа 120 мың жауынгер шығара алатындығы айтылады. Астанасы [[Битянь]] қаласы болған. Шежірешілер Қаңлының &quot;Ұлы билеушісінің&quot; вассалдары ретінде бес &quot;кіші иелікті&quot; (сусе, фуму, юень, ги, юегянь) атайды. &quot;[[Қаңлы]]&quot; деген термин 8 ғасырдың бас кезіндегі көне түркі руналық жазбаларында [[Канпо-Тарбан]] немесе Канпо-Тарбанд түрінде ұшырасады. Ол Авеста мен [[Махабхарат]]та айтылатын ежелгі Кангха болуы ықтимал; бұл жазба ескерткіштерде сақтармен және тохарлармен қатар &quot;анкилер&quot; де айтылады. Егер Қазақстан аумағының оңтүстік шығыс жағын мекендеген [[үйсіндер]] мен [[ғұндар]]дың шаруашылығында мал өсіру басым болса, Сырдария бойын мекендеген қаңлылардің шаруашылық кәсіптерінің негізгі бағыты отырықшы мал шаруашылығымен қатар жүргізілген телімді және көлдетіп суару егіншілігі болды. Қаңлылардің қоныстарынан ондаган тұрғын үй мен қора-қопсылар аршылған. Қамал дуалдарымен және су толтырылған орлармен қоршалган бұл қоныстар өзеннің немесе оның салаларының жағасына орналасты. Олардың бәрінде ұзақ уақыт отырықшылық тіршілік болғанын көрсететін қалың мәдени қабаттар бар. Қалалардағы негізгі құрылыстар шикі кірпіштен, кейде пахса блоктарымен аралас салынган еңселі үйлер еді. Қаңлылар дәнді дақылдар еккен және бақша өсірумен де айналысқан. Қоныстарда тұрғын үйлерде болсын, қора-қопсыларда болсын дән, астық сақтайтын [[ұра]], еденді сылайтын балшыққа, шикі кірпішке қосылған сабан, толыи жатқан [[дәнүккіштер]], [[астық]], бақша дақылдарын сақтайтын қыш кеспектер табылды. Олар жерді тас кетпендермен өндеген, сүйектен жасалган егіншілік құралдарды да пайдаланған. Қаңлылар жалғыз егіншілікпен ғана емес, сонымен қатар мал шаруашылығымен де шұғылданды. Көптеп [[сиыр]], [[қой]], [[жылқы]] және [[ешкі]] өсірді. Қаңлылардің қарауындағы аумақтың әр түрлі аудандарында мал шаруашылығының үлес салмағы әр түрлі болған, жеті асарлықтарда мал шаруашылығы басым болды. Аң аулау мен балық аулаудың қосалқы маңызы болды. [[Елік]], [[таутеке]], [[арқар]], [[киік]] ауланды. Қоныстар мен қорымдарды қазған кезде [[балық]] аулау құралдары - [[шанышқы]]лар, [[сүңгі]]лер, [[қармақ]]тар, [[жүкше]]лер шықты. Қаңлы қоғамында әр түрлі  кәсіптер, [[қолөнер]], [[сауда]] және ақша айналысы дамыды. Қаңлы тайпалары [[Орта Азия]] мемлекетгерімен, [[Кавказ]] өңірімен, [[Рим]]мен, Қытаймен айырбас қатынастарын жүргізген. Муны басқа елдерден келген заттардың табылуы, маржаннан, лазуриттен, садақтан, ақықтан, халцедоннан жа¬салған моншақтар, альмандин мен інжуден ілмешігімен коса жасалған алтын сырғалар көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы ІІ-І ғасырларда қаңлылар өздерінің ақшасын соғуға әрекет жасайды, хорезмдіктердің &quot;аты беймәлім патшасының&quot; мәнеттерін кеңінен пайдаланады. Қаңлылардың материалдық мәдениеті шартты түрде. Бұл мәдениеттер көбінесе Оңтүстік Қазақстанның және Орта Азияның көршілес аудандарының [[Шаш]]тың, [[Хорезм]]нің — отырықшы қоныстары мен корымдарынан табылған материалдардан белгілі. Қаңлылардің мекендеген негізгі аймағы Сырдария өзенінің орта бойы еді. мәдениеттің қауыншы нүсқасының көптеген ескерткіштері нақ осы жерде шоғырланған. Сырдарияның орта ағысы өңірін мекендеген қаңлы тайпаларының мәдениеті мен тұрмысын [[Ақтөзенбе-2]] және [[Ақтепе]] ([[Ташкент]] маңы) қоныстарын қазған кезде табылған заттар неғұрлым толык бейнелейді. Ақтөзенбе—2 қонысы айнала қалың, биік дуалмен қоршалған, шамамен 4 гектар жерді алып жатқан ірі елді мекен болғандығы анықталды. Бұл қорғанның ішіндегі қала тұрғындарының тұрғын үйлерінен басқа сарай бітімдес үлкен үйде қаланың басқарушы-әкімінің резиденциясы орналасты. Тұрғын жайларға жарық терезеден түскен және ашық жерошақтармен, камин тәріздес пештермен жылытылған. Бұл қоныстарды мекендегендер көлдетіп суару егіншілігімен және мал шаруашылығымен айналысқан. Шаруашылыққа және тұрмыста құмыра, саптаяқ, құмған тәріздес ыдыстар, таба, қыш кеспек, аяқ, кесе сияқты әр түрлі қыш ыдыстарды пайдаланған (қаласы 5-қосыміиа). Тас қол диірмендерді дәнді ұн қылып үгу үшін пайдаланған. Ұршықтар ұршықбастарының, тоқыма ісінде пайдаланылған тас жүкшелердің көп болуы жіп иіру, мата тоқу өнерінің жақсы дамығандығын көрсетеді. Қолөнердің темір еңбек құралдарын (пышақ), қару (қанжар, жебе үштары), сүйек оятын құралдар жасау сияқты баска түрлері де дамыған. Зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар, қола сақшалар, түрлі-түсті тастардан қол салынған бедерлі алтын кдп-тырмалар, түрліше моншақтар жасалған. Сырдарияның төменгі ағысын қаңлы дәуірінде [[Жетіасар]] мәдениетінің көптеген ескерткіштерін қалдырған тайпалар мекендеген. Ең ірі ескерткіштердің бірі — [[Алтынасар]] қала жұрты; қалың әрі биік сокла дуалмен коршалған бұл кала 17 гектарға жуық жерді алып жаткан. Қаланың тұрғын үйлері орама тәріздес орналасқан, қатарластыра салынған енсіз үйлер болды. Кісі тұратын бөлмелердің еденінің үстіне қалқа төсектер жасалды, олар қабырғаны ойып жасалған камин үлгісіндегі пешпен және ашық жерошақтармен жылытылды. Тамақ та сонда пісірілді. Үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен қаланып, балшықпен сыланған; залдардың бірінде ақ қабырғаға қызыл бояумен оюлар, гүл суреттері тізбектеліп салынған. Қаңлы тайпалары мекендеген аудандардың бәрінде де қоныстар қасында қорым орналасты. Бейіт құрылысы жер үстіне үйілген обалар, жерден қазылған қабірлер болып келеді. Өлген адамдар жай шүңқырларға, лақытталған үңгір қабірлерге жерленген. Қабірге ас құйылған ағаш, қыш ыдыстар қоятын болған. Ерлерді қаруларымен — [[қанжар]], [[семсер]], [[садақ]], [[жебе]]лерімен көмген. Әйел молаларынан көбінесе әсемдік заттары — сырға, сақина, білезік, моншақ алқалар шығады. Қаңлылардың материалдык мәдениеті — бұл көбінесе отырықшы, егін салатын тайпалардың мәдениеті. Ӏрі-ірі кірпіш құрылыстар, архитектурасы күрделі сарай үй қабырғаларындағы әдемі мәнерлі оюлар ежелгі Қаңлыде мәдениеттің даму деңгейінің биік болғандығын көрсетеді. Бұл жерлер құдіретті Түрік қағанаты құрамына VI ғасырда енгендігі жазба дерек көздерінде айтылады.

===Батыс түрік қағанаты===
[[Сурет:ImagesWar.jpg|400px|left|thumb|Батыс түрік қағанатындағы соғыс көрінісі]]
[[Түрік қағанаты]] ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық бұл мемлекет аумағы [[Алтай-Сібір]] жерінен бастап, Әмудария мен Еділ өзеннің темал ағысына дейінті аралықты қамтыған. Саяси ахуалдарға байланысты шекара өзгеріп тұрғанымен, негізгі аумағы ежелгі Үйсін жері, [[Жетісу өңірі]] болған. Халқы &quot;12 оқ елі&quot; (он оқ бүдүн), &quot;5 арыс дулу&quot; (5 тайпалы нушеби) деп те аталған. Қағанаттың құрамына өр кезенде [[қарлұқтар]], Енисей қырғыздары, [[шығылдар]] (шігілдер), [[чомулдар]] (шөмекейлер), [[тухеилер]], т.б. енді. [[Ұлы Жібек жолы]]ның мемлекет аумағын басып өтуі мұнда қалалық мәдениеттің өркендеуіне ыкпал жасады. Теңгелер түркі қағандары атынан соғылғанымен, олардағы сөздер соғды тілінде жазылды. Мемлекет [[Шегу қаған]] (610—18) мен [[Тон жабғу]] (618—30) қағандар түсында күшейіп, шекарасы нығая түскен. [[Түн]] жабғу қаған мемлекетгің батыстағы шекарасьш кеңейту саясатын жалғастырады. Түркістан маңындағы [[Мыңбұлақ]] деген жерді жазғы қонысына айналдырады. Жаңа жорықтар қағанат аумағын Әмударияның жоғары ағысы мен [[Гиндукуш]]қа дейін жылжытуға мүмкіндік берген. 625 жылы Парсы еліне қарсы [[Византия]]мен келісімшартқа отырған. Түн жабғу император [[Ираклий]]дің Кавказға жасаған жорығына (628—29) қатысып, жаулап алған жерлерден [[Тбилиси]] сияқты қалаларды оз үлесіне алады. Түн жабғудың әскери жетістіктеріне риза болған Ираклий Тбилиси қаласы түбінде оған оз тәжін кигізіп, қызы Евдокияны тұрмысқа беретінін мәлімдеген. 630 жылы түріктер [[Армения]]ға басып кірген. Бірақ қағанаттағы ішкі қайшылықтарға байланысты Кавказда көп тұрақтай алмай, кері қайтып кеткен. Нәтижесінде 630—34 жылы қағандық Орта Азиядағы, Сырдария аймағындағы иеліктерінен айырылды. Тайпааралық соғыстар 17 жылға (640-57) созылды, бұл қытай әскерлерінің баса көктеп кіруіне қолайлы жағдай туғызды. 656 жылы мемлекет Таң империясының ықпалына түсті. Бұдан кейінгі жерде Таң империясы елді әкімшілік аймақтарта бөліп, бұрынғы түрік қағандарының қытайланған ұрпақтарынан басқақтарды — &quot;қуыршақ қағандарды&quot; тағайындап отырды. 704 жылы Батыс түрік қағанатының орнына [[Түркеш қағанаты]] құрылды. Археологиялық қазба жұмыстары орта ғасырлық Қазақстан қалаларының копшілігінің іргесі қаланғандығын, қаңлы және үйсін заманында салынған қоныстардың қалаға біртіндеп айналғандығын дәлелдеп берді (қаласы 7-қосымша). Оңтүстік Қазақстандағы [[Бөріжар қорымы|Бөріжар]], т.б. қорымдардан алынған мәліметтер мұнда бірегей өркениет дамығандығын анық көрсетеді.

===Түркеш кағанаты===
[[Сурет:Тюркешский каганат.png|300px|right|thumb|Түркеш кағанаты картасы]]
Батыс түрік қағанатындағы өзара тартыстар нәтижесінде саяси билік Түркештер қолына өтеді. Олардың билеуші әулетінің атасы [[Үш-Елік]] қаған (699—706) болды. Ол Жетісудан [[Бөрішад]]ты куып шығып, Ташкенттен бастап, Түрфан мен Бесбалыққа дейінгі кеңбайтақ аймакта өз билігін орнатады. Қағанат ордасы Суяб қаласында орналасты. Үш-Елік елді әркайсысы 7 мың әскер шығара алатын 20 түтіктікке бөлді. 8 ғасыр бас кезінде арабтардың Орталык Азияға жорыктары басталады. Оларға Түркеш қағанаты табанды карсылық көрсетгі. Араб қолбасшысы [[Кутейба ибн Муслим]] 710-712 жылы [[Бухара]] мен [[Самарқан]]ды, 714 жылы Шаш (Ташкент) пен [[Фараб]]ты жаулап алды. Орталық Азиядағы арабтар шапқыншылығына Түркештердің [[Сақал қаған]] (706—711) мен [[Сұлу қаған]] (Сулык) сынды (715—738) қағандары күрес жүргізді. Сақал қаған түсында мемлекеттің сыртқы жағдайы аса қиын еді: оған батыста соғдылармен бірге арабтарға, оңтүстікте Тан әулетімен, ал шығыста Шығыс түрік қағанаты қауіп төндіріп тұрды. Сонымен қатар мемлекет билігі үшін кара Түркештер мен сары Түркештер өзара қырқысып отырды. Шығыс түріктер қағаны Қапаған 711 жылы Болошу орманы бойындағы (Жоңғария) соғыста Түркештерге күйрете соққы береді. Шығыс түрік әскері батысқа беттеп бара жатып, Сырдария бойына жетеді. Сол кездегі араб уәлиіне қарсы самаркандықгар және Орта Азия түріктерінің қағаны бас көтереді. Бірақ Кутейба дер мерзімінде келіп, араб гарнизонын талкавдаудан сақтап калады. 712—713 жылы түріктер мен соғдылардың, шаштықтар мен ферғаналықтардың бірлескен қолы арабтармен күреске шығады. Бұған жауап ретінде Кутейба Фергана мен Шашқа әскер аттандырады. [[Мәуереннаһр]] арабтар қол астына өтеді. Хорезмдік ғалым [[Әбу Райхан әл-Беруни]] (973—1048) &quot;Өткен буындардың ескерткіштері&quot; атты кітабында: &quot;Кутейба бин Муслим: әр түрлі тәсілмен бұрынғының бәрін таратты, жойды. Хорезмдіктердің жазу-сызуларын, кітаптарын, бумаларын өртеді, дін қызметкерлерін, аңыз- 21 әңгімелерін білетін адамдарын, ғалымдарын түгел құртты. Хорезмдіктердің исламға дейінгі тарихы түгел көрге көмілді, оны қазір ешкім білмейді&quot; - деп жазады. Сөйтіп, Мауераннахрда жаңа мәдениет, яғни ислам мәдениеті тарала бастады. Аталмыш өңірмен іргелес аймақтарға да бұл мәде¬ниет біртіндеп таралады. Түркештердің Орта Азия халықгарымен одағы арабтардың Мауераннахрдағы билігіне қандай қауіп төндіретінін жақсы түсінген Кутейба 714 жылы [[Исфиджаб]]қа жорық жасайды. Түркештер Сұлу қаған тұсында батыста арабтармен, шығыста қытайлықтармен күрес жүргізді. Сұлу қаған шығыстан келетін қатерді некелік катынастар арқы¬лы болдырмай тастады да, батыста белсенді әрекеттер жүргізді. 723 жылы [[Ферғана]] карлықтарымен және Шаш тұрғындарымен тізе қосып, Түркештер арабтарды ондырмай жеңеді. Жанқиярлықпен арабтарға қарсы күрескен Сұлу қағанды арабтар ерлігі мен батырлығын мойындап [[Әбу Музахим]] (сүзеген) деп атаған. Тек 732 жылы соңында ғана араб уәлиі Түркештерді талқандап, Бұхараға кіреді. 737 жылы Сұлу қаған арабтарға қарсы жорыкқа шығып, [[Тохарстан]]ға жетеді. Бірақ Жетісу жеріне Алтай мен Тарбағатайдан қарлүқтар келіп қоныстанады. Арабтар¬мен күресте әлсіреген Түркештер қарлұқ қаласы тарға лайықты қарсылық көрсете алмады. Осыны пайдаланған Қытай империясы Суябты басып алады, Шаштың билеушісін дарға асады. Оның баласы арабтардан көмек сұрайды. 751 жылы [[Тараз]] жанындағы [[Атлах]] қаласы түбінде арабтар мен қытайлықаласы тар соғысады. Шешуші сәтте қытайлардың ту сыртынан қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығады. Қытай оскерлері толық күйретіледі. Олар тіпті Шығыс Түркістаннан ары шегініп кетеді. Арабтар да мұнда тұрақгай алмай Шашқа ұзамай жеңіліп қалады. Суябта оны өз қолбасшыларының бірі өлтіреді. Осыдан кейін Түркештер арасында үкімет билігі үшін ұзақ күрес-тартыс басталады. 747 жылға дейін кетуге мәжбүр болды. Сөйтіп, бү- рынғы Батыс түрік каганаты аумағында төрт бірдей құдіретті мемлекет орнады. Хазар қағанатын қоспағанда, Төмал Еділ өңірі мен Солтүстік Кавказда, Казақстанда үш этникалық қаласы әлеуеттік бірлестік қалыптасады. Сырдарияның төменгі және орта ағысында, Арал теңізі өңірінде Оғыздар мемлекеті жайлады, ал Қазақстанның Солтүстік Шығыс және Орталық аймақтарында [[Қимақ мемлекеті]] үстемдік құрды, Жетісуда қарлұқтар қала берді. Бұл мемлекеттер Оңтүстік Қазақстан орта ғасырлық тарихында өзіндік ізін қалдырды. Ерте орта ғасырларда, негізінен, Отырар алқабы Түрік, Батыс түрік және Түркеш мемлекеттерінің қол астында болды. Мұны тұрмысты қаласы шаруашылық заттардан баска [[нумизматика]]лық материалдар да нақтылай түседі.

===Қарлұқ мемлекеті===
[[Сурет:Ocherk42.2.jpg|300px|left|thumb|Қарлұқтардың құрал-саймандары]]
Ұйғыр қағанатынан бөлініп кеткен қарлұқтар VIII ғасыр орта кезінен бастап Түркештер мұрасын иемденуге үмтылады. Олармен бақталас болған оғыздар Сырдария өңіріне ығысады. Орталығы Жетісу аумағы болған қарлұқ тайпаларының саяси бірлестігіне IX-X ғасырларда толып жатқан ру-тайпалық топтар кірді. Мысалы, араб географы [[эл-Маруази]] (XII ғасыр) қарлұқ кұрамында тоғыз тайпа болған дейді. Аталмыш конфедерацияға Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның түхеи, шігіл, әзкіш, Түркеш, халаджы, гарук, барысхан, теңізіб. тайпалары енді. Қол астындағы халықтар этникалық жағынан біртектес болмаған, олардың ішінде иран тілдес соғдылар, өзге келімсектер бартұғын. VIII-X ғасырларда қарлұқ тайпалары Жоңғар Алатауынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі аумақты қоныстанды. Олар Отырарға дейін еркін көшіп-қонып жүрді. Қарлұқтар батыста Мауераннахрдың араб жаулаушыларымен жан аямай күреседі. IX ғасыр бас кезінде арабтарға қарсы бағытталған әр түрлі қимыл-әрекеттерді белсене қолдайды. 810 жылы арабтар [[Құлан]] қаласына дейін жорық жасайды. 812 жылы олар Отырарға жортуылға шығып, қарлұқтар колын қирата жеңеді, қарлұқтардың жабғуы қимақ (кимек) еліне қашып кетеді. 840 жылы Самарқанд уәлиі дінсіз түріктерге қасиетті соғыс ашылды деп жар салады да, Исфиджабты басып алады. IX ғасыр соңы мен X ғасыр бас кезінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда [[ислам]] кеңінен тарала бастады. Оңтүстік Қазақстан халықтары бірте-бірте жаңа дінді қабылдай бастайды. Оңтүстік Қазақстан жерінің Қарлұқ кағанатына кіретін аз ғана бөлшегінде ғана араб өктемділігі орнады. Отырар, Исфиджаб, Тараз сияқты қалалар саяси күрестің барлық кезендерінде араб тарихшыларының жазуынша, арабтар үшін тынышсыз жерлер болып кала берді. Арабтардың жаулап алуы халифат қол астындағы аумақтардың әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өмірінде, ондағы этникалықикалық, тілдік процестерде белгілі із кдлдырды.

===Оғыз мемлекеті===
IX ғасыр бас кезінде оғыздардың көсемдері қарлұқтармен және кимектермен одақтасып, [[қаңғар]], [[печенег]] бірлестігін күйретеді, сойтіп Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал өңірі даласын басып алады. Оғыздар құрамы этникалықикалық жағынан күрделі болады. Бастапқыда оғыз тобының өзегі Жетісуда ұйымдасады, алайда батысқа қарай жылжу барысында Оңтүстік және Батыс Қазақстан жерінің көшпелі және жартылай отырықшы халқының есебінен едәуір дәрежеде толығады. Оғыздардың басты шаруашылығы интенсивті түрде мал өсіру болды. Жеке меншік, құл саудасы дамыды. Көшпелілермен қатар елде жартылай отырықшы және отырықшы жұрттың жинақты топтары күн көрген. X-XI ғасырлардағы авторлар калалар мен отырықшы қыстақаласы тар қатарында [[Жент]], [[Сауран]], [[Кaрнақ]], [[Сүткент]], Отырар, [[Сығанақ]], т.б. елді мекендер аталады

===Қыпшақтар===
[[Сурет:Кипчак.jpg|right|thumb|Қыпшақтар]]
IX ғасыр басында бұрынғы [[қимақтар]], [[қыпшақтар]] және [[куман]] тайпалары қоныстанған аумақта әскери-саяси 24 үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшті. IX ғасыр 2-ширегінде қыпшақтардың әскери-тайпалық шонжарлары Сырдарияның төменгі және орта аңғарынан, Арал өңірі мен Каспий төңірегі далаларынан оғыз жабғуларын ығыстыра бастады. Аймақтағы этникалық-саяси ахуалдың өзгеруіне сәйкес &quot;Оғыздар даласының&quot; Дешті Қыпшақ аты пайда болды. Қыпшақ хандығы көне түрік дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінді. Оң қанат қосыны [[Жайық өзені]] бойында, [[Сарайшық]] қаласының орнында, сол қанат — қосынымен Сығанақ қаласында тұрған. Қыпшақ қоғамында негізгі байлық жылқы болған. Жазба дерек көздерінде кейбір ауқатты қыпшақтардың 10 мыңға дейін жылқысы болғандығы айтылады. IX ғасыр аяғы мен XII ғасыр бас кезінде Жент, [[Янгикент]], Сырдарияның төменгі ағысындағы қалалар қыпшақтарға қараған. Осы қалалар үшін қыпшақтар Хорезм шахпен бірнеше рет соғысады. XII ғасырдың 2-жартысынан бастап Хорезм қыпшақ ақсүйектерімен жақындасу саясатын ұстанып, оларды әр түрлі қызметтерге тарта бастайды. Қыпшақ ақсүйектері ислам дінін қабылдады. Дегенмен XII ғасыр аяғына дейін қыпшақ тайпаларының едәуір бөлігі исламнан тыс қалды. Жент пен [[Фараб]] арасындағы кеңістік XII ғасыр біткенге дейін мәжуси қыпшақтар облысы деп есептелген. Хорезм шахтардың басты әскери күші қаңлы мен қыпшақтардан құралды. Қыпшақтардың едәуір бөлігінің Хорезмге бейімделуі үкімет үшін таласты өршітті. Хорезмшахтар қыпшақ көсемдері арасындағы алауыздықты қолдан ушықтырып отырды. Бүкіл мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған [[Хорезмшах Мұхаммед]] (1200—1220) билік еткен бұл мемлекет құрамына XIII ғасыр бас кезінде Сығанақ төңірегі де кірді.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>0blojh3f2dacjgumhme7zcg1ds3j13d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618808</id>
      <parentid>3618806</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қыпшақтар */</comment>
      <origin>3618808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51224" sha1="5ncsa872lq89ao44zyjaye9b4qpfg5b" xml:space="preserve">[[Сурет:BC 700MiddleEastEn.gif|right|thumb|Отырар алқабының картасы]]
Отырар алқабын ежелгі [[адам]] баласы бұдан 1 миллион жылдай бұрын мекендеген. Муны аймақта және [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] сілемдерінде жүргізілген [[археология]]лық зерттеулер айғақтап отыр. Жалпы, адамның өмір сүру дәуіріне байланысты жер [[тарих]]ындағы төрттік (антропогендік) дәуір бұдан 2 миллионнан аса жыл бұрын басталған. Бүл кезде [[Қазақстан]]да ірі палеогеографиялық өзгерістер болып, тау түзілу үдерістері жүрген. Төрттік дәуірде [[климат]] талай рет өзгерді. [[Томал]] антропогеннің алғашқы кезеңдерінде климат біршама жылы болды.

==Тас дәуірі==
[[Сурет:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|right|thumb|Тас құралдары]]

[[Палеонтолог]] мамандардың зерттеулері ерте плейстоценде [[Отырар]] мен [[Түркістан]] шұраттарында [[мосбах жылқысы]], [[мерк мүйізтұмсығы]], [[алып түйе]], [[трогентериев]] немесе [[вюст піл]]іне [[туыстас піл]], [[плейстоцен есегі]], [[Шетензак бизоны]], [[арқар]], [[страус]], [[теңіз хайуанаттар]] мен [[ұсак кемірушілер]] тіршілік еткендігін көрсетіп берді. [[Тіказулы орман пілі]] [[өзен]]дер аралығындағы [[орман]]дар мен қалың бұталар арасын, [[бизон]], [[эласмoтерия]], [[жалпақ маңдайлы бұлан]], [[марал]], бұғы өзендердің тоғайлы түбектері мен шөбі биік жазықтықтарды, алып түйелер шөлді жерлерді, жылқылар далалы аймақтарды мекендеді. Бұлар ежелгі адамның негізгі [[аңшылық]] нысаны еді. Түркістан маңындағы [[Қошқорған]], [[Шоқтас ескерткіштері]]нен тас құралдарымен қатар осы кезде тіршілік еткен түз аңдарының сүйектері де аршып алынған. Бүл ескерткіштер әзірге Оңтүстік Қазақстандағы ең көне дәуірлерді қамтитын археологиялық нысандар болып табылады. Ескерткіштердің ерекшелігі сол, олар [[травертиндік сақина]] құрған су көздерінде орналасқан және тас құралдары — жергілікті &quot;микроиндустрия&quot; кешенін құрайды. Травертинді ескерткіштер [[Еуразия]]да өте аз. Олардың абсолют мерзімі біздің заманымыздан бұрынғы 1 миллион жылдардан біздің заманымыздан бұрынғы 200 мың жылдықтар аралығында. Қошқорған фауналық кешені мен тас артефактілерінің ең ерте кезеңі 500-750 жылдарды қамтиды. Тас құралдары [[өзектас]], [[өзектас пішінді бұйымдар]], [[леваллуа жарықшақтары]], [[үшкіртастар]], [[малта тас сынықтары]], тас тіліктері мен жаңқалары, [[қырғыш]], теңізібойы заттардан тұрады. Мұндай еңбек құралдарын ежелгі адамдар аңшылықта, күнделікті тұрмыста пайдаланған.

===Палеолит===
[[Ашель мустье]] және кейінгі [[палеолит]] дәуірлеріндегі ескерткіштер Қазақстанның Оңтүстік аудандарынан көптеп табылған. Мысалы, [[Шәуілдір]]ден батысқа қарай 10 км жердегі [[Ақсу—Арыс тұрағы]]нан [[тас жаңқа]], [[қол шапқы]], [[өзектас]], теңізі бойынан бұйымдар жинастырылған. Сондай-ақ, [[Арыс]], [[Шаян]], [[Арыстанды]] теңіздері бойынан өзендер бойынан палеолит дәуіріне жататын ескерткіштер ашылған. Көбінде леваллуа техникасы ұзақ жылдар бойы сақталып келген. Әсіресе назар аударуға лайық бірегей ескерткіштердің бірі — [[Уәлиханов турағы]]. Ол 6 мәдени қабаттан тұрады. Қазба барысында бірнеше мың тас құралдарынан басқа жануарлар сүйектері, [[ошақ]] орындары ашылған. Бүл кезде тас құралдарын жасаудың палеолиттік дәстүрі өз жалғастығын тапты және шаруашылық қаракетке байланысты жаңа құралдар (трапеция және сегмент пішінді, теңізіб.) пайдаланылды. Адам бұрынғысынша жануарларды аулады және әр түрлі өсімдік тағамдарын ([[жабайы жаңғақ]], [[жидек]], [[жабайы сәбіз]]) және кейбір өсімдіктердің түйнектерін теруді кәсіп етті. Палеолит заманындағы фаунаның жойылуы адамдарды жаңа кәсіптерді меңгеруге мәжбүрлейді. 

===Мезолит===
[[Мезолит]] дәуірінің ескерткіштері Қазақстанда аз зерттелген. Соған қарамастан Отырар алқабынан бірнеше мезолиттік кешендер ашылып отыр. Олар [[Шілік ауылдық округі|Шілік ауылдық әкімшілігі]]не қарасты жерлерден анықталған. Қысып түзету техникасының жетілдірілуі жаңа технологиялық әдістерді (тегістеу, бүрғылау, аралау) игеруге алып келді. Мұндай өзгерістер [[Отырар оазисі]] мен оған іргелес аймақтардағы [[Дермене]], [[Жаңа шілік 1,2,3 тұрақтары]], Тасқотан, Қараүңгір ескерткіштер материалдарынан да байқалады. Әсіресе [[Қараүңгір (тұрақ)|Қараүңгір]] неолиттік тұрағынан осы дәуірге қатысты ең көп және көрнекті материал алынған. Тас пен сүйектен жасалған құралдардан басқа қыш ыдыстар сынықтары да көптеп табылған. Мұндай заттар табиғаттың дайын өнімдерін иемдену орнына өндіруші шаруашылық келгендігінен хабардар етеді. Сондай-ақ, бұл кезде [[кен кәсібі]] мен тоқымашылықтың, егіншіліктің бастамалары шықты. Сөйтіп, Оңтүстік Қазақстанда тас дәуірі үзіліссіз, үздіксіз дамыды.

===Неолит===
Біздің заманымыздан бұрынғы 5 мың жылдықтар шамасында басталған [[неолит дәуірі]]нде [[шаруашылық]]та зор өзгерістер болды. Еңбек құралдарын өндіру барған сайын мамандандырылды. Палеолиттік пышақ тәрізді тілікшелер және мезолиттік микролиттерден бастап кейінгі палеолиттің соңғы кезіне дейін мекендеген. Табылған дөңгелек өзектастар, тас жаңқалары, екі жағы өнделген шапқы құралдар, үшкіртастар, қырғыштар мен жонғыш қырғыштар, кескіштер шақпақ тас пен халцедоннан жасалған. Оңтүстік Қазақстанда палеолиттік тұрақтардың көп болуы, бұл жер ежелден адам баласы өмір сүруге қолайлы өңір болғандығын айғақтайды.

==Қола дәуірі==
[[Сурет:Prehistoric Times of Bohemia, Moravia and Slovakia - NM Prague 18.JPG|right|thumb|Қола ыдыс]]
[[Сурет:Bronze age weapons Romania.jpg|right|thumb|Қола дәуіріндегі құрал-саймандар]]
Отырар алқабындағы [[қола дәуірі]] мәдениеті әзірге толыққанды зерттеле қойған жоқаласы жалпы Қазақстанның баска аудандарымен салыстырғанда Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің ескерткіштері анағұрлым аз зерттелген. Ұзақ уақыттағы ізденістер нәтижесінде Қаратаудың солтүстік баурайындағы [[Таутары]], [[Төле би ауданы]]ндағы, Бүргіліктегі қорымдар материалдары ғана толымды сипатталып анықталған. Таутары қорымындағы қабір үстіндегі құрылыстар қырынан орнатылған тақтатастармен немесе жерге қазылмай-ақ қойылған тастармен белгіленген. Жерлеу орындарының дені — тік бұрышты, шаршы тәрізді, сопақша немесе шеңбер түріндегі қоршаулар мүрдені көбінесе өртеген. Кей ретте шұңқырларға жерлеп, бетін тақтатаспен жапқан. Мүрде жанына бірден беске дейін ою-өрнегі бар қыш ыдыстар қойған. Сондай-ақ, қабірлерден қола мен алтыннан жасалған ұсақ бұйымдар, әшекейлік заттар ([[моншақ]], [[сырға]], [[сақина]], [[салпыншақ]], [[қаптырма]] т.б.) да табылған. Алынған материалдар мұндағы мәдениетті [[Андронов мәдени-тарихи қауымдастығы]]на жақындатады. Сонымен қатар [[Шардара]] өңіріндегі [[Жамантоғай]]дағы оба үйіндісінің астындағы үш қабір кейінгі қола дәуіріне жатады. Mүрделердің жанынан [[қыш ыдыстар]], [[қола]] пышақ пен төрт кырлы [[біз]] табылған. Соңғы жылдары алынған мағлұматтар ғылым айналымға әлі толымды түрде түсе қоймауы өңірдегі қола дөуірі мәселелерін тиянақты шешуге мүмкіндік бермей отыр. Әзірге Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің кейбір қырлары толық зерттелмесе де, бүл өңірден сол замандағы жарқын ескерткіштердің табылуы, мұнда өзіндік мәдениет болғандығын айғақтайды.

==Ерте темір дәуірі==
===Сақтар===
[[Сурет:Mapofsaks.jpg|left|thumb|300px|Сақтар картасы]]
Антикалық жазба дерек көздері мен археологиялық мағлұматтар Отырар алқабында біздің заманымыздан бұрынғы 1-мың жылдықта өмір сүрген тайпалар көрші елдермен өркениетті мәдени-экономикалық байланыстар орнатқандығын нақты көрсетіп берді. Көне [[парсы]], [[элам]] және [[аккад]] тілдерінде құрастырылған [[Дарий]] мен [[Ксеркс]] патшаларының жазбалары, көне ирандықтардың [[зороастриялық дін]] кітаптарының жинағы — [[Авестo]], әсіресе грек және латын тілдеріндегі ежелгі грек-рим авторларының ([[Геродот]], [[Гекатей Милетский]], [[Арриан]], [[Диодор]], [[Плиний]], [[Страбон]], т.б.) шығармалары байырғы халықтардың тарихын түзуде маңызды рөл атқарады. Бірақ басты дерек көздерін археологиялық мағлұматтар береді. [[Сырдария]] алабындағы сақта ескерткіштерінің бірі [[Шірікрабад]] саналады. Сондай-ақ 1877 жылы &quot;Әмудария көмбесі&quot; көне өнер туындылары аталған өзен бойынан табылды. Ол 180-нен астам алтын мен күмістен жасалған бұйымдар мен 1000-нан астам теңгелерден тұрады. Заттар көне грек, иран, сақ мәнеріндегі ою-өрнектермен салынған. Археологиялық қазба жұмыстары [[Әмудария көмбесі]]ндегі заттар Отырар алқабындағы көне тайпалардың мәдениетімен тығыз байланыста дамығандығын аңғартады. Көне жазбаларға қарағанда [[Ахемен]] әулетінің патшалары сақтардың әр түрлі тайпаларымен жауласып, бірде жеңіп, бірде жеңіліп Әмудария көмбесі отырған. Сақтар парсы әскерінің құрамында грек-парсы соғыстарына қатысты. [[Александр Македонский]] (қаласы Ескендір Зұлқарнайын), [[селевкилер]] әулеті де сақтарға қарсы соғысты. Дегенмен, парсы және грек дереккөздеріндегі тайпаларды Орталық Азияның осы заманғы картасына орналастыру туралы мәселе өлі түбегейлі шешілген жоқаласы бұған қатысты ғалымдар арасында түрлі болжамдар бар. Ғалымдардың көпшілігі біздің заманымыздан бұрынғы 7—4 ғасырлардағы Қазақстан аумағына тайпалар мен тайпалық топтарды былайша орналастырады: оңтүстікте [[тиграхауда]] сақтары тұрған, бүл әр грек дереккөздерінде [[массагет]]тер деп
аталды, сондай-ақ мұнда [[дахтар]] (дайлар) тұрды, ал батыста — [[савроматтар]] (ежелгі аорстар), Орталық аудандарында — [[исседондар]], солтүстік-шығыста — [[аримаспылар]] мекендеген. Бұлардын барлығы тілі жағынан туысқан және мәдениеті жағынан жақын сақ және сармат тайпаларының этникалықаласымәдени бірлігіне кірген. Оңтүстік Қазақстанды мекен еткен сақтарда отырықшылық мал шаруашылығы басым болды. Олар Сырдария, [[Шу]], [[Талас]], [[Арыс]] өзендері бойында, Қаратау жотасының баурайларында кеңінен тарады. Сондай-ақ суармалы егіншілік те дамыған. Сақ обаларынан шыққан мал сүйектері олардың осы заманғы қазақтың құйрықты және ұяң жүнді, өсімтал тұқымдарына жақын қой өсіргендігін көрсетіп берді. Жылқының екі түрін өсірді. Оның жабы (берк) түқымдасы қазақ жылқысына ұқсас еді. Сақ заманында қола дәуірінде кең тарай бастаған Қаратау жотасы мен Шу-Ӏле тауларындағы (Арпаөзен, Қойбағар, т.б.) жартастағы суреттер де айғақтайды (қаласы Қаратау шимайлы тастары). Сақтар заманынан бізге жеткен сақ &quot;пирамидалары&quot; немесе &quot;патша&quot; обалары байырғы сақтар мәдениеті жайлы мол мәлімет береді. Қараспан маңындағы Қарауылтөбедегі топырақ үйіндісінен тұрғызылған обаның диамал 110-120 метрді құрайды. Биіктігі 16 метрдей. Мұндай ірі обалардың салынуы Оңтүстік Қазақстан жері сақтардың басты орталытарьшың бірі болғандығын аңғартады.

===Қаңлылар===
[[Сурет:Ancient Taraz Kazakhstan.jpg|300px|left|thumb|Қазіргі Тараз аймағы]]
[[Сурет:4156424-cave-painting-with-animals-and-hunters.jpg|right|thumb|Жартастағы суреттер]]
[[Сурет:Otrar-rev.jpg|170px|right|thumb|Отырар тиыны]]
Негізгі орталығы Сырдарияның орта ағысы болған, Қазақстанның Оңтүстік өңірін мекен еткен қаңлы жұрты туралы көне қытай жазба ескерткіштерінде жиі кездеседі (қаласы Қаңлы мемлекеті). Жаңа заман шегіндегі мәліметтерде бұл князьдікте 600 мың адам тұрып, соғысқа 120 мың жауынгер шығара алатындығы айтылады. Астанасы [[Битянь]] қаласы болған. Шежірешілер Қаңлының &quot;Ұлы билеушісінің&quot; вассалдары ретінде бес &quot;кіші иелікті&quot; (сусе, фуму, юень, ги, юегянь) атайды. &quot;[[Қаңлы]]&quot; деген термин 8 ғасырдың бас кезіндегі көне түркі руналық жазбаларында [[Канпо-Тарбан]] немесе Канпо-Тарбанд түрінде ұшырасады. Ол Авеста мен [[Махабхарат]]та айтылатын ежелгі Кангха болуы ықтимал; бұл жазба ескерткіштерде сақтармен және тохарлармен қатар &quot;анкилер&quot; де айтылады. Егер Қазақстан аумағының оңтүстік шығыс жағын мекендеген [[үйсіндер]] мен [[ғұндар]]дың шаруашылығында мал өсіру басым болса, Сырдария бойын мекендеген қаңлылардің шаруашылық кәсіптерінің негізгі бағыты отырықшы мал шаруашылығымен қатар жүргізілген телімді және көлдетіп суару егіншілігі болды. Қаңлылардің қоныстарынан ондаган тұрғын үй мен қора-қопсылар аршылған. Қамал дуалдарымен және су толтырылған орлармен қоршалган бұл қоныстар өзеннің немесе оның салаларының жағасына орналасты. Олардың бәрінде ұзақ уақыт отырықшылық тіршілік болғанын көрсететін қалың мәдени қабаттар бар. Қалалардағы негізгі құрылыстар шикі кірпіштен, кейде пахса блоктарымен аралас салынган еңселі үйлер еді. Қаңлылар дәнді дақылдар еккен және бақша өсірумен де айналысқан. Қоныстарда тұрғын үйлерде болсын, қора-қопсыларда болсын дән, астық сақтайтын [[ұра]], еденді сылайтын балшыққа, шикі кірпішке қосылған сабан, толыи жатқан [[дәнүккіштер]], [[астық]], бақша дақылдарын сақтайтын қыш кеспектер табылды. Олар жерді тас кетпендермен өндеген, сүйектен жасалган егіншілік құралдарды да пайдаланған. Қаңлылар жалғыз егіншілікпен ғана емес, сонымен қатар мал шаруашылығымен де шұғылданды. Көптеп [[сиыр]], [[қой]], [[жылқы]] және [[ешкі]] өсірді. Қаңлылардің қарауындағы аумақтың әр түрлі аудандарында мал шаруашылығының үлес салмағы әр түрлі болған, жеті асарлықтарда мал шаруашылығы басым болды. Аң аулау мен балық аулаудың қосалқы маңызы болды. [[Елік]], [[таутеке]], [[арқар]], [[киік]] ауланды. Қоныстар мен қорымдарды қазған кезде [[балық]] аулау құралдары - [[шанышқы]]лар, [[сүңгі]]лер, [[қармақ]]тар, [[жүкше]]лер шықты. Қаңлы қоғамында әр түрлі  кәсіптер, [[қолөнер]], [[сауда]] және ақша айналысы дамыды. Қаңлы тайпалары [[Орта Азия]] мемлекетгерімен, [[Кавказ]] өңірімен, [[Рим]]мен, Қытаймен айырбас қатынастарын жүргізген. Муны басқа елдерден келген заттардың табылуы, маржаннан, лазуриттен, садақтан, ақықтан, халцедоннан жа¬салған моншақтар, альмандин мен інжуден ілмешігімен коса жасалған алтын сырғалар көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы ІІ-І ғасырларда қаңлылар өздерінің ақшасын соғуға әрекет жасайды, хорезмдіктердің &quot;аты беймәлім патшасының&quot; мәнеттерін кеңінен пайдаланады. Қаңлылардың материалдық мәдениеті шартты түрде. Бұл мәдениеттер көбінесе Оңтүстік Қазақстанның және Орта Азияның көршілес аудандарының [[Шаш]]тың, [[Хорезм]]нің — отырықшы қоныстары мен корымдарынан табылған материалдардан белгілі. Қаңлылардің мекендеген негізгі аймағы Сырдария өзенінің орта бойы еді. мәдениеттің қауыншы нүсқасының көптеген ескерткіштері нақ осы жерде шоғырланған. Сырдарияның орта ағысы өңірін мекендеген қаңлы тайпаларының мәдениеті мен тұрмысын [[Ақтөзенбе-2]] және [[Ақтепе]] ([[Ташкент]] маңы) қоныстарын қазған кезде табылған заттар неғұрлым толык бейнелейді. Ақтөзенбе—2 қонысы айнала қалың, биік дуалмен қоршалған, шамамен 4 гектар жерді алып жатқан ірі елді мекен болғандығы анықталды. Бұл қорғанның ішіндегі қала тұрғындарының тұрғын үйлерінен басқа сарай бітімдес үлкен үйде қаланың басқарушы-әкімінің резиденциясы орналасты. Тұрғын жайларға жарық терезеден түскен және ашық жерошақтармен, камин тәріздес пештермен жылытылған. Бұл қоныстарды мекендегендер көлдетіп суару егіншілігімен және мал шаруашылығымен айналысқан. Шаруашылыққа және тұрмыста құмыра, саптаяқ, құмған тәріздес ыдыстар, таба, қыш кеспек, аяқ, кесе сияқты әр түрлі қыш ыдыстарды пайдаланған (қаласы 5-қосыміиа). Тас қол диірмендерді дәнді ұн қылып үгу үшін пайдаланған. Ұршықтар ұршықбастарының, тоқыма ісінде пайдаланылған тас жүкшелердің көп болуы жіп иіру, мата тоқу өнерінің жақсы дамығандығын көрсетеді. Қолөнердің темір еңбек құралдарын (пышақ), қару (қанжар, жебе үштары), сүйек оятын құралдар жасау сияқты баска түрлері де дамыған. Зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар, қола сақшалар, түрлі-түсті тастардан қол салынған бедерлі алтын кдп-тырмалар, түрліше моншақтар жасалған. Сырдарияның төменгі ағысын қаңлы дәуірінде [[Жетіасар]] мәдениетінің көптеген ескерткіштерін қалдырған тайпалар мекендеген. Ең ірі ескерткіштердің бірі — [[Алтынасар]] қала жұрты; қалың әрі биік сокла дуалмен коршалған бұл кала 17 гектарға жуық жерді алып жаткан. Қаланың тұрғын үйлері орама тәріздес орналасқан, қатарластыра салынған енсіз үйлер болды. Кісі тұратын бөлмелердің еденінің үстіне қалқа төсектер жасалды, олар қабырғаны ойып жасалған камин үлгісіндегі пешпен және ашық жерошақтармен жылытылды. Тамақ та сонда пісірілді. Үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен қаланып, балшықпен сыланған; залдардың бірінде ақ қабырғаға қызыл бояумен оюлар, гүл суреттері тізбектеліп салынған. Қаңлы тайпалары мекендеген аудандардың бәрінде де қоныстар қасында қорым орналасты. Бейіт құрылысы жер үстіне үйілген обалар, жерден қазылған қабірлер болып келеді. Өлген адамдар жай шүңқырларға, лақытталған үңгір қабірлерге жерленген. Қабірге ас құйылған ағаш, қыш ыдыстар қоятын болған. Ерлерді қаруларымен — [[қанжар]], [[семсер]], [[садақ]], [[жебе]]лерімен көмген. Әйел молаларынан көбінесе әсемдік заттары — сырға, сақина, білезік, моншақ алқалар шығады. Қаңлылардың материалдык мәдениеті — бұл көбінесе отырықшы, егін салатын тайпалардың мәдениеті. Ӏрі-ірі кірпіш құрылыстар, архитектурасы күрделі сарай үй қабырғаларындағы әдемі мәнерлі оюлар ежелгі Қаңлыде мәдениеттің даму деңгейінің биік болғандығын көрсетеді. Бұл жерлер құдіретті Түрік қағанаты құрамына VI ғасырда енгендігі жазба дерек көздерінде айтылады.

===Батыс түрік қағанаты===
[[Сурет:ImagesWar.jpg|400px|left|thumb|Батыс түрік қағанатындағы соғыс көрінісі]]
[[Түрік қағанаты]] ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық бұл мемлекет аумағы [[Алтай-Сібір]] жерінен бастап, Әмудария мен Еділ өзеннің темал ағысына дейінті аралықты қамтыған. Саяси ахуалдарға байланысты шекара өзгеріп тұрғанымен, негізгі аумағы ежелгі Үйсін жері, [[Жетісу өңірі]] болған. Халқы &quot;12 оқ елі&quot; (он оқ бүдүн), &quot;5 арыс дулу&quot; (5 тайпалы нушеби) деп те аталған. Қағанаттың құрамына өр кезенде [[қарлұқтар]], Енисей қырғыздары, [[шығылдар]] (шігілдер), [[чомулдар]] (шөмекейлер), [[тухеилер]], т.б. енді. [[Ұлы Жібек жолы]]ның мемлекет аумағын басып өтуі мұнда қалалық мәдениеттің өркендеуіне ыкпал жасады. Теңгелер түркі қағандары атынан соғылғанымен, олардағы сөздер соғды тілінде жазылды. Мемлекет [[Шегу қаған]] (610—18) мен [[Тон жабғу]] (618—30) қағандар түсында күшейіп, шекарасы нығая түскен. [[Түн]] жабғу қаған мемлекетгің батыстағы шекарасьш кеңейту саясатын жалғастырады. Түркістан маңындағы [[Мыңбұлақ]] деген жерді жазғы қонысына айналдырады. Жаңа жорықтар қағанат аумағын Әмударияның жоғары ағысы мен [[Гиндукуш]]қа дейін жылжытуға мүмкіндік берген. 625 жылы Парсы еліне қарсы [[Византия]]мен келісімшартқа отырған. Түн жабғу император [[Ираклий]]дің Кавказға жасаған жорығына (628—29) қатысып, жаулап алған жерлерден [[Тбилиси]] сияқты қалаларды оз үлесіне алады. Түн жабғудың әскери жетістіктеріне риза болған Ираклий Тбилиси қаласы түбінде оған оз тәжін кигізіп, қызы Евдокияны тұрмысқа беретінін мәлімдеген. 630 жылы түріктер [[Армения]]ға басып кірген. Бірақ қағанаттағы ішкі қайшылықтарға байланысты Кавказда көп тұрақтай алмай, кері қайтып кеткен. Нәтижесінде 630—34 жылы қағандық Орта Азиядағы, Сырдария аймағындағы иеліктерінен айырылды. Тайпааралық соғыстар 17 жылға (640-57) созылды, бұл қытай әскерлерінің баса көктеп кіруіне қолайлы жағдай туғызды. 656 жылы мемлекет Таң империясының ықпалына түсті. Бұдан кейінгі жерде Таң империясы елді әкімшілік аймақтарта бөліп, бұрынғы түрік қағандарының қытайланған ұрпақтарынан басқақтарды — &quot;қуыршақ қағандарды&quot; тағайындап отырды. 704 жылы Батыс түрік қағанатының орнына [[Түркеш қағанаты]] құрылды. Археологиялық қазба жұмыстары орта ғасырлық Қазақстан қалаларының копшілігінің іргесі қаланғандығын, қаңлы және үйсін заманында салынған қоныстардың қалаға біртіндеп айналғандығын дәлелдеп берді (қаласы 7-қосымша). Оңтүстік Қазақстандағы [[Бөріжар қорымы|Бөріжар]], т.б. қорымдардан алынған мәліметтер мұнда бірегей өркениет дамығандығын анық көрсетеді.

===Түркеш кағанаты===
[[Сурет:Тюркешский каганат.png|300px|right|thumb|Түркеш кағанаты картасы]]
Батыс түрік қағанатындағы өзара тартыстар нәтижесінде саяси билік Түркештер қолына өтеді. Олардың билеуші әулетінің атасы [[Үш-Елік]] қаған (699—706) болды. Ол Жетісудан [[Бөрішад]]ты куып шығып, Ташкенттен бастап, Түрфан мен Бесбалыққа дейінгі кеңбайтақ аймакта өз билігін орнатады. Қағанат ордасы Суяб қаласында орналасты. Үш-Елік елді әркайсысы 7 мың әскер шығара алатын 20 түтіктікке бөлді. 8 ғасыр бас кезінде арабтардың Орталык Азияға жорыктары басталады. Оларға Түркеш қағанаты табанды карсылық көрсетгі. Араб қолбасшысы [[Кутейба ибн Муслим]] 710-712 жылы [[Бухара]] мен [[Самарқан]]ды, 714 жылы Шаш (Ташкент) пен [[Фараб]]ты жаулап алды. Орталық Азиядағы арабтар шапқыншылығына Түркештердің [[Сақал қаған]] (706—711) мен [[Сұлу қаған]] (Сулык) сынды (715—738) қағандары күрес жүргізді. Сақал қаған түсында мемлекеттің сыртқы жағдайы аса қиын еді: оған батыста соғдылармен бірге арабтарға, оңтүстікте Тан әулетімен, ал шығыста Шығыс түрік қағанаты қауіп төндіріп тұрды. Сонымен қатар мемлекет билігі үшін кара Түркештер мен сары Түркештер өзара қырқысып отырды. Шығыс түріктер қағаны Қапаған 711 жылы Болошу орманы бойындағы (Жоңғария) соғыста Түркештерге күйрете соққы береді. Шығыс түрік әскері батысқа беттеп бара жатып, Сырдария бойына жетеді. Сол кездегі араб уәлиіне қарсы самаркандықгар және Орта Азия түріктерінің қағаны бас көтереді. Бірақ Кутейба дер мерзімінде келіп, араб гарнизонын талкавдаудан сақтап калады. 712—713 жылы түріктер мен соғдылардың, шаштықтар мен ферғаналықтардың бірлескен қолы арабтармен күреске шығады. Бұған жауап ретінде Кутейба Фергана мен Шашқа әскер аттандырады. [[Мәуереннаһр]] арабтар қол астына өтеді. Хорезмдік ғалым [[Әбу Райхан әл-Беруни]] (973—1048) &quot;Өткен буындардың ескерткіштері&quot; атты кітабында: &quot;Кутейба бин Муслим: әр түрлі тәсілмен бұрынғының бәрін таратты, жойды. Хорезмдіктердің жазу-сызуларын, кітаптарын, бумаларын өртеді, дін қызметкерлерін, аңыз- 21 әңгімелерін білетін адамдарын, ғалымдарын түгел құртты. Хорезмдіктердің исламға дейінгі тарихы түгел көрге көмілді, оны қазір ешкім білмейді&quot; - деп жазады. Сөйтіп, Мауераннахрда жаңа мәдениет, яғни ислам мәдениеті тарала бастады. Аталмыш өңірмен іргелес аймақтарға да бұл мәде¬ниет біртіндеп таралады. Түркештердің Орта Азия халықгарымен одағы арабтардың Мауераннахрдағы билігіне қандай қауіп төндіретінін жақсы түсінген Кутейба 714 жылы [[Исфиджаб]]қа жорық жасайды. Түркештер Сұлу қаған тұсында батыста арабтармен, шығыста қытайлықтармен күрес жүргізді. Сұлу қаған шығыстан келетін қатерді некелік катынастар арқы¬лы болдырмай тастады да, батыста белсенді әрекеттер жүргізді. 723 жылы [[Ферғана]] карлықтарымен және Шаш тұрғындарымен тізе қосып, Түркештер арабтарды ондырмай жеңеді. Жанқиярлықпен арабтарға қарсы күрескен Сұлу қағанды арабтар ерлігі мен батырлығын мойындап [[Әбу Музахим]] (сүзеген) деп атаған. Тек 732 жылы соңында ғана араб уәлиі Түркештерді талқандап, Бұхараға кіреді. 737 жылы Сұлу қаған арабтарға қарсы жорыкқа шығып, [[Тохарстан]]ға жетеді. Бірақ Жетісу жеріне Алтай мен Тарбағатайдан қарлүқтар келіп қоныстанады. Арабтар¬мен күресте әлсіреген Түркештер қарлұқ қаласы тарға лайықты қарсылық көрсете алмады. Осыны пайдаланған Қытай империясы Суябты басып алады, Шаштың билеушісін дарға асады. Оның баласы арабтардан көмек сұрайды. 751 жылы [[Тараз]] жанындағы [[Атлах]] қаласы түбінде арабтар мен қытайлықаласы тар соғысады. Шешуші сәтте қытайлардың ту сыртынан қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығады. Қытай оскерлері толық күйретіледі. Олар тіпті Шығыс Түркістаннан ары шегініп кетеді. Арабтар да мұнда тұрақгай алмай Шашқа ұзамай жеңіліп қалады. Суябта оны өз қолбасшыларының бірі өлтіреді. Осыдан кейін Түркештер арасында үкімет билігі үшін ұзақ күрес-тартыс басталады. 747 жылға дейін кетуге мәжбүр болды. Сөйтіп, бү- рынғы Батыс түрік каганаты аумағында төрт бірдей құдіретті мемлекет орнады. Хазар қағанатын қоспағанда, Төмал Еділ өңірі мен Солтүстік Кавказда, Казақстанда үш этникалық қаласы әлеуеттік бірлестік қалыптасады. Сырдарияның төменгі және орта ағысында, Арал теңізі өңірінде Оғыздар мемлекеті жайлады, ал Қазақстанның Солтүстік Шығыс және Орталық аймақтарында [[Қимақ мемлекеті]] үстемдік құрды, Жетісуда қарлұқтар қала берді. Бұл мемлекеттер Оңтүстік Қазақстан орта ғасырлық тарихында өзіндік ізін қалдырды. Ерте орта ғасырларда, негізінен, Отырар алқабы Түрік, Батыс түрік және Түркеш мемлекеттерінің қол астында болды. Мұны тұрмысты қаласы шаруашылық заттардан баска [[нумизматика]]лық материалдар да нақтылай түседі.

===Қарлұқ мемлекеті===
[[Сурет:Ocherk42.2.jpg|300px|left|thumb|Қарлұқтардың құрал-саймандары]]
Ұйғыр қағанатынан бөлініп кеткен қарлұқтар VIII ғасыр орта кезінен бастап Түркештер мұрасын иемденуге үмтылады. Олармен бақталас болған оғыздар Сырдария өңіріне ығысады. Орталығы Жетісу аумағы болған қарлұқ тайпаларының саяси бірлестігіне IX-X ғасырларда толып жатқан ру-тайпалық топтар кірді. Мысалы, араб географы [[эл-Маруази]] (XII ғасыр) қарлұқ кұрамында тоғыз тайпа болған дейді. Аталмыш конфедерацияға Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның түхеи, шігіл, әзкіш, Түркеш, халаджы, гарук, барысхан, теңізіб. тайпалары енді. Қол астындағы халықтар этникалық жағынан біртектес болмаған, олардың ішінде иран тілдес соғдылар, өзге келімсектер бартұғын. VIII-X ғасырларда қарлұқ тайпалары Жоңғар Алатауынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі аумақты қоныстанды. Олар Отырарға дейін еркін көшіп-қонып жүрді. Қарлұқтар батыста Мауераннахрдың араб жаулаушыларымен жан аямай күреседі. IX ғасыр бас кезінде арабтарға қарсы бағытталған әр түрлі қимыл-әрекеттерді белсене қолдайды. 810 жылы арабтар [[Құлан]] қаласына дейін жорық жасайды. 812 жылы олар Отырарға жортуылға шығып, қарлұқтар колын қирата жеңеді, қарлұқтардың жабғуы қимақ (кимек) еліне қашып кетеді. 840 жылы Самарқанд уәлиі дінсіз түріктерге қасиетті соғыс ашылды деп жар салады да, Исфиджабты басып алады. IX ғасыр соңы мен X ғасыр бас кезінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда [[ислам]] кеңінен тарала бастады. Оңтүстік Қазақстан халықтары бірте-бірте жаңа дінді қабылдай бастайды. Оңтүстік Қазақстан жерінің Қарлұқ кағанатына кіретін аз ғана бөлшегінде ғана араб өктемділігі орнады. Отырар, Исфиджаб, Тараз сияқты қалалар саяси күрестің барлық кезендерінде араб тарихшыларының жазуынша, арабтар үшін тынышсыз жерлер болып кала берді. Арабтардың жаулап алуы халифат қол астындағы аумақтардың әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өмірінде, ондағы этникалықикалық, тілдік процестерде белгілі із кдлдырды.

===Оғыз мемлекеті===
IX ғасыр бас кезінде оғыздардың көсемдері қарлұқтармен және кимектермен одақтасып, [[қаңғар]], [[печенег]] бірлестігін күйретеді, сойтіп Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал өңірі даласын басып алады. Оғыздар құрамы этникалықикалық жағынан күрделі болады. Бастапқыда оғыз тобының өзегі Жетісуда ұйымдасады, алайда батысқа қарай жылжу барысында Оңтүстік және Батыс Қазақстан жерінің көшпелі және жартылай отырықшы халқының есебінен едәуір дәрежеде толығады. Оғыздардың басты шаруашылығы интенсивті түрде мал өсіру болды. Жеке меншік, құл саудасы дамыды. Көшпелілермен қатар елде жартылай отырықшы және отырықшы жұрттың жинақты топтары күн көрген. X-XI ғасырлардағы авторлар калалар мен отырықшы қыстақаласы тар қатарында [[Жент]], [[Сауран]], [[Кaрнақ]], [[Сүткент]], Отырар, [[Сығанақ]], т.б. елді мекендер аталады

===Қыпшақтар===
[[Сурет:Кипчак.jpg|right|thumb|Қыпшақтар]]
IX ғасыр басында бұрынғы [[қимақтар]], [[қыпшақтар]] және [[куман]] тайпалары қоныстанған аумақта әскери-саяси 24 үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшті. IX ғасыр 2-ширегінде қыпшақтардың әскери-тайпалық шонжарлары Сырдарияның төменгі және орта аңғарынан, Арал өңірі мен Каспий төңірегі далаларынан оғыз жабғуларын ығыстыра бастады. Аймақтағы этникалық-саяси ахуалдың өзгеруіне сәйкес &quot;Оғыздар даласының&quot; Дешті Қыпшақ аты пайда болды. Қыпшақ хандығы көне түрік дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінді. Оң қанат қосыны [[Жайық]] бойында, [[Сарайшық]] қаласының орнында, сол қанат — қосынымен Сығанақ қаласында тұрған. Қыпшақ қоғамында негізгі байлық жылқы болған. Жазба дерек көздерінде кейбір ауқатты қыпшақтардың 10 мыңға дейін жылқысы болғандығы айтылады. IX ғасыр аяғы мен XII ғасыр бас кезінде Жент, [[Жаңакент]], Сырдарияның төменгі ағысындағы қалалар қыпшақтарға қараған. Осы қалалар үшін қыпшақтар Хорезм шахпен бірнеше рет соғысады. XII ғасырдың 2-жартысынан бастап Хорезм қыпшақ ақсүйектерімен жақындасу саясатын ұстанып, оларды әр түрлі қызметтерге тарта бастайды. Қыпшақ ақсүйектері ислам дінін қабылдады. Дегенмен XII ғасыр аяғына дейін қыпшақ тайпаларының едәуір бөлігі исламнан тыс қалды. Жент пен [[Фараб]] арасындағы кеңістік XII ғасыр біткенге дейін мәжуси қыпшақтар облысы деп есептелген. Хорезм шахтардың басты әскери күші қаңлы мен қыпшақтардан құралды. Қыпшақтардың едәуір бөлігінің Хорезмге бейімделуі үкімет үшін таласты өршітті. Хорезмшахтар қыпшақ көсемдері арасындағы алауыздықты қолдан ушықтырып отырды. Бүкіл мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған [[Хорезмшах Мұхаммед]] (1200—1220) билік еткен бұл мемлекет құрамына XIII ғасыр бас кезінде Сығанақ төңірегі де кірді.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>5ncsa872lq89ao44zyjaye9b4qpfg5b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618809</id>
      <parentid>3618808</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қыпшақтар */</comment>
      <origin>3618809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51266" sha1="jhca364ig0px53hjuxukj8mj3w0i68d" xml:space="preserve">[[Сурет:BC 700MiddleEastEn.gif|right|thumb|Отырар алқабының картасы]]
Отырар алқабын ежелгі [[адам]] баласы бұдан 1 миллион жылдай бұрын мекендеген. Муны аймақта және [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] сілемдерінде жүргізілген [[археология]]лық зерттеулер айғақтап отыр. Жалпы, адамның өмір сүру дәуіріне байланысты жер [[тарих]]ындағы төрттік (антропогендік) дәуір бұдан 2 миллионнан аса жыл бұрын басталған. Бүл кезде [[Қазақстан]]да ірі палеогеографиялық өзгерістер болып, тау түзілу үдерістері жүрген. Төрттік дәуірде [[климат]] талай рет өзгерді. [[Томал]] антропогеннің алғашқы кезеңдерінде климат біршама жылы болды.

==Тас дәуірі==
[[Сурет:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|right|thumb|Тас құралдары]]

[[Палеонтолог]] мамандардың зерттеулері ерте плейстоценде [[Отырар]] мен [[Түркістан]] шұраттарында [[мосбах жылқысы]], [[мерк мүйізтұмсығы]], [[алып түйе]], [[трогентериев]] немесе [[вюст піл]]іне [[туыстас піл]], [[плейстоцен есегі]], [[Шетензак бизоны]], [[арқар]], [[страус]], [[теңіз хайуанаттар]] мен [[ұсак кемірушілер]] тіршілік еткендігін көрсетіп берді. [[Тіказулы орман пілі]] [[өзен]]дер аралығындағы [[орман]]дар мен қалың бұталар арасын, [[бизон]], [[эласмoтерия]], [[жалпақ маңдайлы бұлан]], [[марал]], бұғы өзендердің тоғайлы түбектері мен шөбі биік жазықтықтарды, алып түйелер шөлді жерлерді, жылқылар далалы аймақтарды мекендеді. Бұлар ежелгі адамның негізгі [[аңшылық]] нысаны еді. Түркістан маңындағы [[Қошқорған]], [[Шоқтас ескерткіштері]]нен тас құралдарымен қатар осы кезде тіршілік еткен түз аңдарының сүйектері де аршып алынған. Бүл ескерткіштер әзірге Оңтүстік Қазақстандағы ең көне дәуірлерді қамтитын археологиялық нысандар болып табылады. Ескерткіштердің ерекшелігі сол, олар [[травертиндік сақина]] құрған су көздерінде орналасқан және тас құралдары — жергілікті &quot;микроиндустрия&quot; кешенін құрайды. Травертинді ескерткіштер [[Еуразия]]да өте аз. Олардың абсолют мерзімі біздің заманымыздан бұрынғы 1 миллион жылдардан біздің заманымыздан бұрынғы 200 мың жылдықтар аралығында. Қошқорған фауналық кешені мен тас артефактілерінің ең ерте кезеңі 500-750 жылдарды қамтиды. Тас құралдары [[өзектас]], [[өзектас пішінді бұйымдар]], [[леваллуа жарықшақтары]], [[үшкіртастар]], [[малта тас сынықтары]], тас тіліктері мен жаңқалары, [[қырғыш]], теңізібойы заттардан тұрады. Мұндай еңбек құралдарын ежелгі адамдар аңшылықта, күнделікті тұрмыста пайдаланған.

===Палеолит===
[[Ашель мустье]] және кейінгі [[палеолит]] дәуірлеріндегі ескерткіштер Қазақстанның Оңтүстік аудандарынан көптеп табылған. Мысалы, [[Шәуілдір]]ден батысқа қарай 10 км жердегі [[Ақсу—Арыс тұрағы]]нан [[тас жаңқа]], [[қол шапқы]], [[өзектас]], теңізі бойынан бұйымдар жинастырылған. Сондай-ақ, [[Арыс]], [[Шаян]], [[Арыстанды]] теңіздері бойынан өзендер бойынан палеолит дәуіріне жататын ескерткіштер ашылған. Көбінде леваллуа техникасы ұзақ жылдар бойы сақталып келген. Әсіресе назар аударуға лайық бірегей ескерткіштердің бірі — [[Уәлиханов турағы]]. Ол 6 мәдени қабаттан тұрады. Қазба барысында бірнеше мың тас құралдарынан басқа жануарлар сүйектері, [[ошақ]] орындары ашылған. Бүл кезде тас құралдарын жасаудың палеолиттік дәстүрі өз жалғастығын тапты және шаруашылық қаракетке байланысты жаңа құралдар (трапеция және сегмент пішінді, теңізіб.) пайдаланылды. Адам бұрынғысынша жануарларды аулады және әр түрлі өсімдік тағамдарын ([[жабайы жаңғақ]], [[жидек]], [[жабайы сәбіз]]) және кейбір өсімдіктердің түйнектерін теруді кәсіп етті. Палеолит заманындағы фаунаның жойылуы адамдарды жаңа кәсіптерді меңгеруге мәжбүрлейді. 

===Мезолит===
[[Мезолит]] дәуірінің ескерткіштері Қазақстанда аз зерттелген. Соған қарамастан Отырар алқабынан бірнеше мезолиттік кешендер ашылып отыр. Олар [[Шілік ауылдық округі|Шілік ауылдық әкімшілігі]]не қарасты жерлерден анықталған. Қысып түзету техникасының жетілдірілуі жаңа технологиялық әдістерді (тегістеу, бүрғылау, аралау) игеруге алып келді. Мұндай өзгерістер [[Отырар оазисі]] мен оған іргелес аймақтардағы [[Дермене]], [[Жаңа шілік 1,2,3 тұрақтары]], Тасқотан, Қараүңгір ескерткіштер материалдарынан да байқалады. Әсіресе [[Қараүңгір (тұрақ)|Қараүңгір]] неолиттік тұрағынан осы дәуірге қатысты ең көп және көрнекті материал алынған. Тас пен сүйектен жасалған құралдардан басқа қыш ыдыстар сынықтары да көптеп табылған. Мұндай заттар табиғаттың дайын өнімдерін иемдену орнына өндіруші шаруашылық келгендігінен хабардар етеді. Сондай-ақ, бұл кезде [[кен кәсібі]] мен тоқымашылықтың, егіншіліктің бастамалары шықты. Сөйтіп, Оңтүстік Қазақстанда тас дәуірі үзіліссіз, үздіксіз дамыды.

===Неолит===
Біздің заманымыздан бұрынғы 5 мың жылдықтар шамасында басталған [[неолит дәуірі]]нде [[шаруашылық]]та зор өзгерістер болды. Еңбек құралдарын өндіру барған сайын мамандандырылды. Палеолиттік пышақ тәрізді тілікшелер және мезолиттік микролиттерден бастап кейінгі палеолиттің соңғы кезіне дейін мекендеген. Табылған дөңгелек өзектастар, тас жаңқалары, екі жағы өнделген шапқы құралдар, үшкіртастар, қырғыштар мен жонғыш қырғыштар, кескіштер шақпақ тас пен халцедоннан жасалған. Оңтүстік Қазақстанда палеолиттік тұрақтардың көп болуы, бұл жер ежелден адам баласы өмір сүруге қолайлы өңір болғандығын айғақтайды.

==Қола дәуірі==
[[Сурет:Prehistoric Times of Bohemia, Moravia and Slovakia - NM Prague 18.JPG|right|thumb|Қола ыдыс]]
[[Сурет:Bronze age weapons Romania.jpg|right|thumb|Қола дәуіріндегі құрал-саймандар]]
Отырар алқабындағы [[қола дәуірі]] мәдениеті әзірге толыққанды зерттеле қойған жоқаласы жалпы Қазақстанның баска аудандарымен салыстырғанда Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің ескерткіштері анағұрлым аз зерттелген. Ұзақ уақыттағы ізденістер нәтижесінде Қаратаудың солтүстік баурайындағы [[Таутары]], [[Төле би ауданы]]ндағы, Бүргіліктегі қорымдар материалдары ғана толымды сипатталып анықталған. Таутары қорымындағы қабір үстіндегі құрылыстар қырынан орнатылған тақтатастармен немесе жерге қазылмай-ақ қойылған тастармен белгіленген. Жерлеу орындарының дені — тік бұрышты, шаршы тәрізді, сопақша немесе шеңбер түріндегі қоршаулар мүрдені көбінесе өртеген. Кей ретте шұңқырларға жерлеп, бетін тақтатаспен жапқан. Мүрде жанына бірден беске дейін ою-өрнегі бар қыш ыдыстар қойған. Сондай-ақ, қабірлерден қола мен алтыннан жасалған ұсақ бұйымдар, әшекейлік заттар ([[моншақ]], [[сырға]], [[сақина]], [[салпыншақ]], [[қаптырма]] т.б.) да табылған. Алынған материалдар мұндағы мәдениетті [[Андронов мәдени-тарихи қауымдастығы]]на жақындатады. Сонымен қатар [[Шардара]] өңіріндегі [[Жамантоғай]]дағы оба үйіндісінің астындағы үш қабір кейінгі қола дәуіріне жатады. Mүрделердің жанынан [[қыш ыдыстар]], [[қола]] пышақ пен төрт кырлы [[біз]] табылған. Соңғы жылдары алынған мағлұматтар ғылым айналымға әлі толымды түрде түсе қоймауы өңірдегі қола дөуірі мәселелерін тиянақты шешуге мүмкіндік бермей отыр. Әзірге Оңтүстік Қазақстан қола дәуірінің кейбір қырлары толық зерттелмесе де, бүл өңірден сол замандағы жарқын ескерткіштердің табылуы, мұнда өзіндік мәдениет болғандығын айғақтайды.

==Ерте темір дәуірі==
===Сақтар===
[[Сурет:Mapofsaks.jpg|left|thumb|300px|Сақтар картасы]]
Антикалық жазба дерек көздері мен археологиялық мағлұматтар Отырар алқабында біздің заманымыздан бұрынғы 1-мың жылдықта өмір сүрген тайпалар көрші елдермен өркениетті мәдени-экономикалық байланыстар орнатқандығын нақты көрсетіп берді. Көне [[парсы]], [[элам]] және [[аккад]] тілдерінде құрастырылған [[Дарий]] мен [[Ксеркс]] патшаларының жазбалары, көне ирандықтардың [[зороастриялық дін]] кітаптарының жинағы — [[Авестo]], әсіресе грек және латын тілдеріндегі ежелгі грек-рим авторларының ([[Геродот]], [[Гекатей Милетский]], [[Арриан]], [[Диодор]], [[Плиний]], [[Страбон]], т.б.) шығармалары байырғы халықтардың тарихын түзуде маңызды рөл атқарады. Бірақ басты дерек көздерін археологиялық мағлұматтар береді. [[Сырдария]] алабындағы сақта ескерткіштерінің бірі [[Шірікрабад]] саналады. Сондай-ақ 1877 жылы &quot;Әмудария көмбесі&quot; көне өнер туындылары аталған өзен бойынан табылды. Ол 180-нен астам алтын мен күмістен жасалған бұйымдар мен 1000-нан астам теңгелерден тұрады. Заттар көне грек, иран, сақ мәнеріндегі ою-өрнектермен салынған. Археологиялық қазба жұмыстары [[Әмудария көмбесі]]ндегі заттар Отырар алқабындағы көне тайпалардың мәдениетімен тығыз байланыста дамығандығын аңғартады. Көне жазбаларға қарағанда [[Ахемен]] әулетінің патшалары сақтардың әр түрлі тайпаларымен жауласып, бірде жеңіп, бірде жеңіліп Әмудария көмбесі отырған. Сақтар парсы әскерінің құрамында грек-парсы соғыстарына қатысты. [[Александр Македонский]] (қаласы Ескендір Зұлқарнайын), [[селевкилер]] әулеті де сақтарға қарсы соғысты. Дегенмен, парсы және грек дереккөздеріндегі тайпаларды Орталық Азияның осы заманғы картасына орналастыру туралы мәселе өлі түбегейлі шешілген жоқаласы бұған қатысты ғалымдар арасында түрлі болжамдар бар. Ғалымдардың көпшілігі біздің заманымыздан бұрынғы 7—4 ғасырлардағы Қазақстан аумағына тайпалар мен тайпалық топтарды былайша орналастырады: оңтүстікте [[тиграхауда]] сақтары тұрған, бүл әр грек дереккөздерінде [[массагет]]тер деп
аталды, сондай-ақ мұнда [[дахтар]] (дайлар) тұрды, ал батыста — [[савроматтар]] (ежелгі аорстар), Орталық аудандарында — [[исседондар]], солтүстік-шығыста — [[аримаспылар]] мекендеген. Бұлардын барлығы тілі жағынан туысқан және мәдениеті жағынан жақын сақ және сармат тайпаларының этникалықаласымәдени бірлігіне кірген. Оңтүстік Қазақстанды мекен еткен сақтарда отырықшылық мал шаруашылығы басым болды. Олар Сырдария, [[Шу]], [[Талас]], [[Арыс]] өзендері бойында, Қаратау жотасының баурайларында кеңінен тарады. Сондай-ақ суармалы егіншілік те дамыған. Сақ обаларынан шыққан мал сүйектері олардың осы заманғы қазақтың құйрықты және ұяң жүнді, өсімтал тұқымдарына жақын қой өсіргендігін көрсетіп берді. Жылқының екі түрін өсірді. Оның жабы (берк) түқымдасы қазақ жылқысына ұқсас еді. Сақ заманында қола дәуірінде кең тарай бастаған Қаратау жотасы мен Шу-Ӏле тауларындағы (Арпаөзен, Қойбағар, т.б.) жартастағы суреттер де айғақтайды (қаласы Қаратау шимайлы тастары). Сақтар заманынан бізге жеткен сақ &quot;пирамидалары&quot; немесе &quot;патша&quot; обалары байырғы сақтар мәдениеті жайлы мол мәлімет береді. Қараспан маңындағы Қарауылтөбедегі топырақ үйіндісінен тұрғызылған обаның диамал 110-120 метрді құрайды. Биіктігі 16 метрдей. Мұндай ірі обалардың салынуы Оңтүстік Қазақстан жері сақтардың басты орталытарьшың бірі болғандығын аңғартады.

===Қаңлылар===
[[Сурет:Ancient Taraz Kazakhstan.jpg|300px|left|thumb|Қазіргі Тараз аймағы]]
[[Сурет:4156424-cave-painting-with-animals-and-hunters.jpg|right|thumb|Жартастағы суреттер]]
[[Сурет:Otrar-rev.jpg|170px|right|thumb|Отырар тиыны]]
Негізгі орталығы Сырдарияның орта ағысы болған, Қазақстанның Оңтүстік өңірін мекен еткен қаңлы жұрты туралы көне қытай жазба ескерткіштерінде жиі кездеседі (қаласы Қаңлы мемлекеті). Жаңа заман шегіндегі мәліметтерде бұл князьдікте 600 мың адам тұрып, соғысқа 120 мың жауынгер шығара алатындығы айтылады. Астанасы [[Битянь]] қаласы болған. Шежірешілер Қаңлының &quot;Ұлы билеушісінің&quot; вассалдары ретінде бес &quot;кіші иелікті&quot; (сусе, фуму, юень, ги, юегянь) атайды. &quot;[[Қаңлы]]&quot; деген термин 8 ғасырдың бас кезіндегі көне түркі руналық жазбаларында [[Канпо-Тарбан]] немесе Канпо-Тарбанд түрінде ұшырасады. Ол Авеста мен [[Махабхарат]]та айтылатын ежелгі Кангха болуы ықтимал; бұл жазба ескерткіштерде сақтармен және тохарлармен қатар &quot;анкилер&quot; де айтылады. Егер Қазақстан аумағының оңтүстік шығыс жағын мекендеген [[үйсіндер]] мен [[ғұндар]]дың шаруашылығында мал өсіру басым болса, Сырдария бойын мекендеген қаңлылардің шаруашылық кәсіптерінің негізгі бағыты отырықшы мал шаруашылығымен қатар жүргізілген телімді және көлдетіп суару егіншілігі болды. Қаңлылардің қоныстарынан ондаган тұрғын үй мен қора-қопсылар аршылған. Қамал дуалдарымен және су толтырылған орлармен қоршалган бұл қоныстар өзеннің немесе оның салаларының жағасына орналасты. Олардың бәрінде ұзақ уақыт отырықшылық тіршілік болғанын көрсететін қалың мәдени қабаттар бар. Қалалардағы негізгі құрылыстар шикі кірпіштен, кейде пахса блоктарымен аралас салынган еңселі үйлер еді. Қаңлылар дәнді дақылдар еккен және бақша өсірумен де айналысқан. Қоныстарда тұрғын үйлерде болсын, қора-қопсыларда болсын дән, астық сақтайтын [[ұра]], еденді сылайтын балшыққа, шикі кірпішке қосылған сабан, толыи жатқан [[дәнүккіштер]], [[астық]], бақша дақылдарын сақтайтын қыш кеспектер табылды. Олар жерді тас кетпендермен өндеген, сүйектен жасалган егіншілік құралдарды да пайдаланған. Қаңлылар жалғыз егіншілікпен ғана емес, сонымен қатар мал шаруашылығымен де шұғылданды. Көптеп [[сиыр]], [[қой]], [[жылқы]] және [[ешкі]] өсірді. Қаңлылардің қарауындағы аумақтың әр түрлі аудандарында мал шаруашылығының үлес салмағы әр түрлі болған, жеті асарлықтарда мал шаруашылығы басым болды. Аң аулау мен балық аулаудың қосалқы маңызы болды. [[Елік]], [[таутеке]], [[арқар]], [[киік]] ауланды. Қоныстар мен қорымдарды қазған кезде [[балық]] аулау құралдары - [[шанышқы]]лар, [[сүңгі]]лер, [[қармақ]]тар, [[жүкше]]лер шықты. Қаңлы қоғамында әр түрлі  кәсіптер, [[қолөнер]], [[сауда]] және ақша айналысы дамыды. Қаңлы тайпалары [[Орта Азия]] мемлекетгерімен, [[Кавказ]] өңірімен, [[Рим]]мен, Қытаймен айырбас қатынастарын жүргізген. Муны басқа елдерден келген заттардың табылуы, маржаннан, лазуриттен, садақтан, ақықтан, халцедоннан жа¬салған моншақтар, альмандин мен інжуден ілмешігімен коса жасалған алтын сырғалар көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы ІІ-І ғасырларда қаңлылар өздерінің ақшасын соғуға әрекет жасайды, хорезмдіктердің &quot;аты беймәлім патшасының&quot; мәнеттерін кеңінен пайдаланады. Қаңлылардың материалдық мәдениеті шартты түрде. Бұл мәдениеттер көбінесе Оңтүстік Қазақстанның және Орта Азияның көршілес аудандарының [[Шаш]]тың, [[Хорезм]]нің — отырықшы қоныстары мен корымдарынан табылған материалдардан белгілі. Қаңлылардің мекендеген негізгі аймағы Сырдария өзенінің орта бойы еді. мәдениеттің қауыншы нүсқасының көптеген ескерткіштері нақ осы жерде шоғырланған. Сырдарияның орта ағысы өңірін мекендеген қаңлы тайпаларының мәдениеті мен тұрмысын [[Ақтөзенбе-2]] және [[Ақтепе]] ([[Ташкент]] маңы) қоныстарын қазған кезде табылған заттар неғұрлым толык бейнелейді. Ақтөзенбе—2 қонысы айнала қалың, биік дуалмен қоршалған, шамамен 4 гектар жерді алып жатқан ірі елді мекен болғандығы анықталды. Бұл қорғанның ішіндегі қала тұрғындарының тұрғын үйлерінен басқа сарай бітімдес үлкен үйде қаланың басқарушы-әкімінің резиденциясы орналасты. Тұрғын жайларға жарық терезеден түскен және ашық жерошақтармен, камин тәріздес пештермен жылытылған. Бұл қоныстарды мекендегендер көлдетіп суару егіншілігімен және мал шаруашылығымен айналысқан. Шаруашылыққа және тұрмыста құмыра, саптаяқ, құмған тәріздес ыдыстар, таба, қыш кеспек, аяқ, кесе сияқты әр түрлі қыш ыдыстарды пайдаланған (қаласы 5-қосыміиа). Тас қол диірмендерді дәнді ұн қылып үгу үшін пайдаланған. Ұршықтар ұршықбастарының, тоқыма ісінде пайдаланылған тас жүкшелердің көп болуы жіп иіру, мата тоқу өнерінің жақсы дамығандығын көрсетеді. Қолөнердің темір еңбек құралдарын (пышақ), қару (қанжар, жебе үштары), сүйек оятын құралдар жасау сияқты баска түрлері де дамыған. Зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар, қола сақшалар, түрлі-түсті тастардан қол салынған бедерлі алтын кдп-тырмалар, түрліше моншақтар жасалған. Сырдарияның төменгі ағысын қаңлы дәуірінде [[Жетіасар]] мәдениетінің көптеген ескерткіштерін қалдырған тайпалар мекендеген. Ең ірі ескерткіштердің бірі — [[Алтынасар]] қала жұрты; қалың әрі биік сокла дуалмен коршалған бұл кала 17 гектарға жуық жерді алып жаткан. Қаланың тұрғын үйлері орама тәріздес орналасқан, қатарластыра салынған енсіз үйлер болды. Кісі тұратын бөлмелердің еденінің үстіне қалқа төсектер жасалды, олар қабырғаны ойып жасалған камин үлгісіндегі пешпен және ашық жерошақтармен жылытылды. Тамақ та сонда пісірілді. Үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен қаланып, балшықпен сыланған; залдардың бірінде ақ қабырғаға қызыл бояумен оюлар, гүл суреттері тізбектеліп салынған. Қаңлы тайпалары мекендеген аудандардың бәрінде де қоныстар қасында қорым орналасты. Бейіт құрылысы жер үстіне үйілген обалар, жерден қазылған қабірлер болып келеді. Өлген адамдар жай шүңқырларға, лақытталған үңгір қабірлерге жерленген. Қабірге ас құйылған ағаш, қыш ыдыстар қоятын болған. Ерлерді қаруларымен — [[қанжар]], [[семсер]], [[садақ]], [[жебе]]лерімен көмген. Әйел молаларынан көбінесе әсемдік заттары — сырға, сақина, білезік, моншақ алқалар шығады. Қаңлылардың материалдык мәдениеті — бұл көбінесе отырықшы, егін салатын тайпалардың мәдениеті. Ӏрі-ірі кірпіш құрылыстар, архитектурасы күрделі сарай үй қабырғаларындағы әдемі мәнерлі оюлар ежелгі Қаңлыде мәдениеттің даму деңгейінің биік болғандығын көрсетеді. Бұл жерлер құдіретті Түрік қағанаты құрамына VI ғасырда енгендігі жазба дерек көздерінде айтылады.

===Батыс түрік қағанаты===
[[Сурет:ImagesWar.jpg|400px|left|thumb|Батыс түрік қағанатындағы соғыс көрінісі]]
[[Түрік қағанаты]] ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық бұл мемлекет аумағы [[Алтай-Сібір]] жерінен бастап, Әмудария мен Еділ өзеннің темал ағысына дейінті аралықты қамтыған. Саяси ахуалдарға байланысты шекара өзгеріп тұрғанымен, негізгі аумағы ежелгі Үйсін жері, [[Жетісу өңірі]] болған. Халқы &quot;12 оқ елі&quot; (он оқ бүдүн), &quot;5 арыс дулу&quot; (5 тайпалы нушеби) деп те аталған. Қағанаттың құрамына өр кезенде [[қарлұқтар]], Енисей қырғыздары, [[шығылдар]] (шігілдер), [[чомулдар]] (шөмекейлер), [[тухеилер]], т.б. енді. [[Ұлы Жібек жолы]]ның мемлекет аумағын басып өтуі мұнда қалалық мәдениеттің өркендеуіне ыкпал жасады. Теңгелер түркі қағандары атынан соғылғанымен, олардағы сөздер соғды тілінде жазылды. Мемлекет [[Шегу қаған]] (610—18) мен [[Тон жабғу]] (618—30) қағандар түсында күшейіп, шекарасы нығая түскен. [[Түн]] жабғу қаған мемлекетгің батыстағы шекарасьш кеңейту саясатын жалғастырады. Түркістан маңындағы [[Мыңбұлақ]] деген жерді жазғы қонысына айналдырады. Жаңа жорықтар қағанат аумағын Әмударияның жоғары ағысы мен [[Гиндукуш]]қа дейін жылжытуға мүмкіндік берген. 625 жылы Парсы еліне қарсы [[Византия]]мен келісімшартқа отырған. Түн жабғу император [[Ираклий]]дің Кавказға жасаған жорығына (628—29) қатысып, жаулап алған жерлерден [[Тбилиси]] сияқты қалаларды оз үлесіне алады. Түн жабғудың әскери жетістіктеріне риза болған Ираклий Тбилиси қаласы түбінде оған оз тәжін кигізіп, қызы Евдокияны тұрмысқа беретінін мәлімдеген. 630 жылы түріктер [[Армения]]ға басып кірген. Бірақ қағанаттағы ішкі қайшылықтарға байланысты Кавказда көп тұрақтай алмай, кері қайтып кеткен. Нәтижесінде 630—34 жылы қағандық Орта Азиядағы, Сырдария аймағындағы иеліктерінен айырылды. Тайпааралық соғыстар 17 жылға (640-57) созылды, бұл қытай әскерлерінің баса көктеп кіруіне қолайлы жағдай туғызды. 656 жылы мемлекет Таң империясының ықпалына түсті. Бұдан кейінгі жерде Таң империясы елді әкімшілік аймақтарта бөліп, бұрынғы түрік қағандарының қытайланған ұрпақтарынан басқақтарды — &quot;қуыршақ қағандарды&quot; тағайындап отырды. 704 жылы Батыс түрік қағанатының орнына [[Түркеш қағанаты]] құрылды. Археологиялық қазба жұмыстары орта ғасырлық Қазақстан қалаларының копшілігінің іргесі қаланғандығын, қаңлы және үйсін заманында салынған қоныстардың қалаға біртіндеп айналғандығын дәлелдеп берді (қаласы 7-қосымша). Оңтүстік Қазақстандағы [[Бөріжар қорымы|Бөріжар]], т.б. қорымдардан алынған мәліметтер мұнда бірегей өркениет дамығандығын анық көрсетеді.

===Түркеш кағанаты===
[[Сурет:Тюркешский каганат.png|300px|right|thumb|Түркеш кағанаты картасы]]
Батыс түрік қағанатындағы өзара тартыстар нәтижесінде саяси билік Түркештер қолына өтеді. Олардың билеуші әулетінің атасы [[Үш-Елік]] қаған (699—706) болды. Ол Жетісудан [[Бөрішад]]ты куып шығып, Ташкенттен бастап, Түрфан мен Бесбалыққа дейінгі кеңбайтақ аймакта өз билігін орнатады. Қағанат ордасы Суяб қаласында орналасты. Үш-Елік елді әркайсысы 7 мың әскер шығара алатын 20 түтіктікке бөлді. 8 ғасыр бас кезінде арабтардың Орталык Азияға жорыктары басталады. Оларға Түркеш қағанаты табанды карсылық көрсетгі. Араб қолбасшысы [[Кутейба ибн Муслим]] 710-712 жылы [[Бухара]] мен [[Самарқан]]ды, 714 жылы Шаш (Ташкент) пен [[Фараб]]ты жаулап алды. Орталық Азиядағы арабтар шапқыншылығына Түркештердің [[Сақал қаған]] (706—711) мен [[Сұлу қаған]] (Сулык) сынды (715—738) қағандары күрес жүргізді. Сақал қаған түсында мемлекеттің сыртқы жағдайы аса қиын еді: оған батыста соғдылармен бірге арабтарға, оңтүстікте Тан әулетімен, ал шығыста Шығыс түрік қағанаты қауіп төндіріп тұрды. Сонымен қатар мемлекет билігі үшін кара Түркештер мен сары Түркештер өзара қырқысып отырды. Шығыс түріктер қағаны Қапаған 711 жылы Болошу орманы бойындағы (Жоңғария) соғыста Түркештерге күйрете соққы береді. Шығыс түрік әскері батысқа беттеп бара жатып, Сырдария бойына жетеді. Сол кездегі араб уәлиіне қарсы самаркандықгар және Орта Азия түріктерінің қағаны бас көтереді. Бірақ Кутейба дер мерзімінде келіп, араб гарнизонын талкавдаудан сақтап калады. 712—713 жылы түріктер мен соғдылардың, шаштықтар мен ферғаналықтардың бірлескен қолы арабтармен күреске шығады. Бұған жауап ретінде Кутейба Фергана мен Шашқа әскер аттандырады. [[Мәуереннаһр]] арабтар қол астына өтеді. Хорезмдік ғалым [[Әбу Райхан әл-Беруни]] (973—1048) &quot;Өткен буындардың ескерткіштері&quot; атты кітабында: &quot;Кутейба бин Муслим: әр түрлі тәсілмен бұрынғының бәрін таратты, жойды. Хорезмдіктердің жазу-сызуларын, кітаптарын, бумаларын өртеді, дін қызметкерлерін, аңыз- 21 әңгімелерін білетін адамдарын, ғалымдарын түгел құртты. Хорезмдіктердің исламға дейінгі тарихы түгел көрге көмілді, оны қазір ешкім білмейді&quot; - деп жазады. Сөйтіп, Мауераннахрда жаңа мәдениет, яғни ислам мәдениеті тарала бастады. Аталмыш өңірмен іргелес аймақтарға да бұл мәде¬ниет біртіндеп таралады. Түркештердің Орта Азия халықгарымен одағы арабтардың Мауераннахрдағы билігіне қандай қауіп төндіретінін жақсы түсінген Кутейба 714 жылы [[Исфиджаб]]қа жорық жасайды. Түркештер Сұлу қаған тұсында батыста арабтармен, шығыста қытайлықтармен күрес жүргізді. Сұлу қаған шығыстан келетін қатерді некелік катынастар арқы¬лы болдырмай тастады да, батыста белсенді әрекеттер жүргізді. 723 жылы [[Ферғана]] карлықтарымен және Шаш тұрғындарымен тізе қосып, Түркештер арабтарды ондырмай жеңеді. Жанқиярлықпен арабтарға қарсы күрескен Сұлу қағанды арабтар ерлігі мен батырлығын мойындап [[Әбу Музахим]] (сүзеген) деп атаған. Тек 732 жылы соңында ғана араб уәлиі Түркештерді талқандап, Бұхараға кіреді. 737 жылы Сұлу қаған арабтарға қарсы жорыкқа шығып, [[Тохарстан]]ға жетеді. Бірақ Жетісу жеріне Алтай мен Тарбағатайдан қарлүқтар келіп қоныстанады. Арабтар¬мен күресте әлсіреген Түркештер қарлұқ қаласы тарға лайықты қарсылық көрсете алмады. Осыны пайдаланған Қытай империясы Суябты басып алады, Шаштың билеушісін дарға асады. Оның баласы арабтардан көмек сұрайды. 751 жылы [[Тараз]] жанындағы [[Атлах]] қаласы түбінде арабтар мен қытайлықаласы тар соғысады. Шешуші сәтте қытайлардың ту сыртынан қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығады. Қытай оскерлері толық күйретіледі. Олар тіпті Шығыс Түркістаннан ары шегініп кетеді. Арабтар да мұнда тұрақгай алмай Шашқа ұзамай жеңіліп қалады. Суябта оны өз қолбасшыларының бірі өлтіреді. Осыдан кейін Түркештер арасында үкімет билігі үшін ұзақ күрес-тартыс басталады. 747 жылға дейін кетуге мәжбүр болды. Сөйтіп, бү- рынғы Батыс түрік каганаты аумағында төрт бірдей құдіретті мемлекет орнады. Хазар қағанатын қоспағанда, Төмал Еділ өңірі мен Солтүстік Кавказда, Казақстанда үш этникалық қаласы әлеуеттік бірлестік қалыптасады. Сырдарияның төменгі және орта ағысында, Арал теңізі өңірінде Оғыздар мемлекеті жайлады, ал Қазақстанның Солтүстік Шығыс және Орталық аймақтарында [[Қимақ мемлекеті]] үстемдік құрды, Жетісуда қарлұқтар қала берді. Бұл мемлекеттер Оңтүстік Қазақстан орта ғасырлық тарихында өзіндік ізін қалдырды. Ерте орта ғасырларда, негізінен, Отырар алқабы Түрік, Батыс түрік және Түркеш мемлекеттерінің қол астында болды. Мұны тұрмысты қаласы шаруашылық заттардан баска [[нумизматика]]лық материалдар да нақтылай түседі.

===Қарлұқ мемлекеті===
[[Сурет:Ocherk42.2.jpg|300px|left|thumb|Қарлұқтардың құрал-саймандары]]
Ұйғыр қағанатынан бөлініп кеткен қарлұқтар VIII ғасыр орта кезінен бастап Түркештер мұрасын иемденуге үмтылады. Олармен бақталас болған оғыздар Сырдария өңіріне ығысады. Орталығы Жетісу аумағы болған қарлұқ тайпаларының саяси бірлестігіне IX-X ғасырларда толып жатқан ру-тайпалық топтар кірді. Мысалы, араб географы [[эл-Маруази]] (XII ғасыр) қарлұқ кұрамында тоғыз тайпа болған дейді. Аталмыш конфедерацияға Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның түхеи, шігіл, әзкіш, Түркеш, халаджы, гарук, барысхан, теңізіб. тайпалары енді. Қол астындағы халықтар этникалық жағынан біртектес болмаған, олардың ішінде иран тілдес соғдылар, өзге келімсектер бартұғын. VIII-X ғасырларда қарлұқ тайпалары Жоңғар Алатауынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі аумақты қоныстанды. Олар Отырарға дейін еркін көшіп-қонып жүрді. Қарлұқтар батыста Мауераннахрдың араб жаулаушыларымен жан аямай күреседі. IX ғасыр бас кезінде арабтарға қарсы бағытталған әр түрлі қимыл-әрекеттерді белсене қолдайды. 810 жылы арабтар [[Құлан]] қаласына дейін жорық жасайды. 812 жылы олар Отырарға жортуылға шығып, қарлұқтар колын қирата жеңеді, қарлұқтардың жабғуы қимақ (кимек) еліне қашып кетеді. 840 жылы Самарқанд уәлиі дінсіз түріктерге қасиетті соғыс ашылды деп жар салады да, Исфиджабты басып алады. IX ғасыр соңы мен X ғасыр бас кезінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда [[ислам]] кеңінен тарала бастады. Оңтүстік Қазақстан халықтары бірте-бірте жаңа дінді қабылдай бастайды. Оңтүстік Қазақстан жерінің Қарлұқ кағанатына кіретін аз ғана бөлшегінде ғана араб өктемділігі орнады. Отырар, Исфиджаб, Тараз сияқты қалалар саяси күрестің барлық кезендерінде араб тарихшыларының жазуынша, арабтар үшін тынышсыз жерлер болып кала берді. Арабтардың жаулап алуы халифат қол астындағы аумақтардың әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өмірінде, ондағы этникалықикалық, тілдік процестерде белгілі із кдлдырды.

===Оғыз мемлекеті===
IX ғасыр бас кезінде оғыздардың көсемдері қарлұқтармен және кимектермен одақтасып, [[қаңғар]], [[печенег]] бірлестігін күйретеді, сойтіп Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал өңірі даласын басып алады. Оғыздар құрамы этникалықикалық жағынан күрделі болады. Бастапқыда оғыз тобының өзегі Жетісуда ұйымдасады, алайда батысқа қарай жылжу барысында Оңтүстік және Батыс Қазақстан жерінің көшпелі және жартылай отырықшы халқының есебінен едәуір дәрежеде толығады. Оғыздардың басты шаруашылығы интенсивті түрде мал өсіру болды. Жеке меншік, құл саудасы дамыды. Көшпелілермен қатар елде жартылай отырықшы және отырықшы жұрттың жинақты топтары күн көрген. X-XI ғасырлардағы авторлар калалар мен отырықшы қыстақаласы тар қатарында [[Жент]], [[Сауран]], [[Кaрнақ]], [[Сүткент]], Отырар, [[Сығанақ]], т.б. елді мекендер аталады

===Қыпшақтар===
[[Сурет:Кипчак.jpg|right|thumb|Қыпшақтар]]
IX ғасыр басында бұрынғы [[қимақтар]], [[қыпшақтар]] және [[куман]] тайпалары қоныстанған аумақта әскери-саяси 24 үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшті. IX ғасыр 2-ширегінде қыпшақтардың әскери-тайпалық шонжарлары Сырдарияның төменгі және орта аңғарынан, Арал өңірі мен Каспий төңірегі далаларынан оғыз жабғуларын ығыстыра бастады. Аймақтағы этникалық-саяси ахуалдың өзгеруіне сәйкес &quot;Оғыздар даласының&quot; Дешті Қыпшақ аты пайда болды. Қыпшақ хандығы көне түрік дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінді. Оң қанат қосыны [[Жайық]] бойында, [[Сарайшық]] қаласының орнында, сол қанат — қосынымен Сығанақ қаласында тұрған. Қыпшақ қоғамында негізгі байлық жылқы болған. Жазба дерек көздерінде кейбір ауқатты қыпшақтардың 10 мыңға дейін жылқысы болғандығы айтылады. IX ғасыр аяғы мен XII ғасыр бас кезінде Жент, [[Жанкент (көне қала орны)|Жанкент]], Сырдарияның төменгі ағысындағы қалалар қыпшақтарға қараған. Осы қалалар үшін қыпшақтар Хорезм шахпен бірнеше рет соғысады. XII ғасырдың 2-жартысынан бастап Хорезм қыпшақ ақсүйектерімен жақындасу саясатын ұстанып, оларды әр түрлі қызметтерге тарта бастайды. Қыпшақ ақсүйектері ислам дінін қабылдады. Дегенмен XII ғасыр аяғына дейін қыпшақ тайпаларының едәуір бөлігі исламнан тыс қалды. Жент пен [[Фараб]] арасындағы кеңістік XII ғасыр біткенге дейін мәжуси қыпшақтар облысы деп есептелген. Хорезм шахтардың басты әскери күші қаңлы мен қыпшақтардан құралды. Қыпшақтардың едәуір бөлігінің Хорезмге бейімделуі үкімет үшін таласты өршітті. Хорезмшахтар қыпшақ көсемдері арасындағы алауыздықты қолдан ушықтырып отырды. Бүкіл мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған [[Хорезмшах Мұхаммед]] (1200—1220) билік еткен бұл мемлекет құрамына XIII ғасыр бас кезінде Сығанақ төңірегі де кірді.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>jhca364ig0px53hjuxukj8mj3w0i68d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жүзбай Аманов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74464</id>
    <revision>
      <id>3618790</id>
      <parentid>2531575</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="600" sha1="gdcpjsdqn9eh47zf9w7kqlc8dqlwmsk" xml:space="preserve">'''Аманов Жүзбай''' ([[1888]], Адай у. – 1962, [[Форт-Шевченко]]) – домбырашы, Маңғыстаудағы күйшілік мектебінің негізін салушы. Аманов  Есірдің күйлерін («Ақжарма», «Күнтай», «Күйбасы», т.б.) шебер орындаушы әрі насихаттаушы.
&lt;ref&gt;«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}


{{Stub}}</text>
      <sha1>gdcpjsdqn9eh47zf9w7kqlc8dqlwmsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нағбду Қамарова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75160</id>
    <revision>
      <id>3618791</id>
      <parentid>2425228</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2215" sha1="i017jnnzj17b1yrryweq38eczc3k4de" xml:space="preserve">'''Нағбду  Қамарова'''(1972 жылы туған, [[Форт-Шевченко]]) – [[ғалым]], филологиялық ғылыми канд. (2001). Қазақ ұлттық университеттінің филологиялық факультетін (1995), аспирантурасын (2000) бітірген. 1995 жылдан АқтМУ-да [[оқытушы]], [[доцент]], ректордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары қызметінде. Отыздан астам ғылыми мақалалардың, «[[Қазақ өлеңдеріндегі психологизм]]» атты оқу құралының авторы. Шығармалары республикалық облысы баспасөз беттеріне жарияланып келеді.&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ тілі» энциклопедиясы, Алматы, 1998;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Атырау» энциклопедиясы, Алматы, 2000;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001; 
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ өнері» энциклопедиясы, Алматы, 2002; 
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Красная книга Казахстана», Алматы, 2006;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Маңғыстау өсімдіктерінің каталогы», Ақтау, 2006;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:1972 жылы туғандар]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>i017jnnzj17b1yrryweq38eczc3k4de</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қосай Қаниев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75254</id>
    <revision>
      <id>3618792</id>
      <parentid>3367732</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2056" sha1="aqm2y4yvollusmfphna9fhxt38p4u27" xml:space="preserve">'''Қосай Қаниев''' (1942 жылы туған, [[Форт-Шевченко]]) — [[дәрігер]]. «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1981). Ресей, Астрахан мемлекеттік медициналық институттын бітірген (1966). 1966–2003 жылы орталық аурухананың балалар дәрігері, бас дәрігері, жұқпалы аурулар бөлімшесінің дәрігері, 2003 жылдан жедел жәрдем бөлімшесінің меңгерушісі. ҚР Президентінің алғыс хатымен марапатталған (1997).&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақ тілі» энциклопедиясы, Алматы, 1998;
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Атырау» энциклопедиясы, Алматы, 2000;
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001; 
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақ өнері» энциклопедиясы, Алматы, 2002; 
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006;
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Красная книга Казахстана», Алматы, 2006;
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Маңғыстау өсімдіктерінің каталогы», Ақтау, 2006;
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:1942 жылы туғандар]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>aqm2y4yvollusmfphna9fhxt38p4u27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қаңға баба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75268</id>
    <revision>
      <id>3618793</id>
      <parentid>2094988</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2716" sha1="3mfd2m6sz25aynsm5o5c2r4ivy95csu" xml:space="preserve">'''Қаңға баба''' – ежелгі елді мекен. [[Форт-Шевченко]]ның шығыс жағынан 50 км жерде орналасқан. Бұл алғашында [[Жібек жолы]]ның қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатымен қамал бекініс түрінде салынған. Бұдан керуен сарай, мешіт орны, сақшылар тұрағы мен биік төбе басындағы қорғаныс қабырғасының жұрнақтары сақталған. Қаңға баба ежелгі қорым аты. Қорым орналасқан сай бойындағы көп мазарлар құлпытасының және өсіп тұрған тұт ағашының суретін кезінде Т.Г. Шевченко қағаз бетіне салып алған; құлпытас қазір Форт-Шевченко қаласындағы [[мұражай]] қорында сақтаулы. Сайдың төменгі жағында егіншілік пен бақшалық орындарының, суландыру жүйелерінің ізі сақталған. Қаңға өз уақытында Шевченко атындағы ұжымшардың, «Қызылөзен» кеңшарының ферма орталығы болған.&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ тілі» энциклопедиясы, Алматы, 1998;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Атырау» энциклопедиясы, Алматы, 2000;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001; 
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ өнері» энциклопедиясы, Алматы, 2002; 
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Красная книга Казахстана», Алматы, 2006;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Маңғыстау өсімдіктерінің каталогы», Ақтау, 2006;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:География]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>3mfd2m6sz25aynsm5o5c2r4ivy95csu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамшалы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76658</id>
    <revision>
      <id>3618788</id>
      <parentid>3539637</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2885" sha1="9azgc2xltwqs23xcha2achqxamf7zdi" xml:space="preserve">'''Тамшалы''', Тамшылы – [[Түпқараған ауданы]]нда орналасқан табиғи су көзі. [[Форт-Шевченко қаласы]]нан солтүстікке қарай 35 км-дей жерде. Тамшалы – кәдімгі [[киіз үй]]ге ұқсас дөңгелек кеуек үңгір. Айырмасы тек [[Шаңырақ|шаңырағы]], [[уық|уығының]] иінінен жоғарғы жағы жоқ. Кереге басы дерлік деңгейден кей жерінде тас қабырға шып-шып терлеп, кей жерлерінде себезгілеп, мұздай әрі мөлдір тамшы бүркіп тұрады. Үңгір табанында шағын көлшік пайда болған. Осыған орай Тамшалы аталып, ол ертеден төңірегіндегі елдің ауыз су көзіне айналған; ал көл арнасынан артылып аққан су бөгеліп, суармалы егіншілікке пайдаланылып келген. Тамшалының ерте заманнан елді мекен болғандығын сай бойында сыңсып өсіп тұрған тұт ағаштары айғақтайды. Соған қарағанда оған бағзы замандарда [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] бір тармағы келіп жатқан секілді. Қыр басында ерте дәуір ескерткіштері (молалар) сақталған. Тамшалы – мәдени демалыс аймағы. Сай аяғында 20 ғасырдың 50-жылдарының бас кезінде таратылған балықшы ұжымшары үйлерінің қирандысы сақталған.&lt;ref&gt;[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;&lt;/ref&gt;

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау тамшы (зат есім) + лы (бір нәрсенің бар екенін білдіретін жұрнақ) туынды сын есім жасайтын жұрнағының қосылуы арқылы жасалған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=&quot; Нұрлы әлем&quot;|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==

[[Санат:Түпқараған ауданы географиясы]]

&lt;references/&gt;

{{wikify}}


{{Stub}}</text>
      <sha1>9azgc2xltwqs23xcha2achqxamf7zdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орталық Қазақстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81533</id>
    <revision>
      <id>3618835</id>
      <parentid>3324860</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Орта ғасыр */</comment>
      <origin>3618835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29151" sha1="8qiw45wo8bnjxg32vxd22vd1ll0xxe1" xml:space="preserve">{{Қазақстан өңірі
 | Аумағы = 428
 | Құрамы = [[Қарағанды облысы]], [[Ұлытау облысы]]
 | Халқы = 1441,7
 | Тығыздығы = 3,6
 | Қала халқы = 86
 | Қазақстан үлесі = 11
}}
'''Орталық Қазақстан''' — [[Қазақстан Республикасы]]ның құрамындағы экономика-географиялық аймақ.

== Алғашқы қауымдық кезең ==
{{main|Алғашқы қауымдық кезеңдегі Орталық Қазақстан}}
'''Орталық Қазақстан''' өңірі өзінің табиғи географиялық жағдайы мен орналасуына байланысты ежелгі қазақ тарихында ерекше орын алады. [[Археология]]лық зерттеулердің нәтижесінде бұл аймақты ежелден алғашқы адамдардың мекендегені анықталған. Бұл уақыт тарихи дәуірлеу бойынша б.з.б. [[5 ғ.|5]]-[[3 ғ.|3 ғ]]-лар аралығы. Олар негізінен [[терімшілік]]пен, [[аңшылық]]пен, сонымен қатар балықшылықпен де қосымша айналысқан. 15-25 адамнан тұратын алғашқы адамдар қауымдық тобырларды құрады. [[Қазақстан]] аумағында өмір сүрген алғашқы адамдар питекантроптың замандастары еді. Олар отты пайдалануды, [[мамонт]] сүйегінен, мал терісінен карапайым үй салуды үйренді.

Обалысай I, [[Жаман Айбат]], [[Семізбұғы (тау, Қарағанды облысы)|Семізбұғы]] ежелгі елді мекендерінен тас құралдар: шапқышар, қырғыш, кескіш, тілгіштер, жебелердің ұштары, жұмыр тастар және т.б. табылған. Ағаштан және сүйектен жасалған еңбек құралдары сақталмаған. Алғашқы адамдар қоныстарының ішіндегі ең белгілісі Батпақ-8, 12, Мұзбел-1, Сарыарқа, Оғызтау-1, 2 тұрақтары.

== Орта ғасыр ==
{{main|Ортағасырдағы Орталық Қазақстан}}
Б.з. [[6 ғ.|6 ғасырында]] '''Орталық Қазақстан''' [[Түрік қағанаты]]ның кұрамына енді. [[603|603 жылы]] [[Түрік қағанаты]] екіге бөлініп, [[Батыс Түрік қағанаты]] [[Жетісу]] мен Орталық Қазақстан аумағын қамтиды. Тарихи деректер бойынша [[7 ғ.|7 ғ-дың]] екінші жартысында [[Батыс Түрік қағанаты|Батыс Түрік қағанатының]] ішіндегі ең күшті тайпалық одақ — [[қимақтар]] [[Ертіс]] өзенінен [[Сыр]], [[Шу (өзен)|Шу]] бойына дейінгі аралықты мекендейді. [[9 ғ.|9 ғ-да]] [[Қимақ қағанаты]] жеті тайпадан тұрды, оларға: [[қимақ]], ланиказ, аджлад, эймур, баяндур, [[Татарлар|татар]], [[қыпшақ]]тар жатады. Ал [[10 ғ.|10 ғ-да]] осы тайпалардан қыпшақтар алдыңғы қатарға шығып, [[Қыпшақ Хандығы|Қыпшақ хандығын]] кұрды. [[10 ғ.|10 ғ-дың]] аяғында қыпшақтар Сыр бойындағы [[оғыздар]]ды ығыстырды, Қазақстаннын түгелге жуық жеріне билігін жүргізіп, [[Қыпшақ даласы]] деп аталды. [[11 ғ.|11]]-[[12 ғ.|12 ғғ-да]] қыпшақтар екіге бөлінді, он қанаты [[Торғай]] даласын, [[Жем]], [[Жайық]], [[Еділ]] бойын жайласа, сол қанаты Орталық және Шығыс Қазақстанды мекендеді. Қыпшақ хандығының алғашқы орталығы [[Ертіс]] өзенінің орта ағысында болса, кейіннен Сыр бойындағы [[Сығанақ]] қаласына ауысты. Қыпшақ мемлекетін хан басқарды, олардан басқа билеушілер қатарына [[тархан]]дар, [[бек]]тер, [[басқақ]]тар жатады. Орталық Қазақстан шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жаз айларында [[Сарыарқа]]ның кең даласын жайласа, қыста тау шатқалдарына, ықтасын жерлерге оралып отырды. Орта ғасырда [[Сарыарқа]] аркылы [[Ұлы Жібек Жолы|Ұлы Жібек жолының]] бір тармағы өтті, ол [[Қарқаралы]], [[Ұлытау]], [[Жезқазған]]ды басып өтіп, батысқа беттейді. Осы өңірде мыс, темір рудасы балқытылып, олардан еңбек кұралдары, қару-жарақтар жасалған. Оған дәлел Қарқаралы маңындағы Кент, [[Суықбұлақ]] мекендері, Темірші, Кентөбе кен орындары, [[Жезқазған]]дағы Милықұдық қонысы мен осы өңірдегі мыс және темір өндірген ежелгі кен орындары. Қытай өзені [[Хуанхэ]]ден [[Дунай]]ға дейін созылған Ұлы Еуразия даласы адамзат тарихы бойында тек Батыс пен Шығыс арасындағы жалғаушы ғана емес, көптеген халықтардың ұлы бесігі болды.

== Табиғат жағдайы ==
[[Сурет:Naurzum nature reserve.JPG|350px|thumb|right|Наурызым қорығы]]
'''Ауданның құрамы:
*[[Қарағанды облысы]]
*Ауданы 428 мың км²
*Халқы 1339 мың адам
*Орташа тығыздығы: 3,1 адам/км²

Орталық Қазақстан - республикамыздағы су жетіспейтін аймақтардың бірі, теңіздерден қашық жатуымен бірге ірі өзендері де жоқтың қасы. Бірақ [[минерал]]ды ресурстарға бай аймақтың бірі. [[Сарыарқа]] жері пайдалы қазбалардың көмбесі десе де болады. Мұнда- [[көмір]], темір кені, [[мыс]], [[марганец]], [[алтын]], күміс, мұнай жөне т.б. пайдалы қазбалар кездеседі. Орталық Қазақстанның экономикалық-географиялық жағдайының қолайлылығы орталықта орналасуында, яғни барлық экономикалык аудандармен шектеседі. Пайдалы қазба кен орындарына жақын орналасқан, аумағы транзит жолының үстінде және көлік қатынасы жақсы дамыған. Аудан шекарасының басқа республикалармен шектеспеуі ауданның сыртқы байланысының дамуына, ал климатының қуаң болуы ауыл шаруашылығын өркендетуге қолайсыз әсер етеді. Климаты шұғыл континенталды, қысы суық, боранды желдер жиі болып тұрады. Жылдық түсетін жауын-шашын мөлшері шамамен 250 мм. [[Вегетациялық кезең]]нің ұзақтығы 160 күн. Осындай [[агроклимат]]тық жағдай ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға кері әсерін тигізуде.&lt;ref name=&quot;kazgeo9&quot;&gt;Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7&lt;/ref&gt;

== Табиғат ресурстары ==
Орталық Қазақстанды минералды ресурстардың қазынасы десек те болады. Бұл ауданда пайдалы казбалардың алуан түрі және үлкен қоры шоғырланған. Жер койнауындағы көмірдің мол қоры [[Қарағанды көмір алабы]]нда орналасқан. Сонымен бірге 100% кокстелетін көмір де осында. Мыс кен орындары Балқаш маңы мен [[Жезқазған|Жезказғанда]], марганецтің 100%-ы Атасу және Жезді кен орындарында шоғырланған. Сонымен бірге мұнда сирек металдар да кездеседі. [[Вольфрам]] мен молибденнің негізгі кен орындары Жоғары Қайрақты, Көктенкөл, Солтүстік Қатпар,Қараоба және Оңтүстік Жауырда орналасқан. Оңтүстік Торғай мұнай газ алабында мұнай мен газдың 3 кен орны анықталып, барлау жұмыстары жүргізілді. Соныменбірге кенсіз пайдалы қазбалардың қоры анықталып, әсіресе құрылыс материалдары көптеп шоғырланған. Аудан жеріндегі пайдалы қазбалардың ерекшелігі - олардың бір-біріне жақын орналасуында.

=== Су ресурсы ===
Орталық Қазақстанның оңтүстік шығысында [[Балқаш көлі]] орналасса, қалған аумағында ([[Қарасор (көл, Қарқаралы ауданы)|Қарасор]], Қыпшақ және т.б.) ұсақ көлдер кездеседі. Олардың дені ащы көлдер.Судың жетіспеуі өнеркәсіп жөне ауыл шаруашылык салаларын дамытуға кедергі болуда. Сумен камтамасыз ету үшін Ертіс - Қарағанды - Жезқазған су қоймалары және канал салынды.

=== Орман ресурсы ===
Орталық аудан орман ресурсына тапшы аудандардың бірі, негізгі ормандары суды қорғауда және рекреациялық мақсатта маңызды рөл атқарады. Негізгі ағаш түрлері - [[қарағай]],[[қайың]] жөне көктерек. Табиғаттың әсем жерлерін сақтау максатында [[Қарқаралы ұлттық паркі]] ашылған.

=== Қызықты жағдайлар ===
*1. П.И. Шангин (Алтай таулы округінің маркшейдері) [[Сарыарқа]]ның табиғатына сипаттама бере отырып, аймактың қорғасын мен мыс кендеріне бай екендігін және оларды өндірген ежелгі ошақтарын, 1816 жылғы зерттеу барысында жазып кеткен.
*2. XIX ғасырдың ортасында байлық іздеген кәсіпкерлер бірінен соң бірі келіп 85 кен орнын игерген. 1895 жылы бір ғана [[Қаркаралы уезі]]нде 311 кеніш игерілген.
*3. 1940 жылға дейін Қарағанды кемір алабында 22 шахта жөне 1 көмір кесіндісі (Федоров) салынды. Бұл өндіріс орындары тек ауданның ғана емес, бүкіл Қазақстанның индустриалды дамуына септігін тигізді. Қарағанды Ресейдің Еділ маңы жөне Орал экономикалык аудандарын, [[Башқұртстан]] республикасы мен [[Орынбор облысы]]н көмірмен қамтамасыз еткен. Ұлы Отан соғысы жылдары Қарағанды көмірі бүкіл елімізді отынмен камтамасыз етті.
*4. Орталық Қазақстан марганец (жез) кенінің барланған қоры бойынша дүние жүзінде 3-орында, ал [[ТМД]] елдері арасында [[Украина]]дан кейін 2-орында. Кеннің негізгі коры Атасу кенді ауданында (батыс Қаражал, Үшқатын III, Үшқатын I, Шығыс Қамыс, Жомарт және т.б.) және Сарысу-Теңіз кенді ауданында («Түр», «Богач») шоғырланған.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Халқы ==
Орталық Қазақстанның халқы ұзақ уақытқа дейін аз қоныстанған аудан ретінде белгілі болатын. [[Ұлы Отан соғысы]]на дейін және тың жерді игеру кезінде [[Кеңес өкіметі]]нің батыс аймақтарынан славян ұлт өкілдері келіп қоныстана бастады. Соның нәтижесінде славян халықтарының, саны көбейді. Қазіргі таңда Орталық Қазақстанда 115 ұлт өкілінен 1,3 млн адам тұрады. Ауданның 11 қаласында 1 134 мың адам тұрады, оның 453 мыңы Қарағанды қаласында (жалпы аудан халқының 34%). Екінші орында [[Теміртау]] қаласы (170 мың), республикамыздағы ең жоғары урбандалған экономикалық аудан (85%). Ауыл халқы біркелкі орналаспаған. Халықтың тығыз орналасқан аймақтарына - ауданның солтүстігі, өзен алаптары, ірі темір жол тораптары жөне су қоймаларының маңы жатады. Жұмыссыздық санының мөлшері қазір 6,9%-ды  құрайды. Экономикалық, белсенді халықтың үлесі — 70%. Соңғы кездерде білім және денсаулық саласына бөлінетін қаржы көлемі 1,5 есеге көбейді.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Өнеркәсібі ==
Орталық Қазақстан - республикамыздағы ірі индустриалды аудандардың бірі. Жалпы ауданның аймақтық өнім шығарудағы үлесі 9%-дан астамын құрайды. Кен орындарының барланған қоры - отын, электр куаты, металлургия өнеркәсібін дамытуға мүмкіншілік береді.Ауданда ірі тау-кен металлургия кешені калыптасқан. Оның құрамына тау-кен өндірісі салаларыОрталықра және түсті металлургия кәсіпорындары, көмір өнеркәсібі кіреді. Аудан экономикасында отын өнеркәсібі маңызды рөл атқарады. Мемлекетіміздің маңызды көмір базасына [[Қарағанды тас көмір алабы]] жатады. Онда республикада өндіретін тас көмірдің 32%-ы өндіріледі.Қара металлургия өнеркәсібінің дамуы Теміртау қаласындағы  толық циклді комбинатқа байланысты. Комбинатта шойынның 100%-ын, болаттың 97%-ын шығарады. Қуаттылығы жөнінен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] көлеміндегі металлургия кәсіпорындарының арасында 7-ші орында.Түсті металлургияда қарқынды дамығаны мыс өндіру саласы,бірақ басқа да түсті металдардың коры аз емес. Ірі тау-кен металлургия комбинаты Жезқазғанда (Қазақстандағы ірі комбинат) және Балқашта салынған. Бұл жерде өндіру, байыту және шақпақталған мысты алу кешенді түрде дамыған. Мыстың мұндай түрі тек Орталық Қазақстанда шығады Орталық Қазақстан аумағында Қарағанды-Теміртау АӨК және Балқаш-Жезқазған өнеркәсіп тораптары орналасқан. Бір-бірімен жоғарғы электр желісі арқылы және темір жолмен байланысады. Қарағанды- Теміртау АӨК (ең қуаттысы) көмір өнеркәсібінің негізінде қалыптаскан. Орталығы Теміртау қаласындағы Қарағанды металлургия комбинаты. АӨК-нің құрамына өнеркөсібі дамыған Абай, Саран, [[Шахтинск]] калалары, қала типтес Долинка, Шахан, Топар және т.б. кенттер кіреді. Бұл кешенде металды көп кажет ететін машина жасау және негізгі химияның салалары дамыған. [[Аграрлық-өнеркәсіптік кешен|АӨК]]-ні сумен [[Ертіс]] - Қарағанды каналы жөне Нұра су қоймасы қамтамасыз етеді. Балқаш және Жезқазған өнеркәсіп тораптары, толық циклді мыс өнеркәсібінің дамуына байланысты қалыптасқан тау-кен байыту комбинаты (оның құрамына кен орны, карьер, байыту фабрикалары, мыс балқыту зауыттары) жұмыс істейді. Орталық Қазақстанның өндіріс салалары көбінесе қоршаған ортаға қолайсыз әсер етеді. Зиянды қалдықтарды азайту үшін кәсіпорындар өнімдерінің қалдығын химия өнеркәсібінде пайдаланады. Жезқазған және Балқаш қалаларында күкірт кышқылы өндірілсе, Теміртау қаласында азот [[Тыңайтқыштар|тыңайткышы]], тас көмір шайыры,[[бензол]] шығарылады.Қожды құрылыс материалы ретінде және [[цемент]]ке қосуға пайдаланады.Күкірт қышқылын өндіруден Орталық Қазақстан Шығыс Қазақстаннан кейін 2-ші орында.

=== Электр қуаты саласы ===
Электр қуаты саласында жылу электр стансалары негізгі рөлді атқарады. Қарағанды МАЭС-і жәнө Теміртау, Балқаш ЖЭО-ы орталық ауданның кәсіпорындарын, сонымен бірге оңтүстік экономикалық ауданының кейбір кәсіпорындарын электр қуатымен қамтамасыз етеді.

=== Машина жасау саласы ===
Машина жасау өндірісі көмекші салалардың рөлін атқарады. Қарағанды тау-кен жабдығы машина зауыты - металлургия кәсіпорындарына арналған тау-кен шахта құрал-жабдықтарын шығарады. Сондықтан да ауыр өнеркәсіп Орталық Қазақстанда жетекші орынға ие. Ауыр өнеркәсіп салаларының кешенін толықтырушы кәсіпорындарға жеңіл және тамақ өнеркәсібі жатады. [[Жеңіл өнеркәсіп]] кәсіпорындары тігін, токыма, аяқ киім бұйымдарын шығарады. Көлік түрлеріне келетін болсақ, негізгі рөлді темір жол атқарады. 1930 жылдары салынған Астана - Қарағанды - Мойынты - Шу темір жолы тек орталықтың емес, солтүстік ауданның да отын өнеркәсібін және басқа салаларын дамытты. Осы темір жол магистралінен бөлініп кен орындарына тартылған (Жезқазған, Қаражал, Теміртау, Балқаш, Саяқ) жолдар түсті және қара металлургияның дамуына түрткі болды.Темір жолмен қатар автомобиль жолдары да жақсы дамыған. Автомагистральдар аудан ішіндегі және көршілес аудандардың ірі өнеркәсіп орындарын (Қарағанды - Теміртау, Қарағанды - Балқаш - Алматы) байланыстырады.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Ауыл шаруашылығы ==
Ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға ауданның солтүстік бөлігі қолайлы. Негізінен астық тұқымдастардан жаздық [[бидай]], [[арпа]], тары, техникалық дақылдардан күнбағыс және бау-бақша мен картоп егіледі. Сонымен бірге ірі қара, [[жылқы]], кой, шошқа өсіріледі.Ауданның оңтүстігіндегі жерлер тек кана мал жайылымына жарамды. Әсіресе қой бағылады. Орталық Қазақстан ауыл шаруашылық өнімдерімен өзін-өзі толық қамтамасыз ете алмағандықтан сырттан әкеледі.Ауыл шаруашылығына, әсіресе солтүстігіндегі тыңайған жерлерге [[жел эрозиясы]] үлкен зиян келтіріп отыр.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Экологиялық проблемалары ==
Республика аймағында бірнеше ірі экологиялық қолайсыз аймақ болса, соның бірі - Қарағанды облысы (орталық аудан). Экологиялық тепе-теңсіздіктің негізгі көзі: ауаның, судың және топырақтың ластануы, өнеркәсіп қалдықтарының әсерінен және аумағының [[Семей полигоны]]на жақын орналасуынан. Көптеген пайдалы қазбалардың кен орындарында тиісті экологиялық талаптарды орындамай пайдаланғаннан кейін ашық күйінде тастап кеткен немесе істен шығарылған. Бұл да қазіргі кезде қоршаған ортаға өз зиянын тигізуде.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;. &quot;[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]&quot; ғарыш айлығынан ұшырылған &quot;Протон&quot; зымыран тасығышы 1999 жылы екі рет құлап, Қарқаралы, Жаңаарқа аудандарының жері мен ауасын гептил отынымен улады.

== Қалалары ==
Аудандағы қалалардың дені өткен ғасырдың 1930-1940 жылдары салынған. Қалалар пайдалы қазбалардың игерілуіне байланысты пайда болды. Кейіннен зауыт-[[фабрика]]лар салынды.
*'''Қарағанды''' (453 мың адам). Мемлекетіміздегі жас қалалардың бірі, ол экономикалық әлеуеті жағынан республикамыздағы жетекші қалалардың қатарында. Халық арасында Қарағанды «Кеншілер (шахтерлер) қаласы» деп аталады. Тарих тұрғысынан қарасақ алғашқы елді мекен 1,5 ғасыр бұрын көмір кенін игеруге байланысты пайда болған екен.
*'''Теміртау''' (170 мың адам) - Қарағандының серіктес қаласы. Қаланың тарихы 1905 жылдан басталады. Нұра өзенінің сол жағалауында алғашқы көшіп келгендер орналаса бастады.
*'''Балқаш''' (74 мың адам) — Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы өнеркәсіпті қала. Қалада республикамыздағы ең ірі кәсіпорындардың бірі - Балқаш мыс комбинаты бар. Қала 1937 жылы мыс балқыту зауытының салынуына байланысты іргесі қаланған маңызды түсті металлургияның орталығы. Комбинат мыс және күкірт қышқылын шығарады.
*'''Жезқазған''' - мемлекетіміздің негізгі мыс балқыту орталығы болып есептеледі. Мұндағы кен байыту фабрикасы мен мыс балқыту зауыты мыстан басқа республикамыз бен ТМД елдерінің зауыттарына қажет корғасын концентратын шығарады. Мыс балқыту өнеркәсібінен баска құрылыс кәсіпорындары,
тоқыма, тігін фабрикасы және ет комбинаттары жұмыс істейді.

===Сен білесің бе?===
*1. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында ер адамдардың дені әскер қатарына шақырылғандықтан, шахталарда әйел-қыздардың саны 20 000-ға жетіп, 29 әйел бригадасы жұмыс істеді.
*2. Өткен ғасырдың 30-жылдарына дейін Орталық Қазақстанда балалармен темір жол қатынасы болған жоқ. Аумақтың негізгі бөлігінде мал шаруашылығы дамыды. Ауданның даму қарқыны бірінші бесжылдықта Орал-Кузнецк комбинатын кокстелген кемірмен қамтамасыз ету кезінде алды.
*3. 1930 жылдары Қ.И. Сәтбаев [[Қаражал]] ауданынан ірі темір кен орнын тапқан кезде Қарағанды маңынан қазақ металлургия зауытын салу идеясын айтқан болатын. Тек 1944 жылдың желтоқсанында алғашқы Қазақстан болаты алынды. Ал 1978 жылдың қаңтарында жалпы өндірілген көмірдің келемі 1 млрд тоннаға жетті.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}

[[Санат:Орталық Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан аймақтары]]</text>
      <sha1>8qiw45wo8bnjxg32vxd22vd1ll0xxe1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618886</id>
      <parentid>3618835</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29151" sha1="e4dby2vd35n7dw3v8q1qy6kdy3jd9v0" xml:space="preserve">{{Қазақстан өңірі
 | Аумағы = 428
 | Құрамы = [[Қарағанды облысы]], [[Ұлытау облысы]]
 | Халқы = 1441,7
 | Тығыздығы = 3,6
 | Қала халқы = 86
 | Қазақстан үлесі = 11
}}
'''Орталық Қазақстан''' — [[Қазақстан Республикасы]]ның құрамындағы экономика-географиялық аймақ.

== Алғашқы қауымдық кезең ==
{{main|Алғашқы қауымдық кезеңдегі Орталық Қазақстан}}
'''Орталық Қазақстан''' өңірі өзінің табиғи географиялық жағдайы мен орналасуына байланысты ежелгі қазақ тарихында ерекше орын алады. [[Археология]]лық зерттеулердің нәтижесінде бұл аймақты ежелден алғашқы адамдардың мекендегені анықталған. Бұл уақыт тарихи дәуірлеу бойынша б.з.б. [[5 ғ.|5]]-[[3 ғ.|3 ғ]]-лар аралығы. Олар негізінен [[терімшілік]]пен, [[аңшылық]]пен, сонымен қатар балықшылықпен де қосымша айналысқан. 15-25 адамнан тұратын алғашқы адамдар қауымдық тобырларды құрады. [[Қазақстан]] аумағында өмір сүрген алғашқы адамдар питекантроптың замандастары еді. Олар отты пайдалануды, [[мамонт]] сүйегінен, мал терісінен карапайым үй салуды үйренді.

Обалысай I, [[Жаман Айбат]], [[Семізбұғы (тау, Қарағанды облысы)|Семізбұғы]] ежелгі елді мекендерінен тас құралдар: шапқышар, қырғыш, кескіш, тілгіштер, жебелердің ұштары, жұмыр тастар және т.б. табылған. Ағаштан және сүйектен жасалған еңбек құралдары сақталмаған. Алғашқы адамдар қоныстарының ішіндегі ең белгілісі Батпақ-8, 12, Мұзбел-1, Сарыарқа, Оғызтау-1, 2 тұрақтары.

== Орта ғасыр ==
{{main|Ортағасырдағы Орталық Қазақстан}}
Б.з. [[6 ғ.|6 ғасырында]] '''Орталық Қазақстан''' [[Түрік қағанаты]]ның кұрамына енді. [[603|603 жылы]] [[Түрік қағанаты]] екіге бөлініп, [[Батыс Түрік қағанаты]] [[Жетісу]] мен Орталық Қазақстан аумағын қамтиды. Тарихи деректер бойынша [[7 ғ.|7 ғ-дың]] екінші жартысында [[Батыс Түрік қағанаты|Батыс Түрік қағанатының]] ішіндегі ең күшті тайпалық одақ — [[қимақтар]] [[Ертіс]] өзенінен [[Сыр]], [[Шу (өзен)|Шу]] бойына дейінгі аралықты мекендейді. [[9 ғ.|9 ғ-да]] [[Қимақ қағанаты]] жеті тайпадан тұрды, оларға: [[қимақ]], ланиказ, аджлад, эймур, баяндур, [[Татарлар|татар]], [[қыпшақ]]тар жатады. Ал [[10 ғ.|10 ғ-да]] осы тайпалардан қыпшақтар алдыңғы қатарға шығып, [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ хандығын]] кұрды. [[10 ғ.|10 ғ-дың]] аяғында қыпшақтар Сыр бойындағы [[оғыздар]]ды ығыстырды, Қазақстаннын түгелге жуық жеріне билігін жүргізіп, [[Қыпшақ даласы]] деп аталды. [[11 ғ.|11]]-[[12 ғ.|12 ғғ-да]] қыпшақтар екіге бөлінді, он қанаты [[Торғай]] даласын, [[Жем]], [[Жайық]], [[Еділ]] бойын жайласа, сол қанаты Орталық және Шығыс Қазақстанды мекендеді. Қыпшақ хандығының алғашқы орталығы [[Ертіс]] өзенінің орта ағысында болса, кейіннен Сыр бойындағы [[Сығанақ]] қаласына ауысты. Қыпшақ мемлекетін хан басқарды, олардан басқа билеушілер қатарына [[тархан]]дар, [[бек]]тер, [[басқақ]]тар жатады. Орталық Қазақстан шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жаз айларында [[Сарыарқа]]ның кең даласын жайласа, қыста тау шатқалдарына, ықтасын жерлерге оралып отырды. Орта ғасырда [[Сарыарқа]] аркылы [[Ұлы Жібек Жолы|Ұлы Жібек жолының]] бір тармағы өтті, ол [[Қарқаралы]], [[Ұлытау]], [[Жезқазған]]ды басып өтіп, батысқа беттейді. Осы өңірде мыс, темір рудасы балқытылып, олардан еңбек кұралдары, қару-жарақтар жасалған. Оған дәлел Қарқаралы маңындағы Кент, [[Суықбұлақ]] мекендері, Темірші, Кентөбе кен орындары, [[Жезқазған]]дағы Милықұдық қонысы мен осы өңірдегі мыс және темір өндірген ежелгі кен орындары. Қытай өзені [[Хуанхэ]]ден [[Дунай]]ға дейін созылған Ұлы Еуразия даласы адамзат тарихы бойында тек Батыс пен Шығыс арасындағы жалғаушы ғана емес, көптеген халықтардың ұлы бесігі болды.

== Табиғат жағдайы ==
[[Сурет:Naurzum nature reserve.JPG|350px|thumb|right|Наурызым қорығы]]
'''Ауданның құрамы:
*[[Қарағанды облысы]]
*Ауданы 428 мың км²
*Халқы 1339 мың адам
*Орташа тығыздығы: 3,1 адам/км²

Орталық Қазақстан - республикамыздағы су жетіспейтін аймақтардың бірі, теңіздерден қашық жатуымен бірге ірі өзендері де жоқтың қасы. Бірақ [[минерал]]ды ресурстарға бай аймақтың бірі. [[Сарыарқа]] жері пайдалы қазбалардың көмбесі десе де болады. Мұнда- [[көмір]], темір кені, [[мыс]], [[марганец]], [[алтын]], күміс, мұнай жөне т.б. пайдалы қазбалар кездеседі. Орталық Қазақстанның экономикалық-географиялық жағдайының қолайлылығы орталықта орналасуында, яғни барлық экономикалык аудандармен шектеседі. Пайдалы қазба кен орындарына жақын орналасқан, аумағы транзит жолының үстінде және көлік қатынасы жақсы дамыған. Аудан шекарасының басқа республикалармен шектеспеуі ауданның сыртқы байланысының дамуына, ал климатының қуаң болуы ауыл шаруашылығын өркендетуге қолайсыз әсер етеді. Климаты шұғыл континенталды, қысы суық, боранды желдер жиі болып тұрады. Жылдық түсетін жауын-шашын мөлшері шамамен 250 мм. [[Вегетациялық кезең]]нің ұзақтығы 160 күн. Осындай [[агроклимат]]тық жағдай ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға кері әсерін тигізуде.&lt;ref name=&quot;kazgeo9&quot;&gt;Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7&lt;/ref&gt;

== Табиғат ресурстары ==
Орталық Қазақстанды минералды ресурстардың қазынасы десек те болады. Бұл ауданда пайдалы казбалардың алуан түрі және үлкен қоры шоғырланған. Жер койнауындағы көмірдің мол қоры [[Қарағанды көмір алабы]]нда орналасқан. Сонымен бірге 100% кокстелетін көмір де осында. Мыс кен орындары Балқаш маңы мен [[Жезқазған|Жезказғанда]], марганецтің 100%-ы Атасу және Жезді кен орындарында шоғырланған. Сонымен бірге мұнда сирек металдар да кездеседі. [[Вольфрам]] мен молибденнің негізгі кен орындары Жоғары Қайрақты, Көктенкөл, Солтүстік Қатпар,Қараоба және Оңтүстік Жауырда орналасқан. Оңтүстік Торғай мұнай газ алабында мұнай мен газдың 3 кен орны анықталып, барлау жұмыстары жүргізілді. Соныменбірге кенсіз пайдалы қазбалардың қоры анықталып, әсіресе құрылыс материалдары көптеп шоғырланған. Аудан жеріндегі пайдалы қазбалардың ерекшелігі - олардың бір-біріне жақын орналасуында.

=== Су ресурсы ===
Орталық Қазақстанның оңтүстік шығысында [[Балқаш көлі]] орналасса, қалған аумағында ([[Қарасор (көл, Қарқаралы ауданы)|Қарасор]], Қыпшақ және т.б.) ұсақ көлдер кездеседі. Олардың дені ащы көлдер.Судың жетіспеуі өнеркәсіп жөне ауыл шаруашылык салаларын дамытуға кедергі болуда. Сумен камтамасыз ету үшін Ертіс - Қарағанды - Жезқазған су қоймалары және канал салынды.

=== Орман ресурсы ===
Орталық аудан орман ресурсына тапшы аудандардың бірі, негізгі ормандары суды қорғауда және рекреациялық мақсатта маңызды рөл атқарады. Негізгі ағаш түрлері - [[қарағай]],[[қайың]] жөне көктерек. Табиғаттың әсем жерлерін сақтау максатында [[Қарқаралы ұлттық паркі]] ашылған.

=== Қызықты жағдайлар ===
*1. П.И. Шангин (Алтай таулы округінің маркшейдері) [[Сарыарқа]]ның табиғатына сипаттама бере отырып, аймактың қорғасын мен мыс кендеріне бай екендігін және оларды өндірген ежелгі ошақтарын, 1816 жылғы зерттеу барысында жазып кеткен.
*2. XIX ғасырдың ортасында байлық іздеген кәсіпкерлер бірінен соң бірі келіп 85 кен орнын игерген. 1895 жылы бір ғана [[Қаркаралы уезі]]нде 311 кеніш игерілген.
*3. 1940 жылға дейін Қарағанды кемір алабында 22 шахта жөне 1 көмір кесіндісі (Федоров) салынды. Бұл өндіріс орындары тек ауданның ғана емес, бүкіл Қазақстанның индустриалды дамуына септігін тигізді. Қарағанды Ресейдің Еділ маңы жөне Орал экономикалык аудандарын, [[Башқұртстан]] республикасы мен [[Орынбор облысы]]н көмірмен қамтамасыз еткен. Ұлы Отан соғысы жылдары Қарағанды көмірі бүкіл елімізді отынмен камтамасыз етті.
*4. Орталық Қазақстан марганец (жез) кенінің барланған қоры бойынша дүние жүзінде 3-орында, ал [[ТМД]] елдері арасында [[Украина]]дан кейін 2-орында. Кеннің негізгі коры Атасу кенді ауданында (батыс Қаражал, Үшқатын III, Үшқатын I, Шығыс Қамыс, Жомарт және т.б.) және Сарысу-Теңіз кенді ауданында («Түр», «Богач») шоғырланған.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Халқы ==
Орталық Қазақстанның халқы ұзақ уақытқа дейін аз қоныстанған аудан ретінде белгілі болатын. [[Ұлы Отан соғысы]]на дейін және тың жерді игеру кезінде [[Кеңес өкіметі]]нің батыс аймақтарынан славян ұлт өкілдері келіп қоныстана бастады. Соның нәтижесінде славян халықтарының, саны көбейді. Қазіргі таңда Орталық Қазақстанда 115 ұлт өкілінен 1,3 млн адам тұрады. Ауданның 11 қаласында 1 134 мың адам тұрады, оның 453 мыңы Қарағанды қаласында (жалпы аудан халқының 34%). Екінші орында [[Теміртау]] қаласы (170 мың), республикамыздағы ең жоғары урбандалған экономикалық аудан (85%). Ауыл халқы біркелкі орналаспаған. Халықтың тығыз орналасқан аймақтарына - ауданның солтүстігі, өзен алаптары, ірі темір жол тораптары жөне су қоймаларының маңы жатады. Жұмыссыздық санының мөлшері қазір 6,9%-ды  құрайды. Экономикалық, белсенді халықтың үлесі — 70%. Соңғы кездерде білім және денсаулық саласына бөлінетін қаржы көлемі 1,5 есеге көбейді.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Өнеркәсібі ==
Орталық Қазақстан - республикамыздағы ірі индустриалды аудандардың бірі. Жалпы ауданның аймақтық өнім шығарудағы үлесі 9%-дан астамын құрайды. Кен орындарының барланған қоры - отын, электр куаты, металлургия өнеркәсібін дамытуға мүмкіншілік береді.Ауданда ірі тау-кен металлургия кешені калыптасқан. Оның құрамына тау-кен өндірісі салаларыОрталықра және түсті металлургия кәсіпорындары, көмір өнеркәсібі кіреді. Аудан экономикасында отын өнеркәсібі маңызды рөл атқарады. Мемлекетіміздің маңызды көмір базасына [[Қарағанды тас көмір алабы]] жатады. Онда республикада өндіретін тас көмірдің 32%-ы өндіріледі.Қара металлургия өнеркәсібінің дамуы Теміртау қаласындағы  толық циклді комбинатқа байланысты. Комбинатта шойынның 100%-ын, болаттың 97%-ын шығарады. Қуаттылығы жөнінен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] көлеміндегі металлургия кәсіпорындарының арасында 7-ші орында.Түсті металлургияда қарқынды дамығаны мыс өндіру саласы,бірақ басқа да түсті металдардың коры аз емес. Ірі тау-кен металлургия комбинаты Жезқазғанда (Қазақстандағы ірі комбинат) және Балқашта салынған. Бұл жерде өндіру, байыту және шақпақталған мысты алу кешенді түрде дамыған. Мыстың мұндай түрі тек Орталық Қазақстанда шығады Орталық Қазақстан аумағында Қарағанды-Теміртау АӨК және Балқаш-Жезқазған өнеркәсіп тораптары орналасқан. Бір-бірімен жоғарғы электр желісі арқылы және темір жолмен байланысады. Қарағанды- Теміртау АӨК (ең қуаттысы) көмір өнеркәсібінің негізінде қалыптаскан. Орталығы Теміртау қаласындағы Қарағанды металлургия комбинаты. АӨК-нің құрамына өнеркөсібі дамыған Абай, Саран, [[Шахтинск]] калалары, қала типтес Долинка, Шахан, Топар және т.б. кенттер кіреді. Бұл кешенде металды көп кажет ететін машина жасау және негізгі химияның салалары дамыған. [[Аграрлық-өнеркәсіптік кешен|АӨК]]-ні сумен [[Ертіс]] - Қарағанды каналы жөне Нұра су қоймасы қамтамасыз етеді. Балқаш және Жезқазған өнеркәсіп тораптары, толық циклді мыс өнеркәсібінің дамуына байланысты қалыптасқан тау-кен байыту комбинаты (оның құрамына кен орны, карьер, байыту фабрикалары, мыс балқыту зауыттары) жұмыс істейді. Орталық Қазақстанның өндіріс салалары көбінесе қоршаған ортаға қолайсыз әсер етеді. Зиянды қалдықтарды азайту үшін кәсіпорындар өнімдерінің қалдығын химия өнеркәсібінде пайдаланады. Жезқазған және Балқаш қалаларында күкірт кышқылы өндірілсе, Теміртау қаласында азот [[Тыңайтқыштар|тыңайткышы]], тас көмір шайыры,[[бензол]] шығарылады.Қожды құрылыс материалы ретінде және [[цемент]]ке қосуға пайдаланады.Күкірт қышқылын өндіруден Орталық Қазақстан Шығыс Қазақстаннан кейін 2-ші орында.

=== Электр қуаты саласы ===
Электр қуаты саласында жылу электр стансалары негізгі рөлді атқарады. Қарағанды МАЭС-і жәнө Теміртау, Балқаш ЖЭО-ы орталық ауданның кәсіпорындарын, сонымен бірге оңтүстік экономикалық ауданының кейбір кәсіпорындарын электр қуатымен қамтамасыз етеді.

=== Машина жасау саласы ===
Машина жасау өндірісі көмекші салалардың рөлін атқарады. Қарағанды тау-кен жабдығы машина зауыты - металлургия кәсіпорындарына арналған тау-кен шахта құрал-жабдықтарын шығарады. Сондықтан да ауыр өнеркәсіп Орталық Қазақстанда жетекші орынға ие. Ауыр өнеркәсіп салаларының кешенін толықтырушы кәсіпорындарға жеңіл және тамақ өнеркәсібі жатады. [[Жеңіл өнеркәсіп]] кәсіпорындары тігін, токыма, аяқ киім бұйымдарын шығарады. Көлік түрлеріне келетін болсақ, негізгі рөлді темір жол атқарады. 1930 жылдары салынған Астана - Қарағанды - Мойынты - Шу темір жолы тек орталықтың емес, солтүстік ауданның да отын өнеркәсібін және басқа салаларын дамытты. Осы темір жол магистралінен бөлініп кен орындарына тартылған (Жезқазған, Қаражал, Теміртау, Балқаш, Саяқ) жолдар түсті және қара металлургияның дамуына түрткі болды.Темір жолмен қатар автомобиль жолдары да жақсы дамыған. Автомагистральдар аудан ішіндегі және көршілес аудандардың ірі өнеркәсіп орындарын (Қарағанды - Теміртау, Қарағанды - Балқаш - Алматы) байланыстырады.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Ауыл шаруашылығы ==
Ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға ауданның солтүстік бөлігі қолайлы. Негізінен астық тұқымдастардан жаздық [[бидай]], [[арпа]], тары, техникалық дақылдардан күнбағыс және бау-бақша мен картоп егіледі. Сонымен бірге ірі қара, [[жылқы]], кой, шошқа өсіріледі.Ауданның оңтүстігіндегі жерлер тек кана мал жайылымына жарамды. Әсіресе қой бағылады. Орталық Қазақстан ауыл шаруашылық өнімдерімен өзін-өзі толық қамтамасыз ете алмағандықтан сырттан әкеледі.Ауыл шаруашылығына, әсіресе солтүстігіндегі тыңайған жерлерге [[жел эрозиясы]] үлкен зиян келтіріп отыр.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Экологиялық проблемалары ==
Республика аймағында бірнеше ірі экологиялық қолайсыз аймақ болса, соның бірі - Қарағанды облысы (орталық аудан). Экологиялық тепе-теңсіздіктің негізгі көзі: ауаның, судың және топырақтың ластануы, өнеркәсіп қалдықтарының әсерінен және аумағының [[Семей полигоны]]на жақын орналасуынан. Көптеген пайдалы қазбалардың кен орындарында тиісті экологиялық талаптарды орындамай пайдаланғаннан кейін ашық күйінде тастап кеткен немесе істен шығарылған. Бұл да қазіргі кезде қоршаған ортаға өз зиянын тигізуде.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;. &quot;[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]&quot; ғарыш айлығынан ұшырылған &quot;Протон&quot; зымыран тасығышы 1999 жылы екі рет құлап, Қарқаралы, Жаңаарқа аудандарының жері мен ауасын гептил отынымен улады.

== Қалалары ==
Аудандағы қалалардың дені өткен ғасырдың 1930-1940 жылдары салынған. Қалалар пайдалы қазбалардың игерілуіне байланысты пайда болды. Кейіннен зауыт-[[фабрика]]лар салынды.
*'''Қарағанды''' (453 мың адам). Мемлекетіміздегі жас қалалардың бірі, ол экономикалық әлеуеті жағынан республикамыздағы жетекші қалалардың қатарында. Халық арасында Қарағанды «Кеншілер (шахтерлер) қаласы» деп аталады. Тарих тұрғысынан қарасақ алғашқы елді мекен 1,5 ғасыр бұрын көмір кенін игеруге байланысты пайда болған екен.
*'''Теміртау''' (170 мың адам) - Қарағандының серіктес қаласы. Қаланың тарихы 1905 жылдан басталады. Нұра өзенінің сол жағалауында алғашқы көшіп келгендер орналаса бастады.
*'''Балқаш''' (74 мың адам) — Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы өнеркәсіпті қала. Қалада республикамыздағы ең ірі кәсіпорындардың бірі - Балқаш мыс комбинаты бар. Қала 1937 жылы мыс балқыту зауытының салынуына байланысты іргесі қаланған маңызды түсті металлургияның орталығы. Комбинат мыс және күкірт қышқылын шығарады.
*'''Жезқазған''' - мемлекетіміздің негізгі мыс балқыту орталығы болып есептеледі. Мұндағы кен байыту фабрикасы мен мыс балқыту зауыты мыстан басқа республикамыз бен ТМД елдерінің зауыттарына қажет корғасын концентратын шығарады. Мыс балқыту өнеркәсібінен баска құрылыс кәсіпорындары,
тоқыма, тігін фабрикасы және ет комбинаттары жұмыс істейді.

===Сен білесің бе?===
*1. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында ер адамдардың дені әскер қатарына шақырылғандықтан, шахталарда әйел-қыздардың саны 20 000-ға жетіп, 29 әйел бригадасы жұмыс істеді.
*2. Өткен ғасырдың 30-жылдарына дейін Орталық Қазақстанда балалармен темір жол қатынасы болған жоқ. Аумақтың негізгі бөлігінде мал шаруашылығы дамыды. Ауданның даму қарқыны бірінші бесжылдықта Орал-Кузнецк комбинатын кокстелген кемірмен қамтамасыз ету кезінде алды.
*3. 1930 жылдары Қ.И. Сәтбаев [[Қаражал]] ауданынан ірі темір кен орнын тапқан кезде Қарағанды маңынан қазақ металлургия зауытын салу идеясын айтқан болатын. Тек 1944 жылдың желтоқсанында алғашқы Қазақстан болаты алынды. Ал 1978 жылдың қаңтарында жалпы өндірілген көмірдің келемі 1 млрд тоннаға жетті.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}

[[Санат:Орталық Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан аймақтары]]</text>
      <sha1>e4dby2vd35n7dw3v8q1qy6kdy3jd9v0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618888</id>
      <parentid>3618886</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Орта ғасыр */</comment>
      <origin>3618888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29126" sha1="95kwz9u9mi16i9smo3igumpr6ivan2k" xml:space="preserve">{{Қазақстан өңірі
 | Аумағы = 428
 | Құрамы = [[Қарағанды облысы]], [[Ұлытау облысы]]
 | Халқы = 1441,7
 | Тығыздығы = 3,6
 | Қала халқы = 86
 | Қазақстан үлесі = 11
}}
'''Орталық Қазақстан''' — [[Қазақстан Республикасы]]ның құрамындағы экономика-географиялық аймақ.

== Алғашқы қауымдық кезең ==
{{main|Алғашқы қауымдық кезеңдегі Орталық Қазақстан}}
'''Орталық Қазақстан''' өңірі өзінің табиғи географиялық жағдайы мен орналасуына байланысты ежелгі қазақ тарихында ерекше орын алады. [[Археология]]лық зерттеулердің нәтижесінде бұл аймақты ежелден алғашқы адамдардың мекендегені анықталған. Бұл уақыт тарихи дәуірлеу бойынша б.з.б. [[5 ғ.|5]]-[[3 ғ.|3 ғ]]-лар аралығы. Олар негізінен [[терімшілік]]пен, [[аңшылық]]пен, сонымен қатар балықшылықпен де қосымша айналысқан. 15-25 адамнан тұратын алғашқы адамдар қауымдық тобырларды құрады. [[Қазақстан]] аумағында өмір сүрген алғашқы адамдар питекантроптың замандастары еді. Олар отты пайдалануды, [[мамонт]] сүйегінен, мал терісінен карапайым үй салуды үйренді.

Обалысай I, [[Жаман Айбат]], [[Семізбұғы (тау, Қарағанды облысы)|Семізбұғы]] ежелгі елді мекендерінен тас құралдар: шапқышар, қырғыш, кескіш, тілгіштер, жебелердің ұштары, жұмыр тастар және т.б. табылған. Ағаштан және сүйектен жасалған еңбек құралдары сақталмаған. Алғашқы адамдар қоныстарының ішіндегі ең белгілісі Батпақ-8, 12, Мұзбел-1, Сарыарқа, Оғызтау-1, 2 тұрақтары.

== Орта ғасыр ==
{{main|Ортағасырдағы Орталық Қазақстан}}
Б.з. [[6 ғ.|6 ғасырында]] '''Орталық Қазақстан''' [[Түрік қағанаты]]ның кұрамына енді. [[603|603 жылы]] [[Түрік қағанаты]] екіге бөлініп, [[Батыс Түрік қағанаты]] [[Жетісу]] мен Орталық Қазақстан аумағын қамтиды. Тарихи деректер бойынша [[7 ғ.|7 ғ-дың]] екінші жартысында [[Батыс Түрік қағанаты|Батыс Түрік қағанатының]] ішіндегі ең күшті тайпалық одақ — [[қимақтар]] [[Ертіс]] өзенінен [[Сыр]], [[Шу (өзен)|Шу]] бойына дейінгі аралықты мекендейді. [[9 ғ.|9 ғ-да]] [[Қимақ қағанаты]] жеті тайпадан тұрды, оларға: [[қимақтар]], ланиказ, аджлад, эймур, баяндур, [[Татарлар|татар]], [[қыпшақтар]] жатады. Ал [[10 ғ.|10 ғ-да]] осы тайпалардан қыпшақтар алдыңғы қатарға шығып, [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ хандығын]] кұрды. [[10 ғ.|10 ғ-дың]] аяғында қыпшақтар Сыр бойындағы [[оғыздар]]ды ығыстырды, Қазақстаннын түгелге жуық жеріне билігін жүргізіп, [[Қыпшақ даласы]] деп аталды. [[11 ғ.|11]]-[[12 ғ.|12 ғғ-да]] қыпшақтар екіге бөлінді, он қанаты [[Торғай]] даласын, [[Жем]], [[Жайық]], [[Еділ]] бойын жайласа, сол қанаты Орталық және Шығыс Қазақстанды мекендеді. Қыпшақ хандығының алғашқы орталығы [[Ертіс]] өзенінің орта ағысында болса, кейіннен Сыр бойындағы [[Сығанақ]] қаласына ауысты. Қыпшақ мемлекетін хан басқарды, олардан басқа билеушілер қатарына [[тархан]]дар, [[бек]]тер, [[басқақ]]тар жатады. Орталық Қазақстан шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жаз айларында [[Сарыарқа]]ның кең даласын жайласа, қыста тау шатқалдарына, ықтасын жерлерге оралып отырды. Орта ғасырда Сарыарқа аркылы [[Ұлы Жібек жолының]] бір тармағы өтті, ол [[Қарқаралы]], [[Ұлытау]], [[Жезқазған]]ды басып өтіп, батысқа беттейді. Осы өңірде мыс, темір рудасы балқытылып, олардан еңбек кұралдары, қару-жарақтар жасалған. Оған дәлел Қарқаралы маңындағы Кент, [[Суықбұлақ]] мекендері, Темірші, Кентөбе кен орындары, [[Жезқазған]]дағы Милықұдық қонысы мен осы өңірдегі мыс және темір өндірген ежелгі кен орындары. Қытай өзені [[Хуанхэ]]ден [[Дунай]]ға дейін созылған Ұлы Еуразия даласы адамзат тарихы бойында тек Батыс пен Шығыс арасындағы жалғаушы ғана емес, көптеген халықтардың ұлы бесігі болды.

== Табиғат жағдайы ==
[[Сурет:Naurzum nature reserve.JPG|350px|thumb|right|Наурызым қорығы]]
'''Ауданның құрамы:
*[[Қарағанды облысы]]
*Ауданы 428 мың км²
*Халқы 1339 мың адам
*Орташа тығыздығы: 3,1 адам/км²

Орталық Қазақстан - республикамыздағы су жетіспейтін аймақтардың бірі, теңіздерден қашық жатуымен бірге ірі өзендері де жоқтың қасы. Бірақ [[минерал]]ды ресурстарға бай аймақтың бірі. [[Сарыарқа]] жері пайдалы қазбалардың көмбесі десе де болады. Мұнда- [[көмір]], темір кені, [[мыс]], [[марганец]], [[алтын]], күміс, мұнай жөне т.б. пайдалы қазбалар кездеседі. Орталық Қазақстанның экономикалық-географиялық жағдайының қолайлылығы орталықта орналасуында, яғни барлық экономикалык аудандармен шектеседі. Пайдалы қазба кен орындарына жақын орналасқан, аумағы транзит жолының үстінде және көлік қатынасы жақсы дамыған. Аудан шекарасының басқа республикалармен шектеспеуі ауданның сыртқы байланысының дамуына, ал климатының қуаң болуы ауыл шаруашылығын өркендетуге қолайсыз әсер етеді. Климаты шұғыл континенталды, қысы суық, боранды желдер жиі болып тұрады. Жылдық түсетін жауын-шашын мөлшері шамамен 250 мм. [[Вегетациялық кезең]]нің ұзақтығы 160 күн. Осындай [[агроклимат]]тық жағдай ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға кері әсерін тигізуде.&lt;ref name=&quot;kazgeo9&quot;&gt;Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7&lt;/ref&gt;

== Табиғат ресурстары ==
Орталық Қазақстанды минералды ресурстардың қазынасы десек те болады. Бұл ауданда пайдалы казбалардың алуан түрі және үлкен қоры шоғырланған. Жер койнауындағы көмірдің мол қоры [[Қарағанды көмір алабы]]нда орналасқан. Сонымен бірге 100% кокстелетін көмір де осында. Мыс кен орындары Балқаш маңы мен [[Жезқазған|Жезказғанда]], марганецтің 100%-ы Атасу және Жезді кен орындарында шоғырланған. Сонымен бірге мұнда сирек металдар да кездеседі. [[Вольфрам]] мен молибденнің негізгі кен орындары Жоғары Қайрақты, Көктенкөл, Солтүстік Қатпар,Қараоба және Оңтүстік Жауырда орналасқан. Оңтүстік Торғай мұнай газ алабында мұнай мен газдың 3 кен орны анықталып, барлау жұмыстары жүргізілді. Соныменбірге кенсіз пайдалы қазбалардың қоры анықталып, әсіресе құрылыс материалдары көптеп шоғырланған. Аудан жеріндегі пайдалы қазбалардың ерекшелігі - олардың бір-біріне жақын орналасуында.

=== Су ресурсы ===
Орталық Қазақстанның оңтүстік шығысында [[Балқаш көлі]] орналасса, қалған аумағында ([[Қарасор (көл, Қарқаралы ауданы)|Қарасор]], Қыпшақ және т.б.) ұсақ көлдер кездеседі. Олардың дені ащы көлдер.Судың жетіспеуі өнеркәсіп жөне ауыл шаруашылык салаларын дамытуға кедергі болуда. Сумен камтамасыз ету үшін Ертіс - Қарағанды - Жезқазған су қоймалары және канал салынды.

=== Орман ресурсы ===
Орталық аудан орман ресурсына тапшы аудандардың бірі, негізгі ормандары суды қорғауда және рекреациялық мақсатта маңызды рөл атқарады. Негізгі ағаш түрлері - [[қарағай]],[[қайың]] жөне көктерек. Табиғаттың әсем жерлерін сақтау максатында [[Қарқаралы ұлттық паркі]] ашылған.

=== Қызықты жағдайлар ===
*1. П.И. Шангин (Алтай таулы округінің маркшейдері) [[Сарыарқа]]ның табиғатына сипаттама бере отырып, аймактың қорғасын мен мыс кендеріне бай екендігін және оларды өндірген ежелгі ошақтарын, 1816 жылғы зерттеу барысында жазып кеткен.
*2. XIX ғасырдың ортасында байлық іздеген кәсіпкерлер бірінен соң бірі келіп 85 кен орнын игерген. 1895 жылы бір ғана [[Қаркаралы уезі]]нде 311 кеніш игерілген.
*3. 1940 жылға дейін Қарағанды кемір алабында 22 шахта жөне 1 көмір кесіндісі (Федоров) салынды. Бұл өндіріс орындары тек ауданның ғана емес, бүкіл Қазақстанның индустриалды дамуына септігін тигізді. Қарағанды Ресейдің Еділ маңы жөне Орал экономикалык аудандарын, [[Башқұртстан]] республикасы мен [[Орынбор облысы]]н көмірмен қамтамасыз еткен. Ұлы Отан соғысы жылдары Қарағанды көмірі бүкіл елімізді отынмен камтамасыз етті.
*4. Орталық Қазақстан марганец (жез) кенінің барланған қоры бойынша дүние жүзінде 3-орында, ал [[ТМД]] елдері арасында [[Украина]]дан кейін 2-орында. Кеннің негізгі коры Атасу кенді ауданында (батыс Қаражал, Үшқатын III, Үшқатын I, Шығыс Қамыс, Жомарт және т.б.) және Сарысу-Теңіз кенді ауданында («Түр», «Богач») шоғырланған.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Халқы ==
Орталық Қазақстанның халқы ұзақ уақытқа дейін аз қоныстанған аудан ретінде белгілі болатын. [[Ұлы Отан соғысы]]на дейін және тың жерді игеру кезінде [[Кеңес өкіметі]]нің батыс аймақтарынан славян ұлт өкілдері келіп қоныстана бастады. Соның нәтижесінде славян халықтарының, саны көбейді. Қазіргі таңда Орталық Қазақстанда 115 ұлт өкілінен 1,3 млн адам тұрады. Ауданның 11 қаласында 1 134 мың адам тұрады, оның 453 мыңы Қарағанды қаласында (жалпы аудан халқының 34%). Екінші орында [[Теміртау]] қаласы (170 мың), республикамыздағы ең жоғары урбандалған экономикалық аудан (85%). Ауыл халқы біркелкі орналаспаған. Халықтың тығыз орналасқан аймақтарына - ауданның солтүстігі, өзен алаптары, ірі темір жол тораптары жөне су қоймаларының маңы жатады. Жұмыссыздық санының мөлшері қазір 6,9%-ды  құрайды. Экономикалық, белсенді халықтың үлесі — 70%. Соңғы кездерде білім және денсаулық саласына бөлінетін қаржы көлемі 1,5 есеге көбейді.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Өнеркәсібі ==
Орталық Қазақстан - республикамыздағы ірі индустриалды аудандардың бірі. Жалпы ауданның аймақтық өнім шығарудағы үлесі 9%-дан астамын құрайды. Кен орындарының барланған қоры - отын, электр куаты, металлургия өнеркәсібін дамытуға мүмкіншілік береді.Ауданда ірі тау-кен металлургия кешені калыптасқан. Оның құрамына тау-кен өндірісі салаларыОрталықра және түсті металлургия кәсіпорындары, көмір өнеркәсібі кіреді. Аудан экономикасында отын өнеркәсібі маңызды рөл атқарады. Мемлекетіміздің маңызды көмір базасына [[Қарағанды тас көмір алабы]] жатады. Онда республикада өндіретін тас көмірдің 32%-ы өндіріледі.Қара металлургия өнеркәсібінің дамуы Теміртау қаласындағы  толық циклді комбинатқа байланысты. Комбинатта шойынның 100%-ын, болаттың 97%-ын шығарады. Қуаттылығы жөнінен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] көлеміндегі металлургия кәсіпорындарының арасында 7-ші орында.Түсті металлургияда қарқынды дамығаны мыс өндіру саласы,бірақ басқа да түсті металдардың коры аз емес. Ірі тау-кен металлургия комбинаты Жезқазғанда (Қазақстандағы ірі комбинат) және Балқашта салынған. Бұл жерде өндіру, байыту және шақпақталған мысты алу кешенді түрде дамыған. Мыстың мұндай түрі тек Орталық Қазақстанда шығады Орталық Қазақстан аумағында Қарағанды-Теміртау АӨК және Балқаш-Жезқазған өнеркәсіп тораптары орналасқан. Бір-бірімен жоғарғы электр желісі арқылы және темір жолмен байланысады. Қарағанды- Теміртау АӨК (ең қуаттысы) көмір өнеркәсібінің негізінде қалыптаскан. Орталығы Теміртау қаласындағы Қарағанды металлургия комбинаты. АӨК-нің құрамына өнеркөсібі дамыған Абай, Саран, [[Шахтинск]] калалары, қала типтес Долинка, Шахан, Топар және т.б. кенттер кіреді. Бұл кешенде металды көп кажет ететін машина жасау және негізгі химияның салалары дамыған. [[Аграрлық-өнеркәсіптік кешен|АӨК]]-ні сумен [[Ертіс]] - Қарағанды каналы жөне Нұра су қоймасы қамтамасыз етеді. Балқаш және Жезқазған өнеркәсіп тораптары, толық циклді мыс өнеркәсібінің дамуына байланысты қалыптасқан тау-кен байыту комбинаты (оның құрамына кен орны, карьер, байыту фабрикалары, мыс балқыту зауыттары) жұмыс істейді. Орталық Қазақстанның өндіріс салалары көбінесе қоршаған ортаға қолайсыз әсер етеді. Зиянды қалдықтарды азайту үшін кәсіпорындар өнімдерінің қалдығын химия өнеркәсібінде пайдаланады. Жезқазған және Балқаш қалаларында күкірт кышқылы өндірілсе, Теміртау қаласында азот [[Тыңайтқыштар|тыңайткышы]], тас көмір шайыры,[[бензол]] шығарылады.Қожды құрылыс материалы ретінде және [[цемент]]ке қосуға пайдаланады.Күкірт қышқылын өндіруден Орталық Қазақстан Шығыс Қазақстаннан кейін 2-ші орында.

=== Электр қуаты саласы ===
Электр қуаты саласында жылу электр стансалары негізгі рөлді атқарады. Қарағанды МАЭС-і жәнө Теміртау, Балқаш ЖЭО-ы орталық ауданның кәсіпорындарын, сонымен бірге оңтүстік экономикалық ауданының кейбір кәсіпорындарын электр қуатымен қамтамасыз етеді.

=== Машина жасау саласы ===
Машина жасау өндірісі көмекші салалардың рөлін атқарады. Қарағанды тау-кен жабдығы машина зауыты - металлургия кәсіпорындарына арналған тау-кен шахта құрал-жабдықтарын шығарады. Сондықтан да ауыр өнеркәсіп Орталық Қазақстанда жетекші орынға ие. Ауыр өнеркәсіп салаларының кешенін толықтырушы кәсіпорындарға жеңіл және тамақ өнеркәсібі жатады. [[Жеңіл өнеркәсіп]] кәсіпорындары тігін, токыма, аяқ киім бұйымдарын шығарады. Көлік түрлеріне келетін болсақ, негізгі рөлді темір жол атқарады. 1930 жылдары салынған Астана - Қарағанды - Мойынты - Шу темір жолы тек орталықтың емес, солтүстік ауданның да отын өнеркәсібін және басқа салаларын дамытты. Осы темір жол магистралінен бөлініп кен орындарына тартылған (Жезқазған, Қаражал, Теміртау, Балқаш, Саяқ) жолдар түсті және қара металлургияның дамуына түрткі болды.Темір жолмен қатар автомобиль жолдары да жақсы дамыған. Автомагистральдар аудан ішіндегі және көршілес аудандардың ірі өнеркәсіп орындарын (Қарағанды - Теміртау, Қарағанды - Балқаш - Алматы) байланыстырады.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Ауыл шаруашылығы ==
Ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға ауданның солтүстік бөлігі қолайлы. Негізінен астық тұқымдастардан жаздық [[бидай]], [[арпа]], тары, техникалық дақылдардан күнбағыс және бау-бақша мен картоп егіледі. Сонымен бірге ірі қара, [[жылқы]], кой, шошқа өсіріледі.Ауданның оңтүстігіндегі жерлер тек кана мал жайылымына жарамды. Әсіресе қой бағылады. Орталық Қазақстан ауыл шаруашылық өнімдерімен өзін-өзі толық қамтамасыз ете алмағандықтан сырттан әкеледі.Ауыл шаруашылығына, әсіресе солтүстігіндегі тыңайған жерлерге [[жел эрозиясы]] үлкен зиян келтіріп отыр.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Экологиялық проблемалары ==
Республика аймағында бірнеше ірі экологиялық қолайсыз аймақ болса, соның бірі - Қарағанды облысы (орталық аудан). Экологиялық тепе-теңсіздіктің негізгі көзі: ауаның, судың және топырақтың ластануы, өнеркәсіп қалдықтарының әсерінен және аумағының [[Семей полигоны]]на жақын орналасуынан. Көптеген пайдалы қазбалардың кен орындарында тиісті экологиялық талаптарды орындамай пайдаланғаннан кейін ашық күйінде тастап кеткен немесе істен шығарылған. Бұл да қазіргі кезде қоршаған ортаға өз зиянын тигізуде.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;. &quot;[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]&quot; ғарыш айлығынан ұшырылған &quot;Протон&quot; зымыран тасығышы 1999 жылы екі рет құлап, Қарқаралы, Жаңаарқа аудандарының жері мен ауасын гептил отынымен улады.

== Қалалары ==
Аудандағы қалалардың дені өткен ғасырдың 1930-1940 жылдары салынған. Қалалар пайдалы қазбалардың игерілуіне байланысты пайда болды. Кейіннен зауыт-[[фабрика]]лар салынды.
*'''Қарағанды''' (453 мың адам). Мемлекетіміздегі жас қалалардың бірі, ол экономикалық әлеуеті жағынан республикамыздағы жетекші қалалардың қатарында. Халық арасында Қарағанды «Кеншілер (шахтерлер) қаласы» деп аталады. Тарих тұрғысынан қарасақ алғашқы елді мекен 1,5 ғасыр бұрын көмір кенін игеруге байланысты пайда болған екен.
*'''Теміртау''' (170 мың адам) - Қарағандының серіктес қаласы. Қаланың тарихы 1905 жылдан басталады. Нұра өзенінің сол жағалауында алғашқы көшіп келгендер орналаса бастады.
*'''Балқаш''' (74 мың адам) — Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы өнеркәсіпті қала. Қалада республикамыздағы ең ірі кәсіпорындардың бірі - Балқаш мыс комбинаты бар. Қала 1937 жылы мыс балқыту зауытының салынуына байланысты іргесі қаланған маңызды түсті металлургияның орталығы. Комбинат мыс және күкірт қышқылын шығарады.
*'''Жезқазған''' - мемлекетіміздің негізгі мыс балқыту орталығы болып есептеледі. Мұндағы кен байыту фабрикасы мен мыс балқыту зауыты мыстан басқа республикамыз бен ТМД елдерінің зауыттарына қажет корғасын концентратын шығарады. Мыс балқыту өнеркәсібінен баска құрылыс кәсіпорындары,
тоқыма, тігін фабрикасы және ет комбинаттары жұмыс істейді.

===Сен білесің бе?===
*1. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында ер адамдардың дені әскер қатарына шақырылғандықтан, шахталарда әйел-қыздардың саны 20 000-ға жетіп, 29 әйел бригадасы жұмыс істеді.
*2. Өткен ғасырдың 30-жылдарына дейін Орталық Қазақстанда балалармен темір жол қатынасы болған жоқ. Аумақтың негізгі бөлігінде мал шаруашылығы дамыды. Ауданның даму қарқыны бірінші бесжылдықта Орал-Кузнецк комбинатын кокстелген кемірмен қамтамасыз ету кезінде алды.
*3. 1930 жылдары Қ.И. Сәтбаев [[Қаражал]] ауданынан ірі темір кен орнын тапқан кезде Қарағанды маңынан қазақ металлургия зауытын салу идеясын айтқан болатын. Тек 1944 жылдың желтоқсанында алғашқы Қазақстан болаты алынды. Ал 1978 жылдың қаңтарында жалпы өндірілген көмірдің келемі 1 млрд тоннаға жетті.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}

[[Санат:Орталық Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан аймақтары]]</text>
      <sha1>95kwz9u9mi16i9smo3igumpr6ivan2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618889</id>
      <parentid>3618888</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Орта ғасыр */</comment>
      <origin>3618889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29122" sha1="avv5sbuc7s7no8paocomdu373scgre1" xml:space="preserve">{{Қазақстан өңірі
 | Аумағы = 428
 | Құрамы = [[Қарағанды облысы]], [[Ұлытау облысы]]
 | Халқы = 1441,7
 | Тығыздығы = 3,6
 | Қала халқы = 86
 | Қазақстан үлесі = 11
}}
'''Орталық Қазақстан''' — [[Қазақстан Республикасы]]ның құрамындағы экономика-географиялық аймақ.

== Алғашқы қауымдық кезең ==
{{main|Алғашқы қауымдық кезеңдегі Орталық Қазақстан}}
'''Орталық Қазақстан''' өңірі өзінің табиғи географиялық жағдайы мен орналасуына байланысты ежелгі қазақ тарихында ерекше орын алады. [[Археология]]лық зерттеулердің нәтижесінде бұл аймақты ежелден алғашқы адамдардың мекендегені анықталған. Бұл уақыт тарихи дәуірлеу бойынша б.з.б. [[5 ғ.|5]]-[[3 ғ.|3 ғ]]-лар аралығы. Олар негізінен [[терімшілік]]пен, [[аңшылық]]пен, сонымен қатар балықшылықпен де қосымша айналысқан. 15-25 адамнан тұратын алғашқы адамдар қауымдық тобырларды құрады. [[Қазақстан]] аумағында өмір сүрген алғашқы адамдар питекантроптың замандастары еді. Олар отты пайдалануды, [[мамонт]] сүйегінен, мал терісінен карапайым үй салуды үйренді.

Обалысай I, [[Жаман Айбат]], [[Семізбұғы (тау, Қарағанды облысы)|Семізбұғы]] ежелгі елді мекендерінен тас құралдар: шапқышар, қырғыш, кескіш, тілгіштер, жебелердің ұштары, жұмыр тастар және т.б. табылған. Ағаштан және сүйектен жасалған еңбек құралдары сақталмаған. Алғашқы адамдар қоныстарының ішіндегі ең белгілісі Батпақ-8, 12, Мұзбел-1, Сарыарқа, Оғызтау-1, 2 тұрақтары.

== Орта ғасыр ==
{{main|Ортағасырдағы Орталық Қазақстан}}
Б.з. [[6 ғ.|6 ғасырында]] '''Орталық Қазақстан''' [[Түрік қағанаты]]ның кұрамына енді. [[603|603 жылы]] [[Түрік қағанаты]] екіге бөлініп, [[Батыс Түрік қағанаты]] [[Жетісу]] мен Орталық Қазақстан аумағын қамтиды. Тарихи деректер бойынша [[7 ғ.|7 ғ-дың]] екінші жартысында [[Батыс Түрік қағанаты|Батыс Түрік қағанатының]] ішіндегі ең күшті тайпалық одақ — [[қимақтар]] [[Ертіс]] өзенінен [[Сыр]], [[Шу (өзен)|Шу]] бойына дейінгі аралықты мекендейді. [[9 ғ.|9 ғ-да]] [[Қимақ қағанаты]] жеті тайпадан тұрды, оларға: [[қимақтар]], ланиказ, аджлад, эймур, баяндур, [[Татарлар|татар]], [[қыпшақтар]] жатады. Ал [[10 ғ.|10 ғ-да]] осы тайпалардан қыпшақтар алдыңғы қатарға шығып, [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ хандығын]] кұрды. [[10 ғ.|10 ғ-дың]] аяғында қыпшақтар Сыр бойындағы [[оғыздар]]ды ығыстырды, Қазақстаннын түгелге жуық жеріне билігін жүргізіп, [[Қыпшақ даласы]] деп аталды. [[11 ғ.|11]]-[[12 ғ.|12 ғғ-да]] қыпшақтар екіге бөлінді, он қанаты [[Торғай]] даласын, [[Жем]], [[Жайық]], [[Еділ]] бойын жайласа, сол қанаты Орталық және Шығыс Қазақстанды мекендеді. Қыпшақ хандығының алғашқы орталығы [[Ертіс]] өзенінің орта ағысында болса, кейіннен Сыр бойындағы [[Сығанақ]] қаласына ауысты. Қыпшақ мемлекетін хан басқарды, олардан басқа билеушілер қатарына [[тархан]]дар, [[бек]]тер, [[басқақ]]тар жатады. Орталық Қазақстан шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жаз айларында Сарыарқаның кең даласын жайласа, қыста тау шатқалдарына, ықтасын жерлерге оралып отырды. Орта ғасырда Сарыарқа аркылы [[Ұлы Жібек жолы]]ның бір тармағы өтті, ол [[Қарқаралы]], [[Ұлытау]], [[Жезқазған]]ды басып өтіп, батысқа беттейді. Осы өңірде мыс, темір рудасы балқытылып, олардан еңбек кұралдары, қару-жарақтар жасалған. Оған дәлел Қарқаралы маңындағы Кент, [[Суықбұлақ]] мекендері, Темірші, Кентөбе кен орындары, [[Жезқазған]]дағы Милықұдық қонысы мен осы өңірдегі мыс және темір өндірген ежелгі кен орындары. Қытай өзені [[Хуанхэ]]ден [[Дунай]]ға дейін созылған Ұлы Еуразия даласы адамзат тарихы бойында тек Батыс пен Шығыс арасындағы жалғаушы ғана емес, көптеген халықтардың ұлы бесігі болды.

== Табиғат жағдайы ==
[[Сурет:Naurzum nature reserve.JPG|350px|thumb|right|Наурызым қорығы]]
'''Ауданның құрамы:
*[[Қарағанды облысы]]
*Ауданы 428 мың км²
*Халқы 1339 мың адам
*Орташа тығыздығы: 3,1 адам/км²

Орталық Қазақстан - республикамыздағы су жетіспейтін аймақтардың бірі, теңіздерден қашық жатуымен бірге ірі өзендері де жоқтың қасы. Бірақ [[минерал]]ды ресурстарға бай аймақтың бірі. [[Сарыарқа]] жері пайдалы қазбалардың көмбесі десе де болады. Мұнда- [[көмір]], темір кені, [[мыс]], [[марганец]], [[алтын]], күміс, мұнай жөне т.б. пайдалы қазбалар кездеседі. Орталық Қазақстанның экономикалық-географиялық жағдайының қолайлылығы орталықта орналасуында, яғни барлық экономикалык аудандармен шектеседі. Пайдалы қазба кен орындарына жақын орналасқан, аумағы транзит жолының үстінде және көлік қатынасы жақсы дамыған. Аудан шекарасының басқа республикалармен шектеспеуі ауданның сыртқы байланысының дамуына, ал климатының қуаң болуы ауыл шаруашылығын өркендетуге қолайсыз әсер етеді. Климаты шұғыл континенталды, қысы суық, боранды желдер жиі болып тұрады. Жылдық түсетін жауын-шашын мөлшері шамамен 250 мм. [[Вегетациялық кезең]]нің ұзақтығы 160 күн. Осындай [[агроклимат]]тық жағдай ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға кері әсерін тигізуде.&lt;ref name=&quot;kazgeo9&quot;&gt;Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7&lt;/ref&gt;

== Табиғат ресурстары ==
Орталық Қазақстанды минералды ресурстардың қазынасы десек те болады. Бұл ауданда пайдалы казбалардың алуан түрі және үлкен қоры шоғырланған. Жер койнауындағы көмірдің мол қоры [[Қарағанды көмір алабы]]нда орналасқан. Сонымен бірге 100% кокстелетін көмір де осында. Мыс кен орындары Балқаш маңы мен [[Жезқазған|Жезказғанда]], марганецтің 100%-ы Атасу және Жезді кен орындарында шоғырланған. Сонымен бірге мұнда сирек металдар да кездеседі. [[Вольфрам]] мен молибденнің негізгі кен орындары Жоғары Қайрақты, Көктенкөл, Солтүстік Қатпар,Қараоба және Оңтүстік Жауырда орналасқан. Оңтүстік Торғай мұнай газ алабында мұнай мен газдың 3 кен орны анықталып, барлау жұмыстары жүргізілді. Соныменбірге кенсіз пайдалы қазбалардың қоры анықталып, әсіресе құрылыс материалдары көптеп шоғырланған. Аудан жеріндегі пайдалы қазбалардың ерекшелігі - олардың бір-біріне жақын орналасуында.

=== Су ресурсы ===
Орталық Қазақстанның оңтүстік шығысында [[Балқаш көлі]] орналасса, қалған аумағында ([[Қарасор (көл, Қарқаралы ауданы)|Қарасор]], Қыпшақ және т.б.) ұсақ көлдер кездеседі. Олардың дені ащы көлдер.Судың жетіспеуі өнеркәсіп жөне ауыл шаруашылык салаларын дамытуға кедергі болуда. Сумен камтамасыз ету үшін Ертіс - Қарағанды - Жезқазған су қоймалары және канал салынды.

=== Орман ресурсы ===
Орталық аудан орман ресурсына тапшы аудандардың бірі, негізгі ормандары суды қорғауда және рекреациялық мақсатта маңызды рөл атқарады. Негізгі ағаш түрлері - [[қарағай]],[[қайың]] жөне көктерек. Табиғаттың әсем жерлерін сақтау максатында [[Қарқаралы ұлттық паркі]] ашылған.

=== Қызықты жағдайлар ===
*1. П.И. Шангин (Алтай таулы округінің маркшейдері) [[Сарыарқа]]ның табиғатына сипаттама бере отырып, аймактың қорғасын мен мыс кендеріне бай екендігін және оларды өндірген ежелгі ошақтарын, 1816 жылғы зерттеу барысында жазып кеткен.
*2. XIX ғасырдың ортасында байлық іздеген кәсіпкерлер бірінен соң бірі келіп 85 кен орнын игерген. 1895 жылы бір ғана [[Қаркаралы уезі]]нде 311 кеніш игерілген.
*3. 1940 жылға дейін Қарағанды кемір алабында 22 шахта жөне 1 көмір кесіндісі (Федоров) салынды. Бұл өндіріс орындары тек ауданның ғана емес, бүкіл Қазақстанның индустриалды дамуына септігін тигізді. Қарағанды Ресейдің Еділ маңы жөне Орал экономикалык аудандарын, [[Башқұртстан]] республикасы мен [[Орынбор облысы]]н көмірмен қамтамасыз еткен. Ұлы Отан соғысы жылдары Қарағанды көмірі бүкіл елімізді отынмен камтамасыз етті.
*4. Орталық Қазақстан марганец (жез) кенінің барланған қоры бойынша дүние жүзінде 3-орында, ал [[ТМД]] елдері арасында [[Украина]]дан кейін 2-орында. Кеннің негізгі коры Атасу кенді ауданында (батыс Қаражал, Үшқатын III, Үшқатын I, Шығыс Қамыс, Жомарт және т.б.) және Сарысу-Теңіз кенді ауданында («Түр», «Богач») шоғырланған.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Халқы ==
Орталық Қазақстанның халқы ұзақ уақытқа дейін аз қоныстанған аудан ретінде белгілі болатын. [[Ұлы Отан соғысы]]на дейін және тың жерді игеру кезінде [[Кеңес өкіметі]]нің батыс аймақтарынан славян ұлт өкілдері келіп қоныстана бастады. Соның нәтижесінде славян халықтарының, саны көбейді. Қазіргі таңда Орталық Қазақстанда 115 ұлт өкілінен 1,3 млн адам тұрады. Ауданның 11 қаласында 1 134 мың адам тұрады, оның 453 мыңы Қарағанды қаласында (жалпы аудан халқының 34%). Екінші орында [[Теміртау]] қаласы (170 мың), республикамыздағы ең жоғары урбандалған экономикалық аудан (85%). Ауыл халқы біркелкі орналаспаған. Халықтың тығыз орналасқан аймақтарына - ауданның солтүстігі, өзен алаптары, ірі темір жол тораптары жөне су қоймаларының маңы жатады. Жұмыссыздық санының мөлшері қазір 6,9%-ды  құрайды. Экономикалық, белсенді халықтың үлесі — 70%. Соңғы кездерде білім және денсаулық саласына бөлінетін қаржы көлемі 1,5 есеге көбейді.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Өнеркәсібі ==
Орталық Қазақстан - республикамыздағы ірі индустриалды аудандардың бірі. Жалпы ауданның аймақтық өнім шығарудағы үлесі 9%-дан астамын құрайды. Кен орындарының барланған қоры - отын, электр куаты, металлургия өнеркәсібін дамытуға мүмкіншілік береді.Ауданда ірі тау-кен металлургия кешені калыптасқан. Оның құрамына тау-кен өндірісі салаларыОрталықра және түсті металлургия кәсіпорындары, көмір өнеркәсібі кіреді. Аудан экономикасында отын өнеркәсібі маңызды рөл атқарады. Мемлекетіміздің маңызды көмір базасына [[Қарағанды тас көмір алабы]] жатады. Онда республикада өндіретін тас көмірдің 32%-ы өндіріледі.Қара металлургия өнеркәсібінің дамуы Теміртау қаласындағы  толық циклді комбинатқа байланысты. Комбинатта шойынның 100%-ын, болаттың 97%-ын шығарады. Қуаттылығы жөнінен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] көлеміндегі металлургия кәсіпорындарының арасында 7-ші орында.Түсті металлургияда қарқынды дамығаны мыс өндіру саласы,бірақ басқа да түсті металдардың коры аз емес. Ірі тау-кен металлургия комбинаты Жезқазғанда (Қазақстандағы ірі комбинат) және Балқашта салынған. Бұл жерде өндіру, байыту және шақпақталған мысты алу кешенді түрде дамыған. Мыстың мұндай түрі тек Орталық Қазақстанда шығады Орталық Қазақстан аумағында Қарағанды-Теміртау АӨК және Балқаш-Жезқазған өнеркәсіп тораптары орналасқан. Бір-бірімен жоғарғы электр желісі арқылы және темір жолмен байланысады. Қарағанды- Теміртау АӨК (ең қуаттысы) көмір өнеркәсібінің негізінде қалыптаскан. Орталығы Теміртау қаласындағы Қарағанды металлургия комбинаты. АӨК-нің құрамына өнеркөсібі дамыған Абай, Саран, [[Шахтинск]] калалары, қала типтес Долинка, Шахан, Топар және т.б. кенттер кіреді. Бұл кешенде металды көп кажет ететін машина жасау және негізгі химияның салалары дамыған. [[Аграрлық-өнеркәсіптік кешен|АӨК]]-ні сумен [[Ертіс]] - Қарағанды каналы жөне Нұра су қоймасы қамтамасыз етеді. Балқаш және Жезқазған өнеркәсіп тораптары, толық циклді мыс өнеркәсібінің дамуына байланысты қалыптасқан тау-кен байыту комбинаты (оның құрамына кен орны, карьер, байыту фабрикалары, мыс балқыту зауыттары) жұмыс істейді. Орталық Қазақстанның өндіріс салалары көбінесе қоршаған ортаға қолайсыз әсер етеді. Зиянды қалдықтарды азайту үшін кәсіпорындар өнімдерінің қалдығын химия өнеркәсібінде пайдаланады. Жезқазған және Балқаш қалаларында күкірт кышқылы өндірілсе, Теміртау қаласында азот [[Тыңайтқыштар|тыңайткышы]], тас көмір шайыры,[[бензол]] шығарылады.Қожды құрылыс материалы ретінде және [[цемент]]ке қосуға пайдаланады.Күкірт қышқылын өндіруден Орталық Қазақстан Шығыс Қазақстаннан кейін 2-ші орында.

=== Электр қуаты саласы ===
Электр қуаты саласында жылу электр стансалары негізгі рөлді атқарады. Қарағанды МАЭС-і жәнө Теміртау, Балқаш ЖЭО-ы орталық ауданның кәсіпорындарын, сонымен бірге оңтүстік экономикалық ауданының кейбір кәсіпорындарын электр қуатымен қамтамасыз етеді.

=== Машина жасау саласы ===
Машина жасау өндірісі көмекші салалардың рөлін атқарады. Қарағанды тау-кен жабдығы машина зауыты - металлургия кәсіпорындарына арналған тау-кен шахта құрал-жабдықтарын шығарады. Сондықтан да ауыр өнеркәсіп Орталық Қазақстанда жетекші орынға ие. Ауыр өнеркәсіп салаларының кешенін толықтырушы кәсіпорындарға жеңіл және тамақ өнеркәсібі жатады. [[Жеңіл өнеркәсіп]] кәсіпорындары тігін, токыма, аяқ киім бұйымдарын шығарады. Көлік түрлеріне келетін болсақ, негізгі рөлді темір жол атқарады. 1930 жылдары салынған Астана - Қарағанды - Мойынты - Шу темір жолы тек орталықтың емес, солтүстік ауданның да отын өнеркәсібін және басқа салаларын дамытты. Осы темір жол магистралінен бөлініп кен орындарына тартылған (Жезқазған, Қаражал, Теміртау, Балқаш, Саяқ) жолдар түсті және қара металлургияның дамуына түрткі болды.Темір жолмен қатар автомобиль жолдары да жақсы дамыған. Автомагистральдар аудан ішіндегі және көршілес аудандардың ірі өнеркәсіп орындарын (Қарағанды - Теміртау, Қарағанды - Балқаш - Алматы) байланыстырады.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Ауыл шаруашылығы ==
Ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға ауданның солтүстік бөлігі қолайлы. Негізінен астық тұқымдастардан жаздық [[бидай]], [[арпа]], тары, техникалық дақылдардан күнбағыс және бау-бақша мен картоп егіледі. Сонымен бірге ірі қара, [[жылқы]], кой, шошқа өсіріледі.Ауданның оңтүстігіндегі жерлер тек кана мал жайылымына жарамды. Әсіресе қой бағылады. Орталық Қазақстан ауыл шаруашылық өнімдерімен өзін-өзі толық қамтамасыз ете алмағандықтан сырттан әкеледі.Ауыл шаруашылығына, әсіресе солтүстігіндегі тыңайған жерлерге [[жел эрозиясы]] үлкен зиян келтіріп отыр.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Экологиялық проблемалары ==
Республика аймағында бірнеше ірі экологиялық қолайсыз аймақ болса, соның бірі - Қарағанды облысы (орталық аудан). Экологиялық тепе-теңсіздіктің негізгі көзі: ауаның, судың және топырақтың ластануы, өнеркәсіп қалдықтарының әсерінен және аумағының [[Семей полигоны]]на жақын орналасуынан. Көптеген пайдалы қазбалардың кен орындарында тиісті экологиялық талаптарды орындамай пайдаланғаннан кейін ашық күйінде тастап кеткен немесе істен шығарылған. Бұл да қазіргі кезде қоршаған ортаға өз зиянын тигізуде.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;. &quot;[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]&quot; ғарыш айлығынан ұшырылған &quot;Протон&quot; зымыран тасығышы 1999 жылы екі рет құлап, Қарқаралы, Жаңаарқа аудандарының жері мен ауасын гептил отынымен улады.

== Қалалары ==
Аудандағы қалалардың дені өткен ғасырдың 1930-1940 жылдары салынған. Қалалар пайдалы қазбалардың игерілуіне байланысты пайда болды. Кейіннен зауыт-[[фабрика]]лар салынды.
*'''Қарағанды''' (453 мың адам). Мемлекетіміздегі жас қалалардың бірі, ол экономикалық әлеуеті жағынан республикамыздағы жетекші қалалардың қатарында. Халық арасында Қарағанды «Кеншілер (шахтерлер) қаласы» деп аталады. Тарих тұрғысынан қарасақ алғашқы елді мекен 1,5 ғасыр бұрын көмір кенін игеруге байланысты пайда болған екен.
*'''Теміртау''' (170 мың адам) - Қарағандының серіктес қаласы. Қаланың тарихы 1905 жылдан басталады. Нұра өзенінің сол жағалауында алғашқы көшіп келгендер орналаса бастады.
*'''Балқаш''' (74 мың адам) — Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы өнеркәсіпті қала. Қалада республикамыздағы ең ірі кәсіпорындардың бірі - Балқаш мыс комбинаты бар. Қала 1937 жылы мыс балқыту зауытының салынуына байланысты іргесі қаланған маңызды түсті металлургияның орталығы. Комбинат мыс және күкірт қышқылын шығарады.
*'''Жезқазған''' - мемлекетіміздің негізгі мыс балқыту орталығы болып есептеледі. Мұндағы кен байыту фабрикасы мен мыс балқыту зауыты мыстан басқа республикамыз бен ТМД елдерінің зауыттарына қажет корғасын концентратын шығарады. Мыс балқыту өнеркәсібінен баска құрылыс кәсіпорындары,
тоқыма, тігін фабрикасы және ет комбинаттары жұмыс істейді.

===Сен білесің бе?===
*1. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында ер адамдардың дені әскер қатарына шақырылғандықтан, шахталарда әйел-қыздардың саны 20 000-ға жетіп, 29 әйел бригадасы жұмыс істеді.
*2. Өткен ғасырдың 30-жылдарына дейін Орталық Қазақстанда балалармен темір жол қатынасы болған жоқ. Аумақтың негізгі бөлігінде мал шаруашылығы дамыды. Ауданның даму қарқыны бірінші бесжылдықта Орал-Кузнецк комбинатын кокстелген кемірмен қамтамасыз ету кезінде алды.
*3. 1930 жылдары Қ.И. Сәтбаев [[Қаражал]] ауданынан ірі темір кен орнын тапқан кезде Қарағанды маңынан қазақ металлургия зауытын салу идеясын айтқан болатын. Тек 1944 жылдың желтоқсанында алғашқы Қазақстан болаты алынды. Ал 1978 жылдың қаңтарында жалпы өндірілген көмірдің келемі 1 млрд тоннаға жетті.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}

[[Санат:Орталық Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан аймақтары]]</text>
      <sha1>avv5sbuc7s7no8paocomdu373scgre1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618892</id>
      <parentid>3618889</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Орта ғасыр */</comment>
      <origin>3618892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29153" sha1="5g4lsw0l0poapbz5o9ggsc0g6swq5z8" xml:space="preserve">{{Қазақстан өңірі
 | Аумағы = 428
 | Құрамы = [[Қарағанды облысы]], [[Ұлытау облысы]]
 | Халқы = 1441,7
 | Тығыздығы = 3,6
 | Қала халқы = 86
 | Қазақстан үлесі = 11
}}
'''Орталық Қазақстан''' — [[Қазақстан Республикасы]]ның құрамындағы экономика-географиялық аймақ.

== Алғашқы қауымдық кезең ==
{{main|Алғашқы қауымдық кезеңдегі Орталық Қазақстан}}
'''Орталық Қазақстан''' өңірі өзінің табиғи географиялық жағдайы мен орналасуына байланысты ежелгі қазақ тарихында ерекше орын алады. [[Археология]]лық зерттеулердің нәтижесінде бұл аймақты ежелден алғашқы адамдардың мекендегені анықталған. Бұл уақыт тарихи дәуірлеу бойынша б.з.б. [[5 ғ.|5]]-[[3 ғ.|3 ғ]]-лар аралығы. Олар негізінен [[терімшілік]]пен, [[аңшылық]]пен, сонымен қатар балықшылықпен де қосымша айналысқан. 15-25 адамнан тұратын алғашқы адамдар қауымдық тобырларды құрады. [[Қазақстан]] аумағында өмір сүрген алғашқы адамдар питекантроптың замандастары еді. Олар отты пайдалануды, [[мамонт]] сүйегінен, мал терісінен карапайым үй салуды үйренді.

Обалысай I, [[Жаман Айбат]], [[Семізбұғы (тау, Қарағанды облысы)|Семізбұғы]] ежелгі елді мекендерінен тас құралдар: шапқышар, қырғыш, кескіш, тілгіштер, жебелердің ұштары, жұмыр тастар және т.б. табылған. Ағаштан және сүйектен жасалған еңбек құралдары сақталмаған. Алғашқы адамдар қоныстарының ішіндегі ең белгілісі Батпақ-8, 12, Мұзбел-1, Сарыарқа, Оғызтау-1, 2 тұрақтары.

== Орта ғасыр ==
{{main|Ортағасырдағы Орталық Қазақстан}}
Б.з. [[VI ғасыр|6 ғасырында]] '''Орталық Қазақстан''' [[Түрік қағанаты]]ның кұрамына енді. [[603|603 жылы]] [[Түрік қағанаты]] екіге бөлініп, [[Батыс Түрік қағанаты]] [[Жетісу]] мен Орталық Қазақстан аумағын қамтиды. Тарихи деректер бойынша [[VII ғасыр|7 ғ-дың]] екінші жартысында [[Батыс Түрік қағанаты|Батыс Түрік қағанатының]] ішіндегі ең күшті тайпалық одақ — [[қимақтар]] [[Ертіс]] өзенінен [[Сыр]], [[Шу (өзен)|Шу]] бойына дейінгі аралықты мекендейді. [[IX ғасыр|9 ғ-да]] [[Қимақ қағанаты]] жеті тайпадан тұрды, оларға: [[қимақтар]], ланиказ, аджлад, эймур, баяндур, [[Татарлар|татар]], [[қыпшақтар]] жатады. Ал [[X ғасыр|10 ғ-да]] осы тайпалардан қыпшақтар алдыңғы қатарға шығып, [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ хандығын]] кұрды. [[10 ғ.|10 ғ-дың]] аяғында қыпшақтар Сыр бойындағы [[оғыздар]]ды ығыстырды, Қазақстаннын түгелге жуық жеріне билігін жүргізіп, [[Қыпшақ даласы]] деп аталды. [[11 ғ.|11]]-[[12 ғ.|12 ғғ-да]] қыпшақтар екіге бөлінді, он қанаты [[Торғай]] даласын, [[Жем]], [[Жайық]], [[Еділ]] бойын жайласа, сол қанаты Орталық және Шығыс Қазақстанды мекендеді. Қыпшақ хандығының алғашқы орталығы [[Ертіс]] өзенінің орта ағысында болса, кейіннен Сыр бойындағы [[Сығанақ]] қаласына ауысты. Қыпшақ мемлекетін хан басқарды, олардан басқа билеушілер қатарына [[тархан]]дар, [[бек]]тер, [[басқақ]]тар жатады. Орталық Қазақстан шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жаз айларында Сарыарқаның кең даласын жайласа, қыста тау шатқалдарына, ықтасын жерлерге оралып отырды. Орта ғасырда Сарыарқа аркылы [[Ұлы Жібек жолы]]ның бір тармағы өтті, ол [[Қарқаралы]], [[Ұлытау]], [[Жезқазған]]ды басып өтіп, батысқа беттейді. Осы өңірде мыс, темір рудасы балқытылып, олардан еңбек кұралдары, қару-жарақтар жасалған. Оған дәлел Қарқаралы маңындағы Кент, [[Суықбұлақ]] мекендері, Темірші, Кентөбе кен орындары, [[Жезқазған]]дағы Милықұдық қонысы мен осы өңірдегі мыс және темір өндірген ежелгі кен орындары. Қытай өзені [[Хуанхэ]]ден [[Дунай]]ға дейін созылған Ұлы Еуразия даласы адамзат тарихы бойында тек Батыс пен Шығыс арасындағы жалғаушы ғана емес, көптеген халықтардың ұлы бесігі болды.

== Табиғат жағдайы ==
[[Сурет:Naurzum nature reserve.JPG|350px|thumb|right|Наурызым қорығы]]
'''Ауданның құрамы:
*[[Қарағанды облысы]]
*Ауданы 428 мың км²
*Халқы 1339 мың адам
*Орташа тығыздығы: 3,1 адам/км²

Орталық Қазақстан - республикамыздағы су жетіспейтін аймақтардың бірі, теңіздерден қашық жатуымен бірге ірі өзендері де жоқтың қасы. Бірақ [[минерал]]ды ресурстарға бай аймақтың бірі. [[Сарыарқа]] жері пайдалы қазбалардың көмбесі десе де болады. Мұнда- [[көмір]], темір кені, [[мыс]], [[марганец]], [[алтын]], күміс, мұнай жөне т.б. пайдалы қазбалар кездеседі. Орталық Қазақстанның экономикалық-географиялық жағдайының қолайлылығы орталықта орналасуында, яғни барлық экономикалык аудандармен шектеседі. Пайдалы қазба кен орындарына жақын орналасқан, аумағы транзит жолының үстінде және көлік қатынасы жақсы дамыған. Аудан шекарасының басқа республикалармен шектеспеуі ауданның сыртқы байланысының дамуына, ал климатының қуаң болуы ауыл шаруашылығын өркендетуге қолайсыз әсер етеді. Климаты шұғыл континенталды, қысы суық, боранды желдер жиі болып тұрады. Жылдық түсетін жауын-шашын мөлшері шамамен 250 мм. [[Вегетациялық кезең]]нің ұзақтығы 160 күн. Осындай [[агроклимат]]тық жағдай ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға кері әсерін тигізуде.&lt;ref name=&quot;kazgeo9&quot;&gt;Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7&lt;/ref&gt;

== Табиғат ресурстары ==
Орталық Қазақстанды минералды ресурстардың қазынасы десек те болады. Бұл ауданда пайдалы казбалардың алуан түрі және үлкен қоры шоғырланған. Жер койнауындағы көмірдің мол қоры [[Қарағанды көмір алабы]]нда орналасқан. Сонымен бірге 100% кокстелетін көмір де осында. Мыс кен орындары Балқаш маңы мен [[Жезқазған|Жезказғанда]], марганецтің 100%-ы Атасу және Жезді кен орындарында шоғырланған. Сонымен бірге мұнда сирек металдар да кездеседі. [[Вольфрам]] мен молибденнің негізгі кен орындары Жоғары Қайрақты, Көктенкөл, Солтүстік Қатпар,Қараоба және Оңтүстік Жауырда орналасқан. Оңтүстік Торғай мұнай газ алабында мұнай мен газдың 3 кен орны анықталып, барлау жұмыстары жүргізілді. Соныменбірге кенсіз пайдалы қазбалардың қоры анықталып, әсіресе құрылыс материалдары көптеп шоғырланған. Аудан жеріндегі пайдалы қазбалардың ерекшелігі - олардың бір-біріне жақын орналасуында.

=== Су ресурсы ===
Орталық Қазақстанның оңтүстік шығысында [[Балқаш көлі]] орналасса, қалған аумағында ([[Қарасор (көл, Қарқаралы ауданы)|Қарасор]], Қыпшақ және т.б.) ұсақ көлдер кездеседі. Олардың дені ащы көлдер.Судың жетіспеуі өнеркәсіп жөне ауыл шаруашылык салаларын дамытуға кедергі болуда. Сумен камтамасыз ету үшін Ертіс - Қарағанды - Жезқазған су қоймалары және канал салынды.

=== Орман ресурсы ===
Орталық аудан орман ресурсына тапшы аудандардың бірі, негізгі ормандары суды қорғауда және рекреациялық мақсатта маңызды рөл атқарады. Негізгі ағаш түрлері - [[қарағай]],[[қайың]] жөне көктерек. Табиғаттың әсем жерлерін сақтау максатында [[Қарқаралы ұлттық паркі]] ашылған.

=== Қызықты жағдайлар ===
*1. П.И. Шангин (Алтай таулы округінің маркшейдері) [[Сарыарқа]]ның табиғатына сипаттама бере отырып, аймактың қорғасын мен мыс кендеріне бай екендігін және оларды өндірген ежелгі ошақтарын, 1816 жылғы зерттеу барысында жазып кеткен.
*2. XIX ғасырдың ортасында байлық іздеген кәсіпкерлер бірінен соң бірі келіп 85 кен орнын игерген. 1895 жылы бір ғана [[Қаркаралы уезі]]нде 311 кеніш игерілген.
*3. 1940 жылға дейін Қарағанды кемір алабында 22 шахта жөне 1 көмір кесіндісі (Федоров) салынды. Бұл өндіріс орындары тек ауданның ғана емес, бүкіл Қазақстанның индустриалды дамуына септігін тигізді. Қарағанды Ресейдің Еділ маңы жөне Орал экономикалык аудандарын, [[Башқұртстан]] республикасы мен [[Орынбор облысы]]н көмірмен қамтамасыз еткен. Ұлы Отан соғысы жылдары Қарағанды көмірі бүкіл елімізді отынмен камтамасыз етті.
*4. Орталық Қазақстан марганец (жез) кенінің барланған қоры бойынша дүние жүзінде 3-орында, ал [[ТМД]] елдері арасында [[Украина]]дан кейін 2-орында. Кеннің негізгі коры Атасу кенді ауданында (батыс Қаражал, Үшқатын III, Үшқатын I, Шығыс Қамыс, Жомарт және т.б.) және Сарысу-Теңіз кенді ауданында («Түр», «Богач») шоғырланған.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Халқы ==
Орталық Қазақстанның халқы ұзақ уақытқа дейін аз қоныстанған аудан ретінде белгілі болатын. [[Ұлы Отан соғысы]]на дейін және тың жерді игеру кезінде [[Кеңес өкіметі]]нің батыс аймақтарынан славян ұлт өкілдері келіп қоныстана бастады. Соның нәтижесінде славян халықтарының, саны көбейді. Қазіргі таңда Орталық Қазақстанда 115 ұлт өкілінен 1,3 млн адам тұрады. Ауданның 11 қаласында 1 134 мың адам тұрады, оның 453 мыңы Қарағанды қаласында (жалпы аудан халқының 34%). Екінші орында [[Теміртау]] қаласы (170 мың), республикамыздағы ең жоғары урбандалған экономикалық аудан (85%). Ауыл халқы біркелкі орналаспаған. Халықтың тығыз орналасқан аймақтарына - ауданның солтүстігі, өзен алаптары, ірі темір жол тораптары жөне су қоймаларының маңы жатады. Жұмыссыздық санының мөлшері қазір 6,9%-ды  құрайды. Экономикалық, белсенді халықтың үлесі — 70%. Соңғы кездерде білім және денсаулық саласына бөлінетін қаржы көлемі 1,5 есеге көбейді.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Өнеркәсібі ==
Орталық Қазақстан - республикамыздағы ірі индустриалды аудандардың бірі. Жалпы ауданның аймақтық өнім шығарудағы үлесі 9%-дан астамын құрайды. Кен орындарының барланған қоры - отын, электр куаты, металлургия өнеркәсібін дамытуға мүмкіншілік береді.Ауданда ірі тау-кен металлургия кешені калыптасқан. Оның құрамына тау-кен өндірісі салаларыОрталықра және түсті металлургия кәсіпорындары, көмір өнеркәсібі кіреді. Аудан экономикасында отын өнеркәсібі маңызды рөл атқарады. Мемлекетіміздің маңызды көмір базасына [[Қарағанды тас көмір алабы]] жатады. Онда республикада өндіретін тас көмірдің 32%-ы өндіріледі.Қара металлургия өнеркәсібінің дамуы Теміртау қаласындағы  толық циклді комбинатқа байланысты. Комбинатта шойынның 100%-ын, болаттың 97%-ын шығарады. Қуаттылығы жөнінен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] көлеміндегі металлургия кәсіпорындарының арасында 7-ші орында.Түсті металлургияда қарқынды дамығаны мыс өндіру саласы,бірақ басқа да түсті металдардың коры аз емес. Ірі тау-кен металлургия комбинаты Жезқазғанда (Қазақстандағы ірі комбинат) және Балқашта салынған. Бұл жерде өндіру, байыту және шақпақталған мысты алу кешенді түрде дамыған. Мыстың мұндай түрі тек Орталық Қазақстанда шығады Орталық Қазақстан аумағында Қарағанды-Теміртау АӨК және Балқаш-Жезқазған өнеркәсіп тораптары орналасқан. Бір-бірімен жоғарғы электр желісі арқылы және темір жолмен байланысады. Қарағанды- Теміртау АӨК (ең қуаттысы) көмір өнеркәсібінің негізінде қалыптаскан. Орталығы Теміртау қаласындағы Қарағанды металлургия комбинаты. АӨК-нің құрамына өнеркөсібі дамыған Абай, Саран, [[Шахтинск]] калалары, қала типтес Долинка, Шахан, Топар және т.б. кенттер кіреді. Бұл кешенде металды көп кажет ететін машина жасау және негізгі химияның салалары дамыған. [[Аграрлық-өнеркәсіптік кешен|АӨК]]-ні сумен [[Ертіс]] - Қарағанды каналы жөне Нұра су қоймасы қамтамасыз етеді. Балқаш және Жезқазған өнеркәсіп тораптары, толық циклді мыс өнеркәсібінің дамуына байланысты қалыптасқан тау-кен байыту комбинаты (оның құрамына кен орны, карьер, байыту фабрикалары, мыс балқыту зауыттары) жұмыс істейді. Орталық Қазақстанның өндіріс салалары көбінесе қоршаған ортаға қолайсыз әсер етеді. Зиянды қалдықтарды азайту үшін кәсіпорындар өнімдерінің қалдығын химия өнеркәсібінде пайдаланады. Жезқазған және Балқаш қалаларында күкірт кышқылы өндірілсе, Теміртау қаласында азот [[Тыңайтқыштар|тыңайткышы]], тас көмір шайыры,[[бензол]] шығарылады.Қожды құрылыс материалы ретінде және [[цемент]]ке қосуға пайдаланады.Күкірт қышқылын өндіруден Орталық Қазақстан Шығыс Қазақстаннан кейін 2-ші орында.

=== Электр қуаты саласы ===
Электр қуаты саласында жылу электр стансалары негізгі рөлді атқарады. Қарағанды МАЭС-і жәнө Теміртау, Балқаш ЖЭО-ы орталық ауданның кәсіпорындарын, сонымен бірге оңтүстік экономикалық ауданының кейбір кәсіпорындарын электр қуатымен қамтамасыз етеді.

=== Машина жасау саласы ===
Машина жасау өндірісі көмекші салалардың рөлін атқарады. Қарағанды тау-кен жабдығы машина зауыты - металлургия кәсіпорындарына арналған тау-кен шахта құрал-жабдықтарын шығарады. Сондықтан да ауыр өнеркәсіп Орталық Қазақстанда жетекші орынға ие. Ауыр өнеркәсіп салаларының кешенін толықтырушы кәсіпорындарға жеңіл және тамақ өнеркәсібі жатады. [[Жеңіл өнеркәсіп]] кәсіпорындары тігін, токыма, аяқ киім бұйымдарын шығарады. Көлік түрлеріне келетін болсақ, негізгі рөлді темір жол атқарады. 1930 жылдары салынған Астана - Қарағанды - Мойынты - Шу темір жолы тек орталықтың емес, солтүстік ауданның да отын өнеркәсібін және басқа салаларын дамытты. Осы темір жол магистралінен бөлініп кен орындарына тартылған (Жезқазған, Қаражал, Теміртау, Балқаш, Саяқ) жолдар түсті және қара металлургияның дамуына түрткі болды.Темір жолмен қатар автомобиль жолдары да жақсы дамыған. Автомагистральдар аудан ішіндегі және көршілес аудандардың ірі өнеркәсіп орындарын (Қарағанды - Теміртау, Қарағанды - Балқаш - Алматы) байланыстырады.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Ауыл шаруашылығы ==
Ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға ауданның солтүстік бөлігі қолайлы. Негізінен астық тұқымдастардан жаздық [[бидай]], [[арпа]], тары, техникалық дақылдардан күнбағыс және бау-бақша мен картоп егіледі. Сонымен бірге ірі қара, [[жылқы]], кой, шошқа өсіріледі.Ауданның оңтүстігіндегі жерлер тек кана мал жайылымына жарамды. Әсіресе қой бағылады. Орталық Қазақстан ауыл шаруашылық өнімдерімен өзін-өзі толық қамтамасыз ете алмағандықтан сырттан әкеледі.Ауыл шаруашылығына, әсіресе солтүстігіндегі тыңайған жерлерге [[жел эрозиясы]] үлкен зиян келтіріп отыр.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Экологиялық проблемалары ==
Республика аймағында бірнеше ірі экологиялық қолайсыз аймақ болса, соның бірі - Қарағанды облысы (орталық аудан). Экологиялық тепе-теңсіздіктің негізгі көзі: ауаның, судың және топырақтың ластануы, өнеркәсіп қалдықтарының әсерінен және аумағының [[Семей полигоны]]на жақын орналасуынан. Көптеген пайдалы қазбалардың кен орындарында тиісті экологиялық талаптарды орындамай пайдаланғаннан кейін ашық күйінде тастап кеткен немесе істен шығарылған. Бұл да қазіргі кезде қоршаған ортаға өз зиянын тигізуде.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;. &quot;[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]&quot; ғарыш айлығынан ұшырылған &quot;Протон&quot; зымыран тасығышы 1999 жылы екі рет құлап, Қарқаралы, Жаңаарқа аудандарының жері мен ауасын гептил отынымен улады.

== Қалалары ==
Аудандағы қалалардың дені өткен ғасырдың 1930-1940 жылдары салынған. Қалалар пайдалы қазбалардың игерілуіне байланысты пайда болды. Кейіннен зауыт-[[фабрика]]лар салынды.
*'''Қарағанды''' (453 мың адам). Мемлекетіміздегі жас қалалардың бірі, ол экономикалық әлеуеті жағынан республикамыздағы жетекші қалалардың қатарында. Халық арасында Қарағанды «Кеншілер (шахтерлер) қаласы» деп аталады. Тарих тұрғысынан қарасақ алғашқы елді мекен 1,5 ғасыр бұрын көмір кенін игеруге байланысты пайда болған екен.
*'''Теміртау''' (170 мың адам) - Қарағандының серіктес қаласы. Қаланың тарихы 1905 жылдан басталады. Нұра өзенінің сол жағалауында алғашқы көшіп келгендер орналаса бастады.
*'''Балқаш''' (74 мың адам) — Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы өнеркәсіпті қала. Қалада республикамыздағы ең ірі кәсіпорындардың бірі - Балқаш мыс комбинаты бар. Қала 1937 жылы мыс балқыту зауытының салынуына байланысты іргесі қаланған маңызды түсті металлургияның орталығы. Комбинат мыс және күкірт қышқылын шығарады.
*'''Жезқазған''' - мемлекетіміздің негізгі мыс балқыту орталығы болып есептеледі. Мұндағы кен байыту фабрикасы мен мыс балқыту зауыты мыстан басқа республикамыз бен ТМД елдерінің зауыттарына қажет корғасын концентратын шығарады. Мыс балқыту өнеркәсібінен баска құрылыс кәсіпорындары,
тоқыма, тігін фабрикасы және ет комбинаттары жұмыс істейді.

===Сен білесің бе?===
*1. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында ер адамдардың дені әскер қатарына шақырылғандықтан, шахталарда әйел-қыздардың саны 20 000-ға жетіп, 29 әйел бригадасы жұмыс істеді.
*2. Өткен ғасырдың 30-жылдарына дейін Орталық Қазақстанда балалармен темір жол қатынасы болған жоқ. Аумақтың негізгі бөлігінде мал шаруашылығы дамыды. Ауданның даму қарқыны бірінші бесжылдықта Орал-Кузнецк комбинатын кокстелген кемірмен қамтамасыз ету кезінде алды.
*3. 1930 жылдары Қ.И. Сәтбаев [[Қаражал]] ауданынан ірі темір кен орнын тапқан кезде Қарағанды маңынан қазақ металлургия зауытын салу идеясын айтқан болатын. Тек 1944 жылдың желтоқсанында алғашқы Қазақстан болаты алынды. Ал 1978 жылдың қаңтарында жалпы өндірілген көмірдің келемі 1 млрд тоннаға жетті.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}

[[Санат:Орталық Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан аймақтары]]</text>
      <sha1>5g4lsw0l0poapbz5o9ggsc0g6swq5z8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618895</id>
      <parentid>3618892</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Орта ғасыр */</comment>
      <origin>3618895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29224" sha1="bfcl1zyyade69dm02vnwh7ko6ewtqcv" xml:space="preserve">{{Қазақстан өңірі
 | Аумағы = 428
 | Құрамы = [[Қарағанды облысы]], [[Ұлытау облысы]]
 | Халқы = 1441,7
 | Тығыздығы = 3,6
 | Қала халқы = 86
 | Қазақстан үлесі = 11
}}
'''Орталық Қазақстан''' — [[Қазақстан Республикасы]]ның құрамындағы экономика-географиялық аймақ.

== Алғашқы қауымдық кезең ==
{{main|Алғашқы қауымдық кезеңдегі Орталық Қазақстан}}
'''Орталық Қазақстан''' өңірі өзінің табиғи географиялық жағдайы мен орналасуына байланысты ежелгі қазақ тарихында ерекше орын алады. [[Археология]]лық зерттеулердің нәтижесінде бұл аймақты ежелден алғашқы адамдардың мекендегені анықталған. Бұл уақыт тарихи дәуірлеу бойынша б.з.б. [[5 ғ.|5]]-[[3 ғ.|3 ғ]]-лар аралығы. Олар негізінен [[терімшілік]]пен, [[аңшылық]]пен, сонымен қатар балықшылықпен де қосымша айналысқан. 15-25 адамнан тұратын алғашқы адамдар қауымдық тобырларды құрады. [[Қазақстан]] аумағында өмір сүрген алғашқы адамдар питекантроптың замандастары еді. Олар отты пайдалануды, [[мамонт]] сүйегінен, мал терісінен карапайым үй салуды үйренді.

Обалысай I, [[Жаман Айбат]], [[Семізбұғы (тау, Қарағанды облысы)|Семізбұғы]] ежелгі елді мекендерінен тас құралдар: шапқышар, қырғыш, кескіш, тілгіштер, жебелердің ұштары, жұмыр тастар және т.б. табылған. Ағаштан және сүйектен жасалған еңбек құралдары сақталмаған. Алғашқы адамдар қоныстарының ішіндегі ең белгілісі Батпақ-8, 12, Мұзбел-1, Сарыарқа, Оғызтау-1, 2 тұрақтары.

== Орта ғасыр ==
{{main|Ортағасырдағы Орталық Қазақстан}}
Б.з. [[VI ғасыр|6 ғасырында]] '''Орталық Қазақстан''' [[Түрік қағанаты]]ның кұрамына енді. [[603 жыл|603 жылы]] [[Түрік қағанаты]] екіге бөлініп, [[Батыс Түрік қағанаты]] [[Жетісу]] мен Орталық Қазақстан аумағын қамтиды. Тарихи деректер бойынша [[VII ғасыр|7 ғ-дың]] екінші жартысында [[Батыс Түрік қағанаты|Батыс Түрік қағанатының]] ішіндегі ең күшті тайпалық одақ — [[қимақтар]] [[Ертіс]] өзенінен [[Сырдария]], [[Шу (өзен)|Шу]] бойына дейінгі аралықты мекендейді. [[IX ғасыр|9 ғ-да]] [[Қимақ қағанаты]] жеті тайпадан тұрды, оларға: [[қимақтар]], ланиказ, аджлад, эймур, баяндур, [[Татарлар|татар]], [[қыпшақтар]] жатады. Ал [[X ғасыр|10 ғ-да]] осы тайпалардан қыпшақтар алдыңғы қатарға шығып, [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ хандығын]] кұрды. [[X ғасыр|10 ғ-дың]] аяғында қыпшақтар Сыр бойындағы [[оғыздар]]ды ығыстырды, Қазақстаннын түгелге жуық жеріне билігін жүргізіп, [[Қыпшақ даласы]] деп аталды. [[XI ғасыр|11]]-[[XII ғасыр|12 ғғ-да]] қыпшақтар екіге бөлінді, он қанаты [[Торғай үстірті]] даласын, [[Жем (өзен)|Жем]], [[Жайық]], [[Еділ]] бойын жайласа, сол қанаты Орталық және Шығыс Қазақстанды мекендеді. Қыпшақ хандығының алғашқы орталығы [[Ертіс]] өзенінің орта ағысында болса, кейіннен Сыр бойындағы [[Сығанақ]] қаласына ауысты. Қыпшақ мемлекетін хан басқарды, олардан басқа билеушілер қатарына [[тархан]]дар, [[бек]]тер, [[басқақ]]тар жатады. Орталық Қазақстан шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жаз айларында Сарыарқаның кең даласын жайласа, қыста тау шатқалдарына, ықтасын жерлерге оралып отырды. Орта ғасырда Сарыарқа аркылы [[Ұлы Жібек жолы]]ның бір тармағы өтті, ол [[Қарқаралы]], [[Ұлытау]], [[Жезқазған]]ды басып өтіп, батысқа беттейді. Осы өңірде мыс, темір рудасы балқытылып, олардан еңбек кұралдары, қару-жарақтар жасалған. Оған дәлел Қарқаралы маңындағы Кент, [[Суықбұлақ]] мекендері, Темірші, Кентөбе кен орындары, [[Жезқазған]]дағы Милықұдық қонысы мен осы өңірдегі мыс және темір өндірген ежелгі кен орындары. Қытай өзені [[Хуанхэ]]ден [[Дунай]]ға дейін созылған Ұлы Еуразия даласы адамзат тарихы бойында тек Батыс пен Шығыс арасындағы жалғаушы ғана емес, көптеген халықтардың ұлы бесігі болды.

== Табиғат жағдайы ==
[[Сурет:Naurzum nature reserve.JPG|350px|thumb|right|Наурызым қорығы]]
'''Ауданның құрамы:
*[[Қарағанды облысы]]
*Ауданы 428 мың км²
*Халқы 1339 мың адам
*Орташа тығыздығы: 3,1 адам/км²

Орталық Қазақстан - республикамыздағы су жетіспейтін аймақтардың бірі, теңіздерден қашық жатуымен бірге ірі өзендері де жоқтың қасы. Бірақ [[минерал]]ды ресурстарға бай аймақтың бірі. [[Сарыарқа]] жері пайдалы қазбалардың көмбесі десе де болады. Мұнда- [[көмір]], темір кені, [[мыс]], [[марганец]], [[алтын]], күміс, мұнай жөне т.б. пайдалы қазбалар кездеседі. Орталық Қазақстанның экономикалық-географиялық жағдайының қолайлылығы орталықта орналасуында, яғни барлық экономикалык аудандармен шектеседі. Пайдалы қазба кен орындарына жақын орналасқан, аумағы транзит жолының үстінде және көлік қатынасы жақсы дамыған. Аудан шекарасының басқа республикалармен шектеспеуі ауданның сыртқы байланысының дамуына, ал климатының қуаң болуы ауыл шаруашылығын өркендетуге қолайсыз әсер етеді. Климаты шұғыл континенталды, қысы суық, боранды желдер жиі болып тұрады. Жылдық түсетін жауын-шашын мөлшері шамамен 250 мм. [[Вегетациялық кезең]]нің ұзақтығы 160 күн. Осындай [[агроклимат]]тық жағдай ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға кері әсерін тигізуде.&lt;ref name=&quot;kazgeo9&quot;&gt;Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7&lt;/ref&gt;

== Табиғат ресурстары ==
Орталық Қазақстанды минералды ресурстардың қазынасы десек те болады. Бұл ауданда пайдалы казбалардың алуан түрі және үлкен қоры шоғырланған. Жер койнауындағы көмірдің мол қоры [[Қарағанды көмір алабы]]нда орналасқан. Сонымен бірге 100% кокстелетін көмір де осында. Мыс кен орындары Балқаш маңы мен [[Жезқазған|Жезказғанда]], марганецтің 100%-ы Атасу және Жезді кен орындарында шоғырланған. Сонымен бірге мұнда сирек металдар да кездеседі. [[Вольфрам]] мен молибденнің негізгі кен орындары Жоғары Қайрақты, Көктенкөл, Солтүстік Қатпар,Қараоба және Оңтүстік Жауырда орналасқан. Оңтүстік Торғай мұнай газ алабында мұнай мен газдың 3 кен орны анықталып, барлау жұмыстары жүргізілді. Соныменбірге кенсіз пайдалы қазбалардың қоры анықталып, әсіресе құрылыс материалдары көптеп шоғырланған. Аудан жеріндегі пайдалы қазбалардың ерекшелігі - олардың бір-біріне жақын орналасуында.

=== Су ресурсы ===
Орталық Қазақстанның оңтүстік шығысында [[Балқаш көлі]] орналасса, қалған аумағында ([[Қарасор (көл, Қарқаралы ауданы)|Қарасор]], Қыпшақ және т.б.) ұсақ көлдер кездеседі. Олардың дені ащы көлдер.Судың жетіспеуі өнеркәсіп жөне ауыл шаруашылык салаларын дамытуға кедергі болуда. Сумен камтамасыз ету үшін Ертіс - Қарағанды - Жезқазған су қоймалары және канал салынды.

=== Орман ресурсы ===
Орталық аудан орман ресурсына тапшы аудандардың бірі, негізгі ормандары суды қорғауда және рекреациялық мақсатта маңызды рөл атқарады. Негізгі ағаш түрлері - [[қарағай]],[[қайың]] жөне көктерек. Табиғаттың әсем жерлерін сақтау максатында [[Қарқаралы ұлттық паркі]] ашылған.

=== Қызықты жағдайлар ===
*1. П.И. Шангин (Алтай таулы округінің маркшейдері) [[Сарыарқа]]ның табиғатына сипаттама бере отырып, аймактың қорғасын мен мыс кендеріне бай екендігін және оларды өндірген ежелгі ошақтарын, 1816 жылғы зерттеу барысында жазып кеткен.
*2. XIX ғасырдың ортасында байлық іздеген кәсіпкерлер бірінен соң бірі келіп 85 кен орнын игерген. 1895 жылы бір ғана [[Қаркаралы уезі]]нде 311 кеніш игерілген.
*3. 1940 жылға дейін Қарағанды кемір алабында 22 шахта жөне 1 көмір кесіндісі (Федоров) салынды. Бұл өндіріс орындары тек ауданның ғана емес, бүкіл Қазақстанның индустриалды дамуына септігін тигізді. Қарағанды Ресейдің Еділ маңы жөне Орал экономикалык аудандарын, [[Башқұртстан]] республикасы мен [[Орынбор облысы]]н көмірмен қамтамасыз еткен. Ұлы Отан соғысы жылдары Қарағанды көмірі бүкіл елімізді отынмен камтамасыз етті.
*4. Орталық Қазақстан марганец (жез) кенінің барланған қоры бойынша дүние жүзінде 3-орында, ал [[ТМД]] елдері арасында [[Украина]]дан кейін 2-орында. Кеннің негізгі коры Атасу кенді ауданында (батыс Қаражал, Үшқатын III, Үшқатын I, Шығыс Қамыс, Жомарт және т.б.) және Сарысу-Теңіз кенді ауданында («Түр», «Богач») шоғырланған.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Халқы ==
Орталық Қазақстанның халқы ұзақ уақытқа дейін аз қоныстанған аудан ретінде белгілі болатын. [[Ұлы Отан соғысы]]на дейін және тың жерді игеру кезінде [[Кеңес өкіметі]]нің батыс аймақтарынан славян ұлт өкілдері келіп қоныстана бастады. Соның нәтижесінде славян халықтарының, саны көбейді. Қазіргі таңда Орталық Қазақстанда 115 ұлт өкілінен 1,3 млн адам тұрады. Ауданның 11 қаласында 1 134 мың адам тұрады, оның 453 мыңы Қарағанды қаласында (жалпы аудан халқының 34%). Екінші орында [[Теміртау]] қаласы (170 мың), республикамыздағы ең жоғары урбандалған экономикалық аудан (85%). Ауыл халқы біркелкі орналаспаған. Халықтың тығыз орналасқан аймақтарына - ауданның солтүстігі, өзен алаптары, ірі темір жол тораптары жөне су қоймаларының маңы жатады. Жұмыссыздық санының мөлшері қазір 6,9%-ды  құрайды. Экономикалық, белсенді халықтың үлесі — 70%. Соңғы кездерде білім және денсаулық саласына бөлінетін қаржы көлемі 1,5 есеге көбейді.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Өнеркәсібі ==
Орталық Қазақстан - республикамыздағы ірі индустриалды аудандардың бірі. Жалпы ауданның аймақтық өнім шығарудағы үлесі 9%-дан астамын құрайды. Кен орындарының барланған қоры - отын, электр куаты, металлургия өнеркәсібін дамытуға мүмкіншілік береді.Ауданда ірі тау-кен металлургия кешені калыптасқан. Оның құрамына тау-кен өндірісі салаларыОрталықра және түсті металлургия кәсіпорындары, көмір өнеркәсібі кіреді. Аудан экономикасында отын өнеркәсібі маңызды рөл атқарады. Мемлекетіміздің маңызды көмір базасына [[Қарағанды тас көмір алабы]] жатады. Онда республикада өндіретін тас көмірдің 32%-ы өндіріледі.Қара металлургия өнеркәсібінің дамуы Теміртау қаласындағы  толық циклді комбинатқа байланысты. Комбинатта шойынның 100%-ын, болаттың 97%-ын шығарады. Қуаттылығы жөнінен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] көлеміндегі металлургия кәсіпорындарының арасында 7-ші орында.Түсті металлургияда қарқынды дамығаны мыс өндіру саласы,бірақ басқа да түсті металдардың коры аз емес. Ірі тау-кен металлургия комбинаты Жезқазғанда (Қазақстандағы ірі комбинат) және Балқашта салынған. Бұл жерде өндіру, байыту және шақпақталған мысты алу кешенді түрде дамыған. Мыстың мұндай түрі тек Орталық Қазақстанда шығады Орталық Қазақстан аумағында Қарағанды-Теміртау АӨК және Балқаш-Жезқазған өнеркәсіп тораптары орналасқан. Бір-бірімен жоғарғы электр желісі арқылы және темір жолмен байланысады. Қарағанды- Теміртау АӨК (ең қуаттысы) көмір өнеркәсібінің негізінде қалыптаскан. Орталығы Теміртау қаласындағы Қарағанды металлургия комбинаты. АӨК-нің құрамына өнеркөсібі дамыған Абай, Саран, [[Шахтинск]] калалары, қала типтес Долинка, Шахан, Топар және т.б. кенттер кіреді. Бұл кешенде металды көп кажет ететін машина жасау және негізгі химияның салалары дамыған. [[Аграрлық-өнеркәсіптік кешен|АӨК]]-ні сумен [[Ертіс]] - Қарағанды каналы жөне Нұра су қоймасы қамтамасыз етеді. Балқаш және Жезқазған өнеркәсіп тораптары, толық циклді мыс өнеркәсібінің дамуына байланысты қалыптасқан тау-кен байыту комбинаты (оның құрамына кен орны, карьер, байыту фабрикалары, мыс балқыту зауыттары) жұмыс істейді. Орталық Қазақстанның өндіріс салалары көбінесе қоршаған ортаға қолайсыз әсер етеді. Зиянды қалдықтарды азайту үшін кәсіпорындар өнімдерінің қалдығын химия өнеркәсібінде пайдаланады. Жезқазған және Балқаш қалаларында күкірт кышқылы өндірілсе, Теміртау қаласында азот [[Тыңайтқыштар|тыңайткышы]], тас көмір шайыры,[[бензол]] шығарылады.Қожды құрылыс материалы ретінде және [[цемент]]ке қосуға пайдаланады.Күкірт қышқылын өндіруден Орталық Қазақстан Шығыс Қазақстаннан кейін 2-ші орында.

=== Электр қуаты саласы ===
Электр қуаты саласында жылу электр стансалары негізгі рөлді атқарады. Қарағанды МАЭС-і жәнө Теміртау, Балқаш ЖЭО-ы орталық ауданның кәсіпорындарын, сонымен бірге оңтүстік экономикалық ауданының кейбір кәсіпорындарын электр қуатымен қамтамасыз етеді.

=== Машина жасау саласы ===
Машина жасау өндірісі көмекші салалардың рөлін атқарады. Қарағанды тау-кен жабдығы машина зауыты - металлургия кәсіпорындарына арналған тау-кен шахта құрал-жабдықтарын шығарады. Сондықтан да ауыр өнеркәсіп Орталық Қазақстанда жетекші орынға ие. Ауыр өнеркәсіп салаларының кешенін толықтырушы кәсіпорындарға жеңіл және тамақ өнеркәсібі жатады. [[Жеңіл өнеркәсіп]] кәсіпорындары тігін, токыма, аяқ киім бұйымдарын шығарады. Көлік түрлеріне келетін болсақ, негізгі рөлді темір жол атқарады. 1930 жылдары салынған Астана - Қарағанды - Мойынты - Шу темір жолы тек орталықтың емес, солтүстік ауданның да отын өнеркәсібін және басқа салаларын дамытты. Осы темір жол магистралінен бөлініп кен орындарына тартылған (Жезқазған, Қаражал, Теміртау, Балқаш, Саяқ) жолдар түсті және қара металлургияның дамуына түрткі болды.Темір жолмен қатар автомобиль жолдары да жақсы дамыған. Автомагистральдар аудан ішіндегі және көршілес аудандардың ірі өнеркәсіп орындарын (Қарағанды - Теміртау, Қарағанды - Балқаш - Алматы) байланыстырады.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Ауыл шаруашылығы ==
Ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға ауданның солтүстік бөлігі қолайлы. Негізінен астық тұқымдастардан жаздық [[бидай]], [[арпа]], тары, техникалық дақылдардан күнбағыс және бау-бақша мен картоп егіледі. Сонымен бірге ірі қара, [[жылқы]], кой, шошқа өсіріледі.Ауданның оңтүстігіндегі жерлер тек кана мал жайылымына жарамды. Әсіресе қой бағылады. Орталық Қазақстан ауыл шаруашылық өнімдерімен өзін-өзі толық қамтамасыз ете алмағандықтан сырттан әкеледі.Ауыл шаруашылығына, әсіресе солтүстігіндегі тыңайған жерлерге [[жел эрозиясы]] үлкен зиян келтіріп отыр.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Экологиялық проблемалары ==
Республика аймағында бірнеше ірі экологиялық қолайсыз аймақ болса, соның бірі - Қарағанды облысы (орталық аудан). Экологиялық тепе-теңсіздіктің негізгі көзі: ауаның, судың және топырақтың ластануы, өнеркәсіп қалдықтарының әсерінен және аумағының [[Семей полигоны]]на жақын орналасуынан. Көптеген пайдалы қазбалардың кен орындарында тиісті экологиялық талаптарды орындамай пайдаланғаннан кейін ашық күйінде тастап кеткен немесе істен шығарылған. Бұл да қазіргі кезде қоршаған ортаға өз зиянын тигізуде.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;. &quot;[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]&quot; ғарыш айлығынан ұшырылған &quot;Протон&quot; зымыран тасығышы 1999 жылы екі рет құлап, Қарқаралы, Жаңаарқа аудандарының жері мен ауасын гептил отынымен улады.

== Қалалары ==
Аудандағы қалалардың дені өткен ғасырдың 1930-1940 жылдары салынған. Қалалар пайдалы қазбалардың игерілуіне байланысты пайда болды. Кейіннен зауыт-[[фабрика]]лар салынды.
*'''Қарағанды''' (453 мың адам). Мемлекетіміздегі жас қалалардың бірі, ол экономикалық әлеуеті жағынан республикамыздағы жетекші қалалардың қатарында. Халық арасында Қарағанды «Кеншілер (шахтерлер) қаласы» деп аталады. Тарих тұрғысынан қарасақ алғашқы елді мекен 1,5 ғасыр бұрын көмір кенін игеруге байланысты пайда болған екен.
*'''Теміртау''' (170 мың адам) - Қарағандының серіктес қаласы. Қаланың тарихы 1905 жылдан басталады. Нұра өзенінің сол жағалауында алғашқы көшіп келгендер орналаса бастады.
*'''Балқаш''' (74 мың адам) — Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы өнеркәсіпті қала. Қалада республикамыздағы ең ірі кәсіпорындардың бірі - Балқаш мыс комбинаты бар. Қала 1937 жылы мыс балқыту зауытының салынуына байланысты іргесі қаланған маңызды түсті металлургияның орталығы. Комбинат мыс және күкірт қышқылын шығарады.
*'''Жезқазған''' - мемлекетіміздің негізгі мыс балқыту орталығы болып есептеледі. Мұндағы кен байыту фабрикасы мен мыс балқыту зауыты мыстан басқа республикамыз бен ТМД елдерінің зауыттарына қажет корғасын концентратын шығарады. Мыс балқыту өнеркәсібінен баска құрылыс кәсіпорындары,
тоқыма, тігін фабрикасы және ет комбинаттары жұмыс істейді.

===Сен білесің бе?===
*1. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында ер адамдардың дені әскер қатарына шақырылғандықтан, шахталарда әйел-қыздардың саны 20 000-ға жетіп, 29 әйел бригадасы жұмыс істеді.
*2. Өткен ғасырдың 30-жылдарына дейін Орталық Қазақстанда балалармен темір жол қатынасы болған жоқ. Аумақтың негізгі бөлігінде мал шаруашылығы дамыды. Ауданның даму қарқыны бірінші бесжылдықта Орал-Кузнецк комбинатын кокстелген кемірмен қамтамасыз ету кезінде алды.
*3. 1930 жылдары Қ.И. Сәтбаев [[Қаражал]] ауданынан ірі темір кен орнын тапқан кезде Қарағанды маңынан қазақ металлургия зауытын салу идеясын айтқан болатын. Тек 1944 жылдың желтоқсанында алғашқы Қазақстан болаты алынды. Ал 1978 жылдың қаңтарында жалпы өндірілген көмірдің келемі 1 млрд тоннаға жетті.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}

[[Санат:Орталық Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан аймақтары]]</text>
      <sha1>bfcl1zyyade69dm02vnwh7ko6ewtqcv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618898</id>
      <parentid>3618895</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Орта ғасыр */</comment>
      <origin>3618898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29295" sha1="7xwkd2ys8osy9ba6g41gvs830wgl08r" xml:space="preserve">{{Қазақстан өңірі
 | Аумағы = 428
 | Құрамы = [[Қарағанды облысы]], [[Ұлытау облысы]]
 | Халқы = 1441,7
 | Тығыздығы = 3,6
 | Қала халқы = 86
 | Қазақстан үлесі = 11
}}
'''Орталық Қазақстан''' — [[Қазақстан Республикасы]]ның құрамындағы экономика-географиялық аймақ.

== Алғашқы қауымдық кезең ==
{{main|Алғашқы қауымдық кезеңдегі Орталық Қазақстан}}
'''Орталық Қазақстан''' өңірі өзінің табиғи географиялық жағдайы мен орналасуына байланысты ежелгі қазақ тарихында ерекше орын алады. [[Археология]]лық зерттеулердің нәтижесінде бұл аймақты ежелден алғашқы адамдардың мекендегені анықталған. Бұл уақыт тарихи дәуірлеу бойынша б.з.б. [[5 ғ.|5]]-[[3 ғ.|3 ғ]]-лар аралығы. Олар негізінен [[терімшілік]]пен, [[аңшылық]]пен, сонымен қатар балықшылықпен де қосымша айналысқан. 15-25 адамнан тұратын алғашқы адамдар қауымдық тобырларды құрады. [[Қазақстан]] аумағында өмір сүрген алғашқы адамдар питекантроптың замандастары еді. Олар отты пайдалануды, [[мамонт]] сүйегінен, мал терісінен карапайым үй салуды үйренді.

Обалысай I, [[Жаман Айбат]], [[Семізбұғы (тау, Қарағанды облысы)|Семізбұғы]] ежелгі елді мекендерінен тас құралдар: шапқышар, қырғыш, кескіш, тілгіштер, жебелердің ұштары, жұмыр тастар және т.б. табылған. Ағаштан және сүйектен жасалған еңбек құралдары сақталмаған. Алғашқы адамдар қоныстарының ішіндегі ең белгілісі Батпақ-8, 12, Мұзбел-1, Сарыарқа, Оғызтау-1, 2 тұрақтары.

== Орта ғасыр ==
{{main|Ортағасырдағы Орталық Қазақстан}}
Б.з. [[VI ғасыр|6 ғасырында]] '''Орталық Қазақстан''' [[Түрік қағанаты]]ның кұрамына енді. [[603 жыл|603 жылы]] [[Түрік қағанаты]] екіге бөлініп, [[Батыс Түрік қағанаты]] [[Жетісу]] мен Орталық Қазақстан аумағын қамтиды. Тарихи деректер бойынша [[VII ғасыр|7 ғ-дың]] екінші жартысында [[Батыс Түрік қағанаты|Батыс Түрік қағанатының]] ішіндегі ең күшті тайпалық одақ — [[қимақтар]] [[Ертіс]] өзенінен [[Сырдария]], [[Шу (өзен)|Шу]] бойына дейінгі аралықты мекендейді. [[IX ғасыр|9 ғ-да]] [[Қимақ қағанаты]] жеті тайпадан тұрды, оларға: [[қимақтар]], ланиказ, аджлад, эймур, баяндур, [[Татарлар|татар]], [[қыпшақтар]] жатады. Ал [[X ғасыр|10 ғ-да]] осы тайпалардан қыпшақтар алдыңғы қатарға шығып, [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ хандығын]] кұрды. [[X ғасыр|10 ғ-дың]] аяғында қыпшақтар Сыр бойындағы [[оғыздар]]ды ығыстырды, Қазақстаннын түгелге жуық жеріне билігін жүргізіп, [[Қыпшақ даласы]] деп аталды. [[XI ғасыр|11]]-[[XII ғасыр|12 ғғ-да]] қыпшақтар екіге бөлінді, он қанаты [[Торғай үстірті]] даласын, [[Жем (өзен)|Жем]], [[Жайық]], [[Еділ]] бойын жайласа, сол қанаты Орталық және Шығыс Қазақстанды мекендеді. Қыпшақ хандығының алғашқы орталығы [[Ертіс]] өзенінің орта ағысында болса, кейіннен Сыр бойындағы [[Сығанақ]] қаласына ауысты. Қыпшақ мемлекетін хан басқарды, олардан басқа билеушілер қатарына [[тархан]]дар, [[бек]]тер, [[басқақ]]тар жатады. Орталық Қазақстан шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жаз айларында Сарыарқаның кең даласын жайласа, қыста тау шатқалдарына, ықтасын жерлерге оралып отырды. Орта ғасырда Сарыарқа аркылы [[Ұлы Жібек жолы]]ның бір тармағы өтті, ол [[Қарқаралы]], [[Ұлытау таулары]], [[Жезқазған]]ды басып өтіп, батысқа беттейді. Осы өңірде мыс, темір рудасы балқытылып, олардан еңбек кұралдары, қару-жарақтар жасалған. Оған дәлел Қарқаралы маңындағы Кент, [[Суықбұлақ (қола дәуірі қонысы)|Суықбұлақ]] мекендері, Темірші, Кентөбе кен орындары, [[Жезқазған]]дағы Милықұдық қонысы мен осы өңірдегі мыс және темір өндірген ежелгі кен орындары. Қытай өзені [[Хуанхэ]]ден [[Дунай]]ға дейін созылған Ұлы Еуразия даласы адамзат тарихы бойында тек Батыс пен Шығыс арасындағы жалғаушы ғана емес, көптеген халықтардың ұлы бесігі болды.

== Табиғат жағдайы ==
[[Сурет:Naurzum nature reserve.JPG|350px|thumb|right|Наурызым қорығы]]
'''Ауданның құрамы:
*[[Қарағанды облысы]]
*Ауданы 428 мың км²
*Халқы 1339 мың адам
*Орташа тығыздығы: 3,1 адам/км²

Орталық Қазақстан - республикамыздағы су жетіспейтін аймақтардың бірі, теңіздерден қашық жатуымен бірге ірі өзендері де жоқтың қасы. Бірақ [[минерал]]ды ресурстарға бай аймақтың бірі. [[Сарыарқа]] жері пайдалы қазбалардың көмбесі десе де болады. Мұнда- [[көмір]], темір кені, [[мыс]], [[марганец]], [[алтын]], күміс, мұнай жөне т.б. пайдалы қазбалар кездеседі. Орталық Қазақстанның экономикалық-географиялық жағдайының қолайлылығы орталықта орналасуында, яғни барлық экономикалык аудандармен шектеседі. Пайдалы қазба кен орындарына жақын орналасқан, аумағы транзит жолының үстінде және көлік қатынасы жақсы дамыған. Аудан шекарасының басқа республикалармен шектеспеуі ауданның сыртқы байланысының дамуына, ал климатының қуаң болуы ауыл шаруашылығын өркендетуге қолайсыз әсер етеді. Климаты шұғыл континенталды, қысы суық, боранды желдер жиі болып тұрады. Жылдық түсетін жауын-шашын мөлшері шамамен 250 мм. [[Вегетациялық кезең]]нің ұзақтығы 160 күн. Осындай [[агроклимат]]тық жағдай ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға кері әсерін тигізуде.&lt;ref name=&quot;kazgeo9&quot;&gt;Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7&lt;/ref&gt;

== Табиғат ресурстары ==
Орталық Қазақстанды минералды ресурстардың қазынасы десек те болады. Бұл ауданда пайдалы казбалардың алуан түрі және үлкен қоры шоғырланған. Жер койнауындағы көмірдің мол қоры [[Қарағанды көмір алабы]]нда орналасқан. Сонымен бірге 100% кокстелетін көмір де осында. Мыс кен орындары Балқаш маңы мен [[Жезқазған|Жезказғанда]], марганецтің 100%-ы Атасу және Жезді кен орындарында шоғырланған. Сонымен бірге мұнда сирек металдар да кездеседі. [[Вольфрам]] мен молибденнің негізгі кен орындары Жоғары Қайрақты, Көктенкөл, Солтүстік Қатпар,Қараоба және Оңтүстік Жауырда орналасқан. Оңтүстік Торғай мұнай газ алабында мұнай мен газдың 3 кен орны анықталып, барлау жұмыстары жүргізілді. Соныменбірге кенсіз пайдалы қазбалардың қоры анықталып, әсіресе құрылыс материалдары көптеп шоғырланған. Аудан жеріндегі пайдалы қазбалардың ерекшелігі - олардың бір-біріне жақын орналасуында.

=== Су ресурсы ===
Орталық Қазақстанның оңтүстік шығысында [[Балқаш көлі]] орналасса, қалған аумағында ([[Қарасор (көл, Қарқаралы ауданы)|Қарасор]], Қыпшақ және т.б.) ұсақ көлдер кездеседі. Олардың дені ащы көлдер.Судың жетіспеуі өнеркәсіп жөне ауыл шаруашылык салаларын дамытуға кедергі болуда. Сумен камтамасыз ету үшін Ертіс - Қарағанды - Жезқазған су қоймалары және канал салынды.

=== Орман ресурсы ===
Орталық аудан орман ресурсына тапшы аудандардың бірі, негізгі ормандары суды қорғауда және рекреациялық мақсатта маңызды рөл атқарады. Негізгі ағаш түрлері - [[қарағай]],[[қайың]] жөне көктерек. Табиғаттың әсем жерлерін сақтау максатында [[Қарқаралы ұлттық паркі]] ашылған.

=== Қызықты жағдайлар ===
*1. П.И. Шангин (Алтай таулы округінің маркшейдері) [[Сарыарқа]]ның табиғатына сипаттама бере отырып, аймактың қорғасын мен мыс кендеріне бай екендігін және оларды өндірген ежелгі ошақтарын, 1816 жылғы зерттеу барысында жазып кеткен.
*2. XIX ғасырдың ортасында байлық іздеген кәсіпкерлер бірінен соң бірі келіп 85 кен орнын игерген. 1895 жылы бір ғана [[Қаркаралы уезі]]нде 311 кеніш игерілген.
*3. 1940 жылға дейін Қарағанды кемір алабында 22 шахта жөне 1 көмір кесіндісі (Федоров) салынды. Бұл өндіріс орындары тек ауданның ғана емес, бүкіл Қазақстанның индустриалды дамуына септігін тигізді. Қарағанды Ресейдің Еділ маңы жөне Орал экономикалык аудандарын, [[Башқұртстан]] республикасы мен [[Орынбор облысы]]н көмірмен қамтамасыз еткен. Ұлы Отан соғысы жылдары Қарағанды көмірі бүкіл елімізді отынмен камтамасыз етті.
*4. Орталық Қазақстан марганец (жез) кенінің барланған қоры бойынша дүние жүзінде 3-орында, ал [[ТМД]] елдері арасында [[Украина]]дан кейін 2-орында. Кеннің негізгі коры Атасу кенді ауданында (батыс Қаражал, Үшқатын III, Үшқатын I, Шығыс Қамыс, Жомарт және т.б.) және Сарысу-Теңіз кенді ауданында («Түр», «Богач») шоғырланған.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Халқы ==
Орталық Қазақстанның халқы ұзақ уақытқа дейін аз қоныстанған аудан ретінде белгілі болатын. [[Ұлы Отан соғысы]]на дейін және тың жерді игеру кезінде [[Кеңес өкіметі]]нің батыс аймақтарынан славян ұлт өкілдері келіп қоныстана бастады. Соның нәтижесінде славян халықтарының, саны көбейді. Қазіргі таңда Орталық Қазақстанда 115 ұлт өкілінен 1,3 млн адам тұрады. Ауданның 11 қаласында 1 134 мың адам тұрады, оның 453 мыңы Қарағанды қаласында (жалпы аудан халқының 34%). Екінші орында [[Теміртау]] қаласы (170 мың), республикамыздағы ең жоғары урбандалған экономикалық аудан (85%). Ауыл халқы біркелкі орналаспаған. Халықтың тығыз орналасқан аймақтарына - ауданның солтүстігі, өзен алаптары, ірі темір жол тораптары жөне су қоймаларының маңы жатады. Жұмыссыздық санының мөлшері қазір 6,9%-ды  құрайды. Экономикалық, белсенді халықтың үлесі — 70%. Соңғы кездерде білім және денсаулық саласына бөлінетін қаржы көлемі 1,5 есеге көбейді.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Өнеркәсібі ==
Орталық Қазақстан - республикамыздағы ірі индустриалды аудандардың бірі. Жалпы ауданның аймақтық өнім шығарудағы үлесі 9%-дан астамын құрайды. Кен орындарының барланған қоры - отын, электр куаты, металлургия өнеркәсібін дамытуға мүмкіншілік береді.Ауданда ірі тау-кен металлургия кешені калыптасқан. Оның құрамына тау-кен өндірісі салаларыОрталықра және түсті металлургия кәсіпорындары, көмір өнеркәсібі кіреді. Аудан экономикасында отын өнеркәсібі маңызды рөл атқарады. Мемлекетіміздің маңызды көмір базасына [[Қарағанды тас көмір алабы]] жатады. Онда республикада өндіретін тас көмірдің 32%-ы өндіріледі.Қара металлургия өнеркәсібінің дамуы Теміртау қаласындағы  толық циклді комбинатқа байланысты. Комбинатта шойынның 100%-ын, болаттың 97%-ын шығарады. Қуаттылығы жөнінен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] көлеміндегі металлургия кәсіпорындарының арасында 7-ші орында.Түсті металлургияда қарқынды дамығаны мыс өндіру саласы,бірақ басқа да түсті металдардың коры аз емес. Ірі тау-кен металлургия комбинаты Жезқазғанда (Қазақстандағы ірі комбинат) және Балқашта салынған. Бұл жерде өндіру, байыту және шақпақталған мысты алу кешенді түрде дамыған. Мыстың мұндай түрі тек Орталық Қазақстанда шығады Орталық Қазақстан аумағында Қарағанды-Теміртау АӨК және Балқаш-Жезқазған өнеркәсіп тораптары орналасқан. Бір-бірімен жоғарғы электр желісі арқылы және темір жолмен байланысады. Қарағанды- Теміртау АӨК (ең қуаттысы) көмір өнеркәсібінің негізінде қалыптаскан. Орталығы Теміртау қаласындағы Қарағанды металлургия комбинаты. АӨК-нің құрамына өнеркөсібі дамыған Абай, Саран, [[Шахтинск]] калалары, қала типтес Долинка, Шахан, Топар және т.б. кенттер кіреді. Бұл кешенде металды көп кажет ететін машина жасау және негізгі химияның салалары дамыған. [[Аграрлық-өнеркәсіптік кешен|АӨК]]-ні сумен [[Ертіс]] - Қарағанды каналы жөне Нұра су қоймасы қамтамасыз етеді. Балқаш және Жезқазған өнеркәсіп тораптары, толық циклді мыс өнеркәсібінің дамуына байланысты қалыптасқан тау-кен байыту комбинаты (оның құрамына кен орны, карьер, байыту фабрикалары, мыс балқыту зауыттары) жұмыс істейді. Орталық Қазақстанның өндіріс салалары көбінесе қоршаған ортаға қолайсыз әсер етеді. Зиянды қалдықтарды азайту үшін кәсіпорындар өнімдерінің қалдығын химия өнеркәсібінде пайдаланады. Жезқазған және Балқаш қалаларында күкірт кышқылы өндірілсе, Теміртау қаласында азот [[Тыңайтқыштар|тыңайткышы]], тас көмір шайыры,[[бензол]] шығарылады.Қожды құрылыс материалы ретінде және [[цемент]]ке қосуға пайдаланады.Күкірт қышқылын өндіруден Орталық Қазақстан Шығыс Қазақстаннан кейін 2-ші орында.

=== Электр қуаты саласы ===
Электр қуаты саласында жылу электр стансалары негізгі рөлді атқарады. Қарағанды МАЭС-і жәнө Теміртау, Балқаш ЖЭО-ы орталық ауданның кәсіпорындарын, сонымен бірге оңтүстік экономикалық ауданының кейбір кәсіпорындарын электр қуатымен қамтамасыз етеді.

=== Машина жасау саласы ===
Машина жасау өндірісі көмекші салалардың рөлін атқарады. Қарағанды тау-кен жабдығы машина зауыты - металлургия кәсіпорындарына арналған тау-кен шахта құрал-жабдықтарын шығарады. Сондықтан да ауыр өнеркәсіп Орталық Қазақстанда жетекші орынға ие. Ауыр өнеркәсіп салаларының кешенін толықтырушы кәсіпорындарға жеңіл және тамақ өнеркәсібі жатады. [[Жеңіл өнеркәсіп]] кәсіпорындары тігін, токыма, аяқ киім бұйымдарын шығарады. Көлік түрлеріне келетін болсақ, негізгі рөлді темір жол атқарады. 1930 жылдары салынған Астана - Қарағанды - Мойынты - Шу темір жолы тек орталықтың емес, солтүстік ауданның да отын өнеркәсібін және басқа салаларын дамытты. Осы темір жол магистралінен бөлініп кен орындарына тартылған (Жезқазған, Қаражал, Теміртау, Балқаш, Саяқ) жолдар түсті және қара металлургияның дамуына түрткі болды.Темір жолмен қатар автомобиль жолдары да жақсы дамыған. Автомагистральдар аудан ішіндегі және көршілес аудандардың ірі өнеркәсіп орындарын (Қарағанды - Теміртау, Қарағанды - Балқаш - Алматы) байланыстырады.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Ауыл шаруашылығы ==
Ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға ауданның солтүстік бөлігі қолайлы. Негізінен астық тұқымдастардан жаздық [[бидай]], [[арпа]], тары, техникалық дақылдардан күнбағыс және бау-бақша мен картоп егіледі. Сонымен бірге ірі қара, [[жылқы]], кой, шошқа өсіріледі.Ауданның оңтүстігіндегі жерлер тек кана мал жайылымына жарамды. Әсіресе қой бағылады. Орталық Қазақстан ауыл шаруашылық өнімдерімен өзін-өзі толық қамтамасыз ете алмағандықтан сырттан әкеледі.Ауыл шаруашылығына, әсіресе солтүстігіндегі тыңайған жерлерге [[жел эрозиясы]] үлкен зиян келтіріп отыр.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Экологиялық проблемалары ==
Республика аймағында бірнеше ірі экологиялық қолайсыз аймақ болса, соның бірі - Қарағанды облысы (орталық аудан). Экологиялық тепе-теңсіздіктің негізгі көзі: ауаның, судың және топырақтың ластануы, өнеркәсіп қалдықтарының әсерінен және аумағының [[Семей полигоны]]на жақын орналасуынан. Көптеген пайдалы қазбалардың кен орындарында тиісті экологиялық талаптарды орындамай пайдаланғаннан кейін ашық күйінде тастап кеткен немесе істен шығарылған. Бұл да қазіргі кезде қоршаған ортаға өз зиянын тигізуде.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;. &quot;[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]&quot; ғарыш айлығынан ұшырылған &quot;Протон&quot; зымыран тасығышы 1999 жылы екі рет құлап, Қарқаралы, Жаңаарқа аудандарының жері мен ауасын гептил отынымен улады.

== Қалалары ==
Аудандағы қалалардың дені өткен ғасырдың 1930-1940 жылдары салынған. Қалалар пайдалы қазбалардың игерілуіне байланысты пайда болды. Кейіннен зауыт-[[фабрика]]лар салынды.
*'''Қарағанды''' (453 мың адам). Мемлекетіміздегі жас қалалардың бірі, ол экономикалық әлеуеті жағынан республикамыздағы жетекші қалалардың қатарында. Халық арасында Қарағанды «Кеншілер (шахтерлер) қаласы» деп аталады. Тарих тұрғысынан қарасақ алғашқы елді мекен 1,5 ғасыр бұрын көмір кенін игеруге байланысты пайда болған екен.
*'''Теміртау''' (170 мың адам) - Қарағандының серіктес қаласы. Қаланың тарихы 1905 жылдан басталады. Нұра өзенінің сол жағалауында алғашқы көшіп келгендер орналаса бастады.
*'''Балқаш''' (74 мың адам) — Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы өнеркәсіпті қала. Қалада республикамыздағы ең ірі кәсіпорындардың бірі - Балқаш мыс комбинаты бар. Қала 1937 жылы мыс балқыту зауытының салынуына байланысты іргесі қаланған маңызды түсті металлургияның орталығы. Комбинат мыс және күкірт қышқылын шығарады.
*'''Жезқазған''' - мемлекетіміздің негізгі мыс балқыту орталығы болып есептеледі. Мұндағы кен байыту фабрикасы мен мыс балқыту зауыты мыстан басқа республикамыз бен ТМД елдерінің зауыттарына қажет корғасын концентратын шығарады. Мыс балқыту өнеркәсібінен баска құрылыс кәсіпорындары,
тоқыма, тігін фабрикасы және ет комбинаттары жұмыс істейді.

===Сен білесің бе?===
*1. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында ер адамдардың дені әскер қатарына шақырылғандықтан, шахталарда әйел-қыздардың саны 20 000-ға жетіп, 29 әйел бригадасы жұмыс істеді.
*2. Өткен ғасырдың 30-жылдарына дейін Орталық Қазақстанда балалармен темір жол қатынасы болған жоқ. Аумақтың негізгі бөлігінде мал шаруашылығы дамыды. Ауданның даму қарқыны бірінші бесжылдықта Орал-Кузнецк комбинатын кокстелген кемірмен қамтамасыз ету кезінде алды.
*3. 1930 жылдары Қ.И. Сәтбаев [[Қаражал]] ауданынан ірі темір кен орнын тапқан кезде Қарағанды маңынан қазақ металлургия зауытын салу идеясын айтқан болатын. Тек 1944 жылдың желтоқсанында алғашқы Қазақстан болаты алынды. Ал 1978 жылдың қаңтарында жалпы өндірілген көмірдің келемі 1 млрд тоннаға жетті.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}

[[Санат:Орталық Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан аймақтары]]</text>
      <sha1>7xwkd2ys8osy9ba6g41gvs830wgl08r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618899</id>
      <parentid>3618898</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29314" sha1="3nb9knbfpru5d6ejpc8ikei8hx7z0uu" xml:space="preserve">{{Қазақстан өңірі
 | Аумағы = 428
 | Құрамы = [[Қарағанды облысы]], [[Ұлытау облысы]]
 | Халқы = 1441,7
 | Тығыздығы = 3,6
 | Қала халқы = 86
 | Қазақстан үлесі = 11
}}
'''Орталық Қазақстан''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның құрамындағы экономика-географиялық аймақ.

== Алғашқы қауымдық кезең ==
{{main|Алғашқы қауымдық кезеңдегі Орталық Қазақстан}}
'''Орталық Қазақстан''' өңірі өзінің табиғи географиялық жағдайы мен орналасуына байланысты ежелгі қазақ тарихында ерекше орын алады. [[Археология]]лық зерттеулердің нәтижесінде бұл аймақты ежелден алғашқы адамдардың мекендегені анықталған. Бұл уақыт тарихи дәуірлеу бойынша б.з.б. [[5 ғ.|5]]-[[3 ғ.|3 ғ]]-лар аралығы. Олар негізінен [[терімшілік]]пен, [[аңшылық]]пен, сонымен қатар балықшылықпен де қосымша айналысқан. 15-25 адамнан тұратын алғашқы адамдар қауымдық тобырларды құрады. [[Қазақстан]] аумағында өмір сүрген алғашқы адамдар питекантроптың замандастары еді. Олар отты пайдалануды, [[мамонт]] сүйегінен, мал терісінен карапайым үй салуды үйренді.

Обалысай I, [[Жаман Айбат]], [[Семізбұғы (тау, Қарағанды облысы)|Семізбұғы]] ежелгі елді мекендерінен тас құралдар: шапқышар, қырғыш, кескіш, тілгіштер, жебелердің ұштары, жұмыр тастар және т.б. табылған. Ағаштан және сүйектен жасалған еңбек құралдары сақталмаған. Алғашқы адамдар қоныстарының ішіндегі ең белгілісі Батпақ-8, 12, Мұзбел-1, Сарыарқа, Оғызтау-1, 2 тұрақтары.

== Орта ғасыр ==
{{main|Ортағасырдағы Орталық Қазақстан}}
Б.з. [[VI ғасыр|6 ғасырында]] '''Орталық Қазақстан''' [[Түрік қағанаты]]ның кұрамына енді. [[603 жыл|603 жылы]] [[Түрік қағанаты]] екіге бөлініп, [[Батыс Түрік қағанаты]] [[Жетісу]] мен Орталық Қазақстан аумағын қамтиды. Тарихи деректер бойынша [[VII ғасыр|7 ғ-дың]] екінші жартысында [[Батыс Түрік қағанаты|Батыс Түрік қағанатының]] ішіндегі ең күшті тайпалық одақ — [[қимақтар]] [[Ертіс]] өзенінен [[Сырдария]], [[Шу (өзен)|Шу]] бойына дейінгі аралықты мекендейді. [[IX ғасыр|9 ғ-да]] [[Қимақ қағанаты]] жеті тайпадан тұрды, оларға: [[қимақтар]], ланиказ, аджлад, эймур, баяндур, [[Татарлар|татар]], [[қыпшақтар]] жатады. Ал [[X ғасыр|10 ғ-да]] осы тайпалардан қыпшақтар алдыңғы қатарға шығып, [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ хандығын]] кұрды. [[X ғасыр|10 ғ-дың]] аяғында қыпшақтар Сыр бойындағы [[оғыздар]]ды ығыстырды, Қазақстаннын түгелге жуық жеріне билігін жүргізіп, [[Қыпшақ даласы]] деп аталды. [[XI ғасыр|11]]-[[XII ғасыр|12 ғғ-да]] қыпшақтар екіге бөлінді, он қанаты [[Торғай үстірті]] даласын, [[Жем (өзен)|Жем]], [[Жайық]], [[Еділ]] бойын жайласа, сол қанаты Орталық және Шығыс Қазақстанды мекендеді. Қыпшақ хандығының алғашқы орталығы [[Ертіс]] өзенінің орта ағысында болса, кейіннен Сыр бойындағы [[Сығанақ]] қаласына ауысты. Қыпшақ мемлекетін хан басқарды, олардан басқа билеушілер қатарына [[тархан]]дар, [[бек]]тер, [[басқақ]]тар жатады. Орталық Қазақстан шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жаз айларында Сарыарқаның кең даласын жайласа, қыста тау шатқалдарына, ықтасын жерлерге оралып отырды. Орта ғасырда Сарыарқа аркылы [[Ұлы Жібек жолы]]ның бір тармағы өтті, ол [[Қарқаралы]], [[Ұлытау таулары]], [[Жезқазған]]ды басып өтіп, батысқа беттейді. Осы өңірде мыс, темір рудасы балқытылып, олардан еңбек кұралдары, қару-жарақтар жасалған. Оған дәлел Қарқаралы маңындағы Кент, [[Суықбұлақ (қола дәуірі қонысы)|Суықбұлақ]] мекендері, Темірші, Кентөбе кен орындары, [[Жезқазған]]дағы Милықұдық қонысы мен осы өңірдегі мыс және темір өндірген ежелгі кен орындары. Қытай өзені [[Хуанхэ]]ден [[Дунай]]ға дейін созылған Ұлы Еуразия даласы адамзат тарихы бойында тек Батыс пен Шығыс арасындағы жалғаушы ғана емес, көптеген халықтардың ұлы бесігі болды.

== Табиғат жағдайы ==
[[Сурет:Naurzum nature reserve.JPG|350px|thumb|right|Наурызым қорығы]]
'''Ауданның құрамы:
*[[Қарағанды облысы]]
*Ауданы 428 мың км²
*Халқы 1339 мың адам
*Орташа тығыздығы: 3,1 адам/км²

Орталық Қазақстан - республикамыздағы су жетіспейтін аймақтардың бірі, теңіздерден қашық жатуымен бірге ірі өзендері де жоқтың қасы. Бірақ [[минерал]]ды ресурстарға бай аймақтың бірі. [[Сарыарқа]] жері пайдалы қазбалардың көмбесі десе де болады. Мұнда- [[көмір]], темір кені, [[мыс]], [[марганец]], [[алтын]], күміс, мұнай жөне т.б. пайдалы қазбалар кездеседі. Орталық Қазақстанның экономикалық-географиялық жағдайының қолайлылығы орталықта орналасуында, яғни барлық экономикалык аудандармен шектеседі. Пайдалы қазба кен орындарына жақын орналасқан, аумағы транзит жолының үстінде және көлік қатынасы жақсы дамыған. Аудан шекарасының басқа республикалармен шектеспеуі ауданның сыртқы байланысының дамуына, ал климатының қуаң болуы ауыл шаруашылығын өркендетуге қолайсыз әсер етеді. Климаты шұғыл континенталды, қысы суық, боранды желдер жиі болып тұрады. Жылдық түсетін жауын-шашын мөлшері шамамен 250 мм. [[Вегетациялық кезең]]нің ұзақтығы 160 күн. Осындай [[агроклимат]]тық жағдай ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға кері әсерін тигізуде.&lt;ref name=&quot;kazgeo9&quot;&gt;Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7&lt;/ref&gt;

== Табиғат ресурстары ==
Орталық Қазақстанды минералды ресурстардың қазынасы десек те болады. Бұл ауданда пайдалы казбалардың алуан түрі және үлкен қоры шоғырланған. Жер койнауындағы көмірдің мол қоры [[Қарағанды көмір алабы]]нда орналасқан. Сонымен бірге 100% кокстелетін көмір де осында. Мыс кен орындары Балқаш маңы мен [[Жезқазған|Жезказғанда]], марганецтің 100%-ы Атасу және Жезді кен орындарында шоғырланған. Сонымен бірге мұнда сирек металдар да кездеседі. [[Вольфрам]] мен молибденнің негізгі кен орындары Жоғары Қайрақты, Көктенкөл, Солтүстік Қатпар,Қараоба және Оңтүстік Жауырда орналасқан. Оңтүстік Торғай мұнай газ алабында мұнай мен газдың 3 кен орны анықталып, барлау жұмыстары жүргізілді. Соныменбірге кенсіз пайдалы қазбалардың қоры анықталып, әсіресе құрылыс материалдары көптеп шоғырланған. Аудан жеріндегі пайдалы қазбалардың ерекшелігі - олардың бір-біріне жақын орналасуында.

=== Су ресурсы ===
Орталық Қазақстанның оңтүстік шығысында [[Балқаш көлі]] орналасса, қалған аумағында ([[Қарасор (көл, Қарқаралы ауданы)|Қарасор]], Қыпшақ және т.б.) ұсақ көлдер кездеседі. Олардың дені ащы көлдер.Судың жетіспеуі өнеркәсіп жөне ауыл шаруашылык салаларын дамытуға кедергі болуда. Сумен камтамасыз ету үшін Ертіс - Қарағанды - Жезқазған су қоймалары және канал салынды.

=== Орман ресурсы ===
Орталық аудан орман ресурсына тапшы аудандардың бірі, негізгі ормандары суды қорғауда және рекреациялық мақсатта маңызды рөл атқарады. Негізгі ағаш түрлері - [[қарағай]],[[қайың]] жөне көктерек. Табиғаттың әсем жерлерін сақтау максатында [[Қарқаралы ұлттық паркі]] ашылған.

=== Қызықты жағдайлар ===
*1. П.И. Шангин (Алтай таулы округінің маркшейдері) [[Сарыарқа]]ның табиғатына сипаттама бере отырып, аймактың қорғасын мен мыс кендеріне бай екендігін және оларды өндірген ежелгі ошақтарын, 1816 жылғы зерттеу барысында жазып кеткен.
*2. XIX ғасырдың ортасында байлық іздеген кәсіпкерлер бірінен соң бірі келіп 85 кен орнын игерген. 1895 жылы бір ғана [[Қаркаралы уезі]]нде 311 кеніш игерілген.
*3. 1940 жылға дейін Қарағанды кемір алабында 22 шахта жөне 1 көмір кесіндісі (Федоров) салынды. Бұл өндіріс орындары тек ауданның ғана емес, бүкіл Қазақстанның индустриалды дамуына септігін тигізді. Қарағанды Ресейдің Еділ маңы жөне Орал экономикалык аудандарын, [[Башқұртстан]] республикасы мен [[Орынбор облысы]]н көмірмен қамтамасыз еткен. Ұлы Отан соғысы жылдары Қарағанды көмірі бүкіл елімізді отынмен камтамасыз етті.
*4. Орталық Қазақстан марганец (жез) кенінің барланған қоры бойынша дүние жүзінде 3-орында, ал [[ТМД]] елдері арасында [[Украина]]дан кейін 2-орында. Кеннің негізгі коры Атасу кенді ауданында (батыс Қаражал, Үшқатын III, Үшқатын I, Шығыс Қамыс, Жомарт және т.б.) және Сарысу-Теңіз кенді ауданында («Түр», «Богач») шоғырланған.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Халқы ==
Орталық Қазақстанның халқы ұзақ уақытқа дейін аз қоныстанған аудан ретінде белгілі болатын. [[Ұлы Отан соғысы]]на дейін және тың жерді игеру кезінде [[Кеңес өкіметі]]нің батыс аймақтарынан славян ұлт өкілдері келіп қоныстана бастады. Соның нәтижесінде славян халықтарының, саны көбейді. Қазіргі таңда Орталық Қазақстанда 115 ұлт өкілінен 1,3 млн адам тұрады. Ауданның 11 қаласында 1 134 мың адам тұрады, оның 453 мыңы Қарағанды қаласында (жалпы аудан халқының 34%). Екінші орында [[Теміртау]] қаласы (170 мың), республикамыздағы ең жоғары урбандалған экономикалық аудан (85%). Ауыл халқы біркелкі орналаспаған. Халықтың тығыз орналасқан аймақтарына - ауданның солтүстігі, өзен алаптары, ірі темір жол тораптары жөне су қоймаларының маңы жатады. Жұмыссыздық санының мөлшері қазір 6,9%-ды  құрайды. Экономикалық, белсенді халықтың үлесі — 70%. Соңғы кездерде білім және денсаулық саласына бөлінетін қаржы көлемі 1,5 есеге көбейді.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Өнеркәсібі ==
Орталық Қазақстан - республикамыздағы ірі индустриалды аудандардың бірі. Жалпы ауданның аймақтық өнім шығарудағы үлесі 9%-дан астамын құрайды. Кен орындарының барланған қоры - отын, электр куаты, металлургия өнеркәсібін дамытуға мүмкіншілік береді.Ауданда ірі тау-кен металлургия кешені калыптасқан. Оның құрамына тау-кен өндірісі салаларыОрталықра және түсті металлургия кәсіпорындары, көмір өнеркәсібі кіреді. Аудан экономикасында отын өнеркәсібі маңызды рөл атқарады. Мемлекетіміздің маңызды көмір базасына [[Қарағанды тас көмір алабы]] жатады. Онда республикада өндіретін тас көмірдің 32%-ы өндіріледі.Қара металлургия өнеркәсібінің дамуы Теміртау қаласындағы  толық циклді комбинатқа байланысты. Комбинатта шойынның 100%-ын, болаттың 97%-ын шығарады. Қуаттылығы жөнінен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] көлеміндегі металлургия кәсіпорындарының арасында 7-ші орында.Түсті металлургияда қарқынды дамығаны мыс өндіру саласы,бірақ басқа да түсті металдардың коры аз емес. Ірі тау-кен металлургия комбинаты Жезқазғанда (Қазақстандағы ірі комбинат) және Балқашта салынған. Бұл жерде өндіру, байыту және шақпақталған мысты алу кешенді түрде дамыған. Мыстың мұндай түрі тек Орталық Қазақстанда шығады Орталық Қазақстан аумағында Қарағанды-Теміртау АӨК және Балқаш-Жезқазған өнеркәсіп тораптары орналасқан. Бір-бірімен жоғарғы электр желісі арқылы және темір жолмен байланысады. Қарағанды- Теміртау АӨК (ең қуаттысы) көмір өнеркәсібінің негізінде қалыптаскан. Орталығы Теміртау қаласындағы Қарағанды металлургия комбинаты. АӨК-нің құрамына өнеркөсібі дамыған Абай, Саран, [[Шахтинск]] калалары, қала типтес Долинка, Шахан, Топар және т.б. кенттер кіреді. Бұл кешенде металды көп кажет ететін машина жасау және негізгі химияның салалары дамыған. [[Аграрлық-өнеркәсіптік кешен|АӨК]]-ні сумен [[Ертіс]] - Қарағанды каналы жөне Нұра су қоймасы қамтамасыз етеді. Балқаш және Жезқазған өнеркәсіп тораптары, толық циклді мыс өнеркәсібінің дамуына байланысты қалыптасқан тау-кен байыту комбинаты (оның құрамына кен орны, карьер, байыту фабрикалары, мыс балқыту зауыттары) жұмыс істейді. Орталық Қазақстанның өндіріс салалары көбінесе қоршаған ортаға қолайсыз әсер етеді. Зиянды қалдықтарды азайту үшін кәсіпорындар өнімдерінің қалдығын химия өнеркәсібінде пайдаланады. Жезқазған және Балқаш қалаларында күкірт кышқылы өндірілсе, Теміртау қаласында азот [[Тыңайтқыштар|тыңайткышы]], тас көмір шайыры,[[бензол]] шығарылады.Қожды құрылыс материалы ретінде және [[цемент]]ке қосуға пайдаланады.Күкірт қышқылын өндіруден Орталық Қазақстан Шығыс Қазақстаннан кейін 2-ші орында.

=== Электр қуаты саласы ===
Электр қуаты саласында жылу электр стансалары негізгі рөлді атқарады. Қарағанды МАЭС-і жәнө Теміртау, Балқаш ЖЭО-ы орталық ауданның кәсіпорындарын, сонымен бірге оңтүстік экономикалық ауданының кейбір кәсіпорындарын электр қуатымен қамтамасыз етеді.

=== Машина жасау саласы ===
Машина жасау өндірісі көмекші салалардың рөлін атқарады. Қарағанды тау-кен жабдығы машина зауыты - металлургия кәсіпорындарына арналған тау-кен шахта құрал-жабдықтарын шығарады. Сондықтан да ауыр өнеркәсіп Орталық Қазақстанда жетекші орынға ие. Ауыр өнеркәсіп салаларының кешенін толықтырушы кәсіпорындарға жеңіл және тамақ өнеркәсібі жатады. [[Жеңіл өнеркәсіп]] кәсіпорындары тігін, токыма, аяқ киім бұйымдарын шығарады. Көлік түрлеріне келетін болсақ, негізгі рөлді темір жол атқарады. 1930 жылдары салынған Астана - Қарағанды - Мойынты - Шу темір жолы тек орталықтың емес, солтүстік ауданның да отын өнеркәсібін және басқа салаларын дамытты. Осы темір жол магистралінен бөлініп кен орындарына тартылған (Жезқазған, Қаражал, Теміртау, Балқаш, Саяқ) жолдар түсті және қара металлургияның дамуына түрткі болды.Темір жолмен қатар автомобиль жолдары да жақсы дамыған. Автомагистральдар аудан ішіндегі және көршілес аудандардың ірі өнеркәсіп орындарын (Қарағанды - Теміртау, Қарағанды - Балқаш - Алматы) байланыстырады.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Ауыл шаруашылығы ==
Ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға ауданның солтүстік бөлігі қолайлы. Негізінен астық тұқымдастардан жаздық [[бидай]], [[арпа]], тары, техникалық дақылдардан күнбағыс және бау-бақша мен картоп егіледі. Сонымен бірге ірі қара, [[жылқы]], кой, шошқа өсіріледі.Ауданның оңтүстігіндегі жерлер тек кана мал жайылымына жарамды. Әсіресе қой бағылады. Орталық Қазақстан ауыл шаруашылық өнімдерімен өзін-өзі толық қамтамасыз ете алмағандықтан сырттан әкеледі.Ауыл шаруашылығына, әсіресе солтүстігіндегі тыңайған жерлерге [[жел эрозиясы]] үлкен зиян келтіріп отыр.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Экологиялық проблемалары ==
Республика аймағында бірнеше ірі экологиялық қолайсыз аймақ болса, соның бірі - Қарағанды облысы (орталық аудан). Экологиялық тепе-теңсіздіктің негізгі көзі: ауаның, судың және топырақтың ластануы, өнеркәсіп қалдықтарының әсерінен және аумағының [[Семей полигоны]]на жақын орналасуынан. Көптеген пайдалы қазбалардың кен орындарында тиісті экологиялық талаптарды орындамай пайдаланғаннан кейін ашық күйінде тастап кеткен немесе істен шығарылған. Бұл да қазіргі кезде қоршаған ортаға өз зиянын тигізуде.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;. &quot;[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]&quot; ғарыш айлығынан ұшырылған &quot;Протон&quot; зымыран тасығышы 1999 жылы екі рет құлап, Қарқаралы, Жаңаарқа аудандарының жері мен ауасын гептил отынымен улады.

== Қалалары ==
Аудандағы қалалардың дені өткен ғасырдың 1930-1940 жылдары салынған. Қалалар пайдалы қазбалардың игерілуіне байланысты пайда болды. Кейіннен зауыт-[[фабрика]]лар салынды.
*'''Қарағанды''' (453 мың адам). Мемлекетіміздегі жас қалалардың бірі, ол экономикалық әлеуеті жағынан республикамыздағы жетекші қалалардың қатарында. Халық арасында Қарағанды «Кеншілер (шахтерлер) қаласы» деп аталады. Тарих тұрғысынан қарасақ алғашқы елді мекен 1,5 ғасыр бұрын көмір кенін игеруге байланысты пайда болған екен.
*'''Теміртау''' (170 мың адам) - Қарағандының серіктес қаласы. Қаланың тарихы 1905 жылдан басталады. Нұра өзенінің сол жағалауында алғашқы көшіп келгендер орналаса бастады.
*'''Балқаш''' (74 мың адам) — Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы өнеркәсіпті қала. Қалада республикамыздағы ең ірі кәсіпорындардың бірі - Балқаш мыс комбинаты бар. Қала 1937 жылы мыс балқыту зауытының салынуына байланысты іргесі қаланған маңызды түсті металлургияның орталығы. Комбинат мыс және күкірт қышқылын шығарады.
*'''Жезқазған''' - мемлекетіміздің негізгі мыс балқыту орталығы болып есептеледі. Мұндағы кен байыту фабрикасы мен мыс балқыту зауыты мыстан басқа республикамыз бен ТМД елдерінің зауыттарына қажет корғасын концентратын шығарады. Мыс балқыту өнеркәсібінен баска құрылыс кәсіпорындары,
тоқыма, тігін фабрикасы және ет комбинаттары жұмыс істейді.

===Сен білесің бе?===
*1. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында ер адамдардың дені әскер қатарына шақырылғандықтан, шахталарда әйел-қыздардың саны 20 000-ға жетіп, 29 әйел бригадасы жұмыс істеді.
*2. Өткен ғасырдың 30-жылдарына дейін Орталық Қазақстанда балалармен темір жол қатынасы болған жоқ. Аумақтың негізгі бөлігінде мал шаруашылығы дамыды. Ауданның даму қарқыны бірінші бесжылдықта Орал-Кузнецк комбинатын кокстелген кемірмен қамтамасыз ету кезінде алды.
*3. 1930 жылдары Қ.И. Сәтбаев [[Қаражал]] ауданынан ірі темір кен орнын тапқан кезде Қарағанды маңынан қазақ металлургия зауытын салу идеясын айтқан болатын. Тек 1944 жылдың желтоқсанында алғашқы Қазақстан болаты алынды. Ал 1978 жылдың қаңтарында жалпы өндірілген көмірдің келемі 1 млрд тоннаға жетті.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}

[[Санат:Орталық Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан аймақтары]]</text>
      <sha1>3nb9knbfpru5d6ejpc8ikei8hx7z0uu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618901</id>
      <parentid>3618899</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғашқы қауымдық кезең */</comment>
      <origin>3618901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29342" sha1="57flyxwi1q4v440hibo9wclb2sm29xn" xml:space="preserve">{{Қазақстан өңірі
 | Аумағы = 428
 | Құрамы = [[Қарағанды облысы]], [[Ұлытау облысы]]
 | Халқы = 1441,7
 | Тығыздығы = 3,6
 | Қала халқы = 86
 | Қазақстан үлесі = 11
}}
'''Орталық Қазақстан''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның құрамындағы экономика-географиялық аймақ.

== Алғашқы қауымдық кезең ==
{{main|Алғашқы қауымдық кезеңдегі Орталық Қазақстан}}
'''Орталық Қазақстан''' өңірі өзінің табиғи географиялық жағдайы мен орналасуына байланысты ежелгі қазақ тарихында ерекше орын алады. [[Археология]]лық зерттеулердің нәтижесінде бұл аймақты ежелден алғашқы адамдардың мекендегені анықталған. Бұл уақыт тарихи дәуірлеу бойынша б.з.б. [[V ғасыр|5]]-[[III ғасыр|3 ғ]]-лар аралығы. Олар негізінен [[терімшілік]]пен, [[аңшылық]]пен, сонымен қатар балықшылықпен де қосымша айналысқан. 15-25 адамнан тұратын алғашқы адамдар қауымдық тобырларды құрады. [[Қазақстан]] аумағында өмір сүрген алғашқы адамдар питекантроптың замандастары еді. Олар отты пайдалануды, [[мамонттар]]дың сүйегінен, мал терісінен карапайым үй салуды үйренді.

Обалысай I, [[Жаман Айбат]], [[Семізбұғы (тау, Қарағанды облысы)|Семізбұғы]] ежелгі елді мекендерінен тас құралдар: шапқышар, қырғыш, кескіш, тілгіштер, жебелердің ұштары, жұмыр тастар және т.б. табылған. Ағаштан және сүйектен жасалған еңбек құралдары сақталмаған. Алғашқы адамдар қоныстарының ішіндегі ең белгілісі Батпақ-8, 12, Мұзбел-1, Сарыарқа, Оғызтау-1, 2 тұрақтары.

== Орта ғасыр ==
{{main|Ортағасырдағы Орталық Қазақстан}}
Б.з. [[VI ғасыр|6 ғасырында]] '''Орталық Қазақстан''' [[Түрік қағанаты]]ның кұрамына енді. [[603 жыл|603 жылы]] [[Түрік қағанаты]] екіге бөлініп, [[Батыс Түрік қағанаты]] [[Жетісу]] мен Орталық Қазақстан аумағын қамтиды. Тарихи деректер бойынша [[VII ғасыр|7 ғ-дың]] екінші жартысында [[Батыс Түрік қағанаты|Батыс Түрік қағанатының]] ішіндегі ең күшті тайпалық одақ — [[қимақтар]] [[Ертіс]] өзенінен [[Сырдария]], [[Шу (өзен)|Шу]] бойына дейінгі аралықты мекендейді. [[IX ғасыр|9 ғ-да]] [[Қимақ қағанаты]] жеті тайпадан тұрды, оларға: [[қимақтар]], ланиказ, аджлад, эймур, баяндур, [[Татарлар|татар]], [[қыпшақтар]] жатады. Ал [[X ғасыр|10 ғ-да]] осы тайпалардан қыпшақтар алдыңғы қатарға шығып, [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ хандығын]] кұрды. [[X ғасыр|10 ғ-дың]] аяғында қыпшақтар Сыр бойындағы [[оғыздар]]ды ығыстырды, Қазақстаннын түгелге жуық жеріне билігін жүргізіп, [[Қыпшақ даласы]] деп аталды. [[XI ғасыр|11]]-[[XII ғасыр|12 ғғ-да]] қыпшақтар екіге бөлінді, он қанаты [[Торғай үстірті]] даласын, [[Жем (өзен)|Жем]], [[Жайық]], [[Еділ]] бойын жайласа, сол қанаты Орталық және Шығыс Қазақстанды мекендеді. Қыпшақ хандығының алғашқы орталығы [[Ертіс]] өзенінің орта ағысында болса, кейіннен Сыр бойындағы [[Сығанақ]] қаласына ауысты. Қыпшақ мемлекетін хан басқарды, олардан басқа билеушілер қатарына [[тархан]]дар, [[бек]]тер, [[басқақ]]тар жатады. Орталық Қазақстан шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жаз айларында Сарыарқаның кең даласын жайласа, қыста тау шатқалдарына, ықтасын жерлерге оралып отырды. Орта ғасырда Сарыарқа аркылы [[Ұлы Жібек жолы]]ның бір тармағы өтті, ол [[Қарқаралы]], [[Ұлытау таулары]], [[Жезқазған]]ды басып өтіп, батысқа беттейді. Осы өңірде мыс, темір рудасы балқытылып, олардан еңбек кұралдары, қару-жарақтар жасалған. Оған дәлел Қарқаралы маңындағы Кент, [[Суықбұлақ (қола дәуірі қонысы)|Суықбұлақ]] мекендері, Темірші, Кентөбе кен орындары, [[Жезқазған]]дағы Милықұдық қонысы мен осы өңірдегі мыс және темір өндірген ежелгі кен орындары. Қытай өзені [[Хуанхэ]]ден [[Дунай]]ға дейін созылған Ұлы Еуразия даласы адамзат тарихы бойында тек Батыс пен Шығыс арасындағы жалғаушы ғана емес, көптеген халықтардың ұлы бесігі болды.

== Табиғат жағдайы ==
[[Сурет:Naurzum nature reserve.JPG|350px|thumb|right|Наурызым қорығы]]
'''Ауданның құрамы:
*[[Қарағанды облысы]]
*Ауданы 428 мың км²
*Халқы 1339 мың адам
*Орташа тығыздығы: 3,1 адам/км²

Орталық Қазақстан - республикамыздағы су жетіспейтін аймақтардың бірі, теңіздерден қашық жатуымен бірге ірі өзендері де жоқтың қасы. Бірақ [[минерал]]ды ресурстарға бай аймақтың бірі. [[Сарыарқа]] жері пайдалы қазбалардың көмбесі десе де болады. Мұнда- [[көмір]], темір кені, [[мыс]], [[марганец]], [[алтын]], күміс, мұнай жөне т.б. пайдалы қазбалар кездеседі. Орталық Қазақстанның экономикалық-географиялық жағдайының қолайлылығы орталықта орналасуында, яғни барлық экономикалык аудандармен шектеседі. Пайдалы қазба кен орындарына жақын орналасқан, аумағы транзит жолының үстінде және көлік қатынасы жақсы дамыған. Аудан шекарасының басқа республикалармен шектеспеуі ауданның сыртқы байланысының дамуына, ал климатының қуаң болуы ауыл шаруашылығын өркендетуге қолайсыз әсер етеді. Климаты шұғыл континенталды, қысы суық, боранды желдер жиі болып тұрады. Жылдық түсетін жауын-шашын мөлшері шамамен 250 мм. [[Вегетациялық кезең]]нің ұзақтығы 160 күн. Осындай [[агроклимат]]тық жағдай ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға кері әсерін тигізуде.&lt;ref name=&quot;kazgeo9&quot;&gt;Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7&lt;/ref&gt;

== Табиғат ресурстары ==
Орталық Қазақстанды минералды ресурстардың қазынасы десек те болады. Бұл ауданда пайдалы казбалардың алуан түрі және үлкен қоры шоғырланған. Жер койнауындағы көмірдің мол қоры [[Қарағанды көмір алабы]]нда орналасқан. Сонымен бірге 100% кокстелетін көмір де осында. Мыс кен орындары Балқаш маңы мен [[Жезқазған|Жезказғанда]], марганецтің 100%-ы Атасу және Жезді кен орындарында шоғырланған. Сонымен бірге мұнда сирек металдар да кездеседі. [[Вольфрам]] мен молибденнің негізгі кен орындары Жоғары Қайрақты, Көктенкөл, Солтүстік Қатпар,Қараоба және Оңтүстік Жауырда орналасқан. Оңтүстік Торғай мұнай газ алабында мұнай мен газдың 3 кен орны анықталып, барлау жұмыстары жүргізілді. Соныменбірге кенсіз пайдалы қазбалардың қоры анықталып, әсіресе құрылыс материалдары көптеп шоғырланған. Аудан жеріндегі пайдалы қазбалардың ерекшелігі - олардың бір-біріне жақын орналасуында.

=== Су ресурсы ===
Орталық Қазақстанның оңтүстік шығысында [[Балқаш көлі]] орналасса, қалған аумағында ([[Қарасор (көл, Қарқаралы ауданы)|Қарасор]], Қыпшақ және т.б.) ұсақ көлдер кездеседі. Олардың дені ащы көлдер.Судың жетіспеуі өнеркәсіп жөне ауыл шаруашылык салаларын дамытуға кедергі болуда. Сумен камтамасыз ету үшін Ертіс - Қарағанды - Жезқазған су қоймалары және канал салынды.

=== Орман ресурсы ===
Орталық аудан орман ресурсына тапшы аудандардың бірі, негізгі ормандары суды қорғауда және рекреациялық мақсатта маңызды рөл атқарады. Негізгі ағаш түрлері - [[қарағай]],[[қайың]] жөне көктерек. Табиғаттың әсем жерлерін сақтау максатында [[Қарқаралы ұлттық паркі]] ашылған.

=== Қызықты жағдайлар ===
*1. П.И. Шангин (Алтай таулы округінің маркшейдері) [[Сарыарқа]]ның табиғатына сипаттама бере отырып, аймактың қорғасын мен мыс кендеріне бай екендігін және оларды өндірген ежелгі ошақтарын, 1816 жылғы зерттеу барысында жазып кеткен.
*2. XIX ғасырдың ортасында байлық іздеген кәсіпкерлер бірінен соң бірі келіп 85 кен орнын игерген. 1895 жылы бір ғана [[Қаркаралы уезі]]нде 311 кеніш игерілген.
*3. 1940 жылға дейін Қарағанды кемір алабында 22 шахта жөне 1 көмір кесіндісі (Федоров) салынды. Бұл өндіріс орындары тек ауданның ғана емес, бүкіл Қазақстанның индустриалды дамуына септігін тигізді. Қарағанды Ресейдің Еділ маңы жөне Орал экономикалык аудандарын, [[Башқұртстан]] республикасы мен [[Орынбор облысы]]н көмірмен қамтамасыз еткен. Ұлы Отан соғысы жылдары Қарағанды көмірі бүкіл елімізді отынмен камтамасыз етті.
*4. Орталық Қазақстан марганец (жез) кенінің барланған қоры бойынша дүние жүзінде 3-орында, ал [[ТМД]] елдері арасында [[Украина]]дан кейін 2-орында. Кеннің негізгі коры Атасу кенді ауданында (батыс Қаражал, Үшқатын III, Үшқатын I, Шығыс Қамыс, Жомарт және т.б.) және Сарысу-Теңіз кенді ауданында («Түр», «Богач») шоғырланған.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Халқы ==
Орталық Қазақстанның халқы ұзақ уақытқа дейін аз қоныстанған аудан ретінде белгілі болатын. [[Ұлы Отан соғысы]]на дейін және тың жерді игеру кезінде [[Кеңес өкіметі]]нің батыс аймақтарынан славян ұлт өкілдері келіп қоныстана бастады. Соның нәтижесінде славян халықтарының, саны көбейді. Қазіргі таңда Орталық Қазақстанда 115 ұлт өкілінен 1,3 млн адам тұрады. Ауданның 11 қаласында 1 134 мың адам тұрады, оның 453 мыңы Қарағанды қаласында (жалпы аудан халқының 34%). Екінші орында [[Теміртау]] қаласы (170 мың), республикамыздағы ең жоғары урбандалған экономикалық аудан (85%). Ауыл халқы біркелкі орналаспаған. Халықтың тығыз орналасқан аймақтарына - ауданның солтүстігі, өзен алаптары, ірі темір жол тораптары жөне су қоймаларының маңы жатады. Жұмыссыздық санының мөлшері қазір 6,9%-ды  құрайды. Экономикалық, белсенді халықтың үлесі — 70%. Соңғы кездерде білім және денсаулық саласына бөлінетін қаржы көлемі 1,5 есеге көбейді.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Өнеркәсібі ==
Орталық Қазақстан - республикамыздағы ірі индустриалды аудандардың бірі. Жалпы ауданның аймақтық өнім шығарудағы үлесі 9%-дан астамын құрайды. Кен орындарының барланған қоры - отын, электр куаты, металлургия өнеркәсібін дамытуға мүмкіншілік береді.Ауданда ірі тау-кен металлургия кешені калыптасқан. Оның құрамына тау-кен өндірісі салаларыОрталықра және түсті металлургия кәсіпорындары, көмір өнеркәсібі кіреді. Аудан экономикасында отын өнеркәсібі маңызды рөл атқарады. Мемлекетіміздің маңызды көмір базасына [[Қарағанды тас көмір алабы]] жатады. Онда республикада өндіретін тас көмірдің 32%-ы өндіріледі.Қара металлургия өнеркәсібінің дамуы Теміртау қаласындағы  толық циклді комбинатқа байланысты. Комбинатта шойынның 100%-ын, болаттың 97%-ын шығарады. Қуаттылығы жөнінен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] көлеміндегі металлургия кәсіпорындарының арасында 7-ші орында.Түсті металлургияда қарқынды дамығаны мыс өндіру саласы,бірақ басқа да түсті металдардың коры аз емес. Ірі тау-кен металлургия комбинаты Жезқазғанда (Қазақстандағы ірі комбинат) және Балқашта салынған. Бұл жерде өндіру, байыту және шақпақталған мысты алу кешенді түрде дамыған. Мыстың мұндай түрі тек Орталық Қазақстанда шығады Орталық Қазақстан аумағында Қарағанды-Теміртау АӨК және Балқаш-Жезқазған өнеркәсіп тораптары орналасқан. Бір-бірімен жоғарғы электр желісі арқылы және темір жолмен байланысады. Қарағанды- Теміртау АӨК (ең қуаттысы) көмір өнеркәсібінің негізінде қалыптаскан. Орталығы Теміртау қаласындағы Қарағанды металлургия комбинаты. АӨК-нің құрамына өнеркөсібі дамыған Абай, Саран, [[Шахтинск]] калалары, қала типтес Долинка, Шахан, Топар және т.б. кенттер кіреді. Бұл кешенде металды көп кажет ететін машина жасау және негізгі химияның салалары дамыған. [[Аграрлық-өнеркәсіптік кешен|АӨК]]-ні сумен [[Ертіс]] - Қарағанды каналы жөне Нұра су қоймасы қамтамасыз етеді. Балқаш және Жезқазған өнеркәсіп тораптары, толық циклді мыс өнеркәсібінің дамуына байланысты қалыптасқан тау-кен байыту комбинаты (оның құрамына кен орны, карьер, байыту фабрикалары, мыс балқыту зауыттары) жұмыс істейді. Орталық Қазақстанның өндіріс салалары көбінесе қоршаған ортаға қолайсыз әсер етеді. Зиянды қалдықтарды азайту үшін кәсіпорындар өнімдерінің қалдығын химия өнеркәсібінде пайдаланады. Жезқазған және Балқаш қалаларында күкірт кышқылы өндірілсе, Теміртау қаласында азот [[Тыңайтқыштар|тыңайткышы]], тас көмір шайыры,[[бензол]] шығарылады.Қожды құрылыс материалы ретінде және [[цемент]]ке қосуға пайдаланады.Күкірт қышқылын өндіруден Орталық Қазақстан Шығыс Қазақстаннан кейін 2-ші орында.

=== Электр қуаты саласы ===
Электр қуаты саласында жылу электр стансалары негізгі рөлді атқарады. Қарағанды МАЭС-і жәнө Теміртау, Балқаш ЖЭО-ы орталық ауданның кәсіпорындарын, сонымен бірге оңтүстік экономикалық ауданының кейбір кәсіпорындарын электр қуатымен қамтамасыз етеді.

=== Машина жасау саласы ===
Машина жасау өндірісі көмекші салалардың рөлін атқарады. Қарағанды тау-кен жабдығы машина зауыты - металлургия кәсіпорындарына арналған тау-кен шахта құрал-жабдықтарын шығарады. Сондықтан да ауыр өнеркәсіп Орталық Қазақстанда жетекші орынға ие. Ауыр өнеркәсіп салаларының кешенін толықтырушы кәсіпорындарға жеңіл және тамақ өнеркәсібі жатады. [[Жеңіл өнеркәсіп]] кәсіпорындары тігін, токыма, аяқ киім бұйымдарын шығарады. Көлік түрлеріне келетін болсақ, негізгі рөлді темір жол атқарады. 1930 жылдары салынған Астана - Қарағанды - Мойынты - Шу темір жолы тек орталықтың емес, солтүстік ауданның да отын өнеркәсібін және басқа салаларын дамытты. Осы темір жол магистралінен бөлініп кен орындарына тартылған (Жезқазған, Қаражал, Теміртау, Балқаш, Саяқ) жолдар түсті және қара металлургияның дамуына түрткі болды.Темір жолмен қатар автомобиль жолдары да жақсы дамыған. Автомагистральдар аудан ішіндегі және көршілес аудандардың ірі өнеркәсіп орындарын (Қарағанды - Теміртау, Қарағанды - Балқаш - Алматы) байланыстырады.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Ауыл шаруашылығы ==
Ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға ауданның солтүстік бөлігі қолайлы. Негізінен астық тұқымдастардан жаздық [[бидай]], [[арпа]], тары, техникалық дақылдардан күнбағыс және бау-бақша мен картоп егіледі. Сонымен бірге ірі қара, [[жылқы]], кой, шошқа өсіріледі.Ауданның оңтүстігіндегі жерлер тек кана мал жайылымына жарамды. Әсіресе қой бағылады. Орталық Қазақстан ауыл шаруашылық өнімдерімен өзін-өзі толық қамтамасыз ете алмағандықтан сырттан әкеледі.Ауыл шаруашылығына, әсіресе солтүстігіндегі тыңайған жерлерге [[жел эрозиясы]] үлкен зиян келтіріп отыр.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Экологиялық проблемалары ==
Республика аймағында бірнеше ірі экологиялық қолайсыз аймақ болса, соның бірі - Қарағанды облысы (орталық аудан). Экологиялық тепе-теңсіздіктің негізгі көзі: ауаның, судың және топырақтың ластануы, өнеркәсіп қалдықтарының әсерінен және аумағының [[Семей полигоны]]на жақын орналасуынан. Көптеген пайдалы қазбалардың кен орындарында тиісті экологиялық талаптарды орындамай пайдаланғаннан кейін ашық күйінде тастап кеткен немесе істен шығарылған. Бұл да қазіргі кезде қоршаған ортаға өз зиянын тигізуде.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;. &quot;[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]&quot; ғарыш айлығынан ұшырылған &quot;Протон&quot; зымыран тасығышы 1999 жылы екі рет құлап, Қарқаралы, Жаңаарқа аудандарының жері мен ауасын гептил отынымен улады.

== Қалалары ==
Аудандағы қалалардың дені өткен ғасырдың 1930-1940 жылдары салынған. Қалалар пайдалы қазбалардың игерілуіне байланысты пайда болды. Кейіннен зауыт-[[фабрика]]лар салынды.
*'''Қарағанды''' (453 мың адам). Мемлекетіміздегі жас қалалардың бірі, ол экономикалық әлеуеті жағынан республикамыздағы жетекші қалалардың қатарында. Халық арасында Қарағанды «Кеншілер (шахтерлер) қаласы» деп аталады. Тарих тұрғысынан қарасақ алғашқы елді мекен 1,5 ғасыр бұрын көмір кенін игеруге байланысты пайда болған екен.
*'''Теміртау''' (170 мың адам) - Қарағандының серіктес қаласы. Қаланың тарихы 1905 жылдан басталады. Нұра өзенінің сол жағалауында алғашқы көшіп келгендер орналаса бастады.
*'''Балқаш''' (74 мың адам) — Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы өнеркәсіпті қала. Қалада республикамыздағы ең ірі кәсіпорындардың бірі - Балқаш мыс комбинаты бар. Қала 1937 жылы мыс балқыту зауытының салынуына байланысты іргесі қаланған маңызды түсті металлургияның орталығы. Комбинат мыс және күкірт қышқылын шығарады.
*'''Жезқазған''' - мемлекетіміздің негізгі мыс балқыту орталығы болып есептеледі. Мұндағы кен байыту фабрикасы мен мыс балқыту зауыты мыстан басқа республикамыз бен ТМД елдерінің зауыттарына қажет корғасын концентратын шығарады. Мыс балқыту өнеркәсібінен баска құрылыс кәсіпорындары,
тоқыма, тігін фабрикасы және ет комбинаттары жұмыс істейді.

===Сен білесің бе?===
*1. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында ер адамдардың дені әскер қатарына шақырылғандықтан, шахталарда әйел-қыздардың саны 20 000-ға жетіп, 29 әйел бригадасы жұмыс істеді.
*2. Өткен ғасырдың 30-жылдарына дейін Орталық Қазақстанда балалармен темір жол қатынасы болған жоқ. Аумақтың негізгі бөлігінде мал шаруашылығы дамыды. Ауданның даму қарқыны бірінші бесжылдықта Орал-Кузнецк комбинатын кокстелген кемірмен қамтамасыз ету кезінде алды.
*3. 1930 жылдары Қ.И. Сәтбаев [[Қаражал]] ауданынан ірі темір кен орнын тапқан кезде Қарағанды маңынан қазақ металлургия зауытын салу идеясын айтқан болатын. Тек 1944 жылдың желтоқсанында алғашқы Қазақстан болаты алынды. Ал 1978 жылдың қаңтарында жалпы өндірілген көмірдің келемі 1 млрд тоннаға жетті.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}

[[Санат:Орталық Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан аймақтары]]</text>
      <sha1>57flyxwi1q4v440hibo9wclb2sm29xn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618902</id>
      <parentid>3618901</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Су ресурсы */</comment>
      <origin>3618902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29342" sha1="86eu8nj7l9u1e1ny4ff2mofd5i3ecd0" xml:space="preserve">{{Қазақстан өңірі
 | Аумағы = 428
 | Құрамы = [[Қарағанды облысы]], [[Ұлытау облысы]]
 | Халқы = 1441,7
 | Тығыздығы = 3,6
 | Қала халқы = 86
 | Қазақстан үлесі = 11
}}
'''Орталық Қазақстан''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның құрамындағы экономика-географиялық аймақ.

== Алғашқы қауымдық кезең ==
{{main|Алғашқы қауымдық кезеңдегі Орталық Қазақстан}}
'''Орталық Қазақстан''' өңірі өзінің табиғи географиялық жағдайы мен орналасуына байланысты ежелгі қазақ тарихында ерекше орын алады. [[Археология]]лық зерттеулердің нәтижесінде бұл аймақты ежелден алғашқы адамдардың мекендегені анықталған. Бұл уақыт тарихи дәуірлеу бойынша б.з.б. [[V ғасыр|5]]-[[III ғасыр|3 ғ]]-лар аралығы. Олар негізінен [[терімшілік]]пен, [[аңшылық]]пен, сонымен қатар балықшылықпен де қосымша айналысқан. 15-25 адамнан тұратын алғашқы адамдар қауымдық тобырларды құрады. [[Қазақстан]] аумағында өмір сүрген алғашқы адамдар питекантроптың замандастары еді. Олар отты пайдалануды, [[мамонттар]]дың сүйегінен, мал терісінен карапайым үй салуды үйренді.

Обалысай I, [[Жаман Айбат]], [[Семізбұғы (тау, Қарағанды облысы)|Семізбұғы]] ежелгі елді мекендерінен тас құралдар: шапқышар, қырғыш, кескіш, тілгіштер, жебелердің ұштары, жұмыр тастар және т.б. табылған. Ағаштан және сүйектен жасалған еңбек құралдары сақталмаған. Алғашқы адамдар қоныстарының ішіндегі ең белгілісі Батпақ-8, 12, Мұзбел-1, Сарыарқа, Оғызтау-1, 2 тұрақтары.

== Орта ғасыр ==
{{main|Ортағасырдағы Орталық Қазақстан}}
Б.з. [[VI ғасыр|6 ғасырында]] '''Орталық Қазақстан''' [[Түрік қағанаты]]ның кұрамына енді. [[603 жыл|603 жылы]] [[Түрік қағанаты]] екіге бөлініп, [[Батыс Түрік қағанаты]] [[Жетісу]] мен Орталық Қазақстан аумағын қамтиды. Тарихи деректер бойынша [[VII ғасыр|7 ғ-дың]] екінші жартысында [[Батыс Түрік қағанаты|Батыс Түрік қағанатының]] ішіндегі ең күшті тайпалық одақ — [[қимақтар]] [[Ертіс]] өзенінен [[Сырдария]], [[Шу (өзен)|Шу]] бойына дейінгі аралықты мекендейді. [[IX ғасыр|9 ғ-да]] [[Қимақ қағанаты]] жеті тайпадан тұрды, оларға: [[қимақтар]], ланиказ, аджлад, эймур, баяндур, [[Татарлар|татар]], [[қыпшақтар]] жатады. Ал [[X ғасыр|10 ғ-да]] осы тайпалардан қыпшақтар алдыңғы қатарға шығып, [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ хандығын]] кұрды. [[X ғасыр|10 ғ-дың]] аяғында қыпшақтар Сыр бойындағы [[оғыздар]]ды ығыстырды, Қазақстаннын түгелге жуық жеріне билігін жүргізіп, [[Қыпшақ даласы]] деп аталды. [[XI ғасыр|11]]-[[XII ғасыр|12 ғғ-да]] қыпшақтар екіге бөлінді, он қанаты [[Торғай үстірті]] даласын, [[Жем (өзен)|Жем]], [[Жайық]], [[Еділ]] бойын жайласа, сол қанаты Орталық және Шығыс Қазақстанды мекендеді. Қыпшақ хандығының алғашқы орталығы [[Ертіс]] өзенінің орта ағысында болса, кейіннен Сыр бойындағы [[Сығанақ]] қаласына ауысты. Қыпшақ мемлекетін хан басқарды, олардан басқа билеушілер қатарына [[тархан]]дар, [[бек]]тер, [[басқақ]]тар жатады. Орталық Қазақстан шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жаз айларында Сарыарқаның кең даласын жайласа, қыста тау шатқалдарына, ықтасын жерлерге оралып отырды. Орта ғасырда Сарыарқа аркылы [[Ұлы Жібек жолы]]ның бір тармағы өтті, ол [[Қарқаралы]], [[Ұлытау таулары]], [[Жезқазған]]ды басып өтіп, батысқа беттейді. Осы өңірде мыс, темір рудасы балқытылып, олардан еңбек кұралдары, қару-жарақтар жасалған. Оған дәлел Қарқаралы маңындағы Кент, [[Суықбұлақ (қола дәуірі қонысы)|Суықбұлақ]] мекендері, Темірші, Кентөбе кен орындары, [[Жезқазған]]дағы Милықұдық қонысы мен осы өңірдегі мыс және темір өндірген ежелгі кен орындары. Қытай өзені [[Хуанхэ]]ден [[Дунай]]ға дейін созылған Ұлы Еуразия даласы адамзат тарихы бойында тек Батыс пен Шығыс арасындағы жалғаушы ғана емес, көптеген халықтардың ұлы бесігі болды.

== Табиғат жағдайы ==
[[Сурет:Naurzum nature reserve.JPG|350px|thumb|right|Наурызым қорығы]]
'''Ауданның құрамы:
*[[Қарағанды облысы]]
*Ауданы 428 мың км²
*Халқы 1339 мың адам
*Орташа тығыздығы: 3,1 адам/км²

Орталық Қазақстан - республикамыздағы су жетіспейтін аймақтардың бірі, теңіздерден қашық жатуымен бірге ірі өзендері де жоқтың қасы. Бірақ [[минерал]]ды ресурстарға бай аймақтың бірі. [[Сарыарқа]] жері пайдалы қазбалардың көмбесі десе де болады. Мұнда- [[көмір]], темір кені, [[мыс]], [[марганец]], [[алтын]], күміс, мұнай жөне т.б. пайдалы қазбалар кездеседі. Орталық Қазақстанның экономикалық-географиялық жағдайының қолайлылығы орталықта орналасуында, яғни барлық экономикалык аудандармен шектеседі. Пайдалы қазба кен орындарына жақын орналасқан, аумағы транзит жолының үстінде және көлік қатынасы жақсы дамыған. Аудан шекарасының басқа республикалармен шектеспеуі ауданның сыртқы байланысының дамуына, ал климатының қуаң болуы ауыл шаруашылығын өркендетуге қолайсыз әсер етеді. Климаты шұғыл континенталды, қысы суық, боранды желдер жиі болып тұрады. Жылдық түсетін жауын-шашын мөлшері шамамен 250 мм. [[Вегетациялық кезең]]нің ұзақтығы 160 күн. Осындай [[агроклимат]]тық жағдай ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға кері әсерін тигізуде.&lt;ref name=&quot;kazgeo9&quot;&gt;Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7&lt;/ref&gt;

== Табиғат ресурстары ==
Орталық Қазақстанды минералды ресурстардың қазынасы десек те болады. Бұл ауданда пайдалы казбалардың алуан түрі және үлкен қоры шоғырланған. Жер койнауындағы көмірдің мол қоры [[Қарағанды көмір алабы]]нда орналасқан. Сонымен бірге 100% кокстелетін көмір де осында. Мыс кен орындары Балқаш маңы мен [[Жезқазған|Жезказғанда]], марганецтің 100%-ы Атасу және Жезді кен орындарында шоғырланған. Сонымен бірге мұнда сирек металдар да кездеседі. [[Вольфрам]] мен молибденнің негізгі кен орындары Жоғары Қайрақты, Көктенкөл, Солтүстік Қатпар,Қараоба және Оңтүстік Жауырда орналасқан. Оңтүстік Торғай мұнай газ алабында мұнай мен газдың 3 кен орны анықталып, барлау жұмыстары жүргізілді. Соныменбірге кенсіз пайдалы қазбалардың қоры анықталып, әсіресе құрылыс материалдары көптеп шоғырланған. Аудан жеріндегі пайдалы қазбалардың ерекшелігі - олардың бір-біріне жақын орналасуында.

=== Су ресурсы ===
Орталық Қазақстанның оңтүстік шығысында [[Балқаш]] көлі орналасса, қалған аумағында ([[Қарасор (көл, Қарқаралы ауданы)|Қарасор]], Қыпшақ және т.б.) ұсақ көлдер кездеседі. Олардың дені ащы көлдер.Судың жетіспеуі өнеркәсіп жөне ауыл шаруашылык салаларын дамытуға кедергі болуда. Сумен камтамасыз ету үшін Ертіс - Қарағанды - Жезқазған су қоймалары және канал салынды.

=== Орман ресурсы ===
Орталық аудан орман ресурсына тапшы аудандардың бірі, негізгі ормандары суды қорғауда және рекреациялық мақсатта маңызды рөл атқарады. Негізгі ағаш түрлері - [[қарағай]],[[қайың]] жөне көктерек. Табиғаттың әсем жерлерін сақтау максатында [[Қарқаралы ұлттық паркі]] ашылған.

=== Қызықты жағдайлар ===
*1. П.И. Шангин (Алтай таулы округінің маркшейдері) [[Сарыарқа]]ның табиғатына сипаттама бере отырып, аймактың қорғасын мен мыс кендеріне бай екендігін және оларды өндірген ежелгі ошақтарын, 1816 жылғы зерттеу барысында жазып кеткен.
*2. XIX ғасырдың ортасында байлық іздеген кәсіпкерлер бірінен соң бірі келіп 85 кен орнын игерген. 1895 жылы бір ғана [[Қаркаралы уезі]]нде 311 кеніш игерілген.
*3. 1940 жылға дейін Қарағанды кемір алабында 22 шахта жөне 1 көмір кесіндісі (Федоров) салынды. Бұл өндіріс орындары тек ауданның ғана емес, бүкіл Қазақстанның индустриалды дамуына септігін тигізді. Қарағанды Ресейдің Еділ маңы жөне Орал экономикалык аудандарын, [[Башқұртстан]] республикасы мен [[Орынбор облысы]]н көмірмен қамтамасыз еткен. Ұлы Отан соғысы жылдары Қарағанды көмірі бүкіл елімізді отынмен камтамасыз етті.
*4. Орталық Қазақстан марганец (жез) кенінің барланған қоры бойынша дүние жүзінде 3-орында, ал [[ТМД]] елдері арасында [[Украина]]дан кейін 2-орында. Кеннің негізгі коры Атасу кенді ауданында (батыс Қаражал, Үшқатын III, Үшқатын I, Шығыс Қамыс, Жомарт және т.б.) және Сарысу-Теңіз кенді ауданында («Түр», «Богач») шоғырланған.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Халқы ==
Орталық Қазақстанның халқы ұзақ уақытқа дейін аз қоныстанған аудан ретінде белгілі болатын. [[Ұлы Отан соғысы]]на дейін және тың жерді игеру кезінде [[Кеңес өкіметі]]нің батыс аймақтарынан славян ұлт өкілдері келіп қоныстана бастады. Соның нәтижесінде славян халықтарының, саны көбейді. Қазіргі таңда Орталық Қазақстанда 115 ұлт өкілінен 1,3 млн адам тұрады. Ауданның 11 қаласында 1 134 мың адам тұрады, оның 453 мыңы Қарағанды қаласында (жалпы аудан халқының 34%). Екінші орында [[Теміртау]] қаласы (170 мың), республикамыздағы ең жоғары урбандалған экономикалық аудан (85%). Ауыл халқы біркелкі орналаспаған. Халықтың тығыз орналасқан аймақтарына - ауданның солтүстігі, өзен алаптары, ірі темір жол тораптары жөне су қоймаларының маңы жатады. Жұмыссыздық санының мөлшері қазір 6,9%-ды  құрайды. Экономикалық, белсенді халықтың үлесі — 70%. Соңғы кездерде білім және денсаулық саласына бөлінетін қаржы көлемі 1,5 есеге көбейді.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Өнеркәсібі ==
Орталық Қазақстан - республикамыздағы ірі индустриалды аудандардың бірі. Жалпы ауданның аймақтық өнім шығарудағы үлесі 9%-дан астамын құрайды. Кен орындарының барланған қоры - отын, электр куаты, металлургия өнеркәсібін дамытуға мүмкіншілік береді.Ауданда ірі тау-кен металлургия кешені калыптасқан. Оның құрамына тау-кен өндірісі салаларыОрталықра және түсті металлургия кәсіпорындары, көмір өнеркәсібі кіреді. Аудан экономикасында отын өнеркәсібі маңызды рөл атқарады. Мемлекетіміздің маңызды көмір базасына [[Қарағанды тас көмір алабы]] жатады. Онда республикада өндіретін тас көмірдің 32%-ы өндіріледі.Қара металлургия өнеркәсібінің дамуы Теміртау қаласындағы  толық циклді комбинатқа байланысты. Комбинатта шойынның 100%-ын, болаттың 97%-ын шығарады. Қуаттылығы жөнінен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] көлеміндегі металлургия кәсіпорындарының арасында 7-ші орында.Түсті металлургияда қарқынды дамығаны мыс өндіру саласы,бірақ басқа да түсті металдардың коры аз емес. Ірі тау-кен металлургия комбинаты Жезқазғанда (Қазақстандағы ірі комбинат) және Балқашта салынған. Бұл жерде өндіру, байыту және шақпақталған мысты алу кешенді түрде дамыған. Мыстың мұндай түрі тек Орталық Қазақстанда шығады Орталық Қазақстан аумағында Қарағанды-Теміртау АӨК және Балқаш-Жезқазған өнеркәсіп тораптары орналасқан. Бір-бірімен жоғарғы электр желісі арқылы және темір жолмен байланысады. Қарағанды- Теміртау АӨК (ең қуаттысы) көмір өнеркәсібінің негізінде қалыптаскан. Орталығы Теміртау қаласындағы Қарағанды металлургия комбинаты. АӨК-нің құрамына өнеркөсібі дамыған Абай, Саран, [[Шахтинск]] калалары, қала типтес Долинка, Шахан, Топар және т.б. кенттер кіреді. Бұл кешенде металды көп кажет ететін машина жасау және негізгі химияның салалары дамыған. [[Аграрлық-өнеркәсіптік кешен|АӨК]]-ні сумен [[Ертіс]] - Қарағанды каналы жөне Нұра су қоймасы қамтамасыз етеді. Балқаш және Жезқазған өнеркәсіп тораптары, толық циклді мыс өнеркәсібінің дамуына байланысты қалыптасқан тау-кен байыту комбинаты (оның құрамына кен орны, карьер, байыту фабрикалары, мыс балқыту зауыттары) жұмыс істейді. Орталық Қазақстанның өндіріс салалары көбінесе қоршаған ортаға қолайсыз әсер етеді. Зиянды қалдықтарды азайту үшін кәсіпорындар өнімдерінің қалдығын химия өнеркәсібінде пайдаланады. Жезқазған және Балқаш қалаларында күкірт кышқылы өндірілсе, Теміртау қаласында азот [[Тыңайтқыштар|тыңайткышы]], тас көмір шайыры,[[бензол]] шығарылады.Қожды құрылыс материалы ретінде және [[цемент]]ке қосуға пайдаланады.Күкірт қышқылын өндіруден Орталық Қазақстан Шығыс Қазақстаннан кейін 2-ші орында.

=== Электр қуаты саласы ===
Электр қуаты саласында жылу электр стансалары негізгі рөлді атқарады. Қарағанды МАЭС-і жәнө Теміртау, Балқаш ЖЭО-ы орталық ауданның кәсіпорындарын, сонымен бірге оңтүстік экономикалық ауданының кейбір кәсіпорындарын электр қуатымен қамтамасыз етеді.

=== Машина жасау саласы ===
Машина жасау өндірісі көмекші салалардың рөлін атқарады. Қарағанды тау-кен жабдығы машина зауыты - металлургия кәсіпорындарына арналған тау-кен шахта құрал-жабдықтарын шығарады. Сондықтан да ауыр өнеркәсіп Орталық Қазақстанда жетекші орынға ие. Ауыр өнеркәсіп салаларының кешенін толықтырушы кәсіпорындарға жеңіл және тамақ өнеркәсібі жатады. [[Жеңіл өнеркәсіп]] кәсіпорындары тігін, токыма, аяқ киім бұйымдарын шығарады. Көлік түрлеріне келетін болсақ, негізгі рөлді темір жол атқарады. 1930 жылдары салынған Астана - Қарағанды - Мойынты - Шу темір жолы тек орталықтың емес, солтүстік ауданның да отын өнеркәсібін және басқа салаларын дамытты. Осы темір жол магистралінен бөлініп кен орындарына тартылған (Жезқазған, Қаражал, Теміртау, Балқаш, Саяқ) жолдар түсті және қара металлургияның дамуына түрткі болды.Темір жолмен қатар автомобиль жолдары да жақсы дамыған. Автомагистральдар аудан ішіндегі және көршілес аудандардың ірі өнеркәсіп орындарын (Қарағанды - Теміртау, Қарағанды - Балқаш - Алматы) байланыстырады.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Ауыл шаруашылығы ==
Ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға ауданның солтүстік бөлігі қолайлы. Негізінен астық тұқымдастардан жаздық [[бидай]], [[арпа]], тары, техникалық дақылдардан күнбағыс және бау-бақша мен картоп егіледі. Сонымен бірге ірі қара, [[жылқы]], кой, шошқа өсіріледі.Ауданның оңтүстігіндегі жерлер тек кана мал жайылымына жарамды. Әсіресе қой бағылады. Орталық Қазақстан ауыл шаруашылық өнімдерімен өзін-өзі толық қамтамасыз ете алмағандықтан сырттан әкеледі.Ауыл шаруашылығына, әсіресе солтүстігіндегі тыңайған жерлерге [[жел эрозиясы]] үлкен зиян келтіріп отыр.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

== Экологиялық проблемалары ==
Республика аймағында бірнеше ірі экологиялық қолайсыз аймақ болса, соның бірі - Қарағанды облысы (орталық аудан). Экологиялық тепе-теңсіздіктің негізгі көзі: ауаның, судың және топырақтың ластануы, өнеркәсіп қалдықтарының әсерінен және аумағының [[Семей полигоны]]на жақын орналасуынан. Көптеген пайдалы қазбалардың кен орындарында тиісті экологиялық талаптарды орындамай пайдаланғаннан кейін ашық күйінде тастап кеткен немесе істен шығарылған. Бұл да қазіргі кезде қоршаған ортаға өз зиянын тигізуде.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;. &quot;[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]&quot; ғарыш айлығынан ұшырылған &quot;Протон&quot; зымыран тасығышы 1999 жылы екі рет құлап, Қарқаралы, Жаңаарқа аудандарының жері мен ауасын гептил отынымен улады.

== Қалалары ==
Аудандағы қалалардың дені өткен ғасырдың 1930-1940 жылдары салынған. Қалалар пайдалы қазбалардың игерілуіне байланысты пайда болды. Кейіннен зауыт-[[фабрика]]лар салынды.
*'''Қарағанды''' (453 мың адам). Мемлекетіміздегі жас қалалардың бірі, ол экономикалық әлеуеті жағынан республикамыздағы жетекші қалалардың қатарында. Халық арасында Қарағанды «Кеншілер (шахтерлер) қаласы» деп аталады. Тарих тұрғысынан қарасақ алғашқы елді мекен 1,5 ғасыр бұрын көмір кенін игеруге байланысты пайда болған екен.
*'''Теміртау''' (170 мың адам) - Қарағандының серіктес қаласы. Қаланың тарихы 1905 жылдан басталады. Нұра өзенінің сол жағалауында алғашқы көшіп келгендер орналаса бастады.
*'''Балқаш''' (74 мың адам) — Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы өнеркәсіпті қала. Қалада республикамыздағы ең ірі кәсіпорындардың бірі - Балқаш мыс комбинаты бар. Қала 1937 жылы мыс балқыту зауытының салынуына байланысты іргесі қаланған маңызды түсті металлургияның орталығы. Комбинат мыс және күкірт қышқылын шығарады.
*'''Жезқазған''' - мемлекетіміздің негізгі мыс балқыту орталығы болып есептеледі. Мұндағы кен байыту фабрикасы мен мыс балқыту зауыты мыстан басқа республикамыз бен ТМД елдерінің зауыттарына қажет корғасын концентратын шығарады. Мыс балқыту өнеркәсібінен баска құрылыс кәсіпорындары,
тоқыма, тігін фабрикасы және ет комбинаттары жұмыс істейді.

===Сен білесің бе?===
*1. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында ер адамдардың дені әскер қатарына шақырылғандықтан, шахталарда әйел-қыздардың саны 20 000-ға жетіп, 29 әйел бригадасы жұмыс істеді.
*2. Өткен ғасырдың 30-жылдарына дейін Орталық Қазақстанда балалармен темір жол қатынасы болған жоқ. Аумақтың негізгі бөлігінде мал шаруашылығы дамыды. Ауданның даму қарқыны бірінші бесжылдықта Орал-Кузнецк комбинатын кокстелген кемірмен қамтамасыз ету кезінде алды.
*3. 1930 жылдары Қ.И. Сәтбаев [[Қаражал]] ауданынан ірі темір кен орнын тапқан кезде Қарағанды маңынан қазақ металлургия зауытын салу идеясын айтқан болатын. Тек 1944 жылдың желтоқсанында алғашқы Қазақстан болаты алынды. Ал 1978 жылдың қаңтарында жалпы өндірілген көмірдің келемі 1 млрд тоннаға жетті.&lt;ref name=kazgeo9/&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}

[[Санат:Орталық Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан аймақтары]]</text>
      <sha1>86eu8nj7l9u1e1ny4ff2mofd5i3ecd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үстеме ақы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86029</id>
    <revision>
      <id>3618762</id>
      <parentid>2096318</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Амина Жанаққызы</username>
        <id>181102</id>
      </contributor>
      <origin>3618762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2165" sha1="114guxt1lkh7ta2d609l1vnqsqfvbxf" xml:space="preserve">'''Үстелім / Үстеме ақы''' - қосымша ақы (сома, мөлшер, [[сыйлықақы]], т. б. Қызметтің түрлі аяларындағы құндық көрсеткіштерге үстелімнің алуан түрлері бар. Мемлекеттік салықтарға үстелім салықтардың қосымша сомасы, ол [[мемлекеттік салықтар]]ға белгілі бір үлесте белгіленіп, жергілікті [[бюджет]]терге түседі. [[Нарық]]тық [[экономика]]сы дамыған елдерде жергілікті бюджеттердің шығысын өтеуге қосымша ресурстарды жұмылдыру үшін кеңінен қолданылады. [[Кеден]] бажына кеден бажын тез көтеру күрделі немесе мүмкін болмаған жағдай да бір жолғы шара ретінде қолданылады, кейде үлттык экономика тауарларының бәсекеге жарамдылығын қолдау, ішкі нарық [[импорт]]тан қорғау үшін қазыналық және саяси мақсатпен қолданылады. Халықаралық сауда практикасын &quot;Үстелім&quot; термині екі мәнде қолданылады.: біріншісі — бір елдің [[Валюта|валютасын]] екінші елдің валютасына [[айырбастау]] кезінде төленетін &quot;сыйлықақы&quot;; екіншісі — түрлі елдердің валюталарын айырбастау кезіндегі арасалмақ.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]


{{Economy-stub}}</text>
      <sha1>114guxt1lkh7ta2d609l1vnqsqfvbxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ортағасырдағы Орталық Қазақстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97660</id>
    <revision>
      <id>3618881</id>
      <parentid>3007716</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17205" sha1="dh18mt843lv60bvoxzigw9o2uytqn1f" xml:space="preserve">{{wikify}}
:''Тағы қараңыз [[Орталық Қазақстан]]''

Б.з. [[6 ғ.|6 ғасырында]] '''Орталық Қазақстан''' [[Түрік қағанаты]]ның кұрамына енді. [[603|603 жылы]] [[Түрік қағанаты]] екіге бөлініп, [[Батыс Түрік қағанаты]] [[Жетісу]] мен [[Орталық Қазақстан]] аумағын қамтиды. Тарихи деректер бойынша [[7 ғ.|7 ғ-дың]] екінші жартысында [[Батыс түрік қағанаты|Батыс Түрік қағанатының]] ішіндегі ең күшті тайпалық одақ — [[қимақтар]] [[Ертіс]] өзенінен [[Сыр]], [[Шу (өзен)|Шу]] бойына дейінгі аралықты мекендейді. [[9 ғ.|9 ғ-да]] [[Қимақ қағанаты]] жеті тайпадан тұрды, оларға: [[қимақ]], [[ланиказ]], [[аджлад]], [[эймур]], [[баяндур]], [[Татарлар|татар]], [[қыпшақ]]тар жатады. Ал [[10 ғ.|10 ғ-да]] осы тайпалардан қыпшақтар алдыңғы қатарға шығып, [[Қыпшақ Хандығы|Қыпшақ хандығын]] кұрды. [[10 ғ.|10 ғ-дың]] аяғында қыпшақтар Сыр бойындағы [[оғыздар]]ды ығыстырды, Қазақстаннын түгелге жуык жеріне билігін жүргізіп, [[Дешті-Қыпшақ]] деп аталды. [[11 ғ.|11]]-[[12 ғ.|12 ғғ-да]] қыпшақтар екіге бөлінді, он қанаты [[Торғай]] даласын, [[Жем]], [[Жайық]], [[Еділ]] бойын жайласа, сол қанаты Орталық және Шығыс Қазақстанды мекендеді. Қыпшақ хандығының алғашқы орталығы [[Ертіс]] өзенінің орта ағысыңда болса, кейіннен Сыр бойындағы [[Сығанақ]] қаласына ауысты. Қыпшақ мемлекетін хан баскарды, олардан баска билеушілер катарына тархандар, бектер, басқақтар жатады. Орталық Қазақстан шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жаз айларында [[Сарыарқа]]ның кең даласын жайласа, қыста тау шатқалдарына, ықтасын жерлерге оралып отырды. Орта ғасырда [[Сарыарқа]] аркылы [[Ұлы Жібек Жолы|Ұлы Жібек жолының]] бір тармағы өтті, ол [[Қарқаралы]], [[Ұлытау]], [[Жезқазған]]ды басып өтіп, батысқа беттейді. Осы өңірде мыс, темір рудасы балқытылып, олардан еңбек кұралдары, қару-жарақтар жасалған. Оған дәлел Қарқаралы маңындағы Кент, [[Суықбұлақ]] мекендері, Темірші, Кентөбе кен орыңдары, [[Жезқазған]]дағы [[Милықұдық]] қонысы мен осы өңірдегі мыс және темір өндірген ежелгі кен орындары. Қытай өзені [[Хуанхэ]]ден [[Дунай]]ға дейін созылған Ұлы Еуразия даласы адамзат тарихы бойында тек Батыс пен Шығыс арасындағы жалғаушы ғана емес, көптеген халықтардың ұлы бесігі болды. Ерте орта ғасырларда ұлы даланын орталық бөлігі, нақты айтқанда [[Дешті-Қыпшақ]] даласы құдіретті күшке айналды. Бұл даланы [[6 ғ.|6 ғ-да]] [[Түрік қағанаты]]ның кұрылуымен Қытай қорғанынан [[Қара теңіз]]ге дейін, түркі тілдес халықтар мекен етті. [[11 ғ.|11]]-[[15 ғ.]] Еуразия кұрлығындағы халықтар тарихында қыпшақтар маңызды рөл атқарды. Олар әлемдік маңызы бар ірі окиғаларға тікелей қатынасты. Оларды [[Византия]] мен [[Венфия]]да командар, орыс княздықтарында половдылар, түркі тілдес тайпалар арасында қыпшақтар деп атады. Қыпшақ қоғамы моңғол шапқыншылығына дейінгі кезенде мемлекеттілік сатысында тұрды. Қыпшақтар [[Орта Азия]]ға, Шығыс және Орталық Еуропаға басып кірген моңғолдардың түріктенуіне аса маңызды үлес косты. Олар қазіргі түркі тілдес халықтар: [[татарлар]], [[башқұрттар]], [[өзбектер]],[[қырғыздар]], [[қарақалпақтар]], оңтүстік алтайлықтар және т.б қалыптасуының бастауы болды. Қазақстан даласында қыпшақ тайпалары екі ірі топка бірікті. Соның алғашқысы [[Батыс Қазақстан аймағы]]нда орналасты ([[Арал теңізі]]нен солтүстікке қарайғы дала). Екінші иісі [[Орталық Қазақстан]] аумағында орналасты. Нақты осы географиялық аймақтарға сәйкес кейінгі орта ғасырда [[Орта жүз]] және [[Кіші жүз]] тайпалық бірлестіктері қалыптасты. [[12 ғ.|12 ғ-да]] [[Алтын Орда|Жошы ұлысынын]] екі қанатқа бөлінуі табиғи геофафиялық аудаңдар негізінде болды (Қимақ — Қыпшақ болып екіге бөлінді). моңғол шапқыншылығы Дешті-Қыпшақтағы көшпелілердің саяси кұрылымын бұзғанына қарамастан, моңғолдар қыпшактардың мықты этно-мәдени бірлестігін ыдырата алмады. Қыпшақтардың кәсібінің негізгі түрі мал шаруашылығы еді. Қол-өнер өндірісі мал өнімдерін өндеуге байланысты болды. Қыпшақ қорғандарында ат әбзелдері молынан кездеседі. Мұның өзі олардың металл өндеумен айналысқанын және темір рудасын балқыта білгендіктерін көрсетеді. Ә.Х. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]] мен М.Қ.Қадырбаевтың қыпшақ қорғандарынан тапқан теңгелері (шакалар) көшпелі шаруашылықта тауар-ақша қатынастарының кеңінен дамығанын көрсетеді.

Қыпшақтар тас балбалдарға, табиғат кұбылыстарына, аспанға (Тәңір), күнге, отқа табынды. Қыпшақтар көшкен бүкіл дала бойында адам баласы бейнеленген тас балбалдар қалды. Орталық Қазақстан далаларында, Ұлытау жоталарында, Сары және Қара Кенгір өзені маңайынан әйел бейнесі қашалған тас балбалдар кездеседі. Бұларда көз, мұрын, ауыз бейнеленбеген, сірә бұл ислам дінінін енуімен байланысты болса керек ([[Ислам Діні|ислам діні]] бойынша адамнын түрін бейнелеуге тыйым салынған). Қыпшақтарда әйелдер кұдайы Ұмай ана болған. [[Ұмай ана]] ошақ тыныштығы мен ұрпак таралуының қорғаушысы деп саналады. Баска түрік тілділер сияқты қыпшақтар үшін де Тәнірі ең жоғары кұдай болды. Бұл дәстүр ежелгі түркі дәуірінен келе жатқан ұғым. «Аспан», «құдай» ұғымдары ежелгі түркі руникалық жазбаларында кездеседі. [[13 ғ.|13 ғ-дың]] басында Қазақ даласына моңғол шапқыншылығы басталды. моңғол атты әскері [[Жетісу]] және Оңтүстік Қазақстан жері арқылы Орта Азияға шабуыл жасады. Орталық Қазақстан жерінде кырғын соғыс болғандығы туралы деректер жок. [[Шыңғысхан]] көзінің тірісінде жаулап алған аумағын төрт ұлына бөлген кезде Орталық Қазақстан үлкен ұлы [[Жошы хан]] иелігіне тиді. Қейіннен Жошы ұлысы Алтын Орданың негізін кұрап, Орталық Қазақстанның тайпалық одақтары осы мемлекеттің құрамына енді. Шыңғысхан жорығына, оның әулет бұтағына қатысты ең мол белгі Ұлытау өңіріңде кездеседі. Солардың ішіндегі ең әйгілісі - [[Жошы хан кесенесі]]. [[Алтын Орда]] [[Өзбек хан]]ның тұсында (1312 ж.) [[мұсылман діні]]н мемлекеттік дін ретінде кабылдап, Шыңғысхан ұрпақтарын еріксіз мұсылмандыққа көшірді, бұл ретте хандықтың негізін калаған түркі тілдес тайпалардың рөлі зор. Шынғысханның ұрпақтарынын өзара соғысының, [[Орта Азия]]да Темірдің күшеюіне байланысты [[Жәнібек хан]]ның (1359-1379) тұсында [[Алтын Орда]] бірнеше хандықтарға бөлініп, Орталық Қазақстанда, алғашқыда [[Ақ Орда]], кейіннен Әбілкайыр хандық кұрды.

[[Әмір Темір]]дін [[Ұлытау]] бойына келгендігі туралы жазба деректе, тарихи ескерткіште сақталған. Темірдің сарай шежірешісі Шараф ад-дин Әли Ниязи «Даңқ кітабында» былайша келтіреді: «Темір Ұлытауға келгенде алдымен сол таудың басына шығып, төңірегіндегі көк жасыл дала мен сеңгір тауларға ұзақты күнге тесіле қараумен болды. Сонан соң әскерін жинап, сол жерде үлкен құлпытас орнатуға бұйрық берді. Бармағы майысқан шеберлер осынау сәтті оқиғаның күнін тасқа қашап жазды» делінген. Бұл тас Ұлытаудағы Алтын шоқы биігіне орнатылған. Оны алғаш тауып, жария еткен академик [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қаныш Сәтбаев]]. Бұл тас қазір [[Санкт-Петербург]]те [[Эрмитаж]]да тұр.

[[Әбілқайыр хан]] (1428-1468) үнемі жорықта болып, елдің ішкі жағдайын әлсіретіп алуының нәтижесінде 1465 жылы [[Орыс хан]]ның ұрпактары Жәнібек және Керей сұлтандар өзіне карасты руларымен наразылық ниетпен [[Моғолстан]] жеріне көшіп кетті. Сонымен Орталық Қазақстаннан шыккан екі сұлтан Шу өзенінің бойы, [[Хантау]]ы жазығында 1466 жылы [[Қазақ хандығы]]ның негізін калады. 1468 ж. Жәнібек пен Керей сұлтандарды кайтармақшы болып жорыққа шыққан [[Әбілқайыр хан]] Балқаш көлі манында кенеттен кайтыс болып, өскері кейін кайтты.

Қазақ хандығы [[Бұрындық хан|Бұрындық]] (1474-1511) және [[Қасым хан]]ның (1511-1518) тұсында кеңейіп, Орталық және Батыс Қазақстан аумағын түгел қамтыды. Қасым хан тұсынан қазақ хандары Ұлытау баурайына да өздерінің алтын үзікті ордасын тігіп отырған. Тұрғылықты халық бұл орынды әлі күнге дейін Хан ордасы деп кастерлейді. [[Қасым хан]]ның баласы [[Хақназар]] (1538-1580) Қазақстаннын аумағын солтүстігінде [[Есіл]], [[Нұра]] өзендеріне, шығысында [[Балқаш]] көліне, батысында [[Еділ]] өзені, ал оңтүстігінде [[Ташкент]]ке дейін жеткізді. Сонымен 16 ғ-да Орталық Қазақстан экономикалық жағынан біртұтас, этникалық құрамы біртектес Қазақ хандығының құрамына енді. 17 ғ. қазақ халқының жонғар шапқыншылығына қарсы ерлік кезеңі, Орталық Қазақстан жерінде қазақтардың әскері екі ірі жеңіске жеткенімен қазақ-жоңғар соғысы әлі жүз жылға созылды.Қалмақтар мен қазақтардың өзара жауластығы қалмақтардың бір одақка (1400) бірігуінен басталып, оларды қытайлықтардың түгел жойып жіберген (1757) кезеңіне дейін ұласты. [[Тәуке хан]] билік еткен кезенде (1680-1718) Қазақ хандығының қырғыздармен және қарақалпақтармен одақтасуы нәтижесінде жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылын уақытша бәсендетті. Осыны пайдаланған [[Тәуке хан]] қазақ арасыңда коғамдық өмірдің зандастырылған тәртібін енгізді. Күшті де қарулы жауға карсы түру үшін [[Тәуке хан]] өлсіз де бытыраңкы рулардың басын косты, одақ күрды. [[Ұлы жүз]]ге [[Төле би]], [[Орта жүз]]ге [[Қазыбек би]]ді, [[Кіші жүз]]ге [[Әйтеке би]]ді билікке тағайындады. Сонымен тарихта аты қалып, осы күнге дейін жеткен [[Жеті жарғы|«Жеті жарғы»]] құжаты дүниеге келді. Зандық сипаты бар құжат көшпелі рулардың тұрмыс-салт дәстүрлеріне негізделді.

Қазақ тарихының небір қалың қатпары арғы заманалар еншісінде жатыр. Соның ең бір көне, ерекше мәнді айғағы [[Сарысу өзені]]нің төменгі сағасындағы «Таңбалы тас». Бұл тас [[Жетіқоңыр]] құмына таяу, [[Қарақойын (көл)|Қарақойын]] атты тұзды көлдің іргесінде тұр. Таңбалы тасқа зер салып қараған жан [[Арғын]]ның көз таңбасын, [[Найман]]ның бақан таңбасын, [[Шапырашты]]ның ай таңбасын, [[Ысты]]ның көсеу таңбасын, [[Қоңырат]]тың босаға таңбасын, [[Адай]]дың оқ таңбасын, [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]]ның балға таңбасын көрер еді.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006.
ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ортағасырлар]]
[[Санат:Орталық Қазақстан]]</text>
      <sha1>dh18mt843lv60bvoxzigw9o2uytqn1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618882</id>
      <parentid>3618881</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17166" sha1="j9g17fkz1ojqkzmjprgwzwfvpox3i05" xml:space="preserve">{{wikify}}
:''Тағы қараңыз [[Орталық Қазақстан]]''

Б.з. [[6 ғ.|6 ғасырында]] '''Орталық Қазақстан''' [[Түрік қағанаты]]ның кұрамына енді. [[603|603 жылы]] [[Түрік қағанаты]] екіге бөлініп, [[Батыс Түрік қағанаты]] [[Жетісу]] мен [[Орталық Қазақстан]] аумағын қамтиды. Тарихи деректер бойынша [[7 ғ.|7 ғ-дың]] екінші жартысында [[Батыс Түрік қағанатының]] ішіндегі ең күшті тайпалық одақ — [[қимақтар]] [[Ертіс]] өзенінен [[Сыр]], [[Шу (өзен)|Шу]] бойына дейінгі аралықты мекендейді. [[9 ғ.|9 ғ-да]] [[Қимақ қағанаты]] жеті тайпадан тұрды, оларға: [[қимақ]], [[ланиказ]], [[аджлад]], [[эймур]], [[баяндур]], [[Татарлар|татар]], [[қыпшақ]]тар жатады. Ал [[10 ғ.|10 ғ-да]] осы тайпалардан қыпшақтар алдыңғы қатарға шығып, [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ хандығын]] кұрды. [[10 ғ.|10 ғ-дың]] аяғында қыпшақтар Сыр бойындағы [[оғыздар]]ды ығыстырды, Қазақстаннын түгелге жуык жеріне билігін жүргізіп, [[Дешті-Қыпшақ]] деп аталды. [[11 ғ.|11]]-[[12 ғ.|12 ғғ-да]] қыпшақтар екіге бөлінді, он қанаты [[Торғай]] даласын, [[Жем]], [[Жайық]], [[Еділ]] бойын жайласа, сол қанаты Орталық және Шығыс Қазақстанды мекендеді. Қыпшақ хандығының алғашқы орталығы [[Ертіс]] өзенінің орта ағысыңда болса, кейіннен Сыр бойындағы [[Сығанақ]] қаласына ауысты. Қыпшақ мемлекетін хан баскарды, олардан баска билеушілер катарына тархандар, бектер, басқақтар жатады. Орталық Қазақстан шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жаз айларында [[Сарыарқа]]ның кең даласын жайласа, қыста тау шатқалдарына, ықтасын жерлерге оралып отырды. Орта ғасырда [[Сарыарқа]] аркылы [[Ұлы Жібек Жолы|Ұлы Жібек жолының]] бір тармағы өтті, ол [[Қарқаралы]], [[Ұлытау]], [[Жезқазған]]ды басып өтіп, батысқа беттейді. Осы өңірде мыс, темір рудасы балқытылып, олардан еңбек кұралдары, қару-жарақтар жасалған. Оған дәлел Қарқаралы маңындағы Кент, [[Суықбұлақ]] мекендері, Темірші, Кентөбе кен орыңдары, [[Жезқазған]]дағы [[Милықұдық]] қонысы мен осы өңірдегі мыс және темір өндірген ежелгі кен орындары. Қытай өзені [[Хуанхэ]]ден [[Дунай]]ға дейін созылған Ұлы Еуразия даласы адамзат тарихы бойында тек Батыс пен Шығыс арасындағы жалғаушы ғана емес, көптеген халықтардың ұлы бесігі болды. Ерте орта ғасырларда ұлы даланын орталық бөлігі, нақты айтқанда [[Дешті-Қыпшақ]] даласы құдіретті күшке айналды. Бұл даланы [[6 ғ.|6 ғ-да]] [[Түрік қағанаты]]ның кұрылуымен Қытай қорғанынан [[Қара теңіз]]ге дейін, түркі тілдес халықтар мекен етті. [[11 ғ.|11]]-[[15 ғ.]] Еуразия кұрлығындағы халықтар тарихында қыпшақтар маңызды рөл атқарды. Олар әлемдік маңызы бар ірі окиғаларға тікелей қатынасты. Оларды [[Византия]] мен [[Венфия]]да командар, орыс княздықтарында половдылар, түркі тілдес тайпалар арасында қыпшақтар деп атады. Қыпшақ қоғамы моңғол шапқыншылығына дейінгі кезенде мемлекеттілік сатысында тұрды. Қыпшақтар [[Орта Азия]]ға, Шығыс және Орталық Еуропаға басып кірген моңғолдардың түріктенуіне аса маңызды үлес косты. Олар қазіргі түркі тілдес халықтар: [[татарлар]], [[башқұрттар]], [[өзбектер]],[[қырғыздар]], [[қарақалпақтар]], оңтүстік алтайлықтар және т.б қалыптасуының бастауы болды. Қазақстан даласында қыпшақ тайпалары екі ірі топка бірікті. Соның алғашқысы [[Батыс Қазақстан аймағы]]нда орналасты ([[Арал теңізі]]нен солтүстікке қарайғы дала). Екінші иісі [[Орталық Қазақстан]] аумағында орналасты. Нақты осы географиялық аймақтарға сәйкес кейінгі орта ғасырда [[Орта жүз]] және [[Кіші жүз]] тайпалық бірлестіктері қалыптасты. [[12 ғ.|12 ғ-да]] [[Алтын Орда|Жошы ұлысынын]] екі қанатқа бөлінуі табиғи геофафиялық аудаңдар негізінде болды (Қимақ — Қыпшақ болып екіге бөлінді). моңғол шапқыншылығы Дешті-Қыпшақтағы көшпелілердің саяси кұрылымын бұзғанына қарамастан, моңғолдар қыпшактардың мықты этно-мәдени бірлестігін ыдырата алмады. Қыпшақтардың кәсібінің негізгі түрі мал шаруашылығы еді. Қол-өнер өндірісі мал өнімдерін өндеуге байланысты болды. Қыпшақ қорғандарында ат әбзелдері молынан кездеседі. Мұның өзі олардың металл өндеумен айналысқанын және темір рудасын балқыта білгендіктерін көрсетеді. Ә.Х. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]] мен М.Қ.Қадырбаевтың қыпшақ қорғандарынан тапқан теңгелері (шакалар) көшпелі шаруашылықта тауар-ақша қатынастарының кеңінен дамығанын көрсетеді.

Қыпшақтар тас балбалдарға, табиғат кұбылыстарына, аспанға (Тәңір), күнге, отқа табынды. Қыпшақтар көшкен бүкіл дала бойында адам баласы бейнеленген тас балбалдар қалды. Орталық Қазақстан далаларында, Ұлытау жоталарында, Сары және Қара Кенгір өзені маңайынан әйел бейнесі қашалған тас балбалдар кездеседі. Бұларда көз, мұрын, ауыз бейнеленбеген, сірә бұл ислам дінінін енуімен байланысты болса керек ([[Ислам Діні|ислам діні]] бойынша адамнын түрін бейнелеуге тыйым салынған). Қыпшақтарда әйелдер кұдайы Ұмай ана болған. [[Ұмай ана]] ошақ тыныштығы мен ұрпак таралуының қорғаушысы деп саналады. Баска түрік тілділер сияқты қыпшақтар үшін де Тәнірі ең жоғары кұдай болды. Бұл дәстүр ежелгі түркі дәуірінен келе жатқан ұғым. «Аспан», «құдай» ұғымдары ежелгі түркі руникалық жазбаларында кездеседі. [[13 ғ.|13 ғ-дың]] басында Қазақ даласына моңғол шапқыншылығы басталды. моңғол атты әскері [[Жетісу]] және Оңтүстік Қазақстан жері арқылы Орта Азияға шабуыл жасады. Орталық Қазақстан жерінде кырғын соғыс болғандығы туралы деректер жок. [[Шыңғысхан]] көзінің тірісінде жаулап алған аумағын төрт ұлына бөлген кезде Орталық Қазақстан үлкен ұлы [[Жошы хан]] иелігіне тиді. Қейіннен Жошы ұлысы Алтын Орданың негізін кұрап, Орталық Қазақстанның тайпалық одақтары осы мемлекеттің құрамына енді. Шыңғысхан жорығына, оның әулет бұтағына қатысты ең мол белгі Ұлытау өңіріңде кездеседі. Солардың ішіндегі ең әйгілісі - [[Жошы хан кесенесі]]. [[Алтын Орда]] [[Өзбек хан]]ның тұсында (1312 ж.) [[мұсылман діні]]н мемлекеттік дін ретінде кабылдап, Шыңғысхан ұрпақтарын еріксіз мұсылмандыққа көшірді, бұл ретте хандықтың негізін калаған түркі тілдес тайпалардың рөлі зор. Шынғысханның ұрпақтарынын өзара соғысының, [[Орта Азия]]да Темірдің күшеюіне байланысты [[Жәнібек хан]]ның (1359-1379) тұсында [[Алтын Орда]] бірнеше хандықтарға бөлініп, Орталық Қазақстанда, алғашқыда [[Ақ Орда]], кейіннен Әбілкайыр хандық кұрды.

[[Әмір Темір]]дін [[Ұлытау]] бойына келгендігі туралы жазба деректе, тарихи ескерткіште сақталған. Темірдің сарай шежірешісі Шараф ад-дин Әли Ниязи «Даңқ кітабында» былайша келтіреді: «Темір Ұлытауға келгенде алдымен сол таудың басына шығып, төңірегіндегі көк жасыл дала мен сеңгір тауларға ұзақты күнге тесіле қараумен болды. Сонан соң әскерін жинап, сол жерде үлкен құлпытас орнатуға бұйрық берді. Бармағы майысқан шеберлер осынау сәтті оқиғаның күнін тасқа қашап жазды» делінген. Бұл тас Ұлытаудағы Алтын шоқы биігіне орнатылған. Оны алғаш тауып, жария еткен академик [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қаныш Сәтбаев]]. Бұл тас қазір [[Санкт-Петербург]]те [[Эрмитаж]]да тұр.

[[Әбілқайыр хан]] (1428-1468) үнемі жорықта болып, елдің ішкі жағдайын әлсіретіп алуының нәтижесінде 1465 жылы [[Орыс хан]]ның ұрпактары Жәнібек және Керей сұлтандар өзіне карасты руларымен наразылық ниетпен [[Моғолстан]] жеріне көшіп кетті. Сонымен Орталық Қазақстаннан шыккан екі сұлтан Шу өзенінің бойы, [[Хантау]]ы жазығында 1466 жылы [[Қазақ хандығы]]ның негізін калады. 1468 ж. Жәнібек пен Керей сұлтандарды кайтармақшы болып жорыққа шыққан [[Әбілқайыр хан]] Балқаш көлі манында кенеттен кайтыс болып, өскері кейін кайтты.

Қазақ хандығы [[Бұрындық хан|Бұрындық]] (1474-1511) және [[Қасым хан]]ның (1511-1518) тұсында кеңейіп, Орталық және Батыс Қазақстан аумағын түгел қамтыды. Қасым хан тұсынан қазақ хандары Ұлытау баурайына да өздерінің алтын үзікті ордасын тігіп отырған. Тұрғылықты халық бұл орынды әлі күнге дейін Хан ордасы деп кастерлейді. [[Қасым хан]]ның баласы [[Хақназар]] (1538-1580) Қазақстаннын аумағын солтүстігінде [[Есіл]], [[Нұра]] өзендеріне, шығысында [[Балқаш]] көліне, батысында [[Еділ]] өзені, ал оңтүстігінде [[Ташкент]]ке дейін жеткізді. Сонымен 16 ғ-да Орталық Қазақстан экономикалық жағынан біртұтас, этникалық құрамы біртектес Қазақ хандығының құрамына енді. 17 ғ. қазақ халқының жонғар шапқыншылығына қарсы ерлік кезеңі, Орталық Қазақстан жерінде қазақтардың әскері екі ірі жеңіске жеткенімен қазақ-жоңғар соғысы әлі жүз жылға созылды.Қалмақтар мен қазақтардың өзара жауластығы қалмақтардың бір одақка (1400) бірігуінен басталып, оларды қытайлықтардың түгел жойып жіберген (1757) кезеңіне дейін ұласты. [[Тәуке хан]] билік еткен кезенде (1680-1718) Қазақ хандығының қырғыздармен және қарақалпақтармен одақтасуы нәтижесінде жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылын уақытша бәсендетті. Осыны пайдаланған [[Тәуке хан]] қазақ арасыңда коғамдық өмірдің зандастырылған тәртібін енгізді. Күшті де қарулы жауға карсы түру үшін [[Тәуке хан]] өлсіз де бытыраңкы рулардың басын косты, одақ күрды. [[Ұлы жүз]]ге [[Төле би]], [[Орта жүз]]ге [[Қазыбек би]]ді, [[Кіші жүз]]ге [[Әйтеке би]]ді билікке тағайындады. Сонымен тарихта аты қалып, осы күнге дейін жеткен [[Жеті жарғы|«Жеті жарғы»]] құжаты дүниеге келді. Зандық сипаты бар құжат көшпелі рулардың тұрмыс-салт дәстүрлеріне негізделді.

Қазақ тарихының небір қалың қатпары арғы заманалар еншісінде жатыр. Соның ең бір көне, ерекше мәнді айғағы [[Сарысу өзені]]нің төменгі сағасындағы «Таңбалы тас». Бұл тас [[Жетіқоңыр]] құмына таяу, [[Қарақойын (көл)|Қарақойын]] атты тұзды көлдің іргесінде тұр. Таңбалы тасқа зер салып қараған жан [[Арғын]]ның көз таңбасын, [[Найман]]ның бақан таңбасын, [[Шапырашты]]ның ай таңбасын, [[Ысты]]ның көсеу таңбасын, [[Қоңырат]]тың босаға таңбасын, [[Адай]]дың оқ таңбасын, [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]]ның балға таңбасын көрер еді.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006.
ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ортағасырлар]]
[[Санат:Орталық Қазақстан]]</text>
      <sha1>j9g17fkz1ojqkzmjprgwzwfvpox3i05</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618884</id>
      <parentid>3618882</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:37:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17148" sha1="2ogr647fx1qo2hzrnd0hq7ljysxima5" xml:space="preserve">{{wikify}}
:''Тағы қараңыз [[Орталық Қазақстан]]''

Б.з. [[6 ғ.|6 ғасырында]] '''Орталық Қазақстан''' [[Түрік қағанаты]]ның кұрамына енді. [[603|603 жылы]] [[Түрік қағанаты]] екіге бөлініп, [[Батыс Түрік қағанаты]] [[Жетісу]] мен [[Орталық Қазақстан]] аумағын қамтиды. Тарихи деректер бойынша [[7 ғ.|7 ғ-дың]] екінші жартысында Батыс Түрік қағанатының ішіндегі ең күшті тайпалық одақ — [[қимақтар]] [[Ертіс]] өзенінен [[Сыр]], [[Шу (өзен)|Шу]] бойына дейінгі аралықты мекендейді. [[9 ғ.|9 ғ-да]] [[Қимақ қағанаты]] жеті тайпадан тұрды, оларға: [[қимақтар]], [[ланиказ]], [[аджлад]], [[эймур]], [[баяндур]], [[Татарлар|татар]], [[қыпшақ]]тар жатады. Ал [[10 ғ.|10 ғ-да]] осы тайпалардан қыпшақтар алдыңғы қатарға шығып, [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ хандығын]] кұрды. [[10 ғ.|10 ғ-дың]] аяғында қыпшақтар Сыр бойындағы [[оғыздар]]ды ығыстырды, Қазақстаннын түгелге жуык жеріне билігін жүргізіп, [[Қыпшақ даласы]] деп аталды. [[11 ғ.|11]]-[[12 ғ.|12 ғғ-да]] қыпшақтар екіге бөлінді, он қанаты [[Торғай]] даласын, [[Жем]], [[Жайық]], [[Еділ]] бойын жайласа, сол қанаты Орталық және Шығыс Қазақстанды мекендеді. Қыпшақ хандығының алғашқы орталығы [[Ертіс]] өзенінің орта ағысыңда болса, кейіннен Сыр бойындағы [[Сығанақ]] қаласына ауысты. Қыпшақ мемлекетін хан баскарды, олардан баска билеушілер катарына тархандар, бектер, басқақтар жатады. Орталық Қазақстан шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жаз айларында Сарыарқаның кең даласын жайласа, қыста тау шатқалдарына, ықтасын жерлерге оралып отырды. Орта ғасырда [[Сарыарқа]] аркылы [[Ұлы Жібек жолы]]ның бір тармағы өтті, ол [[Қарқаралы]], [[Ұлытау]], [[Жезқазған]]ды басып өтіп, батысқа беттейді. Осы өңірде мыс, темір рудасы балқытылып, олардан еңбек кұралдары, қару-жарақтар жасалған. Оған дәлел Қарқаралы маңындағы Кент, [[Суықбұлақ]] мекендері, Темірші, Кентөбе кен орыңдары, [[Жезқазған]]дағы [[Милықұдық]] қонысы мен осы өңірдегі мыс және темір өндірген ежелгі кен орындары. Қытай өзені [[Хуанхэ]]ден [[Дунай]]ға дейін созылған Ұлы Еуразия даласы адамзат тарихы бойында тек Батыс пен Шығыс арасындағы жалғаушы ғана емес, көптеген халықтардың ұлы бесігі болды. Ерте орта ғасырларда ұлы даланын орталық бөлігі, нақты айтқанда [[Қыпшақ даласы]] құдіретті күшке айналды. Бұл даланы [[6 ғ.|6 ғ-да]] [[Түрік қағанаты]]ның кұрылуымен Қытай қорғанынан [[Қара теңіз]]ге дейін, түркі тілдес халықтар мекен етті. [[11 ғ.|11]]-[[15 ғ.]] Еуразия кұрлығындағы халықтар тарихында қыпшақтар маңызды рөл атқарды. Олар әлемдік маңызы бар ірі окиғаларға тікелей қатынасты. Оларды [[Византия империясы]] мен [[Венфия]]да командар, орыс княздықтарында половдылар, түркі тілдес тайпалар арасында қыпшақтар деп атады. Қыпшақ қоғамы моңғол шапқыншылығына дейінгі кезенде мемлекеттілік сатысында тұрды. Қыпшақтар [[Орта Азия]]ға, Шығыс және Орталық Еуропаға басып кірген моңғолдардың түріктенуіне аса маңызды үлес косты. Олар қазіргі түркі тілдес халықтар: [[татарлар]], [[башқұрттар]], [[өзбектер]],[[қырғыздар]], [[қарақалпақтар]], оңтүстік алтайлықтар және т.б қалыптасуының бастауы болды. Қазақстан даласында қыпшақ тайпалары екі ірі топка бірікті. Соның алғашқысы [[Батыс Қазақстан аймағы]]нда орналасты ([[Арал теңізі]]нен солтүстікке қарайғы дала). Екінші иісі [[Орталық Қазақстан]] аумағында орналасты. Нақты осы географиялық аймақтарға сәйкес кейінгі орта ғасырда [[Орта жүз]] және [[Кіші жүз]] тайпалық бірлестіктері қалыптасты. [[12 ғ.|12 ғ-да]] [[Алтын Орда|Жошы ұлысынын]] екі қанатқа бөлінуі табиғи геофафиялық аудаңдар негізінде болды (Қимақ — Қыпшақ болып екіге бөлінді). моңғол шапқыншылығы Дешті-Қыпшақтағы көшпелілердің саяси кұрылымын бұзғанына қарамастан, моңғолдар қыпшактардың мықты этно-мәдени бірлестігін ыдырата алмады. Қыпшақтардың кәсібінің негізгі түрі мал шаруашылығы еді. Қол-өнер өндірісі мал өнімдерін өндеуге байланысты болды. Қыпшақ қорғандарында ат әбзелдері молынан кездеседі. Мұның өзі олардың металл өндеумен айналысқанын және темір рудасын балқыта білгендіктерін көрсетеді. Ә.Х. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]] мен М.Қ.Қадырбаевтың қыпшақ қорғандарынан тапқан теңгелері (шакалар) көшпелі шаруашылықта тауар-ақша қатынастарының кеңінен дамығанын көрсетеді.

Қыпшақтар тас балбалдарға, табиғат кұбылыстарына, аспанға (Тәңір), күнге, отқа табынды. Қыпшақтар көшкен бүкіл дала бойында адам баласы бейнеленген тас балбалдар қалды. Орталық Қазақстан далаларында, Ұлытау жоталарында, Сары және Қара Кенгір өзені маңайынан әйел бейнесі қашалған тас балбалдар кездеседі. Бұларда көз, мұрын, ауыз бейнеленбеген, сірә бұл ислам дінінін енуімен байланысты болса керек ([[Ислам Діні|ислам діні]] бойынша адамнын түрін бейнелеуге тыйым салынған). Қыпшақтарда әйелдер кұдайы Ұмай ана болған. [[Ұмай ана]] ошақ тыныштығы мен ұрпак таралуының қорғаушысы деп саналады. Баска түрік тілділер сияқты қыпшақтар үшін де Тәнірі ең жоғары кұдай болды. Бұл дәстүр ежелгі түркі дәуірінен келе жатқан ұғым. «Аспан», «құдай» ұғымдары ежелгі түркі руникалық жазбаларында кездеседі. [[13 ғ.|13 ғ-дың]] басында Қазақ даласына моңғол шапқыншылығы басталды. моңғол атты әскері [[Жетісу]] және Оңтүстік Қазақстан жері арқылы Орта Азияға шабуыл жасады. Орталық Қазақстан жерінде кырғын соғыс болғандығы туралы деректер жок. [[Шыңғыс хан]] көзінің тірісінде жаулап алған аумағын төрт ұлына бөлген кезде Орталық Қазақстан үлкен ұлы [[Жошы хан]] иелігіне тиді. Қейіннен Жошы ұлысы Алтын Орданың негізін кұрап, Орталық Қазақстанның тайпалық одақтары осы мемлекеттің құрамына енді. Шыңғысхан жорығына, оның әулет бұтағына қатысты ең мол белгі Ұлытау өңіріңде кездеседі. Солардың ішіндегі ең әйгілісі - [[Жошы хан кесенесі]]. [[Алтын Орда]] [[Өзбек хан]]ның тұсында (1312 ж.) [[мұсылман діні]]н мемлекеттік дін ретінде кабылдап, Шыңғысхан ұрпақтарын еріксіз мұсылмандыққа көшірді, бұл ретте хандықтың негізін калаған түркі тілдес тайпалардың рөлі зор. Шынғысханның ұрпақтарынын өзара соғысының, [[Орта Азия]]да Темірдің күшеюіне байланысты [[Жәнібек хан]]ның (1359-1379) тұсында [[Алтын Орда]] бірнеше хандықтарға бөлініп, Орталық Қазақстанда, алғашқыда [[Ақ Орда]], кейіннен Әбілкайыр хандық кұрды.

[[Әмір Темір]]дін [[Ұлытау]] бойына келгендігі туралы жазба деректе, тарихи ескерткіште сақталған. Темірдің сарай шежірешісі Шараф ад-дин Әли Ниязи «Даңқ кітабында» былайша келтіреді: «Темір Ұлытауға келгенде алдымен сол таудың басына шығып, төңірегіндегі көк жасыл дала мен сеңгір тауларға ұзақты күнге тесіле қараумен болды. Сонан соң әскерін жинап, сол жерде үлкен құлпытас орнатуға бұйрық берді. Бармағы майысқан шеберлер осынау сәтті оқиғаның күнін тасқа қашап жазды» делінген. Бұл тас Ұлытаудағы Алтын шоқы биігіне орнатылған. Оны алғаш тауып, жария еткен академик [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қаныш Сәтбаев]]. Бұл тас қазір [[Санкт-Петербург]]те [[Эрмитаж]]да тұр.

[[Әбілқайыр хан]] (1428-1468) үнемі жорықта болып, елдің ішкі жағдайын әлсіретіп алуының нәтижесінде 1465 жылы [[Орыс хан]]ның ұрпактары Жәнібек және Керей сұлтандар өзіне карасты руларымен наразылық ниетпен [[Моғолстан]] жеріне көшіп кетті. Сонымен Орталық Қазақстаннан шыккан екі сұлтан Шу өзенінің бойы, [[Хантау]]ы жазығында 1466 жылы [[Қазақ хандығы]]ның негізін калады. 1468 ж. Жәнібек пен Керей сұлтандарды кайтармақшы болып жорыққа шыққан [[Әбілқайыр хан]] Балқаш көлі манында кенеттен кайтыс болып, өскері кейін кайтты.

Қазақ хандығы [[Бұрындық хан|Бұрындық]] (1474-1511) және [[Қасым хан]]ның (1511-1518) тұсында кеңейіп, Орталық және Батыс Қазақстан аумағын түгел қамтыды. Қасым хан тұсынан қазақ хандары Ұлытау баурайына да өздерінің алтын үзікті ордасын тігіп отырған. Тұрғылықты халық бұл орынды әлі күнге дейін Хан ордасы деп кастерлейді. [[Қасым хан]]ның баласы [[Хақназар]] (1538-1580) Қазақстаннын аумағын солтүстігінде [[Есіл]], [[Нұра]] өзендеріне, шығысында [[Балқаш]] көліне, батысында [[Еділ]] өзені, ал оңтүстігінде [[Ташкент]]ке дейін жеткізді. Сонымен 16 ғ-да Орталық Қазақстан экономикалық жағынан біртұтас, этникалық құрамы біртектес Қазақ хандығының құрамына енді. 17 ғ. қазақ халқының жонғар шапқыншылығына қарсы ерлік кезеңі, Орталық Қазақстан жерінде қазақтардың әскері екі ірі жеңіске жеткенімен қазақ-жоңғар соғысы әлі жүз жылға созылды.Қалмақтар мен қазақтардың өзара жауластығы қалмақтардың бір одақка (1400) бірігуінен басталып, оларды қытайлықтардың түгел жойып жіберген (1757) кезеңіне дейін ұласты. [[Тәуке хан]] билік еткен кезенде (1680-1718) Қазақ хандығының қырғыздармен және қарақалпақтармен одақтасуы нәтижесінде жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылын уақытша бәсендетті. Осыны пайдаланған [[Тәуке хан]] қазақ арасыңда коғамдық өмірдің зандастырылған тәртібін енгізді. Күшті де қарулы жауға карсы түру үшін [[Тәуке хан]] өлсіз де бытыраңкы рулардың басын косты, одақ күрды. [[Ұлы жүз]]ге [[Төле би]], [[Орта жүз]]ге [[Қазыбек би]]ді, [[Кіші жүз]]ге [[Әйтеке би]]ді билікке тағайындады. Сонымен тарихта аты қалып, осы күнге дейін жеткен [[Жеті жарғы|«Жеті жарғы»]] құжаты дүниеге келді. Зандық сипаты бар құжат көшпелі рулардың тұрмыс-салт дәстүрлеріне негізделді.

Қазақ тарихының небір қалың қатпары арғы заманалар еншісінде жатыр. Соның ең бір көне, ерекше мәнді айғағы [[Сарысу өзені]]нің төменгі сағасындағы «Таңбалы тас». Бұл тас [[Жетіқоңыр]] құмына таяу, [[Қарақойын (көл)|Қарақойын]] атты тұзды көлдің іргесінде тұр. Таңбалы тасқа зер салып қараған жан [[Арғын]]ның көз таңбасын, [[Найман]]ның бақан таңбасын, [[Шапырашты]]ның ай таңбасын, [[Ысты]]ның көсеу таңбасын, [[Қоңырат]]тың босаға таңбасын, [[Адай]]дың оқ таңбасын, [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]]ның балға таңбасын көрер еді.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006.
ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ортағасырлар]]
[[Санат:Орталық Қазақстан]]</text>
      <sha1>2ogr647fx1qo2hzrnd0hq7ljysxima5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ортағасырлық Жетісу қалаларына жүргізілген археологиялық-сейсмологиялық зерттеулер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111738</id>
    <revision>
      <id>3618825</id>
      <parentid>2089125</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17019" sha1="2ddwxe77vw31dct8ocjdf4pdtkaigo0" xml:space="preserve">[[Сурет:Chil1.jpg|thumb|right|Чилидегі [[жер сілкінісі]]нің салдары|300px]]
[[Жер сілкінісі]] - әлемнің сан қилы аймақтарындағы халықтар өмірінің бастаулары мен ағымын ежелгі дәуірде де, орта ғасырларда да талай рет бұзған  және қазір де бұзатын табиғат [[фактор]]ларының бірі. Жер сілкіністері қала мен [[елді мекендер]]ді жойып жіберді, [[экология]]лық апаттарға, халықтың қоныс аударуларына, тарихи-мәдени аймақтардың құлдырауына душар етті. Палеографияның, тарихи [[география]]ның, [[экономика]]ның, бұрынғы қоғамдық және мәдени өмірдің бірқатар [[принцип]]тік мәселелерін сейсмологиялық зерттеулерді және оның мәліметтерін қолдану арқылы түсіндіруге және дұрыс шешуге болады.

Орта Азия мен [[Қазақстан]] қиратқыш жер сілкіністеріне талай рет ұшыраған, оның іздері кей жағдайларда археологиялық зерттеулер барысынан байқалады. Сондай-ақ тұрғын және қоғамдық құрылыс тарды салуда қиратқыш апатқа қарсы тұру шаралары да қарастырылғаны байқалды.

Ірі көлемдегі жер сілкіністерінің іздері [[Ташкент]] алқабындағы Канка қалашығын қазуда байқалды және археологиялық материалдар негізінде VI-VII ғ. басына жатқызылады. Тіпті біздің заманымызда, 1948 ж., Ашхабадта болған апатты жер сілкінісі нәтижесінде Түркмениядағы Темір тұсындағы сәулетшіліктің аса көрнекті үлгілерінің бірі - Анау мешіті қирап қалды.

Соңғы жылдары ежелгі дәуірдегі жер сілкінісін зерттеуге, [[археологиялық ескерткіштер]]ден олардың іздерін табуға [[Сейсмология|сейсмологтар]] тартылатын болды. Сөйтіп, Үстіртке жүргізілген археологиялық-сейсмологиялық зерттеулер XIII-XVIII ғғ. болған жер сілкіністерінің іздерін анықтады.

Ерте темір [[дәуір]]індегі жерлеу және құрбан болғандарды еске алу құрылымдарынан бастап, орта ғасырлар дәуірі мен жаңа заманның XIX ғ.дейінгі кесенелер мен қабір үстіндегі көптеген ескерткіштер жер сілкінісінің зардаптарын арқалауда. [[Археология]]лық және [[сәулет]]шілік мәліметтерді, жазба дереккөздерін талдау Үстіртте XVIII ғ. өткен апатты жер сілкінісінің бірінің мерзімі туралы - нақты 1725 ж. - қорытынды жасауға мүмкіндік берді. Оның зардабы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 1000 км [[қашықтық]]қа сезілғен.

Төменде Солтүстік [[Тянь-Шань]]ның ең әйгілі күшті және апатты жер сілкінісі туралы қысқаша ақпарат беріледі.

1500 ж. Боран елді мекені төңірегіндегі 9 балдық, ал 1770 ж. Ақсу ауылы төңірегіндегі 8 балдың апатты жер сілкінісі туралы үзік-үзік мәліметтер бар54.

Жоғарыда атап өткендей, жер сілкінісі туралы білгендіктен, сәулетші архитекторлар құрылыс  тәсілдері мен құрылыстың құрылымдарды қолдана отырып, құрылыстар мен ғимараттарды аса берік етіп салуға тырысты. Ең алдымен олар құрылысқа сейсмикалық жағынан қолайлы алаңды таңдады, құрылыс  материалдарының сапасын есепке алды, ғимараттың биіктік мөлшерін шектеді, арнайы сейсмикалық төзімділік белдеулерін жасады, таспалық іргетастар тұрғызды.

Ежелгі құрылысшылар [[платформа]]ны орнатуға үлкен мән берген, оның [[іргетас]]ы жоғарғы бөлігінен айтарлықтай кеңірек болуы тиіс.

Ежелгі және [[орта ғасырлар]]да тарихи сәулетшілік жоспарлаулар пайда болады. Сірә (дұрысырағы), құрылыстың пішінін таңдауда сәулетші архитекторлар ғимаратқа үлкен орнықтылық беруге тырысқан.

[[Ғимарат]]тың берік болуында қабырғалардың қалануының маңызды роль атқарғанына дау жоқ. Сонымен, кірпішті «қырымен» және «шырша» түрінде қалау жоғары сейсмикалық төзімді қасиеттерге ие.

Қабырға құрылымдарына сейсмикалық төзімділік беретін ағаш және қамыс «белдеулер» мен «жастықтар» қолданылды.

Шатыр арқалықтары, аркалар мен күмбездер болуы мүмкін [[зілзала]]ны есепке ала отырып салынды.

Сәулетшілік ескерткіштерді сейсмологиялық зерттеудің әдістемесі бірте-бірте жетілдіріледі, ежелгі және орта ғасырлардағы құрылыстардың нақ жер сілкінісі зардабынан бүліну ерекшеліктері анықталады.

Ежелгі сейсмикалық заңымданулардың ерекшеліктері қазіргі заманғы жер сілкінісінен бүлінген [[құрылыс]]тар жөніндегі мәліметтер материалдарымен салыстырылды. Мұндай зерттеулердің әдістемесі [[Израиль]]да византиялық Авдат қаласындағы жер сілкінісін зерттеу және қалпына келтіруде табысты қолданылды. Онымен қатар археосейсмология материалдары күшті жер сілкінісінің қайталану мүмкіндігін бағалау [[әдіс]]теріне маңызды қосымша болып табылады деген, заманауи [[практика]] үшін маңызды қорытындылар жасалды.

Ескерткіштер зерттеу нысандары болып табылатын [[Жетісу]]дағы Жібек жолының кесіндісі [[Орталық Азия]]ның ұлы тау жүйесі - Тянь-Шаньның солтүстік баурайы бойымен өтеді. Бұл  жас тау белдеулері. Олар соңғы 30 млн жылда неотектоникалың сатыда - [[Үндістан]] және [[Еуразия]] аралығындағы литосфералық тақталардың қақтығысуы ([[коллизия]]) нәтижесінде құрылған. Көптеген миллион жылдар бойына қақтығысу аймағының солтүстік шекарасы қарқынды [[тектоника]]лық қозғалыстармен, оның ішінде жер сілкіністерімен сипатталады. Бұдан ертерек кезеңді айтпағанның өзінде, соңғы жүзжылдықтар бойына мұнда бірқатар күшті және апаттық жер сілкіністері өткені белгілі.

Осы аумақтағы күшті жер сілкінісі туралы тұңғыш сенімді мәліметтер тек XIX ғ. екінші жартысынан, мұнда орыс [[әскери бекініс]]тері салына бастаған кезден бастап түсе бастайды.

Әйтсе де Жетісуда болған жер сілкінісіне қатысты ғылыми материалдар тек XIX ғ. соңы - XX ғ. басында пайда бола бастайды: бұл  В.И. Мушкетовтың (1888-1890), К. И. Богдановичтің және т.б. (1911, 1914) жарияланымдары. Бұл  еңбектерде 1887 ж. [[Верный]]да және 1911 ж. Кебинде болған күшті жер сілкіністерін зерттеудегі сипаттама келтіріледі.

Сонан соң жер сілкінісін аспаптық әдіспен зерттеу кезеңі, Солтүстік Тянь-Шань мен [[Жоңғар]]ия аумақтарына сейсмикалық станция желісін орнату басталады.&lt;br /&gt;
[[Сурет:1 we457ge568j67r96k.jpg|[[АҚШ]]-тағы 6-балдық [[жер сілкінісі]]нің салдары|thumb|left|450px]]

1807 ж. [[Алматы]] өзенінде «қорқынышты апат» болды; 1865 ж. - Мерке [[село]]сы төңірегінде, 1867ж. -Токмак маңайында, 1873 ж. - Шу өзені алқабында, 1880 ж. - Верный (Алматы) қаласына таңауда жер сілкінген.1885 ж. 2 тамызда [[Шу]] алқабындағы Ақсу жер сілкінісі (М=6,9; 1=9-10 балл). [[Қырғыздар|Қырғыз]] жотасы тау аймағындағы: Ақсу, Соколук, Пішпек (Бішкек) ауылдары толық қираған. Екі жылдан соң, 1887 ж. 8 маусымда кіндігі қазіргі Алматы қаласына тақау орналасқан, Верный жер сілкінісі жалғасқан (М=7,3; 1=9-10 балл). 1889 ж. 11 шілдеде кіндігі Іле Алатауы жотасының шығыс тұйықталар маңында, қазіргі Алматы қаласынан 120 км жерде орналасқан, апатты Шелек жер сілкінісі (М=8,4; 1=10 балл) болған. Зілзала кіндігі Күнгей және Іле Алатауы жоталарын бөліп тұрған опырылған аймақпен ұштасқан. Верный қаласындағы сейсмикалық ауытқу қарқыны МСК шәкілі бойынша 7-8 балл құраған. 1911 ж. 3 қаңтардағы Кебин жер сілкінісінің кіндік аймағы алғашқы  он шақты [[шақырым]] қашықтықта 10-11 балдың сейсмикалық қарқындылықпен қазіргі Алматы қаласынан оңтүстікке қарай орналасқан.

Б. Гутенберг пен Ч. Рихтердің бағалауы бойынша (1954), бұл  зілзала жер бетіндегі ең күшті апаттардың бірі және магнитудасы М&gt;8 (Рихтер шәкілі бойынша) болған. Ең жоғары сілкініс алаңы 10 000 км² шамасын ( Күнгей және [[Іле Алатауы]] жоталары аумағында) құраған. [[Нәтиже]]сінде жалпы ұзындығы 200 км дейінгі жарылу жүйесі қалыптасқан. Жер сілкінісі 4 000 000 км² аумаққа  сезілген.

Кемин-Шу зілзаласы 1938 ж. 20 маусымда болды, оның кіндігі Күнгей және Қырғыз Алатоо жоталары түйісетін ауданмен ұштасады. Солтүстік Тянь-Шаньдағы соңғы сейсмикалық оқиға- 1992 ж. 18 тамыздағы Сусамыр жер сілкінісі (М=7,3; 1=9-10 балл).

Келтірілген мәліметтер бойынша аймақтағы аса күшті зілзала кіндіктері Іле және Күнгей Алатауы жоталарының орталық бөліктерінде болған. Бұл  ежелгі заманда да Тянь-Шань тауларының тау аумағы бойымен өтетін, [[Ұлы Жібек жолы]] бойында орналасқан [[қала]]лар күшті сейсмикалық оқиғалар кезінде жердің беткі қабаттарының айтарлықтай үдеуін бастан өткізгенін білдіреді.

Жоңғариядағы жер сілкінісі тұңғыш  рет И. В. Мушкетов пен А. П. Орловтың каталогынде сипатталады. Анағұрлым ертерек болған атақты жер сілкінісі 1716 ж. болған деп есептеледі. Бірақ жүйелі мәліметтер тек XIX ғ. екінші жартысында ғана түсе бастайды. Сонымен, 1866 ж. Қапалда және 1874 ж. Лепсіде болған жер сілкіністерін атауға болады.

1906, 1958, 1962, 1973 жж. [[Қытай]] аумағындағы жер сілкіністері туғызған [[транзит]]тік сейсмикалық толқындардан ғимараттар айтарлықтай бүлінуге үшырады.

Бірқатар дүмпулер КСРО жер сілкіністері каталогында келтірілген. Бұл , мысалы, 1915 ж. 2 мамырда Лепсі ауданында қарқыны 6 балмен есептелген зілзала.

1967 ж. 20 тамыздағы жер сілкінісінің кіндігі Жоңғар Алатауының солтүстік беткейінде орналасқан. Жер сілкінісінің кіндігіне жақын орналасқан Покатиловка ауылында оның күші 7 балмен сезілген.

Сонымен, тарихи және аспаптық бақылаулар барлық ұзақтығы 100-200 жыл шамасындағы өте қысқа кезеңді қамтиды. Бірақ күшті жер сілкіністерінің қайталанушылығын, ежелгі [[зілзала]] кіндіктері мен олардың сейсмикалық [[қуат]]ын бағалау үшін ғылыми мәліметтер каталогын ғасырлар түпкіріне және тіпті мыңдаған жылдарға жалғастыру керек. Бұған тек археосейсмология және палеосейсмология әдістері көмектесе алады.

1997 ж. Ұлы Жібек жолының Тянь-Шань [[кесінді]]сінде орналасқан [[Жетісу]] қалашықтарына археологиялық зерттеулер жүргізілді.

Олар - ортағасырлық Жоңғар өңіріндегі Қойлық қалашығымен теңдестірілетін Антонов қалашығы; [[Іле Алатауы]] бөктеріне орналасқан, ортағасырлың Талхир қалашығына сәйкес келетін Талғар қалашығы.&lt;ref&gt;Мың жылдық тарих. 2-бас. Орта ғасырлардағы Жетісу өлкесінің астаналары. - Алматы: «Credos», 2009. - 320 б., 64 қосар бет. Қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде. ISBN 978-601-7114-06&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>2ddwxe77vw31dct8ocjdf4pdtkaigo0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Археологиялық ескерткіштердегі сейсмикалық зардаптардың ерекшеліктері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111774</id>
    <revision>
      <id>3618826</id>
      <parentid>2110084</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24052" sha1="svfobydjcz41nx3j3rd2wi5juj6n9zo" xml:space="preserve">===Ортағасырлық Талғар қалашығы (Талхир)===

Ортағасырлық Талғар қалашығына жүргізілген археосейсмикалық зерттеулер ежелгі құрылыстардағы сейсмогендік [[өзгеріс]]терді табуға арналды. Күшті жер сілкіністерінің іздерін күнібұрын  іздеу мұнда кездейсоқ өткізілген жоқ. Ортағасырлық Талғар Қазақстанның сейсмикалық аса қауіпті түйіндерінің бірінде, [[Алматы]] жазығы мен [[Талғар]] қиясының қиылысқан жерінде орналасқан. Бұл  жерде MSK-64 шәкілі бойынша сейсмикалық қарқыны 9 балдық және 7-8 магнитудалы (Ч. Рихтер [[Шкала|шәкілі]] бойынша) апатты жер сілкінісі болуы мүмкін.

Ортағасырлық Талхир қалашығы [[Аумақ|аумағындағы]] алдын ала тексерілген жұмыстар археологиялық ескерткіштер мен жер бедеріндегі сейсмикалық өзгерістерді анықтау мақсатында жүргізілді. [[Орта ғасырлар|Ортағасырлық]] ірі ескерткіштердің бірі - ежелгі Талғар қалашығы алдын ала тексерілді.

Осы тексерудің нәтижесінде бекіністің батыс қабырғасында сейсмогендік сызат (жарылу) байқалды. Өңделмеген [[кірпіш]]тен қаланған бұл  қабырғаның созылуы ССВ 20°. Ондағы жарылу аймағының құрылымы күрделі: ол екі жазықтықтан тұрады, олардың аралығындағы кеңістік бірнеше см қалыңдықта қоңыр сазды [[материал]]мен толтырылған. Сызатты аймақ төмен қарай кеңейе түседі. Қабырғаның өзі сұрғылт-қоңыр лесстәріздес саздақтан тұрады. Ол қаланған саман кірпіштерді теңестіру қазіргі кезде мүмкін емес. Қабырғаның сызаты қалыңдығы 11 см қара қоңыр [[саз]] қабатының жылжуынан көрінеді. Бұл  қабаттың жылжуы сызат бойынша 2,5-3,0 см - оңтүстік блок көтерілген. [[Сызат]]тың оңтүстік жазықтық құлау азимуты 167°, құлау бұрышы 76°.

Талғар қалашығының Алматының шығыс - солтүстік-шығыс адырлы жазығы мен қалашықтан 0,5 км оңтүстікке қарай орналасқан, солтүстік-батыс жазықтағы Талғар қиясы арқылы пайда сейсмикалық түйіннің [[ықпал]]ындағы аймақта орналасқаны өте маңызды. Адырлы үзік өте күшті [[жер сілкінісі]] болып тұратын белсенді сейсмикалық аймақ болып есептеледі (М=7-8,1; 1=9-10 балл) - бір оқиға бірнеше жүз жылда болуы мүмкін. Мысалы, өте күшті бір жер сілкінісі [[Қырғызстан]]дағы Ыссық ата адырында 250 жылда бір рет қайталануы ықтимал.
Аталып өткен сызат Алматы сызатының ықпалды аймағындағы негізгі сызаттардың бір тармағы болып табылады, - ол созылуы және кинематикасы жөнінен негізгісімен сай келеді.
===Қойлық (Антоновка) қалашығы===

Бай уй-жай. Бұл  [[Жер (ғаламшар)|жердегі]] қабырғалардың бұзылуы жер сілкінісінің әсерінен бүлінген, өзгерістің жиі кездесетін түрлеріне жатады. Сейсмикалық толқындардың таралу бағытына көлденең орналасқан қабырғалар бұзылудың жүйелі сипатына жатады. Сондай-ақ [[сейсмика]]лық толқындарға параллель бағдарланған қабырғалар екі жаққа да құлай береді.

Айталық, үй-жайдың оңтүстік-шығыстағы ішкі 155° (4 шаршы) созылып жатқан саман қабырғасы үйдің ішкі жағына 65° азимут бойынша солтүстік-шығыс [[бағыт]]қа құлаған. Қабырғаның сынықтары 2 м дейін ұшып кеткен. Бұл  бүлінудің сейсмикалық табиғатын көрсетеді. Өйткені саман қабырғалар [[климат]]тық себептердің әсерінен баяу жайылады, ал саман кірпіштердің пішіні археологиялық кесінділерде бірдей болмайды. Кірпіштер жақсы сақталған. Оның үстіне қабырға тұтасымен құлаған. Сылағы еденде бұзылмаған қалпында жатыр. Ал оның үстінде ыдыраған қабырға жатыр. Ол жерге соғылған кезде ыдыраған, яғни ол қас қағымда құлаған қабырға, - саманның жауын-шашын әсерінен біртіндеп езілуіне ұқсамайды.
Қабырғалардың бұзылуы кезіндегідей, сейсмикалық толқындардың таралу бағыты қабырғаның созылу бағытына көлденең болған жағдайдағы қабырғалардың жүйелі қисаюы байқалады.

Құрылыс  [[элемент]]терінің жылжуы қабырғаның қисаюы мен бүлінуіне орай пайдаланылуы мүмкін. Қабырға бөліктерінің жылжуы жүйелі толқындардың қабырғаның созылу бағытына көлденең бағытта таралғанын көрсетеді. Мұндай [[құбылыс]] Қойлық қалашығындағы басқа  да үй-жайлардан кездесіп отырады. Осылайша 16-бөлменің солтүстік-шығыс қабырғасының төменгі қатарындағы саман кірпіштер солтүстік-шығыс бағытында бір-бірінен 10 см дейін жылжыған. Қабырғаның созылу [[азимут]]ы 146° , кірпіштер 56° азимут бойынша жылжыған. Сонымен қатар қабырға [[Қалдық|қалдығының]] аталған бағытқа қарай аз-кем қисайған.
Бұл  айтылған деректердің барлығы да үй-жайдың бұзылуының жүйелі сипатын көрсетеді. Яғни олардың туындау себептерінің де жүйелі екенін дәлелдейді. Байқалған өзгерістердің барлығы да (құрылыс элементтерінің қисаюы, бұзылуы және жылжуы) толқынның солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай таралғанын көрсетеді. Бұзылған құрылыстардың жүйелі сипаты сейсмикалық қозғалыстар кезінде көлбеу [[компонент]]тердің белең алғанын байқатады, бұл  ежелгі кіндіктің қалашықтан біраз қашықта (ондаған шақырым) болғанын аңғартады. Қалашықтағы үй-жайдан байқалған, саман қабырғалардың толық қирауы сейсмикалық тербелістердің 1=7-8 балл қарқынында болуы мүмкін екендігін аңғартады.

Осындай сейсмикалық белдеулердің үй-жай қабырғаларының төменгі кірпіш өрімдерінің арасынан байқалатынын да атап өткеніміз абзал. Бұл  бөрене кесектері немесе қамыс қабаттары болуы мүмкін, бұл  дерек - ежелгі құрылысшылардың жер сілкінісінен хабардар болғандығын аңғартады.

===Будда храмы===

Храмда жүргізілген археосейсмологиялық зерттеулер [[ғимарат]] құрылысындағы ұшырасқан екі құрылыс қабатына байланысты қиындықтарға ұшырасты. Саз кірпіштердің төменгі он қатары бірінші құрылыс қабатына жатады. Бұл  өңделмеген кірпіштердің үстінде екі қатар күйдірілген [[кірпіш]]тер жатыр, олар екінші құрылыс қабатының өзіндік іргетасы болып табылады.

Құрылыстың сейсмикалық тұрғыдан қауіпті [[аймақ]]қа таяу орналасуы оның күшті жер сілкінісіне тап болғанын жоққа шығармайды, храм бұдан  бұрын  да сейсмикалық апатқа ұшыраған болуы, содан кейін қайта қалпына келтірілуі (қайта соғылуы) әбден мүмкін. Сөйтіп, храм қабырғалары екі сейсмикалық оқиғадан хабардар етіп тұруы мүмкін. Мұндай жағдайда алғашқы  немесе соңғы жер сілкінісіне қатысты климаттың өлшемдерді ажырату, сейсмикалық толқындардың таралу бағытын анықтау қиындық тудырары анық.

[[Храм]]ның өзгеріске ұшырау сипатын оның бұзылуының себептерін анықтау мақсатында қарастырамыз.
Көне ғимараттардың қабырғаларындағы сызаттар - жиі кездесетін құбылыс. Алайда олар әр түрлі [[Себеп, түрткі|себептермен]] пайда болуы мүмкін: 1) [[жел]] өтінде тұру, яғни ыстыққа қақталып, түнде тоңазиды; 2) сейсмикалық қозғалыстар.

Егерде сызат екі немесе одан да көп қатар қаланған кірпіштерді жарып өтетін болса, ондай сызаттар өте жоғары қысымдардың әсерінен ғана пайда болуы мүмкін. Мұндай сызаттар пайда болуы үшін кірпіштердің немесе құрылыс блоктарының шегінде пайда болатын бос кеңістіктердегі қысым қарқынынан өтіп әсер ететін өте күшті қуат болуы қажет. Демек, өтпелі сызаттар жел өтінде тұрудан пайда болуы мүмкін емес. Кіреберістің шығыс қабырғасының солтүстік-батыс [[бұрыш]]ы бұзылған және бір шеті құлаған. Құлаған бөлік орталық аралық қабырғаға желдің, ыстықтың өтуіне жол ашқан. Бұл  жерде көптеген өтпе сызаттар байқалады, олар он кірпішке дейін тікелей сызат салып өтеді.

Мұндай өзгерістер [[батыс]] беттегі ішкі қабырғаның солтүстік-шығыс бөлігінен де байқалады. Бұл  бұрыштың біраз бөлігі құлап, жел кіретін тұсты және қабырғаның ішкі құрылысын жалаңаштап тастаған. Бұл  жерде көптеген өтпе және ашық сызаттар бар. Соңғылары ішкі қабырғаның тік қатарларын бөлектеп, олардың бұзылуына жағдай туғызып тұр. Өтпе [[сызат]]тың тағы да біреуін храмға кіреберістегі шығыс қабырғаның солтүстік-батыс бұрышындағы төменгі қатарлардан көруге болады. Мұнда өтпе сызаттың [[Ұзындық|ұзындығы]] 50 м, алты кірпішке дейін кесіп өткен.

Бұл  мысалдар сызаттардың сейсмикалық жағдайда пайда болғандығын бір ауыздан растап тұр.

Храмға кіреберістегі аралық шығыс қабырға оңтүстік-батысқа қарай 80°-қа қисайған (құлау азимуты 43°). Сақталып қалған [[көлбеу]] аралық қабырғаның биіктігі 2,5 м. Храмның орталық бөлмесіне кіреберістегі саты төрт саман кірпіш биіктігінен тұрады. Кірпіштердің төменгі қатарлары ең жоғарғыларымен салыстырғанда 11 см оңтүстік-батысқа (221°) жылжыған. Саты биіктігі қазба деңгейінен 32 см жоғары, созылу азимуты 131°. Сатыға ешқандай [[салмақ]] түспегені туралы айта кету маңызды, сондықтан сатының төменгісінің жоғарғысымен салыстырмалы жылжуын, сірә, құрылыстың астындағы жер бетінің сейсмикалық үдеуімен түсіндіруге болар. Өзгерістердің басқа  да мысалдары бар, айталық, храмның орталық бөлмесінің оңтүстік-батыс қабырғасының жоғарғы бөлігінің солтүстік-шығысқа қарай шығыңқы пішінге ие болуы (созылу азимуты 132°).

Сипатталған жағдайдағы сейсмикалық өзгерісті (қисаю, жылжу, шығып кету) сейсмикалық, [[толқын]]дардың оңтүстік-батыс- солтүстік-шығыс желісі бойынша келуі- мен түсіндіруге болады.

Енді сипатталатын бұзылулар жүйелі емес және сейсмикалық толқындардың бағытын анықтауға қолданыла алмайды.
Сонымен, храмның орталық бөлмесінің солтүстік-шығыс [[қабырға]]сы қатты бүлінген. Оның сыртқы қабаты түгелге жуық бір кірпіш бойымен құлаған. Осы қабырға белдеулік коридор жағынан да қатты бүлінген (созылу азимуты 41°). Оның сыртқы қабатының бірталай бөлігі бір кірпіш бойымен оңтүстік-шығысқа қарай құлаған. Осы жерде қабырғаның жоғарғы бөлігі оңтүстік-шығыс бағытқа шығып кеткен.

Храмның басты бөлмесінің орталығындағы «тұғыр» қатты өзгерістерге ұшыраған: біріншіден, оның [[жиек]]тері тегіс емес, екіншіден, төменгі қатарынан жекелеген кірпіштер сыртқа қарай жылжыған.

Тұғырға айтарлықтай тұрақты салмақ түспегенін ескерте кету керек, оны өзгеріске түсірген анағұрлым мүмкін себеп жер қабатының сейсмикалық үдеуі болуы ықтимал. Тұғырдың негізінде қамыс араласқан жұмыр тас қабатының болуы түсініксіз жайт. Бұл  қабат жоғарыда сипатталған үй-жайдағы қамыстан немесе ағаш бөренелерден жасалған «сейсмикалық белдеуді» еске салады. Бірақ оның ешқандай тұрақты салмақ түспейтін тұғыр негізіне салынуы түсініксіз.
Тұғырдың 7 см дейінгі төменгі кірпіштерінің жылжуымен қатар, кірпіштердің 10°-қа бұрылуы да кездеседі: тұғырдың созылу азимуты - 41°, бұрылған кірпіштің созылу азимуты - 51°, яғни ол сағат тілінің бағытымен бұрылған.

Храмның кірпіш өрімдерінің төменгі қатарлары құрылыстың ерте сатысына, ал үстіңгісі - анағұрлым кеш сатысына жатады. Храм құрылысының екінші сатысына, шамасы, сыртқы коридорды сазбалшық және жұмыр тастар қабатымен толтыру - толық жабу да жатады. Төменде қалыңдығы 1,2 м саз қабаты, сонан соң 1,1 м жұмыр тас қабаты және жоғары тағы қалыңдығы 1,6 м саз қабаты орналасқан. Осылай толтыру храмды бірінші қайта өңдеуде тұрғызылған қабырғалардың жоғарғы бөлігінің де орнықтылығын нығайту үшін жүргізілген.

Қуаттылығы төмендеу осындай толтыру храмның сыртқы қабырғасының бойынан байқалады. Храмның сыртқы қабырғасының толтырудан соң көпе-көрнеу құлауы храмның сейсмикалық өзгерістерге ұшырауы мүмкін үшінші [[оқиға]]сы туралы растай алады. Сонымен, храмның оңтүстік-шығыс сыртқы қабырғасы оңтүстік-шығысқа қарай қираған және қабырғаның саман кірпіштері 1 м қуаттылықпен толтыру қабатының үстіне құлаған. Қабырғаның созылу азимуты 44°, кірпіштер оңтүстік-шығыс азимуты бойынша 134°-та құлаған.

Сонымен, [[Будда]] храмына алдын ала жүргізілген тексерулер бойынша үш негізі қорытынды жасауға болады: &lt;br /&gt;
1)	храм екі рет қайта салынған;&lt;br /&gt;
2)	құрылысты қайта салуға кіндігі Солтүстік-батыс Жоңғарияның сейсмикалық қауіпті аймағының біріне жақын орналасқан күшті жер сілкіністері себеп болған;&lt;br /&gt;
3)	бұзылуларға әкелген жер сілкінісінің сейсмикалық қарқыны MSK-64 шәкілі бойынша 7-8 балл шамасында.

Кіндігі әр жерлерде болуы мүмкін жер сілкіністерінің әр қилы мерзімінде пайда болған сан тұрпатты өзгерістерінің болуымен сейсмикалық толқындардың бірыңғай келу бағытын анықтау мүмкін болмады.

Сөйтіп, [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] солтүстік тармағы бойындағы ортағасырлық [[ескерткіш]]тер - Талхир мен Қойлық қалашықтарын арнайы археосейсмологиялық зерттеулер сейсмикалық бұзылулардың (өзгерістердің) болғанын анықтауға мүмкіндік берді: қабырға элементтерінің жүйелі қирауы, қисаюы және жылжуы, сондай-ақ олардың бұрылуы және сейсмогендік сипаттағы өтпе сызаттар. Құрылыстардың қирауына әкелген сейсмикалық [[тербеліс]]тер қарқыны Қойлықта (Антоновка) 7-8 балл, ал ортағасырлық Талхирде (Талғар) 8-9 балмен бағаланды.
Сейсмикалық бұзылулардың [[сипат]]ына байланысты [[Қойлық]]тағы («Бай үй-жайды» қиратқан жер сілкінісінің) сейсмикалық толқындардың таралу бағытын солтүстік-шығыс-оңтүстік-батыс деп айқындау мүмкін болды. Ортағасырлық Талхир қалашығын қиратқан жер сілкінісінің кіндігі қалаға тікелей жақын орналасңан. Жер сілкінісінің ежелгі [[кіндік]]тері орналасқан орынды дәл анықтау үшін орта ғасырдың өзге ескерткіштерін «азимуттық әдіс» көмегімен зерттеу ңажет. Археосейсмологиялық зерттеу зерттелген ортағасырлық ескерткіштер төңірегінің сейсмикалық қауіптілік деңгейін дәл анықтау үшін қажет. Оның нәтижелері Солтүстік [[Тянь-Шань]]дағы және Солтүстік [[Жоңғарлар|Жоңғар]] өңірлігіндегі қазіргі құрылыстар барысында есепке алынуы тиіс.
Ақырында, баяндалған археосейсмологиялық еңбектер 1000 жылдық кезеңдегі күшті жер сілкіністері туралы ақпараттарды сақтайтын сейсмикалық мұрағат құрастыруда аймақаралық және халықаралық ынтымақтастыққа шақырады.&lt;ref&gt;Мың жылдық тарих. 2-бас. Орта ғасырлардағы Жетісу өлкесінің астаналары. - Алматы: «Credos», 2009. - 320 б., 64 қосар бет. Қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде. ISBN 978-601-7114-06&lt;/ref&gt;

===Дереккөздер===
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>svfobydjcz41nx3j3rd2wi5juj6n9zo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ескерткіш монеталар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115482</id>
    <revision>
      <id>3618828</id>
      <parentid>3499852</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:47:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39611" sha1="r9vzxdmjyxum60qcdhdqidflwre1puu" xml:space="preserve">===БҰҰ-ның 50 жылдығы құрметіне арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:БҰҰ-ның 50 жылдығы (реверс).gif
&lt;/gallery&gt;

[[БҰҰ|Біріккен Ұлттар Ұйымы]] екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған болатын, оның негізгі мақсаты - халықтар арасындағы бейбітшілікті қолдау және қамтамасыз ету, соғысты болғызбау.

[[қазанның 24|24 қазан]] жыл сайын Біріккен Ұлттар Ұйымының күні ретінде аталып өтіледі.

[[1992]] жылғы [[наурыздың 2|2 наурызда]] Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас [[Ассамблея]]сының 46-шы сессиясында [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Біріккен Ұлттар Ұйымына мүшесі болып бірауыздан қабылданды

Монета Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Басқармасының [[2004]] жылғы [[желтоқсанның 23|23 желтоқсандағы]] № 182 қаулысына сәйкес айналыстан алынады.

Үстіңгі бетінің (аверсінің) жоғары бөлігінде Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген, оның астында екі жолға ''&quot;20 ТЕҢГЕ&quot;'' деген жазу орналастырылған. Номиналдың оң және сол жағында - ұлттық ою-өрнек элементі. Айналдыра ''&quot;[[Қазақстан Ұлттық банкі|ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКI]]&quot;'' деген сөздер орналастырылған.

Монетаның сыртқы жағында (реверс) ортада - Біріккен Ұлттар Ұйымының 50-жылдығы эмблемасы бейнеленген. Эмблеманың оң жақ төменгі бөлігінде &quot;1945-1995&quot; деген жылдар жазылған. Айналдыра ағылшын және қазақ тілдерінде ''&quot;UNITED NATIONS. БIPIKKEН ҰЛТТАР ҰЙЫМЫ&quot;'' деген жазу орналастырылған.

Қырында (гурт) &quot;ЖИЫРМА ТЕҢГЕ&quot; деген жазу бар. Ойып жазылған. Диаметрі - 31мм, қалыңдығы- 2мм, массасы - 11.37 грамм.

Таралымы 5 млн. дана, оның 50 мың данасы, &quot;proof-like&quot; сапасымен.

===Қазақстан тәуелсіздігінің 5 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Қазақстан тәуелсіздігінің 5 жылдығына арналған монета 1.gif
Сурет:Қазақстан тәуелсіздігінің 5 жылдығына арналған монета.gif
&lt;/gallery&gt;

[[1991]] жылғы [[желтоқсанның 16|16 желтоқсанда]] халықтың еркін білдіре отырып [[Казақстан мемлекеттік тәуелсіздігі|Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі]] салтанатты түрде жарияланды. Осы күн жыл сайын Қазақстанның Тәуелсіздік күні ретінде тойланады.

Үстіңгі бетінің (аверсінің) жоғары бөлігінде Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген, оның астында екі жолға ''&quot;20 ТЕҢГЕ&quot;'' деген жазу орналастырылған. Номиналдың оң және сол жағында - ұлттық ою-өрнек элементі. Айналдыра ''&quot;[[Қазақстан Ұлттық банкі|ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКI]]&quot;'' деген сөздер орналастырылған.

Монетаның сырт жағында (реверс) - жиынтық бейне бар: алдыңғы жағында мүсіндер топтамасымен өрілген Қазақстан Тәуелсіздігінің монументі қанатты барыс үстіндегі жауынгер, оның артында Іле Алатауы таулы қыраты аясындағы Республика Президентінің резиденциясы мен Үкімет Үйі бейнеленген. Монетаның жоғары бөлігінде айналдыра ''&quot;ТӘУЕЛСIЗ ҚАЗАҚСТАНFА&quot;'' деген жазу орналастырылған. Оның астындағы бос орында &quot;5 ЖЫЛ&quot; және монетаның шығарылған жылын білдіретін ''&quot;[[1996]]&quot;'' сандары жазылған.

Қыры (гурт) бедерлі, ол 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Диаметрі - 31мм, қалыңдығы- 2мм, массасы - 11.37 грамм.

Таралымы - 100 мың дана.

===Жалпыұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Қазақстан тәуелсіздігінің 5 жылдығына арналған монета.gif
Сурет:Жалпыұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылына арналған монета.gif
&lt;/gallery&gt;

Республика азаматтарының, қоғамдық бірлестіктері мен ұйымдарының көптеген өтініштерін ескере отырып, жалпыұлттық татулықты, қоғамдық-саяси тұрақтылықты нығайту мақсатында [[1997]] жыл Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Жалпыұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы деп жарияланды.

Үстіңгі бетінің (аверсінің) жоғары бөлігінде [[Қазақстан елтаңбасы|Қазақстан Республикасының елтаңбасы]] бейнеленген, оның астында екі жолға ''&quot;20 ТЕҢГЕ&quot;'' деген жазу орналастырылған. Номиналдың оң және сол жағында - ұлттық ою-өрнек элементі. Айналдыра ''&quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКI&quot;'' деген сөздер орналастырылған.

Монетаның сыртқы жағында (реверс) ортасында біздің ортақ үйіміз - Қазақстан Республикасында бейбітшілік пен татулықты сипаттайтын шаңырақты композициялық тұрғыда айналдыра жасалған көгершіннің мәнерленген бейнесі орналасқан. Бейненің астында монетаның жасалған жылы ''&quot;1997&quot;'' деп жазылған. Мәнерленген бейне саяси қуғын-сүргін символы - үзілген тікенек сымның шеңберіне орналастырылған. Айналдыра қазақ және орыс тілдерінде ''&quot;ТАТУЛЫҚ ПЕН ЕСКЕ АЛУ ЖЫЛЫ. ГОД СОГЛАСИЯ И ПАМЯТИ&quot;'' деп жазылған.

Қыры (гурт) бедерлі, ол 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Диаметрі - 31мм, қалыңдығы- 2мм, массасы - 11.37 грамм.

Таралымы- 50 мың дана.

===Астана қаласын Қазақстан Республикасының астанасы ретінде таныстыруға арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Қазақстан тәуелсіздігінің 5 жылдығына арналған монета.gif
Сурет:Астана қаласын Қазақстан Республикасының астанасы ретінде таныстыруға арналған монета.gif
&lt;/gallery&gt;
Қазақстан Республикасының астанасы - Астана қаласын таныстыру 1998 жылғы маусымда болды. Астананы таныстыру әлемдік қауымдастықтың зор қызығушылығын туғызды, ал астананы Астана қаласына көшірудің өзі халықаралық маңызы бар факті болып табылды.

Үстіңгі бетінің (аверсінің) жоғары бөлігінде Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген, оның астында екі жолға &quot;20 ТЕҢГЕ&quot; деген жазу орналастырылған. Номиналдың оң және сол жағында - ұлттық ою-өрнек элементі. Айналдыра &quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКI&quot; деген сөздер орналастырылған.

Монетаның сырт жағының (реверс) орта тұсында Астана қаласын Қазақстан Республикасының жаңа астанасын таныстыру эмблемасы бейнеленген. Шаңырақты қоршап тұрған эмблеманың элементтері ою-өрнек түрінде гүлмен көмкерілген. Төменгі бөлігінде &quot;АСТАНА&quot; деп жазылған. Айналдыра қазақ және орыс тілдерінде &quot;ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАҢА АСТАНАСЫ. НОВАЯ СТОЛИЦА КАЗАХСТАНА&quot; деген жазу орналастырылған. Оң жағына, төменгі тұсына &quot;1998&quot; - монеаның шығарылған жылы жазылған.

Қыры (гурты) бедерлі, бедерленіп 10 бөлікке бөлінген.
г
Қыры (гурт) бедерлі, ол 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Диаметрі - 31мм, қалыңдығы- 2мм, массасы - 11.37 грамм.

Таралымы -50 мың дана.

===Қазақстанның үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуына арналған ескерткіш монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Қазақстанның үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуына арналған ескерткіш монета 1.gif
Сурет:Қазақстанның үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуына арналған ескерткіш монета.gif
&lt;/gallery&gt;

[[1999]] жылғы [[желтоқсанның 15|15 желтоқсанда]] айналысқа шығарылды.

Монетаның үстіңгі бетінде (аверс) жоғары жағында Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген және оның астында ''&quot;50 ТЕҢГЕ&quot;'' деген жазу екі жолға жазылған. Номиналдың оң және сол жағында ұлттық ою-өрнек элементтері орналастырылған. Айналдыра ''&quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ&quot;'' деп жазылған.

Монетаның сыртқы жағында (реверс) үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуға әзірлену және оны өткізу жөніндегі мемлекеттік комиссия бекіткен Милленниумді Қазақстанда қарсы алудың ресми рәмізі бейнеленген. Монетаның төменгі жағына оның шығарылған жылы ''&quot;[[1999]]&quot;'' деп жазылған.

Диаметрі - 31 мм, қалыңдығы - 2 мм, массасы - 11.17 грамм.

Қыры (гурт) бедерлі, 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Таралымы - 50 мың дана.

===1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 55 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Қазақстанның үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуына арналған ескерткіш монета.gif
Сурет:1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 55 жылдығына арналған монета.gif
&lt;/gallery&gt;

[[2000]] жылғы [[сәуірдің 24|24 сәуірде]] айналысқа шығарылды.

Қазақстан жауынгерлерінің [[Ұлы Отан соғысы]]ндағы қаһармандығын мәңгі есте қалдыру қазақстандық патриотизмді нығайту, ішкі саяси тұрақтылықты, қоғамдық келісімді, бірлікті және ұрпақтар сабақтастығын сақтауға бағытталған.

Монетаның үстіңгі бетінде (аверс) жоғары жағында Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген және оның астында ''&quot;50 ТЕҢГЕ&quot;'' деген жазу екі жолға жазылған. Номиналдың оң және сол жағында ұлттық ою-өрнек элементтері орналастырылған. Айналдыра &quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ&quot; деп жазылған.

Монетаның сырт жағының (реверс) ортасына [[Алматы|Алматы қаласындағы]] 28 панфиловшылар саябағындағы Даңқ мемориалы бейнеленген. Жоғарғы жағына төрт жолға қазақ және орыс тілдерінде ''&quot;ҰЛЫ ЖЕҢІСКЕ 55 ЖЫЛ ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЕ 55 ЛЕТ&quot;'' деп жазылған, ол алты бесжұлдызбен көркемделген. Төменгі жағына Ұлы Отан соғысындағы Жеңіс жылын білдіретін - ''&quot;[[1945]]&quot;'' және монетаның соғылған жылы - ''&quot;[[2000]]&quot;'' датасы көрсетілген.

Диаметрі - 31 мм, қалыңдығы - 2 мм, массасы - 11.17 грамм.

Қыры (гурт) бедерлі, 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Таралымы - 50 мың дана

===Түркістан қаласының 1500 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Қазақстанның үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуына арналған ескерткіш монета.gif
Сурет:Түркістан қаласының 1500 жылдығына арналған монета.jpg
&lt;/gallery&gt;

[[2000]] жылғы [[қыркүйектің 1|1 қыркүйекте]] айналысқа шығарылды.

Түркістан қаласы - [[Қазақстан]] жеріндегі ең көне қалалардың бірі. [[Ұлы Жібек жолы]]ның бұрынғы керуен жолдарының тоғысқан жеріне, сондай-ақ ұлы ақын және дінді уағыздаушы [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі|Қожа Ахмет Ясауидың кесенесіне]] мінәжат етушілер үшін географиялық жағынан ыңғайлы орналасқандықтан, оның өркендеуіне және сауданың жандануына ықпал етті. Орталық Азия аймағының тарихи, мәдени және рухани өмірінде Түркістан қаласының атқаратын ролі зор.

Монетаның үстіңгі бетінде (аверс) жоғары жағында [[Қазақстан елтаңбасы|Қазақстан Республикасының елтаңбасы]] бейнеленген және оның астында ''&quot;50 ТЕҢГЕ&quot;'' деген жазу екі жолға жазылған. Номиналдың оң және сол жағында ұлттық ою-өрнек элементтері орналастырылған. Айналдыра ''&quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ&quot;'' деп жазылған.

Монетаның сырт жағының (реверсі) ортасына Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің оңтүстік қақпасы бейнеленген. Оң жағында ''&quot;2000&quot;'' деп шығарылған жылы жазылған. Оның астында ''&quot;1500 ЖЫЛ&quot;'' деген сөздер екі қатарға орналастырылған. Оның оң және сол жағында ұлттық ою-өрнек элементі бейнеленген. Үстіңгі жағына &quot;ТҮРКІСТАН&quot; және ''&quot;АХМЕТ ЯСАУИ КЕСЕНЕСІ&quot;'' деген сөздер айналдыра екі жолға жазылған.

Диаметрі - 31 мм, қалыңдығы - 2 мм, массасы - 11.17 грамм.

Қыры (гурт) бедерлі, 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Таралымы - 50 мың дана.

===Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Қазақстанның үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуына арналған ескерткіш монета.gif
Сурет:Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған монета.gif
&lt;/gallery&gt;

[[2000]] жылғы [[қарашаның 13|13 қарашада]] айналысқа шығарылды.

Монетаның үстіңгі бетінде (аверс) жоғары жағында Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген және оның астында ''&quot;50 ТЕҢГЕ&quot;'' деген жазу екі жолға жазылған. Номиналдың оң және сол жағында ұлттық ою-өрнек элементтері орналастырылған. Айналдыра ''&quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ&quot;'' деп жазылған.

Монетаның сыртқы жағында (реверс) Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығын мерекелеудің ресми рәмізі бейнеленген және ''&quot;[[2001]]&quot;'' саны ақшаның соғылған жылын білдіреді. Монетаны айналдыра кант жүргізілген.

Диаметрі - 31 мм, қалыңдығы - 2 мм, массасы - 11.17 грамм.

Қыры (гурт) бедерлі, 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Таралымы - 50 мың дана.

===Ұлттық валютаның енгізілуіне 10 жыл толуына арналған мерейтойлық биколорлық монеталар===

[[2003]] жылғы [[қазанның 1|1 қазанда]] айналысқа шығарылды.

Биколорлы (құрамдас) монета араластырылып орналастырылған сақина мен дискіден тұратын шеңбер түрінде жасалған. Монетаның ішкі дискі ақ түсті «нейзильбер» қоспасынан, сыртқы сақинасы сары түсті «нибрасс»  қоспасынан жасалған.
[[Сурет:Ұлттық валютаның енгізілуіне 10 жыл толуына арналған мерейтойлық биколорлық монеталар.jpg|center|150 px]]
Бет жағы (аверсі)

Барлық төрт монетаның бет жағында бірдей жалпы бейне бар. Ортасында бедерленген шеңбердің үстіне екі жолға монетаның номиналын білдіретін ''«[[100 ТЕҢГЕ]]»'' жазуы орналастырылған. Жоғарғы тұсына сегіз бұрышты  розеткамен бөлінген ұлттық ою-өрнектің үш элементі айналдыра  салынып, сол жағына - «ҚҰБ» деген жазу, оң жағына - Қазақстан теңге сарайының тауар белгісі орналастырылған. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.

Сырт жағы (реверсі)
[[Сурет:Ұлттық валютаның енгізілуіне 10 жыл толуына арналған мерейтойлық биколорлық монеталар (реверс).jpg|center|150 px]]
1) ортасына арқардың басының мифтік бейнесі - 1993 жылғы үлгідегі құны 1 теңгелік монетадан алынған көшірме салынған. Монетаның сол жақ тұсында - ұлттық ою-орнектің элементі және мемлекеттік тілде ''«ТЕҢГЕГЕ 10 ЖЫЛ»'' деген жазу бар. Мемлекеттік тілде ''«[[Қазақстан|ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ]]»''  деген жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін ''«[[2003]]»'' деген сан айналдыра орналастырылған. Жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін сан бедерлі нүктелермен бөлінген. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген;
[[Сурет:100tenge-reverse volk.jpg|center|150 px]]
2) ортасына бөрінің (қасқырдың) мифтік бейнесі және спираль мен қолдың идеограммасы - [[1993]] жылғы үлгідегі құны 3 теңгелік монетада бейнеленген көшірме салынған. Монетаның оң жақ тұсында - ұлттық ою-өрнектің элементі және мемлекеттік тілде ''«ТЕҢГЕГЕ 10 ЖЫЛ»'' деген жазу бар. Мемлекеттік тілде ''«ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ»''  деген жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін ''«2003»'' деген сан айналдыра орналастырылған. Жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін сан бедерлі нүктелермен бөлінген. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.
[[Сурет:100tenge-reverse bars.jpg|center|150 px]]
3) ортасына барыстың мифтік бейнесі - 1993 жылғы үлгідегі құны 5 теңгелік монетада бейнеленген көшірме салынған. Монетаның оң жақ тұсында - ұлттық ою-өрнектің элементі және мемлекеттік тілде ''«ТЕҢГЕГЕ 10 ЖЫЛ»'' деген жазу бар. Мемлекеттік тілде «''ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ»''  деген жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін ''«2003»'' деген сан айналдыра орналастырылған. Жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін сан бедерлі нүктелермен бөлінген. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген;
[[Сурет:100tenge-reverse petuh.jpg|center|150 px]]
4) ортасына құстың (қораздың) мифтік бейнесі және спиральдың идеограммасы - 1993 жылғы үлгідегі құны 10 теңгелік монетада бейнеленген көшірме салынған. Монетаның оң жақ тұсында - ұлттық ою-өрнектің элементі және мемлекеттік тілде ''«ТЕҢГЕГЕ 10 ЖЫЛ»'' деген жазу бар. Мемлекеттік тілде «''ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ»''  деген жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін ''«2003»'' деген сан айналдыра орналастырылған. Жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін сан бедерлі нүктелермен бөлінген. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген. Монеталардың бет жағындағы және  сырт жағындағы бейнелер мен жазулар бедерлі.Қыры (гурты) бедерлі, қырында мемлекеттік тілде ''«ЖҮЗ ТЕҢГЕ»'' және орыс тілінде ''«СТО ТЕНГЕ»'' деген жазулар бар. Жазулар бес бұрышты жұлдыздармен бөлінген.Диаметрі – 24,5 мм, қалыңдығы – 1,90 мм, салмағы - 6,45 грамм, таралымы – монетаның әр түрі бойынша 100 мың данадан.

===1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:50tengeVictory60 averse.gif
Сурет:50tengeVictory60 reverse.gif
&lt;/gallery&gt;

[[2005]] жылғы [[сәуірдің 16|16 сәуірде]] айналысқа шығарылды.

Монетаның бет жағының (аверсінің) жоғарғы бөлігінде Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген. Төменгі бөлігінде ''&quot;50&quot;'' саны және оның астында монетаның номиналын білдіретін ''&quot;ТЕҢГЕ&quot;'' жазуы бар. Номиналдың сол жағы мен оң жағына ұлттық ою-өрнектің элементі жалтыратып салынған. ''&quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ&quot;'' деген сөздер айналдыра жазылып, жиек жүргізілген.

Монетаның сырт жағының (реверсінің) орта тұсына муар лентаның үстіне Отан соғысы ордені бейнеленген. Жоғарғы бөлігіне айналдыра мемлекеттік тілде ''«ҰЛЫ ЖЕҢІСКЕ 60 ЖЫЛ»'', төменгі бөлігіне орыс тілінде ''«60 ЛЕТ ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ»'' деген жазулар және Ұлы Отан соғысындағы Жеңіс жылын және монетаның соғылған жылын білдіретін ''«[[1945]]-2005»'' сандары жазылған. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.

Диаметрі - 31 мм, қалыңдығы - 2 мм, массасы - 11.17 грамм.

Қыры (гурт) бедерлі, 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Таралымы - 50 мың дана.

===Қазақстан конституциясына 10 жылдығына арналған металл ақша===
&lt;gallery&gt;
Сурет:50tenge10-yearsConst averse.gif
Сурет:50tenge10-yearsConst reverse.gif
&lt;/gallery&gt;

[[2005]] жылғы [[шілденің 15|15 шілдеде]] айналысқа шығарылды.

Монетаның бет жағының (аверсінің) жоғарғы бөлігінде Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген. Төменгі бөлігінде ''&quot;50&quot;'' саны және оның астында монетаның номиналын білдіретін ''&quot;ТЕҢГЕ&quot;'' жазуы бар. Номиналдың  оң жағы мен сол жағына ұлттық ою-өрнектің элементі жалтыратып салынған. Мемлекеттік тілде ''&quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ&quot;'' деген сөздер айналдыра жазылып, шығыңқы жиек жүргізілген.

Монетаның сырт жағының (реверсінің) орта тұсына мерейтойлық күннің ресми рәмізі (эмблема) бейнеленген. Төменгі бөлігіне монетаның соғылған жылын білдіретін ''&quot;2005&quot;'' саны жазылған. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.

Диаметрі – 31 мм, қалыңдығы – 2 мм,  салмағы – 11.17 грамм.

Қыры (гурты) 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Таралымы – 50 мың дана.

===БҰҰ-ның 60 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:100tengeUN60years-averse.jpg
Сурет:100tengeUN60years-reverse1.jpg
&lt;/gallery&gt;
[[2005]] жылғы [[қазанның 15|15 қазанда]] айналысқа шығарылды.

Біріккен Ұлттар Ұйымы  екінші  дүниежүзілік соғыстан кейін ұйымдастырылды және оның негізгі міндеті  халықаралық бейбітшілікті  қолдау мен  қамтамасыз ету және соғысты болдырмау.

Жыл сайын [[қазанның 24|24 қазан]] Біріккен Ұлттар Ұйымының күні ретінде аталып өтеді.

[[1992]] жылғы [[наурыздың 2|2 наурызда]]  [[БҰҰ]] Бас Ассамблеясының 46-сессиясында  [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]  бір ауыздан  Біріккен Ұлттар Ұйымына  мүше болып қабылданды.

Биколорлы (құрама) монета шоғырланып орналасқан сақина  мен дискіден тұратын  шеңбер пішіндес болады. Монетаның ішкі дискісі ақ түсті ''«[[нейзильбер]]»'' қоспасынан, сыртқы сақина  сары түсті ''«[[нибрасс]]»'' қоспасынан дайындалған.

Монетаның  бет жағына (аверсіне) ортасында бедерлі шеңбер үстіне екі жолға монетаның номиналын білдіретін «''100 ТЕҢГЕ»'' жазуы орналастырылған. Айналдыра ұлттық ою-өрнектің үш элементі бейнеленген, жоғары бөлігі сегіз бұрышты әшекеймен, сол жақ бөлігі  ''«ҚҰБ»'' жазуымен, оң жақ бөлігі Қазақстан теңге сарайы тауар белгісімен бөлінген. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.

Монетаның  сырт жағының (реверсінің) орта бөлігінде  Біріккен Ұлттар Ұйымының 60 жылдығының ресми рәмізі (эмблемасы) бейнеленген. Айналдыра мемлекеттік тілде ''«ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ»'' деген жазу және төменгі бөлігінде соғылған жылын білдіретін  ''«2005»'' саны орналасқан. Жазу мен соғылған жыл бедерлі  нүктелермен бөлінген. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.

Монетаның бет жағындағы және сырт жағындағы бейнелер мен жазулар бедерлі.

Қыры (гурты) бедерленген, мемлекеттік тілде ''«ЖҮЗ ТЕҢГЕ»''  және орыс тілінде ''«СТО ТЕНГЕ»'' деген жазулар бар. Жазулар бес бұрышты жұлдыздармен бөлінген.

Диаметрі – 24,5 мм, қалыңдығы – 1,9 мм,  салмағы – 6,45 грамм.

Таралымы – 100 мың дана.

===Желтоқсан оқиғасының 20 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:50December20-b.jpg
Сурет:50December20-r.jpg
&lt;/gallery&gt;

[[2006]] жылғы [[желтоқсанның 14|14 желтоқсанда]] айналысқа шығарылды.

Монетаның бет жағының (аверсінің) жоғарғы бөлігінде Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген. Төменгі бөлігінде ''«50»'' саны және оның астында монетаның номиналын білдіретін ''«ТЕҢГЕ»'' жазуы бар. Номиналдың  оң жағы мен сол жағына ұлттық ою-өрнектің элементі жалтыратып салынған. Мемлекеттік тілде ''«ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ»'' деген сөздер айналдыра жазылып, шығыңқы жиек жүргізілген.

Монетаның сырт жағында (реверсінде) орталық бөлігінде 1986 жылғы желтоқсан оқиғасына арналған және 2006 жылы Алматы қаласындағы Желтоқсан және Сәтпаев көшелерінің қиылысында орнатылған ''«Тәуелсіздік таңы – Рассвет свободы»'' монументті бейнеленген. Жоғарғы бөлігінде'' «20 ЖЫЛ»'' деген жазба, төменгі бөлігінде есте қалатын оқиға жылын және монета соғылған жылды білдіретін ''«[[1986]]»'' және ''«2006»'' деген сандар жазылған.

Диаметрі – 31 мм, қалыңдығы – 2 мм,  салмағы – 11.17 грамм.

Қыры (гурты) 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Таралымы – 50 мың дана.

===Қазақстан Республикасының астанасы Астана қаласының 10 жылдығына арналған ескерткіш монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Astana10-Neiz-ave.jpg
Сурет:Astana10-Neiz-reve.jpg
&lt;/gallery&gt;

[[2008]] жылғы [[маусымның 27|27 маусымда]] айналысқа шығарылды.

Монетаның беткі жағында (аверсінде) жоғарғы бөлікте Қазақстан Республикасының елтаңбасы бес рет бұралып өрнектелген сегіз бұрышты розеткамен қоршалып бейнеленген және мемлекеттік тілде ''«ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ»'' деген жазу орналасқан. Төменгі бөлігінде  монетаның номиналын білдіретін ''«50 ТЕҢГЕ»'' деген жазу орналасқан. Монетаны айналдыра моншақ тәріздес тізбек пен шығыңқы жиек жүргізілген.

Монетаның сыртқы жағында (реверсінде) ел астанасы Астана құрылысының белгілі үйлерінен коллаж бейнеленген. Монетаның сол жақ жоғарғы бөлігінде  мемлекеттік тілде ''«АСТАНА 10 ЖЫЛ»'', оң жақта – қаланың онжылдық тарихының белгісі –  астананың елтаңбасы бейнеленген. Монетаның сол жақ төменгі бөлігінде соғылған жылын білдіретін ''«2008»'' деген сан орналастырылған.

Диаметрі – 31 мм, қалыңдығы – 2 мм,  массасы – 11,17 грамм.

Қыры (гурты) 10 бөлікке бөлініп, бедерленген.

Таралымы – 50 000 дана.

===1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 65 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:65VicAv.jpg
Сурет:65VicRev.jpg
&lt;/gallery&gt;

[[2010]] жылғы [[сәуірдің 23|23 сәуірде]]  айналысқа шығарылды.

Диаметрі – 31 мм, массасы – 11,17 грамм.

Қыры (гурты) бедерлі.

Монетаның бет жағында (аверсінде) жоғарғы бөлікте Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген. Елтаңба бейнесінің оң жағында ''«ҚҰБ»'' деген аббревиатура орналасқан. Төменгі бөлігінде монетаның номиналын білдіретін ''«50 ТЕҢГЕ»'' деген жазу бар. Номиналдың сол және оң жағында ұлттық ою-өрнек элементі бейнеленген. Айналдыра мемлекеттік тілде ''«ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ»'' деген жазу және шығыңқы жиек жүргізілген.

Монетаның сырт жағында (реверсінде) орталық бөлігінде Жеңіс символдарынан [[композиция]] орналасқан. Композицияның оң және сол жағында Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің және монетаның соғылған жылын білдіретін ''«[[1945]]»'' және ''«2010»'' деген сандар.  Жоғары бөлігінде айналдыра мемлекеттік тілде ''«ҰЛЫ ЖЕҢІСКЕ 65 ЖЫЛ»'', төменгі бөлігінде орыс тілінде ''«65 ЛЕТ ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЕ»'' деген жазу бар. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.

Таралымы – 50 мың дана.&lt;ref&gt;Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулық. — Алматы: «Жеті жарғы», 2011. — 368 бет. ISBN 978-601-288-026-7&lt;/ref&gt;

==Тағы қарағыз==
* [[Ақша]]
* [[Банкноттар]]
* [[Валюта]]
* [[Қазақстан теңгесі]]
* [[Теңге нышаны]]

==Сілтемелер==
* [http://www.nationalbank.kz/?docid=464 Оқиғалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011065116/http://nationalbank.kz/?docid=464 |date=2011-10-11 }}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Ақша]]
[[Санат:Экономикалық теория]]</text>
      <sha1>r9vzxdmjyxum60qcdhdqidflwre1puu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618829</id>
      <parentid>3618828</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:47:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* БҰҰ-ның 50 жылдығы құрметіне арналған монета */</comment>
      <origin>3618829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39604" sha1="sa9dhsnfaq342kfogvpfkw9qo1tdnys" xml:space="preserve">===БҰҰ-ның 50 жылдығы құрметіне арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:БҰҰ-ның 50 жылдығы (реверс).gif
&lt;/gallery&gt;

[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған болатын, оның негізгі мақсаты - халықтар арасындағы бейбітшілікті қолдау және қамтамасыз ету, соғысты болғызбау.

[[қазанның 24|24 қазан]] жыл сайын Біріккен Ұлттар Ұйымының күні ретінде аталып өтіледі.

[[1992]] жылғы [[наурыздың 2|2 наурызда]] Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас [[Ассамблея]]сының 46-шы сессиясында [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Біріккен Ұлттар Ұйымына мүшесі болып бірауыздан қабылданды

Монета Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Басқармасының [[2004]] жылғы [[желтоқсанның 23|23 желтоқсандағы]] № 182 қаулысына сәйкес айналыстан алынады.

Үстіңгі бетінің (аверсінің) жоғары бөлігінде Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген, оның астында екі жолға ''&quot;20 ТЕҢГЕ&quot;'' деген жазу орналастырылған. Номиналдың оң және сол жағында - ұлттық ою-өрнек элементі. Айналдыра ''&quot;[[Қазақстан Ұлттық банкі|ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКI]]&quot;'' деген сөздер орналастырылған.

Монетаның сыртқы жағында (реверс) ортада - Біріккен Ұлттар Ұйымының 50-жылдығы эмблемасы бейнеленген. Эмблеманың оң жақ төменгі бөлігінде &quot;1945-1995&quot; деген жылдар жазылған. Айналдыра ағылшын және қазақ тілдерінде ''&quot;UNITED NATIONS. БIPIKKEН ҰЛТТАР ҰЙЫМЫ&quot;'' деген жазу орналастырылған.

Қырында (гурт) &quot;ЖИЫРМА ТЕҢГЕ&quot; деген жазу бар. Ойып жазылған. Диаметрі - 31мм, қалыңдығы- 2мм, массасы - 11.37 грамм.

Таралымы 5 млн. дана, оның 50 мың данасы, &quot;proof-like&quot; сапасымен.

===Қазақстан тәуелсіздігінің 5 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Қазақстан тәуелсіздігінің 5 жылдығына арналған монета 1.gif
Сурет:Қазақстан тәуелсіздігінің 5 жылдығына арналған монета.gif
&lt;/gallery&gt;

[[1991]] жылғы [[желтоқсанның 16|16 желтоқсанда]] халықтың еркін білдіре отырып [[Казақстан мемлекеттік тәуелсіздігі|Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі]] салтанатты түрде жарияланды. Осы күн жыл сайын Қазақстанның Тәуелсіздік күні ретінде тойланады.

Үстіңгі бетінің (аверсінің) жоғары бөлігінде Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген, оның астында екі жолға ''&quot;20 ТЕҢГЕ&quot;'' деген жазу орналастырылған. Номиналдың оң және сол жағында - ұлттық ою-өрнек элементі. Айналдыра ''&quot;[[Қазақстан Ұлттық банкі|ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКI]]&quot;'' деген сөздер орналастырылған.

Монетаның сырт жағында (реверс) - жиынтық бейне бар: алдыңғы жағында мүсіндер топтамасымен өрілген Қазақстан Тәуелсіздігінің монументі қанатты барыс үстіндегі жауынгер, оның артында Іле Алатауы таулы қыраты аясындағы Республика Президентінің резиденциясы мен Үкімет Үйі бейнеленген. Монетаның жоғары бөлігінде айналдыра ''&quot;ТӘУЕЛСIЗ ҚАЗАҚСТАНFА&quot;'' деген жазу орналастырылған. Оның астындағы бос орында &quot;5 ЖЫЛ&quot; және монетаның шығарылған жылын білдіретін ''&quot;[[1996]]&quot;'' сандары жазылған.

Қыры (гурт) бедерлі, ол 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Диаметрі - 31мм, қалыңдығы- 2мм, массасы - 11.37 грамм.

Таралымы - 100 мың дана.

===Жалпыұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Қазақстан тәуелсіздігінің 5 жылдығына арналған монета.gif
Сурет:Жалпыұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылына арналған монета.gif
&lt;/gallery&gt;

Республика азаматтарының, қоғамдық бірлестіктері мен ұйымдарының көптеген өтініштерін ескере отырып, жалпыұлттық татулықты, қоғамдық-саяси тұрақтылықты нығайту мақсатында [[1997]] жыл Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Жалпыұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы деп жарияланды.

Үстіңгі бетінің (аверсінің) жоғары бөлігінде [[Қазақстан елтаңбасы|Қазақстан Республикасының елтаңбасы]] бейнеленген, оның астында екі жолға ''&quot;20 ТЕҢГЕ&quot;'' деген жазу орналастырылған. Номиналдың оң және сол жағында - ұлттық ою-өрнек элементі. Айналдыра ''&quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКI&quot;'' деген сөздер орналастырылған.

Монетаның сыртқы жағында (реверс) ортасында біздің ортақ үйіміз - Қазақстан Республикасында бейбітшілік пен татулықты сипаттайтын шаңырақты композициялық тұрғыда айналдыра жасалған көгершіннің мәнерленген бейнесі орналасқан. Бейненің астында монетаның жасалған жылы ''&quot;1997&quot;'' деп жазылған. Мәнерленген бейне саяси қуғын-сүргін символы - үзілген тікенек сымның шеңберіне орналастырылған. Айналдыра қазақ және орыс тілдерінде ''&quot;ТАТУЛЫҚ ПЕН ЕСКЕ АЛУ ЖЫЛЫ. ГОД СОГЛАСИЯ И ПАМЯТИ&quot;'' деп жазылған.

Қыры (гурт) бедерлі, ол 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Диаметрі - 31мм, қалыңдығы- 2мм, массасы - 11.37 грамм.

Таралымы- 50 мың дана.

===Астана қаласын Қазақстан Республикасының астанасы ретінде таныстыруға арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Қазақстан тәуелсіздігінің 5 жылдығына арналған монета.gif
Сурет:Астана қаласын Қазақстан Республикасының астанасы ретінде таныстыруға арналған монета.gif
&lt;/gallery&gt;
Қазақстан Республикасының астанасы - Астана қаласын таныстыру 1998 жылғы маусымда болды. Астананы таныстыру әлемдік қауымдастықтың зор қызығушылығын туғызды, ал астананы Астана қаласына көшірудің өзі халықаралық маңызы бар факті болып табылды.

Үстіңгі бетінің (аверсінің) жоғары бөлігінде Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген, оның астында екі жолға &quot;20 ТЕҢГЕ&quot; деген жазу орналастырылған. Номиналдың оң және сол жағында - ұлттық ою-өрнек элементі. Айналдыра &quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКI&quot; деген сөздер орналастырылған.

Монетаның сырт жағының (реверс) орта тұсында Астана қаласын Қазақстан Республикасының жаңа астанасын таныстыру эмблемасы бейнеленген. Шаңырақты қоршап тұрған эмблеманың элементтері ою-өрнек түрінде гүлмен көмкерілген. Төменгі бөлігінде &quot;АСТАНА&quot; деп жазылған. Айналдыра қазақ және орыс тілдерінде &quot;ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАҢА АСТАНАСЫ. НОВАЯ СТОЛИЦА КАЗАХСТАНА&quot; деген жазу орналастырылған. Оң жағына, төменгі тұсына &quot;1998&quot; - монеаның шығарылған жылы жазылған.

Қыры (гурты) бедерлі, бедерленіп 10 бөлікке бөлінген.
г
Қыры (гурт) бедерлі, ол 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Диаметрі - 31мм, қалыңдығы- 2мм, массасы - 11.37 грамм.

Таралымы -50 мың дана.

===Қазақстанның үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуына арналған ескерткіш монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Қазақстанның үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуына арналған ескерткіш монета 1.gif
Сурет:Қазақстанның үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуына арналған ескерткіш монета.gif
&lt;/gallery&gt;

[[1999]] жылғы [[желтоқсанның 15|15 желтоқсанда]] айналысқа шығарылды.

Монетаның үстіңгі бетінде (аверс) жоғары жағында Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген және оның астында ''&quot;50 ТЕҢГЕ&quot;'' деген жазу екі жолға жазылған. Номиналдың оң және сол жағында ұлттық ою-өрнек элементтері орналастырылған. Айналдыра ''&quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ&quot;'' деп жазылған.

Монетаның сыртқы жағында (реверс) үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуға әзірлену және оны өткізу жөніндегі мемлекеттік комиссия бекіткен Милленниумді Қазақстанда қарсы алудың ресми рәмізі бейнеленген. Монетаның төменгі жағына оның шығарылған жылы ''&quot;[[1999]]&quot;'' деп жазылған.

Диаметрі - 31 мм, қалыңдығы - 2 мм, массасы - 11.17 грамм.

Қыры (гурт) бедерлі, 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Таралымы - 50 мың дана.

===1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 55 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Қазақстанның үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуына арналған ескерткіш монета.gif
Сурет:1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 55 жылдығына арналған монета.gif
&lt;/gallery&gt;

[[2000]] жылғы [[сәуірдің 24|24 сәуірде]] айналысқа шығарылды.

Қазақстан жауынгерлерінің [[Ұлы Отан соғысы]]ндағы қаһармандығын мәңгі есте қалдыру қазақстандық патриотизмді нығайту, ішкі саяси тұрақтылықты, қоғамдық келісімді, бірлікті және ұрпақтар сабақтастығын сақтауға бағытталған.

Монетаның үстіңгі бетінде (аверс) жоғары жағында Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген және оның астында ''&quot;50 ТЕҢГЕ&quot;'' деген жазу екі жолға жазылған. Номиналдың оң және сол жағында ұлттық ою-өрнек элементтері орналастырылған. Айналдыра &quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ&quot; деп жазылған.

Монетаның сырт жағының (реверс) ортасына [[Алматы|Алматы қаласындағы]] 28 панфиловшылар саябағындағы Даңқ мемориалы бейнеленген. Жоғарғы жағына төрт жолға қазақ және орыс тілдерінде ''&quot;ҰЛЫ ЖЕҢІСКЕ 55 ЖЫЛ ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЕ 55 ЛЕТ&quot;'' деп жазылған, ол алты бесжұлдызбен көркемделген. Төменгі жағына Ұлы Отан соғысындағы Жеңіс жылын білдіретін - ''&quot;[[1945]]&quot;'' және монетаның соғылған жылы - ''&quot;[[2000]]&quot;'' датасы көрсетілген.

Диаметрі - 31 мм, қалыңдығы - 2 мм, массасы - 11.17 грамм.

Қыры (гурт) бедерлі, 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Таралымы - 50 мың дана

===Түркістан қаласының 1500 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Қазақстанның үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуына арналған ескерткіш монета.gif
Сурет:Түркістан қаласының 1500 жылдығына арналған монета.jpg
&lt;/gallery&gt;

[[2000]] жылғы [[қыркүйектің 1|1 қыркүйекте]] айналысқа шығарылды.

Түркістан қаласы - [[Қазақстан]] жеріндегі ең көне қалалардың бірі. [[Ұлы Жібек жолы]]ның бұрынғы керуен жолдарының тоғысқан жеріне, сондай-ақ ұлы ақын және дінді уағыздаушы [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі|Қожа Ахмет Ясауидың кесенесіне]] мінәжат етушілер үшін географиялық жағынан ыңғайлы орналасқандықтан, оның өркендеуіне және сауданың жандануына ықпал етті. Орталық Азия аймағының тарихи, мәдени және рухани өмірінде Түркістан қаласының атқаратын ролі зор.

Монетаның үстіңгі бетінде (аверс) жоғары жағында [[Қазақстан елтаңбасы|Қазақстан Республикасының елтаңбасы]] бейнеленген және оның астында ''&quot;50 ТЕҢГЕ&quot;'' деген жазу екі жолға жазылған. Номиналдың оң және сол жағында ұлттық ою-өрнек элементтері орналастырылған. Айналдыра ''&quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ&quot;'' деп жазылған.

Монетаның сырт жағының (реверсі) ортасына Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің оңтүстік қақпасы бейнеленген. Оң жағында ''&quot;2000&quot;'' деп шығарылған жылы жазылған. Оның астында ''&quot;1500 ЖЫЛ&quot;'' деген сөздер екі қатарға орналастырылған. Оның оң және сол жағында ұлттық ою-өрнек элементі бейнеленген. Үстіңгі жағына &quot;ТҮРКІСТАН&quot; және ''&quot;АХМЕТ ЯСАУИ КЕСЕНЕСІ&quot;'' деген сөздер айналдыра екі жолға жазылған.

Диаметрі - 31 мм, қалыңдығы - 2 мм, массасы - 11.17 грамм.

Қыры (гурт) бедерлі, 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Таралымы - 50 мың дана.

===Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Қазақстанның үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуына арналған ескерткіш монета.gif
Сурет:Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған монета.gif
&lt;/gallery&gt;

[[2000]] жылғы [[қарашаның 13|13 қарашада]] айналысқа шығарылды.

Монетаның үстіңгі бетінде (аверс) жоғары жағында Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген және оның астында ''&quot;50 ТЕҢГЕ&quot;'' деген жазу екі жолға жазылған. Номиналдың оң және сол жағында ұлттық ою-өрнек элементтері орналастырылған. Айналдыра ''&quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ&quot;'' деп жазылған.

Монетаның сыртқы жағында (реверс) Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығын мерекелеудің ресми рәмізі бейнеленген және ''&quot;[[2001]]&quot;'' саны ақшаның соғылған жылын білдіреді. Монетаны айналдыра кант жүргізілген.

Диаметрі - 31 мм, қалыңдығы - 2 мм, массасы - 11.17 грамм.

Қыры (гурт) бедерлі, 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Таралымы - 50 мың дана.

===Ұлттық валютаның енгізілуіне 10 жыл толуына арналған мерейтойлық биколорлық монеталар===

[[2003]] жылғы [[қазанның 1|1 қазанда]] айналысқа шығарылды.

Биколорлы (құрамдас) монета араластырылып орналастырылған сақина мен дискіден тұратын шеңбер түрінде жасалған. Монетаның ішкі дискі ақ түсті «нейзильбер» қоспасынан, сыртқы сақинасы сары түсті «нибрасс»  қоспасынан жасалған.
[[Сурет:Ұлттық валютаның енгізілуіне 10 жыл толуына арналған мерейтойлық биколорлық монеталар.jpg|center|150 px]]
Бет жағы (аверсі)

Барлық төрт монетаның бет жағында бірдей жалпы бейне бар. Ортасында бедерленген шеңбердің үстіне екі жолға монетаның номиналын білдіретін ''«[[100 ТЕҢГЕ]]»'' жазуы орналастырылған. Жоғарғы тұсына сегіз бұрышты  розеткамен бөлінген ұлттық ою-өрнектің үш элементі айналдыра  салынып, сол жағына - «ҚҰБ» деген жазу, оң жағына - Қазақстан теңге сарайының тауар белгісі орналастырылған. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.

Сырт жағы (реверсі)
[[Сурет:Ұлттық валютаның енгізілуіне 10 жыл толуына арналған мерейтойлық биколорлық монеталар (реверс).jpg|center|150 px]]
1) ортасына арқардың басының мифтік бейнесі - 1993 жылғы үлгідегі құны 1 теңгелік монетадан алынған көшірме салынған. Монетаның сол жақ тұсында - ұлттық ою-орнектің элементі және мемлекеттік тілде ''«ТЕҢГЕГЕ 10 ЖЫЛ»'' деген жазу бар. Мемлекеттік тілде ''«[[Қазақстан|ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ]]»''  деген жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін ''«[[2003]]»'' деген сан айналдыра орналастырылған. Жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін сан бедерлі нүктелермен бөлінген. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген;
[[Сурет:100tenge-reverse volk.jpg|center|150 px]]
2) ортасына бөрінің (қасқырдың) мифтік бейнесі және спираль мен қолдың идеограммасы - [[1993]] жылғы үлгідегі құны 3 теңгелік монетада бейнеленген көшірме салынған. Монетаның оң жақ тұсында - ұлттық ою-өрнектің элементі және мемлекеттік тілде ''«ТЕҢГЕГЕ 10 ЖЫЛ»'' деген жазу бар. Мемлекеттік тілде ''«ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ»''  деген жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін ''«2003»'' деген сан айналдыра орналастырылған. Жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін сан бедерлі нүктелермен бөлінген. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.
[[Сурет:100tenge-reverse bars.jpg|center|150 px]]
3) ортасына барыстың мифтік бейнесі - 1993 жылғы үлгідегі құны 5 теңгелік монетада бейнеленген көшірме салынған. Монетаның оң жақ тұсында - ұлттық ою-өрнектің элементі және мемлекеттік тілде ''«ТЕҢГЕГЕ 10 ЖЫЛ»'' деген жазу бар. Мемлекеттік тілде «''ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ»''  деген жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін ''«2003»'' деген сан айналдыра орналастырылған. Жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін сан бедерлі нүктелермен бөлінген. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген;
[[Сурет:100tenge-reverse petuh.jpg|center|150 px]]
4) ортасына құстың (қораздың) мифтік бейнесі және спиральдың идеограммасы - 1993 жылғы үлгідегі құны 10 теңгелік монетада бейнеленген көшірме салынған. Монетаның оң жақ тұсында - ұлттық ою-өрнектің элементі және мемлекеттік тілде ''«ТЕҢГЕГЕ 10 ЖЫЛ»'' деген жазу бар. Мемлекеттік тілде «''ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ»''  деген жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін ''«2003»'' деген сан айналдыра орналастырылған. Жазу және монетаның соғылған жылын білдіретін сан бедерлі нүктелермен бөлінген. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген. Монеталардың бет жағындағы және  сырт жағындағы бейнелер мен жазулар бедерлі.Қыры (гурты) бедерлі, қырында мемлекеттік тілде ''«ЖҮЗ ТЕҢГЕ»'' және орыс тілінде ''«СТО ТЕНГЕ»'' деген жазулар бар. Жазулар бес бұрышты жұлдыздармен бөлінген.Диаметрі – 24,5 мм, қалыңдығы – 1,90 мм, салмағы - 6,45 грамм, таралымы – монетаның әр түрі бойынша 100 мың данадан.

===1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 60 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:50tengeVictory60 averse.gif
Сурет:50tengeVictory60 reverse.gif
&lt;/gallery&gt;

[[2005]] жылғы [[сәуірдің 16|16 сәуірде]] айналысқа шығарылды.

Монетаның бет жағының (аверсінің) жоғарғы бөлігінде Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген. Төменгі бөлігінде ''&quot;50&quot;'' саны және оның астында монетаның номиналын білдіретін ''&quot;ТЕҢГЕ&quot;'' жазуы бар. Номиналдың сол жағы мен оң жағына ұлттық ою-өрнектің элементі жалтыратып салынған. ''&quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ&quot;'' деген сөздер айналдыра жазылып, жиек жүргізілген.

Монетаның сырт жағының (реверсінің) орта тұсына муар лентаның үстіне Отан соғысы ордені бейнеленген. Жоғарғы бөлігіне айналдыра мемлекеттік тілде ''«ҰЛЫ ЖЕҢІСКЕ 60 ЖЫЛ»'', төменгі бөлігіне орыс тілінде ''«60 ЛЕТ ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ»'' деген жазулар және Ұлы Отан соғысындағы Жеңіс жылын және монетаның соғылған жылын білдіретін ''«[[1945]]-2005»'' сандары жазылған. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.

Диаметрі - 31 мм, қалыңдығы - 2 мм, массасы - 11.17 грамм.

Қыры (гурт) бедерлі, 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Таралымы - 50 мың дана.

===Қазақстан конституциясына 10 жылдығына арналған металл ақша===
&lt;gallery&gt;
Сурет:50tenge10-yearsConst averse.gif
Сурет:50tenge10-yearsConst reverse.gif
&lt;/gallery&gt;

[[2005]] жылғы [[шілденің 15|15 шілдеде]] айналысқа шығарылды.

Монетаның бет жағының (аверсінің) жоғарғы бөлігінде Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген. Төменгі бөлігінде ''&quot;50&quot;'' саны және оның астында монетаның номиналын білдіретін ''&quot;ТЕҢГЕ&quot;'' жазуы бар. Номиналдың  оң жағы мен сол жағына ұлттық ою-өрнектің элементі жалтыратып салынған. Мемлекеттік тілде ''&quot;ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ&quot;'' деген сөздер айналдыра жазылып, шығыңқы жиек жүргізілген.

Монетаның сырт жағының (реверсінің) орта тұсына мерейтойлық күннің ресми рәмізі (эмблема) бейнеленген. Төменгі бөлігіне монетаның соғылған жылын білдіретін ''&quot;2005&quot;'' саны жазылған. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.

Диаметрі – 31 мм, қалыңдығы – 2 мм,  салмағы – 11.17 грамм.

Қыры (гурты) 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Таралымы – 50 мың дана.

===БҰҰ-ның 60 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:100tengeUN60years-averse.jpg
Сурет:100tengeUN60years-reverse1.jpg
&lt;/gallery&gt;
[[2005]] жылғы [[қазанның 15|15 қазанда]] айналысқа шығарылды.

Біріккен Ұлттар Ұйымы  екінші  дүниежүзілік соғыстан кейін ұйымдастырылды және оның негізгі міндеті  халықаралық бейбітшілікті  қолдау мен  қамтамасыз ету және соғысты болдырмау.

Жыл сайын [[қазанның 24|24 қазан]] Біріккен Ұлттар Ұйымының күні ретінде аталып өтеді.

[[1992]] жылғы [[наурыздың 2|2 наурызда]]  [[БҰҰ]] Бас Ассамблеясының 46-сессиясында  [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]  бір ауыздан  Біріккен Ұлттар Ұйымына  мүше болып қабылданды.

Биколорлы (құрама) монета шоғырланып орналасқан сақина  мен дискіден тұратын  шеңбер пішіндес болады. Монетаның ішкі дискісі ақ түсті ''«[[нейзильбер]]»'' қоспасынан, сыртқы сақина  сары түсті ''«[[нибрасс]]»'' қоспасынан дайындалған.

Монетаның  бет жағына (аверсіне) ортасында бедерлі шеңбер үстіне екі жолға монетаның номиналын білдіретін «''100 ТЕҢГЕ»'' жазуы орналастырылған. Айналдыра ұлттық ою-өрнектің үш элементі бейнеленген, жоғары бөлігі сегіз бұрышты әшекеймен, сол жақ бөлігі  ''«ҚҰБ»'' жазуымен, оң жақ бөлігі Қазақстан теңге сарайы тауар белгісімен бөлінген. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.

Монетаның  сырт жағының (реверсінің) орта бөлігінде  Біріккен Ұлттар Ұйымының 60 жылдығының ресми рәмізі (эмблемасы) бейнеленген. Айналдыра мемлекеттік тілде ''«ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ»'' деген жазу және төменгі бөлігінде соғылған жылын білдіретін  ''«2005»'' саны орналасқан. Жазу мен соғылған жыл бедерлі  нүктелермен бөлінген. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.

Монетаның бет жағындағы және сырт жағындағы бейнелер мен жазулар бедерлі.

Қыры (гурты) бедерленген, мемлекеттік тілде ''«ЖҮЗ ТЕҢГЕ»''  және орыс тілінде ''«СТО ТЕНГЕ»'' деген жазулар бар. Жазулар бес бұрышты жұлдыздармен бөлінген.

Диаметрі – 24,5 мм, қалыңдығы – 1,9 мм,  салмағы – 6,45 грамм.

Таралымы – 100 мың дана.

===Желтоқсан оқиғасының 20 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:50December20-b.jpg
Сурет:50December20-r.jpg
&lt;/gallery&gt;

[[2006]] жылғы [[желтоқсанның 14|14 желтоқсанда]] айналысқа шығарылды.

Монетаның бет жағының (аверсінің) жоғарғы бөлігінде Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген. Төменгі бөлігінде ''«50»'' саны және оның астында монетаның номиналын білдіретін ''«ТЕҢГЕ»'' жазуы бар. Номиналдың  оң жағы мен сол жағына ұлттық ою-өрнектің элементі жалтыратып салынған. Мемлекеттік тілде ''«ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ»'' деген сөздер айналдыра жазылып, шығыңқы жиек жүргізілген.

Монетаның сырт жағында (реверсінде) орталық бөлігінде 1986 жылғы желтоқсан оқиғасына арналған және 2006 жылы Алматы қаласындағы Желтоқсан және Сәтпаев көшелерінің қиылысында орнатылған ''«Тәуелсіздік таңы – Рассвет свободы»'' монументті бейнеленген. Жоғарғы бөлігінде'' «20 ЖЫЛ»'' деген жазба, төменгі бөлігінде есте қалатын оқиға жылын және монета соғылған жылды білдіретін ''«[[1986]]»'' және ''«2006»'' деген сандар жазылған.

Диаметрі – 31 мм, қалыңдығы – 2 мм,  салмағы – 11.17 грамм.

Қыры (гурты) 10 бөлікке бөлініп бедерленген.

Таралымы – 50 мың дана.

===Қазақстан Республикасының астанасы Астана қаласының 10 жылдығына арналған ескерткіш монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Astana10-Neiz-ave.jpg
Сурет:Astana10-Neiz-reve.jpg
&lt;/gallery&gt;

[[2008]] жылғы [[маусымның 27|27 маусымда]] айналысқа шығарылды.

Монетаның беткі жағында (аверсінде) жоғарғы бөлікте Қазақстан Республикасының елтаңбасы бес рет бұралып өрнектелген сегіз бұрышты розеткамен қоршалып бейнеленген және мемлекеттік тілде ''«ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ»'' деген жазу орналасқан. Төменгі бөлігінде  монетаның номиналын білдіретін ''«50 ТЕҢГЕ»'' деген жазу орналасқан. Монетаны айналдыра моншақ тәріздес тізбек пен шығыңқы жиек жүргізілген.

Монетаның сыртқы жағында (реверсінде) ел астанасы Астана құрылысының белгілі үйлерінен коллаж бейнеленген. Монетаның сол жақ жоғарғы бөлігінде  мемлекеттік тілде ''«АСТАНА 10 ЖЫЛ»'', оң жақта – қаланың онжылдық тарихының белгісі –  астананың елтаңбасы бейнеленген. Монетаның сол жақ төменгі бөлігінде соғылған жылын білдіретін ''«2008»'' деген сан орналастырылған.

Диаметрі – 31 мм, қалыңдығы – 2 мм,  массасы – 11,17 грамм.

Қыры (гурты) 10 бөлікке бөлініп, бедерленген.

Таралымы – 50 000 дана.

===1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 65 жылдығына арналған монета===
&lt;gallery&gt;
Сурет:65VicAv.jpg
Сурет:65VicRev.jpg
&lt;/gallery&gt;

[[2010]] жылғы [[сәуірдің 23|23 сәуірде]]  айналысқа шығарылды.

Диаметрі – 31 мм, массасы – 11,17 грамм.

Қыры (гурты) бедерлі.

Монетаның бет жағында (аверсінде) жоғарғы бөлікте Қазақстан Республикасының елтаңбасы бейнеленген. Елтаңба бейнесінің оң жағында ''«ҚҰБ»'' деген аббревиатура орналасқан. Төменгі бөлігінде монетаның номиналын білдіретін ''«50 ТЕҢГЕ»'' деген жазу бар. Номиналдың сол және оң жағында ұлттық ою-өрнек элементі бейнеленген. Айналдыра мемлекеттік тілде ''«ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ»'' деген жазу және шығыңқы жиек жүргізілген.

Монетаның сырт жағында (реверсінде) орталық бөлігінде Жеңіс символдарынан [[композиция]] орналасқан. Композицияның оң және сол жағында Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің және монетаның соғылған жылын білдіретін ''«[[1945]]»'' және ''«2010»'' деген сандар.  Жоғары бөлігінде айналдыра мемлекеттік тілде ''«ҰЛЫ ЖЕҢІСКЕ 65 ЖЫЛ»'', төменгі бөлігінде орыс тілінде ''«65 ЛЕТ ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЕ»'' деген жазу бар. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.

Таралымы – 50 мың дана.&lt;ref&gt;Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулық. — Алматы: «Жеті жарғы», 2011. — 368 бет. ISBN 978-601-288-026-7&lt;/ref&gt;

==Тағы қарағыз==
* [[Ақша]]
* [[Банкноттар]]
* [[Валюта]]
* [[Қазақстан теңгесі]]
* [[Теңге нышаны]]

==Сілтемелер==
* [http://www.nationalbank.kz/?docid=464 Оқиғалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011065116/http://nationalbank.kz/?docid=464 |date=2011-10-11 }}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Ақша]]
[[Санат:Экономикалық теория]]</text>
      <sha1>sa9dhsnfaq342kfogvpfkw9qo1tdnys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан аумағындағы пайда болған металл ақшалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116109</id>
    <revision>
      <id>3618830</id>
      <parentid>2260216</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32984" sha1="ekbg1jw2dk26pgtm22yvumtwfpttaak" xml:space="preserve">[[Сурет:Метал ақшаларБШОБ.png|thumb|300px|[[Түркеш қағандығы|Түркеш хандары]] монетаның төрт түрін соқты. Бұл ақшалар [[Жетісу]]дан [[Соғды]]ға (қазіргі [[Тәжікстан]]) дейінгі үлкен аумақта есеп айырысу үшін пайдаланылды.]]

Қазақстанның ақша бірлігінің — «''[[теңге]]''» деп аталуы оның тарихымен тығыз байланысты. Таяуда жарық көрген [[Қазақ энциклопедиясы|Қазақстан Ұлттық энциклопедиясында]] теңгенің тарихы былай баяндалады: «Алғаш рет Ақ ғұндар б.з. I ғасырда бір беті пехвели, екінші бетіне эфталит (түркі-руни) жазуы бар теңгелер (б.з. 5—6 ғ.) жасап, сауда айналымына кіргізген. Қазақ елі (қазақ халқын құраған негізгі тайпалар) баба түркілер [[Ұлы жібек жолы|Ұлы Жібек жолына]] орналасқандықтан ақша жасау, оны айналымға енгізу өмір қажеттілігі деп тым ерте қолға алған. 6-8 ғасырларда билеуші рулардың таңбасы қашалған, ру рәмізін бейнелеген теңгелер құя бастаған. [[Сырдария]]ның орта алыбында өмір сүрген тайпалардың қола теңгелері 6—8 ғасырдың 1-жартысына дейінгі аралықта қолданылған. Бұл теңгелерде Ашиде әулетінің рәмізі болған арыстан бейнеленген. Мұндай теңгелерді Суяб, Тараз қалаларында арнайлы шеберханаларда құйған. Сонымен қатар [[Отырар]] маңындағы қалаларда да түрлі теңгелер жасалған. Отырар — бұл [[Қазақстан]] тұрғындары ғасырлары бойы пайдаланып келген ақшаның бүкіл тарихы көрсетілген уақыт айнасындай болған ежелгі қала. Бұл ақшалар мейлінше әртүрлі болатын. Ал ол уақытта ақша реформасы қазіргі кезге қарағанда әлдеқайда көп болды.

Қазір Қытай [[Юань|юанын]] тек [[Алматы]]да ғана кездестіруге болады. Облыс орталықтарында мүлдем қажеттілігі жоқ. Бұл ретте Қытай монеталары Қазақстан аумағында алғашқы пайдалана бастаған монеталар болды. Олар ушу деп аталады және археологтар Отырар алқабындағы Мардан обасынан тапты. Олар біздің дәуіріміздің кезеңіне жатады. Сондықтан Оңтүстік Қазақстанның тұрғындары ақшаны Римді Тиберий император басқарған, Палестинада Иисус Христос уағыз жүргізген кезде пайдалана бастады. Біздің жерімізде біршама үлкен Күнгей мемлекеті өркендеді, онымен Хань әулетінен шыққан Қытай императорларының санасуына тура келді.

[[Ұлы жібек жолы|Ұлы Жібек Жолындағы]] сауда барған сайын өркендеді. Ал оның, біздің жақ бөлігіндегі ақша айналысын Қытай камтамасыз етті. Ушу немесе оны әдетте ушуцянь деп айтады, монеталарын шығару Қытайда бірнеше әулет басқарған кезде жалғасып, біздің дәуіріміздің VI ғасырында ғана аяқталды. Осыдан кейін Оңтүстік Қазақстанның және Жетісудың қалаларында Қытайдың басқа кайюань тунбао (Қытайдың қазіргі замандағы валютасының атымен ұқсас) монеталарын пайдалана бастады. Бірақ, сол кезде, VIII ғасырда қытайдың ақша монополиясын соғдылар бұзды.

Шығыс ираннан шыққан осы пысық халық бүкіл Жібек Жолының бойымен сауда жасады.Түркі қағанына бағынышты Қазақстан аумағындағы қалалардың негізгі халқын құрады. Олар Қытайдан бастап Иранға дейінгі көптеген керуен сарайларды ұстады.

Соғдылар алдымен ешқандай да өзгертпестен Қытай монеталарын соқты. Қазір осыны қарақшылық көшірмелер деп айтуға болады.

Ал одан кейін оларда соғды тіліндегі жазулар мен пышақ түріндегі бұқар белгісі пайда бола бастады.

Қытай және соғды монеталарының көпшілігі Отырардың қалалық базарын қазу кезінде табылды. VII—VIII ғасырда, Еуропа қалаларында құлдырау басталған уақытта. Орта Сырдарияда — керісінше қалалар және сауда гүлдене бастады. Бұл қалалар өздерінің қола монеталарын соға бастады, ал үлгі ретінде соғды үлгілерін алды. Бірақ аймақтағы қытайда шығарылған ақша «жадына» сақталып калған жоқ, мұны монеталардағы шаршы тесіктер растайды.

Осы ақшалар тұтас бізде екі ғасыр бойы айналыста болды.

Қалаларды түркілер биледі және олар өздерінің монеталарының бір жағына қаһарлы арыстаннын, бейнесін және басқа жағына өздерінің тамғасын салды. Осындай монеталар Отырар және сол сияқты Шаш (Ташкент) алқаптарына да және Жетісуға да тән болды.
Шаштың көне түркі монеталарын негізгі екі топқа бөлуге болады:

1) түркілердің атақ-лауазымдары бейнеленбеген (иконография- лықкөркемдеу ерекшеліктері бойынша бөлінген).
[[Сурет:Метал ақшалар2.4.png|thumb|250px|Түркілердің атақ-лауазымдары бейнеленбеген]]
2) түркілердің атақ-лауазымдары бейнеленген, соғды жазумен берілген.
[[Сурет:Метал ақшалар2.5.png|thumb|250px|Түркілердің атақ-лауазымдары бейнеленген]]

Б.з. 704—766 жылдары Таразда құйылған теңгелерде «Түргеш қағанаты теңгесі» немесе «Түркінің көк қанының теңгелері» деген жазулар болған. Бұл тайпалық дәрежедегі теңге емес, бүкіл мемлекет дәулетін, мүлкін, ел ырысын куәландыратын кепілдеме.

Түркеш хандары монетаның төрт түрін соқты. Бұл ақшалар Жетісудан Соғдыға (қазіргі Тәжікстан) дейінгі үлкен аумақта есеп айырысу үшін пайдаланылды. Монеталар қағанның ордасы орналасқан Суйяб және Тараз қалаларында шығарылды. Монетаның бір жағында ханның тамғасы, ал екінші жағында «ұлы түркеш-қағанның деңгасы» және жазу бар.

Бір мезгілде Шу алқабында өз монеталарын түргештерге бағынған тухуси түркі халқы да шығарды, бірақ олардың ақшасы тек Шу алқабының өзінде ғана айналыста болды.

[[Сурет:Метал ақшаларҚС.png|500px]]

VIII ғасырдың екінші жартысының басында түргештер түркілердің басқа тайпасы қарлұқтарды бағындырды, тура олардың кезеңіне қазақ руларының көптеген генеалогиясы (шежіресі) дәл келеді. Қарлұқтар елдің бүкіл оңтүстігінде өзінің саяси үстемдігін орнатты, бірақ өз монеталарын соққан оқ, түркештердің монеталарын пайдалануды жалғастырды.

Дегенмен біздің өлкемізде тек өз ақшамыз ғана емес, сонымен бірге шетелдік «валюта» — фельстер де айналыста болды. Оларды аймаққа Орта Азияға VIII ғасырдың басында басып кірген арабтар әкелді.

Кешікпей оңтүстік көршілер, ислам дінін қабылдаған қарлұқтар саманидтер және тахиридтер «әлемдік ақшалар», сол уақыттағы — күміс дирхемдерді соға бастады.

IX—XI ғасырларда дирхемдер басты айналыс құралы бола бастады. Бірақ оларды «қара дирхемдер» деп атады, себебі күміске мысты көп қоса бастады. Осындай монеталардың бет жағында билік белгілерімен және жазулармен бірге иленушінің бюсті, ал сырт жағында құрбандық отпен және күзетшімен бейнеленген.

[[Сурет:Метал ақшаларТермез.png|thumb|left|250px]]

Бет жағының ортасында — садақ пен жайдың стилденген бейнесі, оның төрт жағында сұлтанның титалуры: «Ұлы сұлтан, бейбітшілік пен сенімнің шыңы». Жоғарғы жағында түсініксіз сөздер, төменгі жағында өрнек орналасқан. Айналдыра екі шеңбер арасында ішінара өшіп қалған: «Осы дирхем Термезде соғылған..» деген жазу бар. Сырт жағында Екі шаршымен жасалған жарты картушта кәлима (Құраннан үзінді: «Алладан басқа Тәңір жоқ, Мұхаммед оның елшісі»), картуштың төрт жағында лакаб пен эпитет орналасқан, «музафари (?)» деген сөз сақталып қалған.

[[Сурет:Метал ақшаларФельс1.png|thumb|250px|Фельс, ХІП ғ. ортасы, Шағатай Ұлысы, Күміс, Отырар қалашығы.]]

Мысқа күмісті қосу монетаның сатып алу құнының құлдырауына алып келеді және мемлекеттің экономикалық кұлдырауын растайды. Оның есесіне қолайлы монеталар тіпті алты металдан кұйылып жасалды. Ал кейде күміс дирхемдерге тіпті күміс қосылды.

Оңтүстік Қазақстанда XI ғасырда Қараханидтер билік орнатқаннан кейін аймақта гүлдену кезеңі басталды. Бұл ретте ақша алғашқы кезде ауысқан жоқ. Бірақ келесі жүз жылдықтың ортасына қарай қара дирхемдер жоғалып кетті. Сонымен қатар жаңа ұрпақ өздерінің қола және мыс монеталарын соға бастады. Тек осы қара дирхемдер ғана біздің өлкеміздегі монеталардың арасында ұзақ қолданылғандардың алдында болғанын әділдік үшін атап өту керек. Оларды 400 жылға жуық соғып, пайдаланды.

Бүкіл осы жылдар бойы Барабтағы (Отырар округінің Фарабындағы), Испиджабтағы, Тараздағы монета сарайлары жұмыс істеді.

[[Сурет:Метал ақшаларФельс2.png|thumb|250px|Фельс, XV ғ., Тимур және Тимуридтер мемлекеті , Мыс, Отырар қалашығы.]]

Қараханидтер мемлекетінде Еуропаның классикалық феодалдық мемлекеттеріне тән болған күрделі жүйе болды. Кейбір билеушілер басқаларына бағынды және өз ақшаларын соғуға ұмтылыс жасады. Ал бұл жалған монеталардың таралып кетуіне алып келді. Археологтарға жалған монеталардың тұтас қоймалары белгілі. Бұлар туралы олардың иелері де білмеген шығар.

[[Сурет:Метал ақшаларҚарахан.png|thumb|250px|Қараханид дирхемінің жалған түрі]]

Сонымен қатар XI ғасырда Орта Азияны және Оңтүстік Қазақстанды «күміс дағдарысы» қамтиды, бұл 250 жылға созылды. Талас және Аханагаран өзендерінің бастауларындағы күміс кен орындары таусылды. Күміс монеталардың көпшілігі осы аймақтан Еуропаға ығысты, онда қалалардың қарқынды түрде өсуі басталған еді.

Осыған карамастан аймақтағы қалалар қарқынды түрде өсті, олардың шекаралары кеңейді. Мысалы, Шымкенттің жалпы ауданы сол уақытта 30 га жетті. Мыс монеталармен қатар алтын да айналыста болды. Бірақ археологтар көптеген қоймалардан осы металдан жасалған монеталарды емес, алтынның кесегін ғана тапқан. Күміс дағдарысы сондай-ақ заңды жалған ақшаның айналыста болуына алып келді. Сол уақытта Қазақстанның аумағында кемінде бес монета сарайы жұмыс істеді.

[[Сурет:Метал ақшаларБұл-сол.png|thumb|250px|Бұл сол уақыттағы жалған монета жасаушының нағыз өнімі, тіпті күмістелу қалдығы көрініп тұр.]]

Моңғолдар келгенге дейін Оңтүстік Қазақстанды Хорезм шахы Мұхаммед басып алды, ол Отырарда өзінің Хорезм монеталарын шығара бастады.

Археология кейде тарихты нақтылайды. Моңғол шапқыншылығы біздің жерімізді көп шығынға ұшыратты, бірақ қатты опат болған жоқ деп, сипаттайды кейде хронисттер. Сауран сияқты қалалар моңғолдарға берілді, оларға мүлдем тиіскен жоқ, тіпті Отырардың өзі тез өркендеді. Ал сондықтан кейбір құлдыраудан кейін XIII ғасырдың екінші жартысынан бастап экономикалық көтерілу басталды. Бұл көп ақша болуды қажет етті.

[[Сурет:Метал ақшаларДирхем.png|thumb|250px|ДИРХЕМ (Күміс заттар мен монеталар қоймасы, ХПІ ғ. Отырар қ.)]]

Оңтүстік Қазақстанға кірген шағатайлардың моңғол мемлекетінде жоғары сападағы күміс монеталарды соғуды тез ретке келтірілді. Ал Отырарда, Бұхарада және Ходжентте тіпті алтын динарлар шығарылды. Бірақ алтын, әдетте, өзінің қымбат болуына қатысты айналысқа даналап шығарылған жоқ. Монеталарды бөліп сындырып, қойма ретінде жерге көмді. Және де 1251 жылы Меңгу ханның алтын динарлармен салық салу туралы декреті шығарылған құрылтай өткізгеніне карамастан, КСРО-да ширек ғасыр бойы Новгород қазбаларынан кейін ең ауқымды болған Отырар қазбалары қаланың ақша айналысында алтын динарлар, күмістелген мыс дирхемдер және мыс фельстер болды. Осы соңғыларының өзін қазірдің өзінде қалашықтан табу қиын емес.

[[Сурет:Метал ақшаларКСРО.png|thumb|250px|Күмістелген мыс дирхемдер.]]

Кейде монеталарда олардың жалған емес екенінен кепілдік ретінде Шыңғыс ханның аты пайда болды. Отырарда және Ходжентте жасалған күмістелген мыс дирхемдерге халық сенім білдірді және олар біршама ұзақ уақыт бойы шығарылды. Оңтүстік Қазақстан аумағындағы ақша саудасы тамаша жағдайда болды, мүны Отырарда алтын, мыс, күмістелген дирхемдердің және мыс фельстердің кеп соғылуы растайды.

Күміс монеталарды шығару бойынша Оңтүстік Қазақстанның Тараз, Отырар және Кенджде қалалары алып Шағатай империясында бірінші орында тұрды. Осы үш орталықта шығарылған монеталар шын мәнінде бірдей болған.

Моңғолдар таратылған теріс пікірге қарамастан барынша парасатты экономикалық саясат жүргізді. Орталық Азия олар үшін жоғары және тұрақты көз ретінде үлкен қызығушылық танытты. Олар оны тікелей экономикамен айналысқан орынбасардан алды.

Ақша соғуға байланысты істерге моңғолдар араласқан жоқ. Бүкіл аймақты алдымен, Махмұд Ялавач саудагер, одан кейін оның Ұлы, бірнеше ханның тұсында өмір сүрген және ірі ақша реформасын жүргізген Масуд-бек басқарды.

Ол көптеген монета сарайларын көтермеледі, күміс монеталар үшін бірыңғай салмақ пен сынамды белгіледі. Империя оның бүкіл аумағында еркін айналыста болатын күміс монетаны және оның салмағының жалпы мемлекеттік стандартын алды. Ал бөлек саудада мөлшері және салмағы бойынша күміс монеталарға дәл келетін мыс ақшалар дами түсті. Масуд-бектің ғана реформасы «күміс дағдарысын» ауыздықтады. Сондай-ақ аймақтың ұзақ және тұрақты экономикалық өсуіне қозғау салды.

Сол уақытта моңғол ақшаларына қатысты бір жұмбақ болды. Оларда моңғол хандарының аттары жазылмады, бірақ Бағдад халифі Нәсірдің есімі жазылды, оны моңғолдардың өзі, шын мәнінде Хулагидтер тақтан тайдырып, 1258 жылы өлтірген болатын. Сондай-ақ осы есім Алтын Ордадағы Жушидтердің монеталарында да болды. Ал олар Қазақстанның батысында белсенді түрде айналыста болды.

Тарихшылар дәстүрге берілген құрмет ал Берке-хан ислам дінін енгізу саясатын жүргізген Алтын Ордада осы жаңа діннің жолын үстау көрсеткіші деп санайды.

Моңғол мемлекеттерінің құлауымен бірге монета жасау ісі де кейбір құлдырауға ұшырайды. Қазақстанның үлкен бөлігі Ақ Ордаға кірген XIV ғасырда Отырарда монеталар соғу тоқтатылды. Бірақ, осы жүзжылдықтың аяғында біздің өлкеге Тимур келді, бұл жерде экономика қайтадан жанданды.

Отырарда қайтадан монета соғу басталады. Бірақ саудада қазіргі Өзбекстан аумағының оңтүстігіне қарай, негізінен Бұхарада шығарылған күміс теңгелер де пайдаланылды.

Міне біздің жерімізде алғашқы рет Қазақстанның қазіргі валютасының атауы пайда болды. Ал тиындар туралы әлі әңгіме болған жоқ. Танга төрт бөлікке бөлінді және оның ширегін мирицеп атады. Тимуридтар мемлекетінің аумағында отыздан астам монета сарайы жұмыс істеді.

Ол кезде атақты оқымысты және мемлекет қайраткері Ұлықбек бастамашы болған кезекті ақша реформасы жүргізілді. 1428 жылы ескі монета ақшаларды жаңасына айырбастау басталды, ал ол аяқталған кезде барлық монета сарайлары жабылып, 60 жыл бойы алып империя бірыңғай ақшаны пайдаланды. Ал егер ол жетпесе, онда қосымша монеталар тек Бұхарада ғана соғылды.

Тимуридтар мемлекеті күйрегеннен кейін Қазақстанның оңтүстігі қазақ хандары мен Мавераннахр билеушілері арасындағы ұзақ күрестің алаңы болды. Күрес Сырдарияның орта ағысында болған бай қалаларда болды. Және де бұл күрес XIX ғасырдың басында осы қалалардың құлдыраумен және өлкенің Қоқан хандығына қосылуымен аяқталды. Бірақ ол жүзжылдықта осы жерге ақшаның алуан түрі енгізілді.

Осы өлкені алдымен Ауғанстан мен Иранға дейін өз билігін жүргізген Шейбанидтер басып алды. 1507 жылы Мұхаммад Шейбани-хан Гератты басып алды және бірден қаланың жиылыс мешітінде ақша реформасы туралы жарлық жарияланды, ол барлық саудаға мүдделі адамдарға күміс соғуға және айналысына берік және өзгертілмейтін ұйымдастырылатынына уәде берді.

Күміс айналысының негізі «августік соғумен көркемделген», яғни Мұхаммад Шейбаниханның өзінің атымен және лауазымымен көркемделген жаңа танга тағайындалды.

Реформаның толық аяқталған уақыты — 1508 жыл, сол кезде салмағы, жазуларының мазмұны, үлгілі ресімделуі бойынша бірдей тангалар Шейбанид державасының сол кезде көптеген қалалары мен облыстарында шығарылды: Самарқандта және Бұхарада, Мервде, Ниста және Серахсте, Гератта, Мешхедте, Нишапурад, Нимрузда, Каинда, Себзеварда. Бірдей күміс монеталар бүкіл мемлекет бойынша тең айналыста болды, күміс монеталар соғудың инфляциялық үдерісі еркін болды, яғни кез келген жеке тұлға езінің металынан немесе бұйымынан монеталарға тапсырыс бере алды, ол үшін қазына белгілі бір ақы алып отырды. Қазына үшін кірістер көзі монета соғу, әсіре олардың айналысын ұйымдастыру болды.

Дегенмен, бұл күміс соғудан және айналысынан түскен үлкен кірістердің орталық биліктің қазынасына құйылғанын білдірмейді. әулеттің басшысы ол кезде тендестер арасындағы бірінші ғана болды. Ірі билеушілер оған сырттай баға берді, монеталардың жазуларында әулет басшысының аты мен лауазымы дәріптелді, ал монеталар соғудан түскен кірістерді өзіне алды. Күмісті жүйелі және кеп шығару ең ірі төрт қала — Бұхарада, Самарқандта, Балхта, Ташкентте жүзеге асырылды. Олар Ташкенттен Қазақстанның аумағына өтті және Қазақ хандығында еркін айналыста болды. Ал оның иеленушілері Шейбанидтердің мәңкі саяси жаулары болды.

XVIII ғасырда Бұхараны билеушілер Жанидтер (Астрахань хандарының ұрпақтары) бастаған маңызды оқиға алтын монеталарды жүйелі шығару болды. Бір алтын монета ашрафиге 50—80 күміс монета келді (олардың сынамына және бағамына қарай). Олардың барлығы сондай-ақ Оңтүстік Қазақстанда айналыста болды және солтүстікке ене бастады.

XVII ғасырдың ортасынан бастап Қазақстанда Ресей ақшалары да, негізінен мыс копейкалар пайда бола бастады.

Қазақстан Ресейге ерікті түрде қосылғаннан кейін (1731—1798 жылдары) аймақтың ақша айналысында орыс монеталары, Қоқанд және Ташкент хандарының ақша белгілері пайда бола бастайды. XIX ғасырда барлық сауда операциялары тек орыс ақша белгілермен жүргізіледі және Қазақстандағы ақша айналысы Ресейдегі ақша айналысының бір бөлігі болады.

Төңкеріске дейінгі Қазақстанда ақша реформасы 1895—1897 жылдары алтын монета айналысымен бірге алтын монометаллизм жүйесі енгізілді. Айналыста алтын, күміс және мыс монеталар болды. Ақша белгілерінің негізгі түрі Ресейдің, мемлекеттік банкінің кредиттік билеттері болды, олар алтынмен 92% қамтамасыз етілді.

1917 жылы, уакытша үкімет кезінде ақша айналысында халық «керенки» деп атаған жаңа ақша белгілері, сондай-ақ әртүрлі суррогат-тар: мемлекеттік қазынашылықтың қысқа мерзімді міндеттемелері, заем купондары айналды. Әртүрлі чектер, бонндар, маркалар және басқа ақша суррогаттары ұсақ ақша орнында жүрді. Осы уақытта ақша жүйесінің ыдырау үдерісі басталды, ол Қазан төңкерісінен кейін күшейе түсті.

1919 жылы алғашқы кеңестік мемлекеттік билеттер, одан кейің РКФСР есеп айырысу белгілері шығарылды, халық оларды совзнактар деп атаған. Азаматтық соғыс және шетелдік басқыншылық жағдайында басқыншылар да, шетелдік және ақ гвардияшы «үкіметтер» де өз ақшаларын шығарды. Олардың барлығы тез құнсызданды, нәтижесінде ақшалар айналыстан шығарылды және шаруашылық қатынастарды натурализациялау жүргізілді. Тек ақша реформасының нәтижесінде 1921 жылғы кектемнен бастап еңбекақы төлеудің ақшалай нысаны қалыпына келтірілді.

1921 жылғы қазанда РКФСР-дің одақтас республикалардағы мекемелері бар Мемлекеттік банкі ұйымдастырылды, ол бірден елдің эмиссиялық орталығы болды. Әртүрлі экономикалық себептер бойынша 1922жылдан бастап 1961 жылға дейін ірілендіріле отырып 4 ақша реформасы жүргізілді, сонымен қатар банкноталар мен монеталардың дизайны өзгертілді.&lt;ref&gt;Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулық. — [[Алматы]]: Жеті жарғы, [[2011]]. ISBN 978-601-288-026-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Ақша]]
[[Санат:Қазақстан экономикасы]]</text>
      <sha1>ekbg1jw2dk26pgtm22yvumtwfpttaak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618831</id>
      <parentid>3618830</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32984" sha1="cxbkcvvbi1c1eeqp81l2kw3f1bgnrs1" xml:space="preserve">[[Сурет:Метал ақшаларБШОБ.png|thumb|300px|[[Түркеш қағандығы|Түркеш хандары]] монетаның төрт түрін соқты. Бұл ақшалар [[Жетісу]]дан [[Соғды]]ға (қазіргі [[Тәжікстан]]) дейінгі үлкен аумақта есеп айырысу үшін пайдаланылды.]]

Қазақстанның ақша бірлігінің — «''[[теңге]]''» деп аталуы оның тарихымен тығыз байланысты. Таяуда жарық көрген [[Қазақ энциклопедиясы|Қазақстан Ұлттық энциклопедиясында]] теңгенің тарихы былай баяндалады: «Алғаш рет Ақ ғұндар б.з. I ғасырда бір беті пехвели, екінші бетіне эфталит (түркі-руни) жазуы бар теңгелер (б.з. 5—6 ғ.) жасап, сауда айналымына кіргізген. Қазақ елі (қазақ халқын құраған негізгі тайпалар) баба түркілер [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолына]] орналасқандықтан ақша жасау, оны айналымға енгізу өмір қажеттілігі деп тым ерте қолға алған. 6-8 ғасырларда билеуші рулардың таңбасы қашалған, ру рәмізін бейнелеген теңгелер құя бастаған. [[Сырдария]]ның орта алыбында өмір сүрген тайпалардың қола теңгелері 6—8 ғасырдың 1-жартысына дейінгі аралықта қолданылған. Бұл теңгелерде Ашиде әулетінің рәмізі болған арыстан бейнеленген. Мұндай теңгелерді Суяб, Тараз қалаларында арнайлы шеберханаларда құйған. Сонымен қатар [[Отырар]] маңындағы қалаларда да түрлі теңгелер жасалған. Отырар — бұл [[Қазақстан]] тұрғындары ғасырлары бойы пайдаланып келген ақшаның бүкіл тарихы көрсетілген уақыт айнасындай болған ежелгі қала. Бұл ақшалар мейлінше әртүрлі болатын. Ал ол уақытта ақша реформасы қазіргі кезге қарағанда әлдеқайда көп болды.

Қазір Қытай [[Юань|юанын]] тек [[Алматы]]да ғана кездестіруге болады. Облыс орталықтарында мүлдем қажеттілігі жоқ. Бұл ретте Қытай монеталары Қазақстан аумағында алғашқы пайдалана бастаған монеталар болды. Олар ушу деп аталады және археологтар Отырар алқабындағы Мардан обасынан тапты. Олар біздің дәуіріміздің кезеңіне жатады. Сондықтан Оңтүстік Қазақстанның тұрғындары ақшаны Римді Тиберий император басқарған, Палестинада Иисус Христос уағыз жүргізген кезде пайдалана бастады. Біздің жерімізде біршама үлкен Күнгей мемлекеті өркендеді, онымен Хань әулетінен шыққан Қытай императорларының санасуына тура келді.

[[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек Жолындағы]] сауда барған сайын өркендеді. Ал оның, біздің жақ бөлігіндегі ақша айналысын Қытай камтамасыз етті. Ушу немесе оны әдетте ушуцянь деп айтады, монеталарын шығару Қытайда бірнеше әулет басқарған кезде жалғасып, біздің дәуіріміздің VI ғасырында ғана аяқталды. Осыдан кейін Оңтүстік Қазақстанның және Жетісудың қалаларында Қытайдың басқа кайюань тунбао (Қытайдың қазіргі замандағы валютасының атымен ұқсас) монеталарын пайдалана бастады. Бірақ, сол кезде, VIII ғасырда қытайдың ақша монополиясын соғдылар бұзды.

Шығыс ираннан шыққан осы пысық халық бүкіл Жібек Жолының бойымен сауда жасады.Түркі қағанына бағынышты Қазақстан аумағындағы қалалардың негізгі халқын құрады. Олар Қытайдан бастап Иранға дейінгі көптеген керуен сарайларды ұстады.

Соғдылар алдымен ешқандай да өзгертпестен Қытай монеталарын соқты. Қазір осыны қарақшылық көшірмелер деп айтуға болады.

Ал одан кейін оларда соғды тіліндегі жазулар мен пышақ түріндегі бұқар белгісі пайда бола бастады.

Қытай және соғды монеталарының көпшілігі Отырардың қалалық базарын қазу кезінде табылды. VII—VIII ғасырда, Еуропа қалаларында құлдырау басталған уақытта. Орта Сырдарияда — керісінше қалалар және сауда гүлдене бастады. Бұл қалалар өздерінің қола монеталарын соға бастады, ал үлгі ретінде соғды үлгілерін алды. Бірақ аймақтағы қытайда шығарылған ақша «жадына» сақталып калған жоқ, мұны монеталардағы шаршы тесіктер растайды.

Осы ақшалар тұтас бізде екі ғасыр бойы айналыста болды.

Қалаларды түркілер биледі және олар өздерінің монеталарының бір жағына қаһарлы арыстаннын, бейнесін және басқа жағына өздерінің тамғасын салды. Осындай монеталар Отырар және сол сияқты Шаш (Ташкент) алқаптарына да және Жетісуға да тән болды.
Шаштың көне түркі монеталарын негізгі екі топқа бөлуге болады:

1) түркілердің атақ-лауазымдары бейнеленбеген (иконография- лықкөркемдеу ерекшеліктері бойынша бөлінген).
[[Сурет:Метал ақшалар2.4.png|thumb|250px|Түркілердің атақ-лауазымдары бейнеленбеген]]
2) түркілердің атақ-лауазымдары бейнеленген, соғды жазумен берілген.
[[Сурет:Метал ақшалар2.5.png|thumb|250px|Түркілердің атақ-лауазымдары бейнеленген]]

Б.з. 704—766 жылдары Таразда құйылған теңгелерде «Түргеш қағанаты теңгесі» немесе «Түркінің көк қанының теңгелері» деген жазулар болған. Бұл тайпалық дәрежедегі теңге емес, бүкіл мемлекет дәулетін, мүлкін, ел ырысын куәландыратын кепілдеме.

Түркеш хандары монетаның төрт түрін соқты. Бұл ақшалар Жетісудан Соғдыға (қазіргі Тәжікстан) дейінгі үлкен аумақта есеп айырысу үшін пайдаланылды. Монеталар қағанның ордасы орналасқан Суйяб және Тараз қалаларында шығарылды. Монетаның бір жағында ханның тамғасы, ал екінші жағында «ұлы түркеш-қағанның деңгасы» және жазу бар.

Бір мезгілде Шу алқабында өз монеталарын түргештерге бағынған тухуси түркі халқы да шығарды, бірақ олардың ақшасы тек Шу алқабының өзінде ғана айналыста болды.

[[Сурет:Метал ақшаларҚС.png|500px]]

VIII ғасырдың екінші жартысының басында түргештер түркілердің басқа тайпасы қарлұқтарды бағындырды, тура олардың кезеңіне қазақ руларының көптеген генеалогиясы (шежіресі) дәл келеді. Қарлұқтар елдің бүкіл оңтүстігінде өзінің саяси үстемдігін орнатты, бірақ өз монеталарын соққан оқ, түркештердің монеталарын пайдалануды жалғастырды.

Дегенмен біздің өлкемізде тек өз ақшамыз ғана емес, сонымен бірге шетелдік «валюта» — фельстер де айналыста болды. Оларды аймаққа Орта Азияға VIII ғасырдың басында басып кірген арабтар әкелді.

Кешікпей оңтүстік көршілер, ислам дінін қабылдаған қарлұқтар саманидтер және тахиридтер «әлемдік ақшалар», сол уақыттағы — күміс дирхемдерді соға бастады.

IX—XI ғасырларда дирхемдер басты айналыс құралы бола бастады. Бірақ оларды «қара дирхемдер» деп атады, себебі күміске мысты көп қоса бастады. Осындай монеталардың бет жағында билік белгілерімен және жазулармен бірге иленушінің бюсті, ал сырт жағында құрбандық отпен және күзетшімен бейнеленген.

[[Сурет:Метал ақшаларТермез.png|thumb|left|250px]]

Бет жағының ортасында — садақ пен жайдың стилденген бейнесі, оның төрт жағында сұлтанның титалуры: «Ұлы сұлтан, бейбітшілік пен сенімнің шыңы». Жоғарғы жағында түсініксіз сөздер, төменгі жағында өрнек орналасқан. Айналдыра екі шеңбер арасында ішінара өшіп қалған: «Осы дирхем Термезде соғылған..» деген жазу бар. Сырт жағында Екі шаршымен жасалған жарты картушта кәлима (Құраннан үзінді: «Алладан басқа Тәңір жоқ, Мұхаммед оның елшісі»), картуштың төрт жағында лакаб пен эпитет орналасқан, «музафари (?)» деген сөз сақталып қалған.

[[Сурет:Метал ақшаларФельс1.png|thumb|250px|Фельс, ХІП ғ. ортасы, Шағатай Ұлысы, Күміс, Отырар қалашығы.]]

Мысқа күмісті қосу монетаның сатып алу құнының құлдырауына алып келеді және мемлекеттің экономикалық кұлдырауын растайды. Оның есесіне қолайлы монеталар тіпті алты металдан кұйылып жасалды. Ал кейде күміс дирхемдерге тіпті күміс қосылды.

Оңтүстік Қазақстанда XI ғасырда Қараханидтер билік орнатқаннан кейін аймақта гүлдену кезеңі басталды. Бұл ретте ақша алғашқы кезде ауысқан жоқ. Бірақ келесі жүз жылдықтың ортасына қарай қара дирхемдер жоғалып кетті. Сонымен қатар жаңа ұрпақ өздерінің қола және мыс монеталарын соға бастады. Тек осы қара дирхемдер ғана біздің өлкеміздегі монеталардың арасында ұзақ қолданылғандардың алдында болғанын әділдік үшін атап өту керек. Оларды 400 жылға жуық соғып, пайдаланды.

Бүкіл осы жылдар бойы Барабтағы (Отырар округінің Фарабындағы), Испиджабтағы, Тараздағы монета сарайлары жұмыс істеді.

[[Сурет:Метал ақшаларФельс2.png|thumb|250px|Фельс, XV ғ., Тимур және Тимуридтер мемлекеті , Мыс, Отырар қалашығы.]]

Қараханидтер мемлекетінде Еуропаның классикалық феодалдық мемлекеттеріне тән болған күрделі жүйе болды. Кейбір билеушілер басқаларына бағынды және өз ақшаларын соғуға ұмтылыс жасады. Ал бұл жалған монеталардың таралып кетуіне алып келді. Археологтарға жалған монеталардың тұтас қоймалары белгілі. Бұлар туралы олардың иелері де білмеген шығар.

[[Сурет:Метал ақшаларҚарахан.png|thumb|250px|Қараханид дирхемінің жалған түрі]]

Сонымен қатар XI ғасырда Орта Азияны және Оңтүстік Қазақстанды «күміс дағдарысы» қамтиды, бұл 250 жылға созылды. Талас және Аханагаран өзендерінің бастауларындағы күміс кен орындары таусылды. Күміс монеталардың көпшілігі осы аймақтан Еуропаға ығысты, онда қалалардың қарқынды түрде өсуі басталған еді.

Осыған карамастан аймақтағы қалалар қарқынды түрде өсті, олардың шекаралары кеңейді. Мысалы, Шымкенттің жалпы ауданы сол уақытта 30 га жетті. Мыс монеталармен қатар алтын да айналыста болды. Бірақ археологтар көптеген қоймалардан осы металдан жасалған монеталарды емес, алтынның кесегін ғана тапқан. Күміс дағдарысы сондай-ақ заңды жалған ақшаның айналыста болуына алып келді. Сол уақытта Қазақстанның аумағында кемінде бес монета сарайы жұмыс істеді.

[[Сурет:Метал ақшаларБұл-сол.png|thumb|250px|Бұл сол уақыттағы жалған монета жасаушының нағыз өнімі, тіпті күмістелу қалдығы көрініп тұр.]]

Моңғолдар келгенге дейін Оңтүстік Қазақстанды Хорезм шахы Мұхаммед басып алды, ол Отырарда өзінің Хорезм монеталарын шығара бастады.

Археология кейде тарихты нақтылайды. Моңғол шапқыншылығы біздің жерімізді көп шығынға ұшыратты, бірақ қатты опат болған жоқ деп, сипаттайды кейде хронисттер. Сауран сияқты қалалар моңғолдарға берілді, оларға мүлдем тиіскен жоқ, тіпті Отырардың өзі тез өркендеді. Ал сондықтан кейбір құлдыраудан кейін XIII ғасырдың екінші жартысынан бастап экономикалық көтерілу басталды. Бұл көп ақша болуды қажет етті.

[[Сурет:Метал ақшаларДирхем.png|thumb|250px|ДИРХЕМ (Күміс заттар мен монеталар қоймасы, ХПІ ғ. Отырар қ.)]]

Оңтүстік Қазақстанға кірген шағатайлардың моңғол мемлекетінде жоғары сападағы күміс монеталарды соғуды тез ретке келтірілді. Ал Отырарда, Бұхарада және Ходжентте тіпті алтын динарлар шығарылды. Бірақ алтын, әдетте, өзінің қымбат болуына қатысты айналысқа даналап шығарылған жоқ. Монеталарды бөліп сындырып, қойма ретінде жерге көмді. Және де 1251 жылы Меңгу ханның алтын динарлармен салық салу туралы декреті шығарылған құрылтай өткізгеніне карамастан, КСРО-да ширек ғасыр бойы Новгород қазбаларынан кейін ең ауқымды болған Отырар қазбалары қаланың ақша айналысында алтын динарлар, күмістелген мыс дирхемдер және мыс фельстер болды. Осы соңғыларының өзін қазірдің өзінде қалашықтан табу қиын емес.

[[Сурет:Метал ақшаларКСРО.png|thumb|250px|Күмістелген мыс дирхемдер.]]

Кейде монеталарда олардың жалған емес екенінен кепілдік ретінде Шыңғыс ханның аты пайда болды. Отырарда және Ходжентте жасалған күмістелген мыс дирхемдерге халық сенім білдірді және олар біршама ұзақ уақыт бойы шығарылды. Оңтүстік Қазақстан аумағындағы ақша саудасы тамаша жағдайда болды, мүны Отырарда алтын, мыс, күмістелген дирхемдердің және мыс фельстердің кеп соғылуы растайды.

Күміс монеталарды шығару бойынша Оңтүстік Қазақстанның Тараз, Отырар және Кенджде қалалары алып Шағатай империясында бірінші орында тұрды. Осы үш орталықта шығарылған монеталар шын мәнінде бірдей болған.

Моңғолдар таратылған теріс пікірге қарамастан барынша парасатты экономикалық саясат жүргізді. Орталық Азия олар үшін жоғары және тұрақты көз ретінде үлкен қызығушылық танытты. Олар оны тікелей экономикамен айналысқан орынбасардан алды.

Ақша соғуға байланысты істерге моңғолдар араласқан жоқ. Бүкіл аймақты алдымен, Махмұд Ялавач саудагер, одан кейін оның Ұлы, бірнеше ханның тұсында өмір сүрген және ірі ақша реформасын жүргізген Масуд-бек басқарды.

Ол көптеген монета сарайларын көтермеледі, күміс монеталар үшін бірыңғай салмақ пен сынамды белгіледі. Империя оның бүкіл аумағында еркін айналыста болатын күміс монетаны және оның салмағының жалпы мемлекеттік стандартын алды. Ал бөлек саудада мөлшері және салмағы бойынша күміс монеталарға дәл келетін мыс ақшалар дами түсті. Масуд-бектің ғана реформасы «күміс дағдарысын» ауыздықтады. Сондай-ақ аймақтың ұзақ және тұрақты экономикалық өсуіне қозғау салды.

Сол уақытта моңғол ақшаларына қатысты бір жұмбақ болды. Оларда моңғол хандарының аттары жазылмады, бірақ Бағдад халифі Нәсірдің есімі жазылды, оны моңғолдардың өзі, шын мәнінде Хулагидтер тақтан тайдырып, 1258 жылы өлтірген болатын. Сондай-ақ осы есім Алтын Ордадағы Жушидтердің монеталарында да болды. Ал олар Қазақстанның батысында белсенді түрде айналыста болды.

Тарихшылар дәстүрге берілген құрмет ал Берке-хан ислам дінін енгізу саясатын жүргізген Алтын Ордада осы жаңа діннің жолын үстау көрсеткіші деп санайды.

Моңғол мемлекеттерінің құлауымен бірге монета жасау ісі де кейбір құлдырауға ұшырайды. Қазақстанның үлкен бөлігі Ақ Ордаға кірген XIV ғасырда Отырарда монеталар соғу тоқтатылды. Бірақ, осы жүзжылдықтың аяғында біздің өлкеге Тимур келді, бұл жерде экономика қайтадан жанданды.

Отырарда қайтадан монета соғу басталады. Бірақ саудада қазіргі Өзбекстан аумағының оңтүстігіне қарай, негізінен Бұхарада шығарылған күміс теңгелер де пайдаланылды.

Міне біздің жерімізде алғашқы рет Қазақстанның қазіргі валютасының атауы пайда болды. Ал тиындар туралы әлі әңгіме болған жоқ. Танга төрт бөлікке бөлінді және оның ширегін мирицеп атады. Тимуридтар мемлекетінің аумағында отыздан астам монета сарайы жұмыс істеді.

Ол кезде атақты оқымысты және мемлекет қайраткері Ұлықбек бастамашы болған кезекті ақша реформасы жүргізілді. 1428 жылы ескі монета ақшаларды жаңасына айырбастау басталды, ал ол аяқталған кезде барлық монета сарайлары жабылып, 60 жыл бойы алып империя бірыңғай ақшаны пайдаланды. Ал егер ол жетпесе, онда қосымша монеталар тек Бұхарада ғана соғылды.

Тимуридтар мемлекеті күйрегеннен кейін Қазақстанның оңтүстігі қазақ хандары мен Мавераннахр билеушілері арасындағы ұзақ күрестің алаңы болды. Күрес Сырдарияның орта ағысында болған бай қалаларда болды. Және де бұл күрес XIX ғасырдың басында осы қалалардың құлдыраумен және өлкенің Қоқан хандығына қосылуымен аяқталды. Бірақ ол жүзжылдықта осы жерге ақшаның алуан түрі енгізілді.

Осы өлкені алдымен Ауғанстан мен Иранға дейін өз билігін жүргізген Шейбанидтер басып алды. 1507 жылы Мұхаммад Шейбани-хан Гератты басып алды және бірден қаланың жиылыс мешітінде ақша реформасы туралы жарлық жарияланды, ол барлық саудаға мүдделі адамдарға күміс соғуға және айналысына берік және өзгертілмейтін ұйымдастырылатынына уәде берді.

Күміс айналысының негізі «августік соғумен көркемделген», яғни Мұхаммад Шейбаниханның өзінің атымен және лауазымымен көркемделген жаңа танга тағайындалды.

Реформаның толық аяқталған уақыты — 1508 жыл, сол кезде салмағы, жазуларының мазмұны, үлгілі ресімделуі бойынша бірдей тангалар Шейбанид державасының сол кезде көптеген қалалары мен облыстарында шығарылды: Самарқандта және Бұхарада, Мервде, Ниста және Серахсте, Гератта, Мешхедте, Нишапурад, Нимрузда, Каинда, Себзеварда. Бірдей күміс монеталар бүкіл мемлекет бойынша тең айналыста болды, күміс монеталар соғудың инфляциялық үдерісі еркін болды, яғни кез келген жеке тұлға езінің металынан немесе бұйымынан монеталарға тапсырыс бере алды, ол үшін қазына белгілі бір ақы алып отырды. Қазына үшін кірістер көзі монета соғу, әсіре олардың айналысын ұйымдастыру болды.

Дегенмен, бұл күміс соғудан және айналысынан түскен үлкен кірістердің орталық биліктің қазынасына құйылғанын білдірмейді. әулеттің басшысы ол кезде тендестер арасындағы бірінші ғана болды. Ірі билеушілер оған сырттай баға берді, монеталардың жазуларында әулет басшысының аты мен лауазымы дәріптелді, ал монеталар соғудан түскен кірістерді өзіне алды. Күмісті жүйелі және кеп шығару ең ірі төрт қала — Бұхарада, Самарқандта, Балхта, Ташкентте жүзеге асырылды. Олар Ташкенттен Қазақстанның аумағына өтті және Қазақ хандығында еркін айналыста болды. Ал оның иеленушілері Шейбанидтердің мәңкі саяси жаулары болды.

XVIII ғасырда Бұхараны билеушілер Жанидтер (Астрахань хандарының ұрпақтары) бастаған маңызды оқиға алтын монеталарды жүйелі шығару болды. Бір алтын монета ашрафиге 50—80 күміс монета келді (олардың сынамына және бағамына қарай). Олардың барлығы сондай-ақ Оңтүстік Қазақстанда айналыста болды және солтүстікке ене бастады.

XVII ғасырдың ортасынан бастап Қазақстанда Ресей ақшалары да, негізінен мыс копейкалар пайда бола бастады.

Қазақстан Ресейге ерікті түрде қосылғаннан кейін (1731—1798 жылдары) аймақтың ақша айналысында орыс монеталары, Қоқанд және Ташкент хандарының ақша белгілері пайда бола бастайды. XIX ғасырда барлық сауда операциялары тек орыс ақша белгілермен жүргізіледі және Қазақстандағы ақша айналысы Ресейдегі ақша айналысының бір бөлігі болады.

Төңкеріске дейінгі Қазақстанда ақша реформасы 1895—1897 жылдары алтын монета айналысымен бірге алтын монометаллизм жүйесі енгізілді. Айналыста алтын, күміс және мыс монеталар болды. Ақша белгілерінің негізгі түрі Ресейдің, мемлекеттік банкінің кредиттік билеттері болды, олар алтынмен 92% қамтамасыз етілді.

1917 жылы, уакытша үкімет кезінде ақша айналысында халық «керенки» деп атаған жаңа ақша белгілері, сондай-ақ әртүрлі суррогат-тар: мемлекеттік қазынашылықтың қысқа мерзімді міндеттемелері, заем купондары айналды. Әртүрлі чектер, бонндар, маркалар және басқа ақша суррогаттары ұсақ ақша орнында жүрді. Осы уақытта ақша жүйесінің ыдырау үдерісі басталды, ол Қазан төңкерісінен кейін күшейе түсті.

1919 жылы алғашқы кеңестік мемлекеттік билеттер, одан кейің РКФСР есеп айырысу белгілері шығарылды, халық оларды совзнактар деп атаған. Азаматтық соғыс және шетелдік басқыншылық жағдайында басқыншылар да, шетелдік және ақ гвардияшы «үкіметтер» де өз ақшаларын шығарды. Олардың барлығы тез құнсызданды, нәтижесінде ақшалар айналыстан шығарылды және шаруашылық қатынастарды натурализациялау жүргізілді. Тек ақша реформасының нәтижесінде 1921 жылғы кектемнен бастап еңбекақы төлеудің ақшалай нысаны қалыпына келтірілді.

1921 жылғы қазанда РКФСР-дің одақтас республикалардағы мекемелері бар Мемлекеттік банкі ұйымдастырылды, ол бірден елдің эмиссиялық орталығы болды. Әртүрлі экономикалық себептер бойынша 1922жылдан бастап 1961 жылға дейін ірілендіріле отырып 4 ақша реформасы жүргізілді, сонымен қатар банкноталар мен монеталардың дизайны өзгертілді.&lt;ref&gt;Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулық. — [[Алматы]]: Жеті жарғы, [[2011]]. ISBN 978-601-288-026-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Ақша]]
[[Санат:Қазақстан экономикасы]]</text>
      <sha1>cxbkcvvbi1c1eeqp81l2kw3f1bgnrs1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саддам Хусейн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138049</id>
    <revision>
      <id>3618778</id>
      <parentid>3618026</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35481-29</username>
        <id>182614</id>
      </contributor>
      <origin>3618778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111681" sha1="6kk8atpeku06v3de4fwplgn3huw2qxl" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Саддам Хусейн
| Шынайы есімі         = {{lang-ar|صدام حسين عبد المجيد التكريتي}}
| Суреті               = Saddam Hussein at trial, July 2004.JPEG
| Сурет ені            = 
| Атауы                =Саддам Хусейн 2004 жылы.
| Титулы               = 5-ші [[Ирак Президенті]] 
| Ту                   = Flag of Iraq, 1991-2004.svg
| Ту2                  = 
| Басқара бастады      = [[16 шілде]] [[1979 жыл]]
| Басқаруын аяқтады    = [[17 сәуір]] [[2003 жыл]]
| Ізашары              = [[Ахмед Хасан аль-Бакр]]
| Ізбасары             = [[Джаляль Талабани]] ([[2005 жыл]]дан бастап)
| Титулы_2             = 57-ші Ирак Премьер-министрі
| Ту_2                 = COA of Iraq (1965).svg
| Ту2_2                = 
| Реті_2               = 
| Басқара бастады_2    = [[16 шілде]] [[1979 жыл]] 
| Басқаруын аяқтады_2  = [[23 наурыз]] [[1991 жыл]]
| Ізашары_2            = [[Ахмед Хасан аль-Бакр]]
| Ізбасары_2           = [[Саадун Хаммади]]
| Титулы_3             = 61-ші Ирак Премьер-министрі
| Ту_3                 = COA of Iraq (1965).svg
| Ту2_3                = 
| Реті_3               = 
| Басқара бастады_3    = [[30 мамыр]] [[1994 жыл]]
| Басқаруын аяқтады_3  = [[17 сәуір]] [[2003 жыл]]
| Ізашары_3            = [[Ахмед Хусейн Худейр ас-Самарраи|Ахмед Хусейн ас-Самарраи]]
| Ізбасары_3           = [[Ибрагим аль-Джафари]]
| Туған күні         =28.4.1937
| Туған жері         = [[Аль-Ауджа]], [[Салах-эд-Дин (провинция)|Салах-эд-Дин]], [[Ирак патшалығы]]
| Қайтыс болған күні   = 30.12.2006
| Қайтыс болған жері   = Казимия, Багдад, [[Ирак]]
| Жерленді             = [[Аль-Ауджа]]
| Діні                 = [[Ислам]] [[суннизм|суннит бағыты бойынша]]
| Әкесі                =Хусейн ат-Тикрити
| Анасы                =Сабха Тульфах
| Жұбайы               = 1) Саджида Тульфах&lt;br /&gt;2) Самира Шахбандар&lt;br /&gt;3) Нидаль аль-Хамдани&lt;br /&gt;4) Иман Хувейш 
| Балалары             = '''ұлдары:''' Удей және Кусей&lt;br /&gt;'''қыздары:''' Рагад, Рана мен Хала
| Партиясы             = [[Баас]] (1957 бастап)
| Білімі               = 1) Каир университеті&lt;br /&gt;2) «Мунтасирия» университеті
| Мамандығы            = Заңгер
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты                = 
| Commons              = Saddam Hussein
| Марапаттары          =
}}

'''Саддам Хусейн Әбд әл-Маджид ат-Тикрити''' ([[Араб тілі|араб]]. صدام حسين عبد المجيد التكريتي‎‎; [[28 сәуір]] [[1937 жыл]]&lt;ref&gt;Это официальная дата рождения, которая, по мнению исследователей, не соответствует истине. Настоящая дата рождения Саддама Хусейна неизвестна.&lt;/ref&gt;, Әл-Ауджа, Салах-әд-Дин – [[30 желтоқсан]] [[2006 жыл]],  Казимия ауданы, Бағдад) — ирактың мемлекеттік және саяси қайраткері, Ирак президениті (1979 – 2003), Ирак премьер-министрі (1979–1991 және 1994–2003), [[Баас]] партиясының ирак бөлімінің бас хатшысы, революциялық пәремен беру Кеңесінің төрағасы, маршал (1979). Мұнайды сыртқа шығаруымен келген үлкен табысымен [[Ирак]]тың өмір сүру деңгейін [[Таяу Шығыс]]тағы мемлекеттердің алдыңғы қатарына шығарып, ірі реформаға қол жеткізді. 1980 жылы 1988 жылға дейін созылған [[Иран]]мен соғыстың шиеленісін шешті.
 
Соғыс барысында Саддам Хусейн күрдтерге қарсы химиялық қаруды қолданған &quot;Анфал&quot; операциясын жүзеге асырды. 2003 жылдың сәуір айында АҚШ пен Ұлыбритания басшылық еткен көпұлтты коалция әскерінің басып кіруінен орнынан алынды және Ирак Жоғарғы сотының шешімімен атылу жазасына бұйырылды.

Саддамның (&quot;Саддам&quot; араб тілінен аударғанда &quot;қарсы тұрушы &quot; деген мағынаны береді) еуропа мағынасыналы тегі болған емес. Хусейн – орыс тегіне ұқсас әкесінің есімі, Абд аль-Маджид – оның атасының есімі, ал ат-Тикрити – Саддам дүниеге келген Тикрит қаласы болып табылады.&lt;ref&gt;Blair Shewchuk. [https://web.archive.org/web/20030405221951/http://www.cbc.ca/news/indepth/words/saddam_hussein.html Saddam or Mr. Hussein?] CBC News, ақпан 2003&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==

=== Балалық, ересектік, жасөспірімдік ===

Саддам Хусейн [[Тикрит]] атты ирак қаласынан 13 км жердегі [[Аль-Ауджа]] ауылында жері жоқ шаруаның жанұясында дүниеге келді. Оның анасы Сабха Тулфан әл-Муссалат (Сабха Тульфах немес Субха) жаңа туған сәбиді «Саддам» (араб тіліндегі баламасы &quot;қарсы тұра алатын&quot;) деп ат қойды. 
Оның әкесі - Хусейн Әбд Әл-Маджид - Саддам дүниеге келместен 6 ай бұрын із түзсіз жоғалған - қайтыс болған немесе отбасын тастап кеткен. Тіпті кейбір жаңсақ пікір, Саддам заңды некеден дүниеге келмеген, әкесінің есімі ойластырылып қойылғандығын айтады. қалай болған күнде де Саддам анасы үшін [[1982 жыл]]ы ірі мазар тұрғызған екен. Ал әкесіне ештеңе арнамаған.&lt;ref name=&quot;deutsche-welle-1&quot;&gt;[[Deutsche Welle]], ақпан 2003&lt;/ref&gt;

Болашақ [[Ирак]] әміршісінің ағасы 12 жасында сырқаттан қайтыс болады. Осы уақытта қатты жүйке ауруыны шалдыққан анасы жүктілікті үзбек болған, тіпті, өз өміріне де қауіп тудырған. сырқаттың дендегені соншалық, жаңа туған сәбиіне де қарауға құлқы болмаған. Нағашы ағасы - Хейраллах - анасының қолынан баланы алып, біраз уақыт өз қарауында сақтап қалады. Көкесі Британияға қарсы көтеріліске қатысқандықтан оны абақтыға қамады. Ал Саддам болса, анасына қайтып келуіне тура келді. Кейінгі кездері Саддам анасынан көкесінің қайда екендігін сұрағанда, &quot;Хейраллах көкең абақтыда&quot; деген бірізді жауап қана алынатын. 

Бұл уақытта Саддамның әкесінің туған ағасы Ибрагим аль-Хасан салт бойынша ағасының әйеліне үйленеді және осы некеден Саддам Хусейннің үш ағасы Сабауи, Барзан және Ватбан, сол сияқты Наваль&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/iraq/2003/12/16/daughter/|title=Дочь Хусейна: При аресте отца использовали транквилизаторы|publisher=[[Лента.ру]]|datepublished=16 желтоқсан 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYDoSiF|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; және Самира&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dni.ru/news/world/2003/11/21/29901.html|title=Арестован шурин Хусейна|publisher=[[Дни.ру]]|datepublished=21 қараша 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYELsIT|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;  атты қарындастары дүниеге келді. Отбасы кедейліктен зардап шекті және Саддам кедейлік пен үнемі ашаршылықты бастан өткерді. Бұрынғы әскер болған өгей әке кішкене шаруашылыққа ие болып, Саддамға үнемі қой бақтырып қоятын. Ибрагим баланы үнемі ұрып-соғып, кемсітіп отыратын. Немере інісін ол, тіпті, жабысқақ шайырға салынған таяқпен ұратын. Кейбір мағлұматтар бойынша, Саддамға тауық пен қой ұрлататын. Мәңгілік жоқтық Саддамның бақытты балалығын ұрлады. Балалық шағында бастан өткерген кемсітушілік, әруақыттағы қаттылық мінез көп жағдайда Саддамның мінезінің қалыптасуына ықпалын тигізді. Алайда, кішкене бала өзінің тез тіл табысушылық қасиетінен өзімен қатарлас, тіпті үлкен жастағы адамдар арасынан дос таба білді.

Бір күні өгей әкесіне қонаққа алыс туысқандары келді. Олармен Саддаммен жасы шамалас ұл бала да болды. Ол сол сәтте өзінің екінші сыныпқа барып жүргенін, әріп танитынын және құмға өзінің есімін жаза алатынын да айтты. Қорланып кеткен Хусейн: &quot;Әке, мені мектепке беріңіз!&quot; деп қиғылық салды &lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/spravka/20061229/58078725.html Биография Саддама Хусейна] [[РИА «Новости»]], 29 желтоқсан 2006&lt;/ref&gt;.Өгей әке бұл уақытта да өзінің әдетімен тағы да ұрып-соқты.1947 жылы Саддам білім алуға ұмтылған қалыпта мектепке кіру үшін, Тикритке қашып кетті. Бұл жерде діндар мұсылман-сүннит, ұлтшыл, әскери офицер, Англо-Ирак соғысының ардагері, сол уақытта түрмеден шыққан Хейраллах Тульфах көкесінің тәрбиесін алады. Кейінгі оқиға Саддамның қалыптасуына шешімді ықпал етті. Тикритте Саддам Хусейн бастауыш біліммен мектепті аяқтады.  Өзінің есімін де жаза алмайтын сегіз жасар балаға білім алу қиындыққа соғады. Кейбір мәліметтерге сүйенсек, Саддам өзінің сыныптастарына ойға келмейтін қалжыңдар жасайды екен. Бәрде [[Құран сабағы]]нан дәріс беретін өзіне ұнамаған мұғалімінің сөмкесіне улы жылан салып қойған. Сол үшін Хусейн мектептен шығарылған.

Саддам 15 жасқа толғанда, жақсы көретін аты мерт болып, өмірінде бірінші рет ауыр қайғыны бастан өткерді. Қайғырғаны соншалық, баланың қолы жансызданып қалды. Жарты ай шамасында қолы өз еркімен қозғалысқа келгенінше, халықтық емшарлармен емдеді. Бұл уақытта Хейраллах Тикриттен Бағдатқа жетті, кейін Саддам да екі жылдан кейін келген болатын. Көкесінің ықпалымен Саддам Хусейн 1953 жылы Бағдадтағы элитті әскери академияға түсуге бағыт алады. алайда бірінші емтиханнан-ақ құлап қалды. Оқуын аяқтау үшін, келер жылы ұлтшылдық пен панарбизмнің қамалы болған аль-Карх мектебіне түседі&lt;ref name=&quot;newsru-10&quot;&gt;[http://iraq.newsru.com/article/10.html Саддам Хусейн: вождь с портрета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061117092444/http://iraq.newsru.com/article/10.html|date=2006-11-17}} [[NEWSru]], 2003&lt;/ref&gt;.

=== Жанұясы ===
[[Сурет:Saddam Hussein 1974.jpg|thumb|150px|right|Саддам Хусейн]]
Хусейннің бірінші зайыбы - Удей, Кусей атты ұлдары мен, Рагад, Рану, Халу атты қыз балаларын дүниеге алып келген өзінің немере әпкесі Саджида (Хейраллах Тульфахтың үлкен қызы). Ата-аналары Саддам бес жасқа, Саджида жеті жасқа толғанда атастырып қойған болатын.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://marriage.about.com/od/infamous/p/saddamhussein.htm|title=Marriages of Saddam Hussein|author=Sheri &amp; Bob Stritof.|publisher=About.com|accessdate=???|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYFVSYJ|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.konkurent-krsk.ru/index.php?id=33|title=Саддам ХУСЕЙН: в ожидании виселицы|author=Екатерина ЛАТИНОВА.|publisher=газета КОНКУРЕНТ|date=???|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYFf7Z3|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; Тұрмысқа шықпай тұрып Саджида бастауыш сыныпта мұғалім болып еңбек етеді. Олар Касемге сәтсіз қастандық ойластырылғаннан кейін, Хусейннің білім алып тұрмыс кешкен жері Кирде  үйленеді.  Өз сарайларының бірінің бағында Саддам өзіне қымбаттығы асқан әсем аппақ раушан гүлінің тамырын отырғызып, оған Саджида атын береді.

Саддамның екінші некесі жайындағы тарих Ирактан да шеткері  асып кетті. [[1988 жыл]]ы Саддам «Ирак Эйруэйс»
әуе бірлестігінің президентінің әйелімен танысады. Кейін Саддам күйеуінен ажырасуын талап етеді.  Бұл некеге  немере ағасы мен Саддамның сол уақытта қорғаныс министрі тағында отырған  қайын ағасы [[Аднан Хейраллах]] қарсылық білдіріді. Кейін ол кісі әуе апатнан қаза табады.
Ирак президентініңі үшінші жары  [[1990 жыл]]ы үйленген [[Нидаль аль-Хамдани]] болды.

2002 жылы ирак көшбасшысы 27жастағы Иман Хувейш атты елдің өндірісін қорғау министрінің қызына үйленіп, төртінші рет некелесті. Алайда достарының арасында өткен үйлену салтанаты қарапайым ғана болды. АҚШ-тың Иракка қарсы әскери операциясының басталу қаупі туындағанынан Хусейн өзінің төртінші жарымен бірге өмір сүре алмады.  1995 жылы тамызда Саддам Хусейннәі әулетінде жанжал туындады. Али Хасан аль-Маджидке немере ағайын болатын туған ағайынды генерал Хусейн Камельмен президент қорғауының полковнигі Саддам Камель өздерінің әйелдері мен президенттің Рагад және Рана атты қыздарымен күтпеген жерден Иорданияға қашып кетті. Бұл жерде БҰҰ сарапшыларына елдегі ішкі саясат жайлары мен Бағдадтың жаппай жою қаруын жасау жөніндегі құпия жұмыстары туралы айтып берді. Бұл жағдай Саддам үшін қатты соққы болды, седебі Хусейн құпия істерді тек туыстары мен достарына ғана сеніп тапсыруға үйренген еді. Ол өзінің күйеу балаларына елге оралған жағдайда кешірім ететінін айтқан болатын. 1996 жылы Саддам Камель мен Хусейн Камель Иракка оралды. Бірнеше күн өткен соң, ашуға булыққан туысы &quot;сатқындармен&quot;, кейін олардың туыстарымен ісі болғаны жайында мәліметтер шықты. Хусейннің жеке дәрігері Хусейн күйеу балаларының ары қарайғы тағдыры жайындағы ойын былайша мәлімдейді:

{{Start citation }}
Саддам мен оның Тикриттегі президент сарайларының біріне отбасы мерекелік түстікке (Оразаның аяқталу құрметіне орай) 
жиылды. 
-  Мен оларға өзімді сатып және Иорданияға қашып кеткендігі үшін жазаға бұйырмауым туралы сөз берген болатынмын, - деді Саддам. Біраз үнсіздіктен кейін айналада көбірек жиылып отырғандарға бір қарап алды. Кейін күйеу балаларының аталары Әли Хасан әл - Мәжидке назарын аударды. 
- Алайда бұл отбасы мәселесі ғой.
Атасы басын изеді. Ол тез түсінген болатын.
{{End citation}}

Саддам басшылығы тұсында отбасы турасындағы ақпарат қатаң бақылауда болатын. Хусейннің құлауынан кейін ғана оның жеке өмірі туралы үй видеосы сатылуға қойылды. Бұл видеоматериалдар ирактықтарға өзін 24 жыл басқарған басшылары жайындағы құпияны тануына жол ашты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rol.ru/news/misc/news/03/06/06_039.htm|title=Домашнее видео Саддама было распродано за час|publisher=Rol.ru|date=6 маусым 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYMcaVk|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;

Саддамның [[Удей Хусейн|Удей]] және [[Кусей Хусейн|Кусей]] атты ұлдары өзіне өте жақын, әрі сенімді болатын. Осылай бола тұрса да үлкен ұлы Удей Саддам Хусейннің ізбасары бола алмағандығынан Кусейді дайындады.  2003 жылы 22 шіде айында Ирактың солтүстігінде американдық әскерлермен жүргізілген соғыста Удей мен Кусей қаза тапты. Олармен бірге Кусейдің ұлы, Саддамның немересі Мұстафа да өаза болды. Тақтан тайдырылған президенттің кей туысқандары араб елдерінен саяси баспана тапты. Сол уақыттардан бастап, Саддам өз отбасын көрмеді де, бірақ өз қорғаушылары арқылы олар жайлы мағлұмат алып тұрды.

=== Әуестігі===
Саддам бағбандықты  және яхтада қыдрғанды қатты ұнататын,  батыстың қымбат костюмі мен ескілікті және заманауи  қаруға, қымбат, сәнді, салтанатты көлікке қызығушылығы басым болған (бірінші көлігі &quot;мерседес&quot;  [[Баас мұражайы]]нда сақтаулы.)  Ұнатып көңіл көтеретін жайы - көлікпен құйғыта жүріп, рөлде гавана сигарын тарту болатын.  Кейбір деректер ойынша  Парсы шығанағындағы соғысқа дейін оның екі жүзге тарта костюмі, олардың көбі екі жақт қаусырмалы. Олардың кейбірі - танымал шебер Пьер Карденнің қолынан шыққан,  әскери униформалар толымы , сол сияқты арабтық тайпалық «джеллаба» жамылғылары. 
Сол сияқты сарай салу ісі де Саддамның құмарлықтарының бірі болатын. Өзінің басшылығы тұсында өзі мен туыстарына арнап 80-нен астам сарайлар мен виллалар, резиденциялар тұрғызды. Араб ақпарат құралдарының мәлімдемесі бойынша Ирактың  экс-президентінің 78 бен 170-ге жуық сарайы болғандығын айтады. Алайда Хусейн өзіне қастандық ойластырылуы мүмкін деген күдікпен бір орында екі рет түнемеген екен. Оның қиратылған сарайларының арасынан американдықтар классикалық әдебиеттердің бірнеше томдарын тауып алған екен. Кейбір деректер бойынша Саддам өз кітаптарының арасында Хемингуэйдің  &quot;Старик и море&quot; повесін жақсы көреді екен. Саддам кітап оқығанды, &quot;Крестный отец&quot; кинофильмін көргенді ұнатады екен.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,62558,00.html|title=Alleged Mistress Recalls Life With Saddam|publisher=Foxnews.com|datepublished=10.09.2002|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYOnP7k|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;

=== Дінге қарым-қатынасы ===

Саддам Хусейн ислам дінінің суннит бағытын ұстанған, күніне бес уақыт намаз оқып, жұма күнгі намаздан қалмай,&lt;ref&gt;[http://www.peoples.ru/state/king/iraq/hussein/history.html Игрок, которому долго везло…] People’s History&lt;/ref&gt; барлық шариғи заңдылықтарды орындап отырған.  1980 жылы тамыз айында  елдің көрнекті тұлғаларымен бірге Мекке қаласына қажлық сапарға барып қайтты. Барша араб әлеміне  ақ ихрамға оранған СаддамныңҚағбаны айналу салтын Сауд Аравиясының бекзадасы Фахданың еріп жүруінде Меккеге келу хабарын жеткізеді.
Саддам Хусейн 1997 жылдан 2000 жылға дейін Құран данасын жазуға қан тапсырды.

Саддам өзі суннитке тән болса да шейіттердің  рухани көшбасшыларымен араласып, шейіттер мешіттеріне барып отыратын, өзінің жеке қорынан шейіттердің киелі орындарының жөндеу, қайта жабдықтау жұмыстарына көп мөлшерде қаражат бөлетін.

=== Жеке жағдайы ===
Ирак басшысы  2003 жылғы  &quot;Форбс&quot; журналындағы деректерге сәйкес Линхенштейн князі Ханс-Адамс екіншіден кейінгі әлемдегі ең бай адамдар арасында  үшінші орынды иемденді. Ол тек Сауд Арабиясының королінен Фатха мен Сұлтан Брунейге ғана жол берді. Оның жеке дәулеті 1 млрд 300 млн доллар деп бағаланды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2867000/2867363.stm|title=Будут ли воевать иракские военные?|author=Эмиль Агазаде.|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|date=20 наурыз 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYSsURL|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Саддам құлатылғаннан кейін сауда министрі Ирактың өтпелі өкіметі Али Алауи басқа санды көрсетті -  40 млрд долл., көп уаөқыттар бойында Хусейн елдің мұнай экспорты кірісінен 5 % алып отырған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/world/17sep2003/saddam.html|title=Личное состояние Саддама|publisher=[[NEWSru]]|date=17 қыркүйек 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYTGmI5|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.  АҚШ ОББ ФТБ және қаржы министрлігімен серіктесе отырып, Хусейн құлауынан кейін де оның қаржылық жағдайына тексерістер жүргізді , алайда олар ештеңе таба алмады.

== Революционер: Саяси қызметінің басы ==

[[Сурет:Saddam Hussein in 1956.jpg|thumb|142px| «[[Баас]]» партиясының жас мүшесі. (1950-ж. соңы)]]

[[Сурет:SaddamCairo.jpg|thumb|250px|left|Студенттік жылдар: Саддам Хусейн Каирде Баас партиясының студенттерімен бірге. ([[1959]]—[[1963]])]]

Ирактағы жағдайға 1952 жылы 23 шілде айында болған египет төңкерісі өз әсерін тигізді.Сол уақытта  Саддамның кумирі  египет төңкерісінің көшбасшысыжәне Египеттің болашақ президенті, Араб кеңестәк одағының негізін қалаған Гамаль Абдель Насер болатын. 1956  жылы 19 жасар Саддам король Фейсал ІІ-ге қарсы сәтсіз ереуілге қатынасты. Келесі жылы өзінің көкесі де болған Араб кеңестік өрлеуінің (&quot;Баас&quot;) жақтасы болды.

1958 жылы генерал Абдель Керим Касеммен бірге қарулы көтерілісімен король Фейсал ІІ тақтан тайдырылды. Сол жылдың желтоқсан айында Тикритте Касемнің көрнекті жақтасы және аймақтық әкімшіліктің жоғарғы шенеунігінің бірі өлтірілді. Қылмыс жасады деген күдікпен Саддамды қамауға алып, 21 жасында ол түрмеге алынды. Басқа мәліметтер бойынша көкесі немере інісіне өз қарсыластарының бірін жоюды жүктеген болатын. Ал саддам болса, сол бұйрықты орындаған. Саддам Хусейнді айғақтың жетспеушілігінен алты айдан соң босатты.  Баастықтар бұл уақыттарда жаңа үкіметке қарсы шықты және 1959 жылдың қазан айында Саддам Касемге қастандық жасаушылар қатарында болды. Хусейн қастандық жасаушылардың негізгі топтарына енбеді, тек қорғаушы топ қатарында тұрды. Оның жүйкесі шыдамады, соққының астына бүкіл операцияны қойып, генералдың көлігіне жақындаған сәтінде оқ атты, өзі жараланып, кейін сырттай өлім жазасына кесілді.
Өмірінің осы кезеңі кейін аңыз боп таралып кетті. Заңды мәліметтер бойынша,&lt;ref name=&quot;rg-1&quot;&gt;Сабов А. [http://www.rg.ru/Anons/arc_2003/0322/1.shtm Бес Саддама] [[Российская газета]] № 54(3167), 22 наурыз 2003&lt;/ref&gt;, Саддам аяғынан жараланып, түнгі сағат төрттер шамасында атқа мініп&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2003/12/15/saddambio/|title=Его борьба|publisher=[[Лента.ру]]|date=15 желтоқсан 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYUo64s|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; (кей деректер бойынша ) қашқан.  Кейін өзі аяғына тиген оқты пышақпен алып, жұлдыздар астында долы Тигрдің астынан жүзіп өтіп, туған жері аль-Ауджаға келіп жасырынды.

Аль-Ауджадан бәдәуи боп киініп, шөл даланы кешіп өтіп, сол уақыттаға баастықтардың орталықтары болған Сирия астанасы Дамаскіге жетті.

1960 жылы 21 ақпанда Саддам  Каср ан-Нил мектебінде бәр жыл  оқыған Каирге келді, кейін кемелділік аттестатын алып, екі жыл оқып білім алған Каир университетінің заң факультетіне оқуға түсті. Каирде Саддам қатардағы партиялық функционерден Египеттегі &quot;Баас&quot;басқарушы бірлестігінің мүшесі партияның көрнекті қайраткері дәрежесі қатарына дейін өсті.
Саддам түнгі демалыс орындарында бос жүрмей, достарымен шахмат ойнына көп уақыттарын арнайтын, және көп оқитын. 1963 жылы Касем тәртібін &quot;Баас&quot; партиясы құлатқаннан кейін Саддам Орталықтандырылған шаруа бюросының мүшесі  қызметіне орналасқан Иракка оралды. Дамаскіде &quot;Баас&quot; партиясының жалпыарабтық  VI съезінде Хусейн 1960 жылдан бері &quot;Баас&quot; ирак партиясының бас хатшысы Әли Салих ас-Саадидің қызметін өткір сынға алған тамаша сөзімен көрінді.  Бір айдан соң, 1963 жылы 11 қарашада жалпыараб &quot;Баас&quot; партиясының ұсынысы бойынша ирактың &quot;Баас&quot; аймақтық съезі ас-Саадиді баасистер үкіметінің басында болған уақыттарында жасаған қылмыстарын мойнына қойып, партияның бас хатшысы орнынан босатты. Саддам Хусейннің жалпыараб съезіндегі іскерлігі  партияның негізін қалаушы мен бас хатшысы Мишель Афлякқа үлкен әсер етті. Осы уақыттан бастап, партияның негізін қалаушының арасында бекем байланыс қаза болғанға дейін үзілмеді.

Жеті күн өткеннен кейін генерал Арефтің басшылығымен ирак әскері үкіметті баасистерден босатты. Саддам терең құпия әрекет жағдайында жаңа нақты партияның негізін қалауға кірісті. Келесі жылдың ақпан айында жалпыараб &quot;Баас&quot; басшылығы Афляктің ұсынысы бойынша аймақтық басшылыққа енгізілген елге танымал генерал Ахмед Хасан аль-Бакр және Саддам Хусейн де бар құрамы бес адамнан тұратын  жаңа ирак &quot;Баас&quot; басшылығын құруға шешім қабылдады. Бағдад үкіметін басып алуға екі сәтсіз ұмтылымтан кейін Саддам қамауға алынды, кісенделіп, жалғыз адамдық түрмеге қамалды. Түрмеде біраз уақыт қткізді.
1966 жылы Саддам қашу жоспарын ұйымдастырып, қыркүйек айында Хусейнді ирактық Ахмед Хасан аль-Бакрдің &quot;Баас&quot; партиясына бас хатшының орынбасары етіп сайлады. Оған &quot;Джихаз Ханин&quot; кодымен аталатын арнайы аппаратты басқару ісі тапсырылды.  Бұл  барлау мен қарсы барлаудан түратын айнымас құпия кадрлардан жасақталған аппарат болатын.

== Партия көшбасшысы==
=== Мемлекеттегі екінші адам ===
1966 жылы Хусейн партия қауіпсіздігі қызметін басқаратын «Баас» партиясының көшбасшыларының бірі болды. 
1968  жылы 17 шілдеде «Баас» партиясы қантөгіссіз төңкеріспен Ирак үкіметінің биліктегі басына келді. Заңды мәліметтер бойынша,  Саддам Хусейн президент сарайына шабуылға шыққан бірінші танктен табылды. Бұл жолы БААС партиясы «үкіметті қолға алды және  надандардан, сауатсыз дүниеқоңыздардан, қарақшылар, ұрылардан,смонистерден тұратын жемқорлық пен әлсіз тәртіпті біржола құртты.»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://generalbarzani.narod.ru/20up.html|title=Ахмед Хаса аль-Бакр — Барзани. Пятая курдско-иракская война|publisher=Добро пожаловать в Курдистан — СТРАНИЦЫ ИЗ ИСТОРИИ|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYVW1yK|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;

Президент Абдель Рахман Ареф (қайтыс болған президент Абдель Салам Арефтің ағасы) Лондонға жер аударылды. Үкімет басына келген баасистер мүмкін болған қарсыластарынан құтылу жолдарын жасай бастады. Төңкерістен кейін 14 күн өткен соң, «Араб төңкеріс қозғалысы» ұйымына енетін астыртын әрекет қатысушылары Найеф, Дауд және Насер әл-Ханилер үкіметтен аластатылды. Үкімет әл-Бакр қол астында топтасты.
Үкімет басына «Баас» партиясы келгеннен соң, елде Ахмед Хасан әл-Бакр басшылық еткен революциялық Кеңес командованиесі құрылды. Кеңестің тізімінде Саддам Хусейн 5 нөмірде тұрған болатын&lt;ref name=&quot;echo-1&quot;&gt;[http://www.echo.msk.ru/programs/sorokina/41296/ Стенограмма радиопередачи «В круге СВЕТА».] — интервью [[Примаков, Евгений Максимович|Е. М. Примакова]] радиостанции «[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]], 21.01.2006&lt;/ref&gt;. Саддам әл-Бакрдің партиялық және мемлекеттік жүйесі бойынша орынбасары болды, елдің ішкі қауіпсіздігіне жауап берді, басқа сөзбен айтқанда, партиялық және мемлекеттік арнайы қызмет бөлімін басқарды. Арнайы қызмет бөлімін бақылау ісі Саддам Хусейнге нағыз үкіметті өз қолына топтастыруға мүмкіндік берді.
1968 жылдың күз айынан бастап ирак арнайы қызмет бөлімдерінің қатынасуымен нәтижесінде «Баас» пікірінше, оған қауіп туғызуы мүмкін деген, сол сияқты (Баастың( өзінің де көрнекті өкілдері тұратын көптеген тұлғалар қамауға алынған кең масштабты «тазалық» жұмыстары жүргізілді.
Саддамның қатысуымен ашылған «сионистік қастандық» аса маңызды рөл атқарды. Израиль арнайы қызмет бөлімдерімен қарым-қатынасы бар деген айыппен көптеген еврейлерге арнап Бағдад қаласының көшелерінде дар ағаштары орналастырылып, көпшілік алдында өлім жазасына кесілді.  Жер қайысқан халық «сатқындардың» өлім жазасына кесілгеніне көшелерде билеп кетті.&lt;ref name=&quot;Багдадский Сталин&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.deutsche-welle-music.de/dw/article/0,2144,763393,00.html|title=Саддам Хусейн: на вершине власти|author=Ефим Шуман|publisher=НЕМЕЦКАЯ ВОЛНА|datepublished=29.01.2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYVw5XL|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;
1969 жылы Хусейн  «Мунтасирия» Бағдат университетін аяқтап, заңгер дипломымен «Баас» басшылығының бас секретары орынбасары және революциялық Кеңес төрағасының орынбасарының көмекшісі қызметіне орналасты. 1971-1978 жылдары арасына үзіліс салып, Бағдаттағы әскери академиядан білім алды.	
1971 жылы 8 тамызда «Баас» партиясының 22 мүшесі мен бұрынғы министрлерге өлім жазасы кесілд&lt;ref name=&quot;iq315a.pdf&quot;&gt;[http://www.fidh.org/IMG/pdf/iq315a.pdf Iraq: an intolerable, forgotten and unpunished repression] — доклад [[Международная Федерация прав человека|Международной Федерации прав человека]], 18 сәуір 2001&lt;/ref&gt; і. №  1973  жылы арнайы қызмет бөлімін   «Жалпы бақылау басқармасы» («Da’irat al Mukhabarat al Amah») деген атау беріп, қайта жасақтады. Саддам басшылық еткен арнайы бөлім қинаудың( электрошок, түрмедегілерді қолының білезік тұсынан асу т.б.) бар түрін қолданғаны турасында көптеген ақпарат көздері бар, тіпті, Human Rights Watch құқық қорғау  ұйымының  мәліметтері бойынша, қинау жазасын қолданғаны үшін марапатталып отырған&lt;ref&gt;Барац А. [http://www.sedmoykanal.com/article.php3?id=1761 Иудео-джентльменская цивилизация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928063520/http://www.sedmoykanal.com/article.php3?id=1761 |date=2007-09-28 }} газета «Седьмой канал» (Израиль), 16 сәуір 2003&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.federalpost.ru/iraq/issue_8162.html Противников Хусейна пытали в ваннах с кислотой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417042155/http://www.federalpost.ru/iraq/issue_8162.html |date=2008-04-17 }} FederalPost, 9 сәуір 2003&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Институт Курдистана и Передней Азии. Геноцид в Иракском Курдистане. (перевод доклада Human Rights Watch «Кампания „Анфаль“», 1995) / Под ред. проф. С. М. Кочои. М., 2003. ISBN 5-94297-058-0 С. 277—282&lt;/ref&gt;.
Араб журналисі Сайд Абуриш&lt;ref name=&quot;voanews-1&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080412010404/http://www.voanews.com/russian/archive/2003-03/a-2003-03-09-5-1.cfm?renderforprint=1&amp;textonly=1&amp;&amp;TEXTMODE=1&amp;CFID=23228337&amp;CFTOKEN=94572341 Сталин и Саддам] «[[Голос Америки|Голос Америки»]], 9 наурыз 2003&lt;/ref&gt; в своей книге «Саддам Хусейн: политика мести» пишет, что идеалом для него был [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]. По словам Абуриша:&lt;ref name=&quot;voanews-1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nnews.ru/2003/4/1/politics/966.php3 Ученик Сталина] «Новости в Новосибирске», 1 сәуір 2003&lt;/ref&gt; «Саддам Хусейн: кек алу саясаты» атты өз кітабында оның идеалы Сталин болғанын айтады. 
{{Start citation }}
Саддам әрекеттерінің астарында Сталин  тұлғасының  жасырын ықпалы жатқанын сезуге болады. Әсіресе бұл мемлекеттік қауіпсіздік жүйесіндегі қылмыстық элементтерге  қарулы күштерден гөрі  мемлекеттік қауіпсіздік жүйесінің тірегін сақтауға тікелей байланысты еді. Бұл адамдар  Саддамның өзіне берілген, ол адамсыз өздері ешкім де бола алмайтын сауатсыз баскесерлер ғана болатын. Саддам кімнен құтылғысы келсе, жай ғана өлтіре салатын...  «Баастың» кезекті бір съезінде көсемге асыра дәріптеу ағын судай көшкенде, сахнаға бір мезетте залдағыларды бірінен соң бірін нұсқаған қинаудан әлсіреген партия мүшесін алып шықты. Сол сәтте нұсқалған адамдарды бірінен соң бірін алып шығып, сол жерде өлім жазасына кесті. Саддам жәбірлеу тәсілдерінің таптаурын болмағанын ұнатады: кислота құйылған ванна мен асфальт төсеуге арналған катоктар туралы әңгімелейді. Алайда ол тек қана садист емес – оның айтуы бойынша осындай қорқынышты тәсілдер арқылы мемлекетте тұру мүмкіндігі барын айтады. Сондықтан ол басқа деспоттарға қарағанда елде көпшілік алдында өлім жазасы қабылданғанын, ал қинау тәсілдері  -  тергеудің табиғи  ерекшелігі  екенін ешқашан жасырған емес.
{{End citation}}

Саддамның өзі «Ньюсуик» корреспондентіне қинау мен өлім жазасы жайлы сұрағына таңдана отырып: «Әрине, мұның бары бар. Сіздің ойыңызша, үкіметке қарсы шыққандарға қандай жаза қолдануға болады?!» 2001 жылы «Халықаралық рақымшылық» үкіметтік емес ұйымы өз баяндамасында  Саддам Хусейннің түрмесінде қолданылатын тәсілдер туралы «Құрбандардың көздерін ойып алды, үстінен киімдерін шешіп алып, бірнеше сағаттар бойына білезіктерінен асып қойды. Электрошок барлық дене мүшелеріне  жыныс мүшесі,  тіл , құлақ, саусақтарына қолданылды...Кейбір жәбірленушілерді туыстары мен отбасыларының  көз алдарында қинағанын көруін талап етті.»&lt;ref&gt;Рыжова С. [http://sm-k.narod.ru/archives/2003/mar/45-46/30.htm Буш как Саддам. По следам Сталина] Симбирский курьер № 45-46, 29 наурыз 2003&lt;/ref&gt; «Вашингтон  Пост» газеті жазғандай, ирак түрме қызметкерлері қазіргі уақыттың өзінде «әдет бойынша» «жауап алу тәсілінің» Саддам уақытындағы түрлерін: электр шогы, тұтқынның білезігінен асып қою сияқты түрлерін қолданып келеді, алайда,  Саддам Хусейн кезінде дұрыс деп табылған қышқылдық қолдану, сексуалды қорлау, топтық өлім жазасы сияқты түрлері алынып тасталды&lt;ref name=&quot;wp-1&quot;&gt;Аппельбаум Э. [http://www.inosmi.ru/translation/216651.html Тест на тиранию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190915/http://www.inosmi.ru/translation/216651.html|date=2007-09-27}} [[ИноСМИ.ру]], [[The Washington Post]], 26 қаңтар 2005&lt;/ref&gt;.
Саддам кезіндегі Ирактың  қолданған қинау тәсілдері қазіргі ирак үкіметтерінде (тек түрме тұтқындары қана емес, халықаралық коалиция әскерлерін қосып алғанда әлеуетті ведомостволар қызметкерлеріне) де кеңінен қолданылады&lt;ref name=&quot;wp-1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.voltaire.ru/obzor-dokumentov/irak-primenenie-pyitok-na-vseh-urovnyah.html Ирак, применение пыток на всех уровнях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927094530/http://www.voltaire.ru/obzor-dokumentov/irak-primenenie-pyitok-na-vseh-urovnyah.html |date=2007-09-27 }} — Независимая информационная сеть «Вольтер», 4 қазан 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dell2.izvestia.ru/news/news106538/?print «Международная амнистия»: АҚШ продолжают применять пытки к заключённым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930225731/http://dell2.izvestia.ru/news/news106538/?print |date=2007-09-30 }} — «[[Известия]]», 3 мамыр 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.amnesty.org.ru/report2006/irq-summary-rus Республика Ирак] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416215333/http://www.amnesty.org.ru/report2006/irq-summary-rus|date=2008-04-16}} — «[[Международная амнистия|Международная амнистия»]], доклад за 2006 год&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.amnesty.org.ru/report2006/usa-summary-rus Соединённые Штаты Америки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416215341/http://www.amnesty.org.ru/report2006/usa-summary-rus|date=2008-04-16}} — «[[Международная амнистия|Международная амнистия»]], доклад за 2006 год&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.svobodanews.ru/Transcript/2006/03/06/20060306200051233.html Правозащитная организация «Международная амнистия» опубликовала доклад о несоблюдении прав заключённых в Ираке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412103619/http://www.svobodanews.ru/Transcript/2006/03/06/20060306200051233.html|date=2008-04-12}} — «[[Радио Свобода|Радио Свобода»]], 6 наурыз 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.inforos.ru/?id=12568 «Международная Амнистия»: за пытки в АҚШ наказывают, как за кражу велосипеда] — «ИнфоРос», 4 мамыр 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тағы қараңыз: [[:en:Human rights in post-Saddam Hussein Iraq]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Юрченко В. П.'' [http://iimes.ru/rus/stat/2006/09-12-06.htm Военно-политическая обстановка в Ираке: қараша 2006 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014347/http://iimes.ru/rus/stat/2006/09-12-06.htm |date=2007-09-28 }} — [[Институт Ближнего Востока]] (Москва), 9 желтоқсан 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://obzor.westsib.ru/article/60095 Amnesty International вновь оценила Ирак: пытки заключённых продолжаются] — «Томский обзор», 6 наурыз 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sandiego.russianamerica.com/common/arc/story.php?id_cr=106&amp;id=171704 Новое правительство Ирака действует методами Саддама, и пытки в тюрьмах продолжаются] — RussianAmerica, 25.01.2005&lt;/ref&gt;
. 2006 жылы БҰҰ баяндамашысы Манфред Новак&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_5368000/5368824.stm|title=Пытки в Ираке: «хуже, чем при Саддаме»|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|date=21 қыркүйек 2006|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYX1kRV|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; қинау турасында:
{{Start citation }}
Ирактағы қинау жағдайлары абсолютті түрде бақылаудан шығып кетті дейді көпшілік. Жағдайдың қиындағаны соншалық, тіпті Саддам тұсындағыдан да жаман болып кеткен.  
{{End citation}}
Евгений Примауовтың айтуы бойынша, Саддамға болашағы мол көшбасшы ретінде КСРО да, АҚШ та үміт артты.

=== Билік жолында. Сыртқы саясат ===
 [[Сурет:1975 Algiers Agreement.jpg|thumb|200px|[[Мохаммед Реза Пехлеви|Мохаммед Реза-шах]], [[Хуари Бумедьен]] и Саддам Хусейн во время Алжирского соглашения, [[1975 год]]]]
Саддамның партиядағы және мемлекеттегі көшбасшылық жағдайға  салған жолының маңызды кезеңі 1970 жылы 11 наурызда Мұстафа Баразнимен  күрдтік повстансалармен 9 жылдық қантөгіс соғысқа нүкте қойған Ирак Күрдістанын автономия деп жариялауда келісімге қол қою болды. Саддам осы келісім арқылы өз жағдайын келістіріп, келесі екі жылда партия мен мемлекеттің номиналды басшысы Ахмед Хасан әл-Бакрді кейінгі орынға ығыстыра отырып, шек қойылмаған үкіметті қолына топтастырды.
Ирак үкіметінің күрдтік қарсыласу тобының көшбасшысы, молла Мұстафа Баразни&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://generalbarzani.narod.ru/21up.html|title=Саддам — Барзани. Провозглашение автономии|publisher=Добро пожаловать в Курдистан — СТРАНИЦЫ ИЗ ИСТОРИИ|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYXfIOF|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;: 
{{Start citation }}
Ирак – ұлықтық маниясы және үкіметке беймаза ұмтылыстағы Саддам басқарған полициялық мемлекет. Ол хардан мен Аммашты жойды, мені де ығыстырғысы келеді, Бакрді де құртады.
{{End citation}}
деп жариялады.

1972 жылы ақпанда Саддам Хусейн Мәскеуге іссапармен келді; келу қорытындысы мен Бағдат КСРО Кеңесінің министрі Алексей Косыгиннің жауап ретіндегі сапары ирак тәртібіне кеңестік жан-жақты қолдауды қамтамасыз ететін Достық мен әріптестік келісіміне 9 сәуірде қол қойылу болды. Осы қолдауға арқа сүйеген Саддам Хусейн  мұнай өнеркәсібін ұлттық ете отырып, күрдтік ұлттық босату қозғалымын ығыстыра ирак әскерін қарумен қайта жабдықтады. Соңғы мақсатына қол жеткізуде Иранның қолдауын пайдаланған күрдтік повстансалармен (наурыз 1974 — наурыз 1975) қиян-кескі әскери қимылдарға төтеп беру керек болды. Жеңіске Саддам 1975 жылы 6 наурызда иран шахы [http://www.countries.ru/library/orient/iraq/sogl75.htm Алжирское соглашение] Мохаммед Реза Пехлевимен Алжир келісіміне қол қою арқылы ғана жетті.

=== Елді қайта жетілдіру===
[[Сурет:Saddam1970s.jpg|thumb|200px|Саддам Хусейн (ортада) әйел адамдар арасында сауаттылықтың таралуына көмек беруде. 1970 жылдар.]]

Мұнай экспортынан түскен ауқымды кіріс экономика облысы мен әлеуметтік аймақта масштабты реформалар жасауына жәрдем етті. Саддам қайта құру бағдарламасымен сөз алып, мақсатын қысқа етіп қана бекітті: «мықты экономика, мықты әскер, мықты басшылық». Әлеуметтік экономиканың жетіспеушілігін қолға алуда Хусейн жеке меншік секторының дамуын қолдады. 1970  жылдардың орта шенінде кәсіпкерлерге бар жағынан қолдау жасады және жеке меншік бірлестіктерді, жергілікті және шет ел бірлестіктерін дамудың мемлекеттік бағдарламасына көбірек тартты. Елдің түкпір-түкпірінде университеттер мен мектептер, автострад пен электростанциялар,  суқұбырлары мен кәріз жүйелерін, кіші және үлкен үй құрылыстары белең алды.  Көпсалалы және арнайыландырылған ауруханалар ашылды.№  Жалпы білім беру және денсаулық сақтау жүйелері құрылды&lt;ref&gt;{{кітап
|авторы = Башир А., Суннано Л. С.
|бөлімі= Репрессии
|тақырыбы= Ближний круг Саддама Хусейна
|орны = СПб.
|баспа = [[Амфора (издательство)|Амфора]]
|жыл = 2006
|беттері = 93
|isbn = 5-367-00013-4
}}&lt;/ref&gt;.

Саддам басшылығымен сауатсыздықпен күресудің қарқынды бірлестіктері құрылды. Саддам курьерлік жасаған сауатсыздықпен күрес бірлестіктерінің жұмыс қорытындылары тұрғындардың сауаттылығы деңгейі 30 пайыздан 70 пайызға дейін арттырылды, осы көрсеткіш арқылы Ирак араб елдерінің арасында көшбасшылық жасады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2003/WORLD/meast/12/14/sprj.irq.saddam.profile.ap/index.html|title=Profile: Saddam’s brutal reign|publisher=[[CNN]]|date=14 желтоқсан 2003|accessdate=???|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;. Тіпті, 1980 жылға Ирактағы сауатсыздық деңгейі 68,5 пайыз, ал он жыл өткен соң,  1990 жылы  64,4 пайыз болды деген басқа мәліметтер де бар&lt;ref&gt;[http://globalis.gvu.unu.edu/indicator_detail.cfm?country=IQ&amp;indicatorid=27 Iraq: Adult illiteracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702063118/http://globalis.gvu.unu.edu/indicator_detail.cfm?country=IQ&amp;indicatorid=27 |date=2010-07-02 }} {{V|29|9|2009}}&lt;/ref&gt;. 1970  жылдың 11 наурызындағы Кеңестік революциялық басқарманың арызына сәйкес күрдтер мәселесін демократиялық бейбіт жолмен реттеуде ағарту Министрлігінде  күрдтік білім беру департаменті құрылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bigsoviet.org/Bse/GOGO-KONG/1028.shtml|title=Ирак и Иран|publisher=[[БСЭ]]|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYY4fpy|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.  Жарықтандыру жұмыстары жүргізілді, көлік жолдарының жүйесі құрылды. Ирактағы өмір сүру деңгейі Таяу Шығыста ең жоғары деңгейге жетті. Ирак Таяу Шығыстағы ең заманауи денсаулық сақтау жүйелерінің бірін құрды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20040202085344/http://www.cbc.ca/news/background/iraq/saddam_hussein.html Saddam Hussein] CBC News, 29 желтоқсан 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jessica Moore. [http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/iraq/war/player1.html The Iraq War player profile: Saddam Hussein’s Rise to Power] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030625145156/http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/iraq/war/player1.html|date=2003-06-25}} [[PBS]] Online Newshour&lt;/ref&gt;.  Саддамның танымалдылығы жыл сайын арта түсті&lt;ref&gt;[http://hrono.rspu.ryazan.ru/land/197_irak.html Ирак в 70-е годы XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930211548/http://hrono.rspu.ryazan.ru/land/197_irak.html |date=2007-09-30 }} «Хронос», 8 сәуір 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Беттиза Э. [http://inosmi.rian.ru/stories/01/12/21/3036/140734.html Саддам — новый флаг Ислама] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223065532/http://inosmi.rian.ru/stories/01/12/21/3036/140734.html|date=2007-12-23}} [[ИноСМИ.ру]], [[Panorama]] (Италия), 17 мамыр 2002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.portalus.ru/special/saddam/beginner-02.htm Начало карьеры Саддама. Второй человек (1968—1969)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927084821/http://www.portalus.ru/special/saddam/beginner-02.htm |date=2007-09-27 }} — спецпроект «Ирак при Саддаме», «Белорусская цифровая библиотека»&lt;/ref&gt;
.
Шет ел мұнай қызығушылықтарын ұлттандырғаннан кейін Саддам ауыл шаруашылығын ірі масштабта механикаландыруды бастап, және шаруаларға жер бөліп беріп, жергілікті жерді қайта құру жұмыстарын бастады.
Халықаралық банктер мен қаржылық мекемелердің (МБРР, МВФ, Дойче банка және басқалары) бағасы, Иракта  30-35 млрд. долл.  болатын  аса ірі валюталық резерв құраған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vostokoved.ru/book2/sharipov.htm|title=Три иракские войны — трагические ступени крушения политического режима президента Саддама Хусейна|author=Шарипов У. З.|publisher=Восток и Политика|date=???|accessdate=???|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;. Ирактағы экономикалық шарықтаудың нәтижесінде жұмыс орындарын іздеуде араб  және басқа азия мемлекеттерінен көптеген мигранттар келді. Кейбір  жоғары технологиялық үрдістер басқармасы үшін құрылыс пен индустрия өңдеуде шет елдік білікті мамандар шақырылды.

Американ зерттеушісі Тернер былай деп жазды: 
{{Start citation }}
1973 жылдан кейін 1971 жылы ұлттандырған мұнай индустриясының өсімінен қазынаға құйылған қор елдің ресурстарын дамыту үшін сәтті қолданылды.
Ішінара, тамаша ақысыз білім беру жүйесі енгізілді. Әйел адамдар экономикалық құқықтарды қолданды. Орталықтандырылған экономикалық жоспарлаудың әлеуметтік ауқаттылықты жан-жақты көтеру бағдарламасы мемлекеттендірілді. Жер иеленудің ірі латифундық жүйесі ығыстырылып, шаруаларға бөлініп берілді. Үкіметтің акцияларының сәтті пайызы осы облыстарда таңданарлық жағдайда жоғары болды. 
{{End citation}}
1980 жылы Ирак араб әлемінденгі дамыған мемлекеттер арасында Египеттің қатарынан орын алды&lt;ref&gt;{{cite web|author=Мирский Г. И.|url=http://www.globalaffairs.ru/numbers/2/1963.html|title=Багдадская головоломка|publisher=Журнал «Россия в глобальной политике»|date=19 наурыз 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYYAgOq|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

=== Үкімет үшін күрестің аяқталуы ===
[[Сурет:Hussein Assad Bouteflika Khaddam.jpg|thumb|250px|Солдан оңға қарай: Саддам Хусейн,  Сирия президенті [[Хафез Асад]],Алжил сыртқы істер министрі [[Абдель Азиз Бутефлика]] және  Сирия  вице-президенті [[Абд аль-Халим Хаддам]], 1979 ж.]]
Саддам Хусейн осы аралықта, өз билігін мемлекет пен бизнес салаларының алдыңғы қатырлы орындарына өз туысқандары мен одақтастарын жинай отырып бекітті. 1976 жылы баасистар армиясындағы ең ықпалды тұлғалар генерал ат-Тикрита мен полковник Салих Махди Аммашты ығыстыра отырып, Хусейн елді тотальді «баасиздендіруді» идеологиялық және әкімшілік тұрғыдан қолға алды. Саддам оны партиялық жетілдіруді мемлекеттік аппараттан бастады. Әскерде ниеті түзу емес офицерлер жұмыстан босатылды немесе Курдистанға қызметке жіберіліп,  академия және колледж әскерилері қатарына тек партия мүшелері қабылданумен «тазалық» жұмысы жүргізілді.» «Джихаз ханин » функционерлері барлық тәуелсіз фракциялармен «Баастың» өзінің ішіндегі  топтарды жойып жіберді. Хусейннің ойластырауы бойынша әскерді «Баасизациялау» партия үкіметін қорғауға бағытталған «идеологиялық әскерді» құру мақсатында болды. № Хусейнге құпия қызмет арқылы оның қарсы партиясына және үкіметегі күштерді жеңе отырып,  негізгі орындарға сенімді адамдарын қоюға және мемлекеттік басқарудағы маңызды рычагтардың үстінен бақылау қоюға мүмкіндік  туды. 1977 жылы жергілікті жерлердің партиялық ұйымдары, құпия қызмет орындары, әскер командованиесі және министрлер ені Саддамның алдында есеп беретін болды. 1978 жылы Хусейннің әскер ішінде партия ұйымын құруына себепші болды деп  кінә артқан 31 коммунист пен бірнеше тұлғалар өлім жазасына кесілді. Саддам коммунистерді «шет ел агенттері», «ирак отанының сатқындары» деген айыппен НПФ-дағы ИКП өкілдерін қамауға алды және ИКП барлық баспаларын жауып тастады.  Осылай формалды түрдегі тыныс алуын тоқтатып, ИКП  астыртын әрекетке көшті, ал елде бір партиялы жүйе салтанат құрды. Жұмыс жасап отырған үкімет әл-Бакрдің қолынан Саддам Хусейннің қолына өтті. 1979 жылы 16 шілде айында денсаулығының болмауы деген жаңсақ желеумен еңбек демалысына (кейбір деректер бойынша, оны үй қамағына алған болатын) шығып кетті. Оның ізбасары «Баас» партиясының аймақтық басқармасын басқарған Саддам Хусейн жарияланды. Саддам Хусейн заң негізінде диктаторлық билікті өз қолына алды. № Революциялық командование Кеңесінің бас хатшысы Абд аль-Хусейн Масхади қинағаннан кейін Сирия пайдасына «Бааста» туындаған үлкен астартын әрекеттар  туралы түсінік берген соң, тез арада тұтқынға алынды. Екі күн өткен соң партиялық съезде Масхадиді трибунаға алып шықты да, ол 60  депутат өз сыбайластарын көрсетіп еді, бірден оларды қамауға алды.№
==  Ирак Президенті ==

Саддам президент болғаннан кейін Ирактың арабтың және «үшінші» әлеміндегі негізгі миссиясы турасында панарабтық көшбасы ретінде Абдель Гамаль Насерді ұсынуды көбірек алға тарта бастады. 1979 жылы Гаванада  өткен бірікпеген елдер конференциясында дамушы елдерге пайызсыз ұзақ уақыттық қарыздарды мұнай бағасының көтермелерінен беретінін айтып, аудиторияның үлкен қуанышты қолдауына ие болды (шынымен де,1979 жылдың бағасымен айырмашылығы бар ширек млрд. доллар көлемінде берді.).
Жоғарыда айтылғандай, Саддамның президенттік қызметіне келу сәтінде Ирак Таяу Шығыстағы өмір сүру деңгейінің ең жоғары елдерінің санатында болып, қарқынды даму үстінде еді. Саддам алға тартқан және екіншісі халықаралық санкция тудырған екі соғыс Ирак экономикасын сұрапыл дағдарысқа алып келді. ВВС атап көрсеткендей&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_2525000/2525185.stm Ирак: краткая справка] — [[BBC]]&lt;/ref&gt;, 
{{Start citation }}
1991 жылы БҰҰ Ирак мемлекеті индустриялық кезеңге дейінгі жағдайға жетті деді. Ал келер жылдың есебі бойынша өмір сүру деңгейі күн көріс минимумына дейін  жетіп қалды.
{{End citation}}
2002  жылдың бас кезінде 1990  жылда бар болған өмірлік маңызды өндірістік өнеркәсіптің 95 % қайта жасауға ғана мүмкіндік алды&lt;ref&gt;''Богуславский А. Б.'' [http://iimes.ru/rus/stat/2002/30-12-02.htm Основные экономические показатели Ирака в 90-е годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014304/http://iimes.ru/rus/stat/2002/30-12-02.htm |date=2007-09-28 }} — Институт Ближнего Востока (Москва), 30 желтоқсан 2002&lt;/ref&gt;.

=== Иран-ирак соғысы ===


Үкіметке Саддам Хусейн келген соң,көршілес Ираннан туындаған өзінің билігіндегі серьезный угрозамен  бетпе-бет келді. Ирандағы ислам революциясында жеңіске жеткен көшбасшы Аятолла Хомейни оны Парсы шығанағындағы басқа елдерге таратуға оқталды, бұдан басқа Саддам Хусейнге жеке жақтырмаушылығыболған еді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://course1.winona.edu/aelafandi/polsci270/iran-iraq-war.htm|title=The Iran-Iraq War: Causes and Origins of the War|author=Ahmed H. El-Afandi.|publisher=Department of Political Science|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYZDK7D|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Иран  Ирак басшылығының өкілдеріне қарсы террористік акциялар мен покушениелер бірлестікті развернувшей  «Ад-Даава аль-исламия» атты астыртын шейіттер тобына қолдау көрсете бастады&lt;ref&gt;Кленов И., Орлов В. [http://otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/wars1/wars_15.htm Ирано-иракская война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021080915/http://otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/wars1/wars_15.htm|date=2007-10-21}} — [[Зарубежное военное обозрение]], № 1, 1985&lt;/ref&gt;.
Саддам Хусейн Иранға қарсы иран үкіметін қастық әрекеттерінен бас тарттыруға міндеттеу мақсатында шектеулі (ограниченный) әскери операцияны жүргізуге шешім қабылдады.  Соғыстың басталуына 1975  жылы Алжир келісімі бойынша, Иракқа Иранның кейбір шекаралық территорияларын беру турасындағы өз міндеттерін орындамағаны себеп болды. 1980 жылы 22 қыркүйекте  шекарада ирак әскері бірнеше қақтығыстан кейін көршілес елдің жеріне басып кірді. Басып кіру алғашқы кездері сәтті болғанымен, иран қоғамдастығын агрессорлармен күресі қорытындысынан соң, күз мезгіліне қарай тоқтатылды.
1982 жылы ирак әскері иран территориясында талқандалып, енді соғыс қимылдары Ирак жеріндн жалғасты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/russian/departments/insight/articles/eav061903aru.shtml|title=Рейд французских полицейских привлекает внимание к находящимся в изгнании иранским боевикам|author=Ардешир С. Моэвени.|publisher=Eurasianet|datepublished=19 маусым 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYZNFVS|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;]] Соғыс  Ирак пен Иран арасында химиялық қаруды қолданануымен, қалаларды ракеталармен атқылау және Парсы шығанағындағы екі елдің танкерлерінің үшінші елгебасып кіруімен созылмалы кезеңге бет алды..  1988 жылы иран-ирак соғысы көптеген адамдар мен материалды шығындарды бастан өткеріп, status quo жағдайында тоқтатылды.Саддам Хусейн Ирак жеңісін жария етті, осы оқиғадан кейін Бағдат қаласында «Кадис семсері» атты танымал дарбаза салынды. 9 тамыз күнінің өзін Хусейн «Ұлы Жеңіс күні» деп атады. Елде президентті ұлт қорғаушысы деген ат берген мерекелік жағдайлар басталды.
Соғыс барысында Саддам Хусейннің ядролық қаруды алмақ болған ойы жүзеге аспады: 1981жылы 7 маусым айында Саддамның Франциядан сатып алған ядролық реакторлары израиль әуе күштерінің атқылауымен талқандалған болатын. 
Батыс Аятолла Хомейнидің исламизмнің радикалды дамуынан Иран жеңісіне жол бермей сақтық шараларын қолданып отырды. 1982 жылы АҚШ Иракты терроризмді қолдаушы мемлекеттер арасынан алып тастады. Екі жыл өткен соң, 1967  жылы араб-израиль соғысы уақытында үзіліп қалған екі жақты дипломатиялық қатынастар қайта жанданды.осылай бола тұрса да Ирак КСРО-ның одақтасы болып қала берді, әрі одан қару-жарақ алып тұрды&lt;ref&gt;Факт использования химического оружия иракской стороной широко известен и подтверждается многими авторами и организациями. Существуют свидетельства, что это оружие эпизодически применял и Иран. В сәуір 1984 года представитель Ирана в ООН Раджай Хорассани заявил, что его страна способна производить химическое оружие и оценивает возможность его применения. По некоторым предположениям, Иран применял боевые газы при наступлении в районе Халабджи наурыз 1988 ж. См.: [http://www.iranwatch.org/wmd/wmd-chemicalessay.htm Iran’s Chemical Weapon Program (Iran Watch)]&lt;/ref&gt;.  Алайда бірнеше батыс елдері, соның ішінде Ұлыбритания, Франция және АҚШ та Бағдатқа қару-жарақ пен әскери техникаларын жеткізіп тұрған болатын. АҚШ Саддамға қарсыласы туралы деректер ғана емес, химиялық қарулар жасауға арналған миллиард долларды құрайтан несиелер беріп тұрды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2616000/2616577.stm|title=Как АҚШ помогали Ираку|author=Владимир Козловский|publisher=Русская служба Би-би-си|datepublished=31.12.2002|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYa3rVP|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

=== Анфаль ===
Ирандағы Ислам төңкерісінен кейін ол жерде қоныстанған күрдтер қолдарына қару алды. Иран Мен Ирак арасындағы соғыс жағдайларында иран күрдтері Саддам Хусейннен бағалы одақтастық, қолдау тапты. Жауап ретінде Тегеран ирак күрдтеріне ақшалай және қару-жарақпен көмек жасай бастады. 1982 жылы  Хусейн өзінің ішкі жауларымен күресінде Түркиямен күрдтерге қарсы серіктестік күресіне келісім жасады.Бұл келісім түрік және ирак бөлімшелеріне күрд жауынгерлеріне бір-бірінің жер аймағында 17км қашықтықта аңду құқығына ие болды. Бәркезеңде күрдтік повстансалар Мұстафа Баразнидің ұлы Масудтың жетекшілігімен өздерінің әскери бөлімшелерін қайта топтастыруда және елдің солтүстігі мен солтүстік шығысындағы шекаралық таулы аудандардың көптеген бөлімдеріне бақылау орнатуда болатын. Саддам Ирактың солтүстігіндегі күрдтер қозғалысын басып тастауға ұмтылып, Күрдістанға көптеген әскери күштерін жіберді. Бұл ирак күрдтерінің қолдауына ие болған иран әскері Солтүстік Ирактағы әскери қимылдарды дамытты&lt;ref name=&quot;historiwars-2&quot;&gt;[http://historiwars.narod.ru/Index/XXv/saddam/saddam1.htm Три войны Саддама] «История войн и военных конфликтов», 19 сәуір 2003&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.glavred.info/archive/2008/02/27/103745-2.html|title=Курды forever|author=Дмитрий Тымчук.|publisher=Агентство «Главред»|date=27 ақпан 2008|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYaQtMJ|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

Соғыс барысында, Саддам Хусейн Ирактың солтүстік аудандарын 182 мың күрдтердің (басым көпшілігі балалар болғанымен әйелдер мен балалар да бар болған) белгісіз бағытқа алып кеткен, кейін Саддам тәртібінің құлауынан соң, олардың атылып, мазарлары табылған «Пешмерга» атты күрдтер повстансалар бөлімшелерінен азат ететін арнайы әскери операциялар акциясын жүзеге асырды. Ертеректе, 1983  жылы дәл осы жағдаймен Барзан тайпасы да 15жастан бастап, 8 мың адам жойылған болатын&lt;ref&gt;[[Хошави Бабакр]]. [http://www.ng.ru/politics/2004-07-07/2_saddam.html Курдский счёт для Саддама] [[Независимая газета]], 7 шілде 2004&lt;/ref&gt;. Кейбір күрд қыздарын Египет пен басқада араб елдеріне күңдікке сатып жіберді&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070928122307/http://kurdistan.ru/content/view/822/2/ Девушки, проданные во время Анфаля возвращаются в Курдистан] Kurdistan.ru, 6 желтоқсан 2006&lt;/ref&gt;. Күрдтің бірнеше елді-мекендер мен Халабджа қалалары химиялық баомбасының бомбылауына ұшырады (тек Халабжде өаласының өзінен 5 мың адам қаза болды). Химиялық қарудың әсерінен 272 елді-мекен запа шекті. БҰҰ Ирактың химиялық қаруды қолдануын айыптаған шешім қабылдады. Алайда АҚШ үкіметі және тағы батыс елдері Бағдадты иран-ирак соғысы аяқталған уақытқа дейін саяси және әскери қарым-қатынасы тұрғысынан қолдауынан танбады&lt;ref name=&quot;historiwars-2&quot;/&gt; ООН приняла резолюцию, осуждавшую использование Ираком химического оружия. Однако правительства АҚШ и других западных стран продолжали поддерживать Багдад как в политическом, так и в военном отношении практически до самого конца ирано-иракской войны.&lt;ref&gt;. Мұнысымен қоймай, әскери қимылдар барысында  Күрдістандағы барлық елді-мекендемен қалалар қиратылды,  4 млн. адамның  2 млн шамасындағы Ирак Күрдістанының тұрғындары «үлгілі елді-мекендерге» - тұтқындарды жинау лагеріне  көшірілді&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Геноцид в Иракском Курдистане / Под ред. д. юр. н., профессора С. М. Кочои. — М.: 2003 &lt;/nowiki&gt;ISBN 5-94297-058-0 (Перевод доклада Human Rights Watch «Преступление геноцида в Ираке. Кампания „Анфаль“ в Иракском Курдистане», New Hawen and London, 1995; приложение — доклад Комиссии Конгресса АҚШ «Курдистан во время правления Саддама Хусейна»)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://newsua.org.ua/?nid=2337 В Багдаде суд заслушал показания жертв операции «Анфаль» в северном Ираке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927074645/http://newsua.org.ua/?nid=2337 |date=2007-09-27 }} NEWSua, 23 тамыз 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120712050239/hrw.org/english/docs/2006/08/14/iraq13982.htm The Anfal Trial. Questions and Answers] [[Human Rights Watch]], 14 тамыз 2006&lt;/ref&gt;.

=== Соғыс аралық уақыт ===
1980  жылдардың аяғы Таяу және Орта Шығыс аймақтары үшін бәрінен бұрын иранирак соғысыеың аяқталуына тікелей байланысты болған  қарбаластықтың айқын төмендеуі белгісімен өтті. Отты кезең аяқталысымен, Ирак ливан территориясына орналасып алған сирия әскеріне қарсылықпен  Ливан әскери күшінің басқарушысы генералы Мишель Аунаға әскери көмек бере бастады. Осы жағдаймен Саддам сирия президенті Хафез Асадтың позициясын әлсіретіп, аймақтағы өз ықпалын бекітуге тырысты. Ирак салмағының тез өсуінен аймақта оның бұрынғы одақтасынан сезіктенішілігін тудырды. Бағдад пен Тегеранның тайталасының өршуінен құрылған Парсы шығанағындағы араб мемлекеттерінің серіктестерінің кеңесі (ПШАМСК) Сауд Арабиясының басшылығымен екеуіенің біріне тәуелді болып қалмас үшін Иран мен Ирак арасындағы тепе-теңдікті қалпына келтіруге ұмтылыс жасады. Шығанақтағы азғантай елдер соғыс аяқталған соң, Иранмен қарым-қатынасын қалпына келтіруге қадам жасады. Жаңа жағжайда Хусейн әскерді заманауи қарумен қайта жарақтандыруды және әскери өндірісті дамытуды тез арада өрістетуге шешім қабылдады. Нәтижесінде соғыстан кейінгі екі жыл шамасында оған Араб Шығысындағы ең ірі әскери көлік шығаруына мүмкіндік туды.Заманауи қарумен жабдықталған миллиондаған ирак әскері әлемдегі ең ірі лер санатына енді(санақ бойынша 4-ші). Нақ осы уақытта күрдтерге қарсы репрессмяға байланысты Иракқа батыс елдердің көзқарастары өзгере бастады.

1989 жылы 16 ақпанда Саддам Хусейннің бастамасымен Бағдадта жаңа аймақтық ұйым – құрамына Ирак, Иордания, Иемен және Египет енген  Араб серіктестерінің кеңесін құру туралы келісімге қол қойылды. Сол уақытта Бағдатқа Сауд Арабиясының королі шақырылып, оның келуі барысында ирак-сауд елдерінің бір-біріне  басқыншылық жасамау турасындағы келісіміне қол қойылады. 1989 жылдың екінші жартысында ирак баспасы Ирак үлесінің көбеюіне МЭЕҰ бармауын және осылай ете отырып, ирак экономикасының қайта қалпына келуін шектеген [[ПШАМСК]] елдерінің [[МЭЕҰ]]  қарсы саясатына кеңмасштабты үгіт-насихат компаниясын бастады.

Саддамның жеке танымалдылығы 1990 жылдың мамыр айындағы қатысушыларын Батыс агрессиясына қарсы біріккен майданын құруға шақырған, әрі араб қимылдарынығ келісімділігінің маңыздылығын баса айтқан Бағдадта өткен араб маслихатының басына қарай шарықтау шегіне жетті. Алайда Бағдад басшылығындағы біріккен майдан құру орнына мәслихатта басқа да араб үкіметтері Саддам көшбасшылығына наразылығын танытқан қыр көрсетті. [[Египет]] президенті [[Хосни Мубарак]] «араб миссиясы адамгершілікке толы, қисынды және анық, өз рөліе асыра сілтеуден және қорқытушылықтан  ада» екенін айта отырып, бұл үндеуге ортақтаспады. Осыдан кейін египет-ирак жақындастығына орын болмады. 15 тамызда Хусейн Иран президентіне тез арада бейбітшілік келісімін орнату туралы өтініш айтты. Иран аймағында орналасқан ирак әскерлері шығарылып, біруақытта әскери тқтқындар алмасуы үрдісі жүрді.  Қазан айында Бағдад пен Тегеран арасында дипломатиялық қарым-қатынастар қайта жасалды.

=== Кувейтке басып кіру ===

[[Сурет:Flag of Iraq, 1991-2004.svg|thumb|1991—2004жылдардағы Ирак туы, Саддам Хусейн заманының символы]]

[[Сурет:Saddam1990.jpg|thumb|left|Саддам Хусейн (ортада) 1990 жылы «Баас» партиясының ұлттық басшылығымен бірге .]]
Иранмен соғысы салдарынан ирак экономикасына айтарлықтай нұқсан келген болатын. Соғыс қимылдары орын алған 8 жыл арасында 80 млрд. долларды құраған ішкі қарыз туындаған болатын. Елде осы қарызды жабатын жағдай болмады, керісінше, өндірісті қайта қалпына келліру үшін қосымша қаражат қажет болды. Орын алған жағдайдан Саддам Хусейн әлеуметтік тұрақсыздықтың туындауы үшін потенциалды алғышарттарды, нәтижесінде өз тәртібіне төнген қаіпті көре білді. Соғыс уақытында жиналып қалған елдің әлеуметтік және экономикалық мәселелерін  соғыс барасында оның жағына шыққан араб елдерінің және бәрінен бұрын,  ПШАМСК-нің барлық елдерінің көмегіне сүйене отырып, тез арада шешуге мүмкіндік барын алдын ала болжаған болатын. Алайда, оның аса көп қарызын ешкімнің кешіре бермейтіні, тіпті, қайтарылмайтын аржылық көмек беруді жалғастырмайтыны айқын болды. Саддам араб елдерінен бірнеше рет қарызын шығынға шығара отырып, жаңа несие беруін өтінген болатын, алайда бұл үндеу ескерілмеді.
1990 жылы шілде айында Ирак көршілес жатқан Кувейтті ирак жағындағы шекарада орналасқан Румейла мұнайлы елді-мекенінен заңсыз мұнай ала отырып, өзіне қарсы экономикалық соғыс жүргіді деп айыптады Шынымен де Кувейт біраз уақыттар бойына мұнай алуға  МЭЕҰ бекіткен үлесінен арттырып жіберіп , осыдан кейін Иракты мұнай экспортынан түсетін түсімнің белгілі бір бөлігінен шеттетеліп қалу жағдайына жолықтырған  мұнайдың әлемдік деңгейдегі бағасының төмендеуіне мүмкіндік жасады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE3D7173CF930A3575AC0A966958260|author=Thomas Hayes.|title=Confrontation in the Gulf; The Oilfield Lying Below the Iraq-Kuwait Dispute|publisher=[[The New York Times]]|date=3 қыркүйек 1990|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYd4JLp|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; .  Алайда, Кувейт Ирак территориясынан мұнай тартып алды деген қандай да бір деректер жоқ. Кувейт жағы Иракқа олардың талап еткен өтемақысын (2.4 млрд доллар) ирак талабын мүмкіндігінше  жеңілдетпек мақсатымен келіссөздер жүргізбек ойымен беруге асықпады. Саддам Хусейннің шыдамы таусылып, 1990 жылы 2 тамызда Кувейт жеріне басып кіріп, қоршауға алды.  8 тамызда Ирактың «Әл-Саддамия» атымен аталатын 19- провинциясы ретінде елді басып алғындығын жариялады. Кувейтке басып кіру әлемдік қоғамдастықтың бәрлескен айптаушылығын туындатты. Иракқ санкция салынды және БҰҰ мандаты бойынша бұл істің басында орташа араб тәртібін және барлық НАТО елдерінің қолдауына ие болған АҚШ тұрған  халықаралық коалиция құрылды. Үнді мқхиты мен Парсы шығанағына көз тіккен АҚШ пен оның одақтастары ирак әскерін талқандап және Кувейтті босатып (17қаңтар – 28 ақпан 1991 жыл), «Шөлдегі боран» атты операциясын жүргізді.Коелиция әскерінің жетістігі оңтүстіктегі шейіттер мен солтүстіктегі ирактың тәртібіне қарсы жалпылық көтеріліске шақырды, сондықтан бір уақыттарда көтерілісшілер 18 ирак првинциясының 15-іне бақылау жасады. Саддам бұл көтерілісті әлемнің келісімінен кейін, Республикалық гвардиясының бөлігінің босатылғандарын қолдана отырып басып жаншыды&lt;ref&gt;[http://www.russianexpress.net/print.asp?article=276&amp;category=42 Американский долг народу Ирака] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007044117/http://www.russianexpress.net/print.asp?article=276&amp;category=42 |date=2007-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Длер Хамед. Национально-освободительное движение в Иракском Курдистане (1975—1991). СПб.: СПбУ, 1999. ISBN 5-288-02340-9. С. 160—162.&lt;/ref&gt;. Үкіметтік әскер повстанцалар жиылған аса маңызды шейіттер мешіттері мен әулие орындарына соққы берді. Кербелде болған батыс журналистері көтеріліс басылғаннан кейін: «всв құрметті екі орыннан(Имам Хусейн мен Оның ағасы Аббастың моласы) бес жүз ярд ара қашықтығындағы қиратушылық Екінші дүние соғысы уақытындағы Лондонның герман бомбылауының шыңын еске түсіреді» деп куәлік етеді&lt;ref&gt;{{кітап
|часть=Межконфессиональный и межэтнический конфликты в Ираке
|заглавие=Конфликты на Востоке: этнические и конфессиональные
|жауапты=Под ред. А. Д. Воскресенского
|орны=М.
|баспа = [[Аспект Пресс]]
|жыл=2008
|беттері=180
|isbn=978-5-7567-0497-6, УДК 323.1(5), ББК 66.3(5), 54я73
}}&lt;/ref&gt;. Көтерілісті басып-жаншу мұсылман-шейіттерді жыппай қырумен, қинаумен және оппозициялық қызметкерлер деген күдікпен стадиондарда вертолеттерді қолдана отырып аттумен жүзеге асырылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indict.org.uk/crimedetails.php?crime=March1991|title=The Uprising of March 1991|publisher=INDICT|date=2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYdHL8Q|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Шейіттермен күресті аяқтаған соң, Бағдад әскерін күрдтерге қарсы жіберді. Олар күрдтерді қалалардан тез арада ығыстырып жіберді. Әуе күштері елді-мекендерді, жолдарды, қашқындардың топтанған орындарын бомбының астына алды.   Аштық пен суықтан көбі қаза болған ондаған бейбіт тұрғындар тауларға бет алды. Күрдтер көтерілісін басып-жаншу барысында 2 млннан астам күрдтер босқын боп кетті&lt;ref&gt;{{кітап
|часть=Межконфессиональный и межэтнический конфликты в Ираке
|заглавие=Конфликты на Востоке: этнические и конфессиональные
|жауапты=Под ред. А. Д. Воскресенского
|орны=М.
|баспа = [[Аспект Пресс]]
|жыл=2008
|беттері=222
|isbn=978-5-7567-0497-6, УДК 323.1(5), ББК 66.3(5), 54я73
}}&lt;/ref&gt;.  Көтерілісшілерді жәбірлеген темір тәртіп&lt;ref&gt;Длер Хамед. Национально-освободительное движение в Иракском Курдистане (1975—1991). СПб.: СПбУ, 1999. ISBN 5-288-02340-9. С. 162.&lt;/ref&gt; коалицияны Ирактың оңтүстігі мен солтүстігінде «ұшусыз аймақты» жүргізуге және гуманитарлы интервенцияны («Provide Comfort» операциясы) Ирактың оңтүстігінде бастауға мәжбүр етті. 1991 жылы ирак әскері халықаралық әскер қол астында құрылған күрдтер үкіметі («Азат Күрдістан» деп аталған) болған  үш солтүстік  провинцияны (Эрбиль, Дахук, Сулеймания) тастап кетті. Осы уақыттарда өзінің қол асытна қайтарылған облыстарда Саддам репрессия саясатын жүргізіп жатты: «арабизация» (күрдтерді қуып, олардың үйлерін және жерін арабтарға үлестіру)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aha.ru/~said/arab.htm|title=Курдские партии призывают прекратить политику арабизации|publisher=«Новый Курдистан»|date=???|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYeNuyd|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; және повстанцалар бассауғасы - Шатт-эль-Араба сағасындағы батпақ – кептірілді, ал ол жерде тұрып жатқан «сазды арабтар» тайпалары арнайы салынған және түгелдей бақылауға алынған ауылдық жерлерге орналастырылды, шейіттік оңтүстіктегі бұл Киркуку мен Күрдістанның басқа аудандарына да қатысты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://voanews.com/russian/archive/2003-04/a-2003-04-12-3-1.cfm|title=Саддам погубил иракские болота|publisher=News.com|date=12 сәуір 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYeda2F|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; [[Халықаралық коалиция]]ның жеңісіне (әскери, сол сияұты экономикалық) қарамастан Ирактан санкция алынбады. Иракқа жаппай қыру қаруларының барлық түрін, оның ішінде [[ядролық]], [[химиялық]] және [[биологиялық қару]] түрлерін толық түрде жойғанға дейін оған қарсы санкция сақталатынын айтып, қатаң шарт қойылды. Иракқа жаппай қыру қаруларын сақтау мен өндіру мүмкіндігін бақылайтын халықаралық ұйымдар өкілдері жіберілді. Санкция тәртібі [[1996 жыл]]ы БҰҰ-ның ирак мұнайын азық-түлікке дәрі-дәрмекке және т.б. келесі сатып алумен [[БҰҰ]] бақылауында сатуды қарастырған «Мұнайдың азық-түлікке айырбасы» бағдарламасы қабылданған уақытта едәуір жеңілдетілді. Бұл бағдарлама БҰҰ әкімшілігі үшін де, сол сияқты Саддамның өзі үшін де жемқорлық көзіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.inopressa.ru/wsj/2005/10/28/11:58:02/oil|title=Волкер 5.0|publisher=Inopressa|datepublished=28.10.2005|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYfABxQ|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;

=== Жеке басқа табыну ===

====  Саддам Хусейнмұражайына сыйлықтар ====

==== Саддам Хусейннің медальдары ====

==== Биографияны білу====

=== Саддам — жазушы ===

=== Саддам мен ирак халқы ===

=== Қастандық пен астыртын әрекет===

=== Қайта сайлау ===

== АҚШ-тың Иракка басып кіруі ==
=== Соғыс алдында ===

=== Құлату ===

[[Сурет:SaddamStatue.jpg|thumb|Багдадта Саддам ескерткіші құлату сәтінде.. 9 сәуір 2003]]

== Жазаға тартылушы ==
[[Сурет:Saddamcapture.jpg|thumb|150px|Саддам Хусейн қамауға алынғаннан кейін жасалған бейне.]]

== Өлім жазасы ==
Саддам Хусейн [[2006 жыл|2006 жылы]] [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] [[Дүниежүзілік үйлестірілген уақыт|UTC]] бойынша 02:30 мен 03:00 аралығында ([[Астана уақыты|Астана]] уақытымен сағат 9:00-де, [[Бағдат|Багдат]] уақытымен сағат 6:00-де) асылып өлтірілді. Асылдыру рәсімі таңертең ерте, [[Құрбан айт]] (ислам дінінің құрбандық мейрамы) басталуына бірнеше минут қалғанда өтті.

=== Үкім мен өлім жазасына қоғамның  реакциясы===
Орындау рәсімінің ресми емес видеожазбасы [[Ғаламтор|желіде]] таралды, онда күзетшілер Саддамды өліміне дейін мазақ еткені көрінген, тіпті сотты қолдаушылардың көбі де рәсімді ар-намысқа сай емес және оны қырғынға айналдырған деп сынады. 

====  Ресейде және бұрынғы кеңестік елдерде====
[[Ресей|Ресейдің]] ұстанымы сын-талдаулы және ескертуші сипатта болды. [[Ресей Сыртқы істер министрлігі]] рақымшылыққа шақырған үндеулердің еленбегеніне терең өкініш білдірді. Мәскеу «асығыс өлім жазасы» Ирак мәселелерін шешпейді, керісінше бөлінуді тереңдетіп, жаңа құрбандарға әкеледі деп есептеді. [[Қазақстан]] және басқа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің ұстанымы елдердің жалпы дипломатиялық бағытына сәйкес сақ әрі бейтарап болды.

==== Батыс елдерінде ====
Көптеген көшбасшылар ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]]) оны әділеттілік актісі және Ирактағы демократия жолындағы маңызды белес деп атады, ал [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]] пен адам құқықтары ұйымдары ([[Amnesty International]]) өлім жазасын өзі &quot;жабайылар әдісі&quot; және «жеңімпаз әділдігі» деп айыптады.

==== Ислам әлемінде ====
[[Ирак]] пен [[Иран|Ирандағы]] [[Шииттер|шииттік]] аймақтарда асылдыру рәсімін мерекелік шаралармен қарсы алды, ал [[Сунниттер|сунниттердің қоғамы]] мен көптеген [[Араб мемлекеттері Лигасы|араб елдері]] оны қасиетті Құрбан айттағы мерекенің қарсаңында орындалғаны үшін мұсылмандардың сезімін қорлау деп санап, қатты наразы болды.

==== Израильде ====
Ресми түрде [[Израиль]] билігі Ирактың ішкі істеріне араласпау үшін өлім жазасына қатысты пікір білдірмеуге шешім қабылдады. Алайда жеке пікірлер мен [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]]-тағы реакциялар қанағат болды.

==== «үшінші әлем» елдерінде====
Осы өңірлердегі көптеген елдер [[Өлім жазасы|өлім жазасың]] әділеттің жеңісі емес, күш көрсетудің көрінісі деп қабылдады. Ашу-ызаның басты себебі – оны өткізу уақыты (қасиетті мейрам) болды, ол [[Азия]] мен [[Африка|Африкадағы]] көптеген адамдардың көзінде Саддамды [[Диктатор|тираннан]] «[[Шаһид|шаһидке]]&lt;nowiki/&gt;» айналдырды.

== Марапаттары мен дәрежелері==

== Басқа да мәліметтер ==

==Дереккөздер==
&lt;references&gt;

[[Санат:Ирак президенттері]]
[[Санат:Ирак премьер-министрлері]]
[[Санат:Ирак жазушылары]]
[[Санат:Қырғи қабақ соғысы көшбасшылары]]</text>
      <sha1>6kk8atpeku06v3de4fwplgn3huw2qxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саильвер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141946</id>
    <revision>
      <id>3618754</id>
      <parentid>3007900</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Амина Жанаққызы</username>
        <id>181102</id>
      </contributor>
      <origin>3618754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3939" sha1="p0hk3l0wj5xspyjebdvva6r6r1368yc" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Саильвер 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 14 
 |су алабының ауданы     = ? 
 |су алабы               = [[Васюган]] 
 |өзендердің су алабы    = Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = Нюролька өзенінің сол жағалауынан 34 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы 
 |commons                = 
}}

'''Саильвер''' — [[Ресей]]дегі өзен. Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Нюролька өзенінің сол жағалауынан 34 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Васюган]]. Өзен саласы — Кеттен Васюганға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — [[Ертіс|Ертіске]] қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Саильвер}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 13010800112115200031963
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115203196
* Су алабының коды — 13.01.08.001
* ГЗ томының нөмірі — 15
* ГЗ бойынша шығарылуы — 2

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}
{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Ресей өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>p0hk3l0wj5xspyjebdvva6r6r1368yc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хуршид Даврон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157725</id>
    <revision>
      <id>3618810</id>
      <parentid>2290262</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5821" sha1="ikqqfzoh0fdsg6s96c2d1f24eysygue" xml:space="preserve">[[File:0-Xurshid Davron Bakuda.jpg|thumb|Хуршид Даврон - Өзбекстанның Халық ақыны ]]
''Хуршид Даврон''',  {{lang-uz|Xurshid Davron}} — өзбек ақыны, драматург, жазушы, тарихшы, аудармашы. 
Өзбекстанның халық ақыны.

== Өмірбаяны ==
[[1952]] жылы [[20 қаңтар]]да  [[Самарқанд]]  қаласында ([[Өзбекстан]])  дүниеге келген. Анасы жағынан [[Қожа]] Ахмад Касаниның ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Махдуми_Аъзам Махдум-и Ағзам], Имам Дахбеди){{нет АИ|6|05|2011}} ұрпағы.

[[Ташкент]] мемлекеттік университетінің (Өзбекстан Ұлттық университеі) журналистика факультетін 1977 жылы тәмамдаған. 
ШығысГерманияда Кеңес Армиясының қатарында  ([[1971]]-[[1973|73]]) борышы өтеген. 
19 жыл уақыт ішінде түрлі баспаханаларда қызмет атқарған([[1974]]—[[1992]]).
1979 жылдан Өзбекстан Жазушылар одағының мүшесі.

Ол сопылық ілім, [[Самарқан]] , [[Әмір Темір]] және Түркістан тарихы бойынша алдыңғы қатарлы мамандардың бірі. Оның өлеңдері мен кітаптары [[Әзірбайжан]]да, [[Польша]]да, [[Болгария]]да, [[Ресей]]де, [[Түркия]]да, [[Франция]]да, [[Испания]]да, АҚШ-та, [[Англия]]да, [[Жапония]]да, [[Мексика]]да, [[Тәжікстан]]да, Кореяда және тағы басқа әлем елдерінде жарық көрген. Түрлі Халықаралық поэтикалық фестивалдарға, сондай-ақ 1996 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында өткен Азия жазушыларының конгресіне қатысушы.
 
Оның аударуымен өзбек тілінде Николай Заболцкийдің, Мариса Чаклайстің еңбектері жарық көрген. 

&quot;Темурнома&quot; (&quot;[[Әмір Темір]]&quot;) деректі-көркем фильмінің авторы.
&quot;  [[Ұлы жібек жолы]] &quot; , &quot;[[Бабыр]] сағыншы&quot;,  &quot;Алғул ([[Ұлықбек]])&quot;атты сазды спектакллердің авторы.

Өзбекстанның Халық ақыны (1999)

== Кітаптары ==

#&quot;Qadrdon quyosh&quot; — 1979 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
#&quot;Shahardagi olma dara[nb&quot; — 1979 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
#&quot;Tungi bog’lar&quot; — 1981 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
#Древний напев молодого дождя.1982
#&quot;Uchib boraman qushlar bilan&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1983
#&quot;Томирис ([[Тұмар ханша]])ning ko’zlari&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1984
#&quot;Bolalikning ovozi&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1986
#&quot;Qaqnus&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1987
#Полет одинокой птицы — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1988
#&quot;Samarqand xayoli&quot; — тарихи проза кітабы,1991
#&quot;Sohibqiron nabirasi&quot; — тарихи проза кітабы,1995
#&quot;Shahidlar shohi&quot; — Повесть.
#&quot;Bahordan bir kun oldin&quot; — поэтикалық жинақ,1997
#&quot;Bibixonim qissasi&quot; — тарихи проза кітабы,2007
#&quot;Shayx Kubro tushlari&quot; — Повесть, 2008

== Аудармалар ==
#Николай Заболоцкий. Турналар  (Журавли). Шеърлар. Тошкент, 1985
#Марис Чаклайс.Отўйин (Карусель). Тошкент, 1986
#Денгиз япроқлари  (Dengiz yaproqlari) (Листья моря). Япон шеърияти антологияси. Тошкент, 1988
#Қирқ ошиқ дафтари  (Qirq oshiq daftari) (Сорок влюбленных). Тошкент, 1989

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kh-davron.uz/ Персональный сайт автора (на узбекском языке)]
* [http://greylib.align.ru Персональный сайт автора (на  русском языке)]
* [http://www.peoples.ru/art/literature/poetry/contemporary/khurshid_davron/ Биография на сайте peoples.ru]
* [http://twitter.com/kh_davron Twitter страничка Хуршида Даврона)]
* [https://www.facebook.com/xurshid.davron.sahifasi Хуршид Даврон в Facebook]
* [https://www.youtube.com/channel/UCp_p-4m1UwGj9ZjeECEdsDg Хуршид Даврон в Youtube]
* [http://kh-davron.uz/ijod/adib/xurshid-davron-biografiyasi.html Биография Хуршида Даврона]
* [http://uz.wikipedia.org/wiki/Davron,_Xurshid Хуршид Даврон в узбекской Википедии]
* [http://az.wikipedia.org/wiki/Xurşud_Dövran Хurshid Davron  в азербайджанском Википедии]
* [http://tr.wikipedia.org/wiki/Hur%C5%9Fid_Devran Хуршид Даврон в турецкой Википедии]
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%83%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%B4_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BD Хуршид Даврон в русской Википедии]

[[Санат:Өзбекстан жазушылары]]</text>
      <sha1>ikqqfzoh0fdsg6s96c2d1f24eysygue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618811</id>
      <parentid>3618810</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:31:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3618811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5819" sha1="07wh3sdratd476wmovhfrnyjmoti64t" xml:space="preserve">[[File:0-Xurshid Davron Bakuda.jpg|thumb|Хуршид Даврон - Өзбекстанның Халық ақыны ]]
''Хуршид Даврон''',  {{lang-uz|Xurshid Davron}} — өзбек ақыны, драматург, жазушы, тарихшы, аудармашы. 
Өзбекстанның халық ақыны.

== Өмірбаяны ==
[[1952]] жылы [[20 қаңтар]]да  [[Самарқан]]  қаласында ([[Өзбекстан]])  дүниеге келген. Анасы жағынан [[Қожа]] Ахмад Касаниның ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Махдуми_Аъзам Махдум-и Ағзам], Имам Дахбеди){{нет АИ|6|05|2011}} ұрпағы.

[[Ташкент]] мемлекеттік университетінің (Өзбекстан Ұлттық университеі) журналистика факультетін 1977 жылы тәмамдаған. 
ШығысГерманияда Кеңес Армиясының қатарында  ([[1971]]-[[1973|73]]) борышы өтеген. 
19 жыл уақыт ішінде түрлі баспаханаларда қызмет атқарған([[1974]]—[[1992]]).
1979 жылдан Өзбекстан Жазушылар одағының мүшесі.

Ол сопылық ілім, [[Самарқан]] , [[Әмір Темір]] және Түркістан тарихы бойынша алдыңғы қатарлы мамандардың бірі. Оның өлеңдері мен кітаптары [[Әзірбайжан]]да, [[Польша]]да, [[Болгария]]да, [[Ресей]]де, [[Түркия]]да, [[Франция]]да, [[Испания]]да, АҚШ-та, [[Англия]]да, [[Жапония]]да, [[Мексика]]да, [[Тәжікстан]]да, Кореяда және тағы басқа әлем елдерінде жарық көрген. Түрлі Халықаралық поэтикалық фестивалдарға, сондай-ақ 1996 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында өткен Азия жазушыларының конгресіне қатысушы.
 
Оның аударуымен өзбек тілінде Николай Заболцкийдің, Мариса Чаклайстің еңбектері жарық көрген. 

&quot;Темурнома&quot; (&quot;[[Әмір Темір]]&quot;) деректі-көркем фильмінің авторы.
&quot;  [[Ұлы жібек жолы]] &quot; , &quot;[[Бабыр]] сағыншы&quot;,  &quot;Алғул ([[Ұлықбек]])&quot;атты сазды спектакллердің авторы.

Өзбекстанның Халық ақыны (1999)

== Кітаптары ==

#&quot;Qadrdon quyosh&quot; — 1979 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
#&quot;Shahardagi olma dara[nb&quot; — 1979 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
#&quot;Tungi bog’lar&quot; — 1981 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
#Древний напев молодого дождя.1982
#&quot;Uchib boraman qushlar bilan&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1983
#&quot;Томирис ([[Тұмар ханша]])ning ko’zlari&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1984
#&quot;Bolalikning ovozi&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1986
#&quot;Qaqnus&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1987
#Полет одинокой птицы — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1988
#&quot;Samarqand xayoli&quot; — тарихи проза кітабы,1991
#&quot;Sohibqiron nabirasi&quot; — тарихи проза кітабы,1995
#&quot;Shahidlar shohi&quot; — Повесть.
#&quot;Bahordan bir kun oldin&quot; — поэтикалық жинақ,1997
#&quot;Bibixonim qissasi&quot; — тарихи проза кітабы,2007
#&quot;Shayx Kubro tushlari&quot; — Повесть, 2008

== Аудармалар ==
#Николай Заболоцкий. Турналар  (Журавли). Шеърлар. Тошкент, 1985
#Марис Чаклайс.Отўйин (Карусель). Тошкент, 1986
#Денгиз япроқлари  (Dengiz yaproqlari) (Листья моря). Япон шеърияти антологияси. Тошкент, 1988
#Қирқ ошиқ дафтари  (Qirq oshiq daftari) (Сорок влюбленных). Тошкент, 1989

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kh-davron.uz/ Персональный сайт автора (на узбекском языке)]
* [http://greylib.align.ru Персональный сайт автора (на  русском языке)]
* [http://www.peoples.ru/art/literature/poetry/contemporary/khurshid_davron/ Биография на сайте peoples.ru]
* [http://twitter.com/kh_davron Twitter страничка Хуршида Даврона)]
* [https://www.facebook.com/xurshid.davron.sahifasi Хуршид Даврон в Facebook]
* [https://www.youtube.com/channel/UCp_p-4m1UwGj9ZjeECEdsDg Хуршид Даврон в Youtube]
* [http://kh-davron.uz/ijod/adib/xurshid-davron-biografiyasi.html Биография Хуршида Даврона]
* [http://uz.wikipedia.org/wiki/Davron,_Xurshid Хуршид Даврон в узбекской Википедии]
* [http://az.wikipedia.org/wiki/Xurşud_Dövran Хurshid Davron  в азербайджанском Википедии]
* [http://tr.wikipedia.org/wiki/Hur%C5%9Fid_Devran Хуршид Даврон в турецкой Википедии]
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%83%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%B4_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BD Хуршид Даврон в русской Википедии]

[[Санат:Өзбекстан жазушылары]]</text>
      <sha1>07wh3sdratd476wmovhfrnyjmoti64t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618812</id>
      <parentid>3618811</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:32:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3618812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5819" sha1="emjpvw0ux2z7y3d4gk9bqah1lir45uj" xml:space="preserve">[[File:0-Xurshid Davron Bakuda.jpg|thumb|Хуршид Даврон - Өзбекстанның Халық ақыны ]]
''Хуршид Даврон''',  {{lang-uz|Xurshid Davron}} — өзбек ақыны, драматург, жазушы, тарихшы, аудармашы. 
Өзбекстанның халық ақыны.

== Өмірбаяны ==
[[1952]] жылы [[20 қаңтар]]да  [[Самарқан]]  қаласында ([[Өзбекстан]])  дүниеге келген. Анасы жағынан [[Қожа]] Ахмад Касаниның ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Махдуми_Аъзам Махдум-и Ағзам], Имам Дахбеди){{нет АИ|6|05|2011}} ұрпағы.

[[Ташкент]] мемлекеттік университетінің (Өзбекстан Ұлттық университеі) журналистика факультетін 1977 жылы тәмамдаған. 
ШығысГерманияда Кеңес Армиясының қатарында  ([[1971]]-[[1973|73]]) борышы өтеген. 
19 жыл уақыт ішінде түрлі баспаханаларда қызмет атқарған([[1974]]—[[1992]]).
1979 жылдан Өзбекстан Жазушылар одағының мүшесі.

Ол сопылық ілім, [[Самарқан]] , [[Әмір Темір]] және Түркістан тарихы бойынша алдыңғы қатарлы мамандардың бірі. Оның өлеңдері мен кітаптары [[Әзірбайжан]]да, [[Польша]]да, [[Болгария]]да, [[Ресей]]де, [[Түркия]]да, [[Франция]]да, [[Испания]]да, АҚШ-та, [[Англия]]да, [[Жапония]]да, [[Мексика]]да, [[Тәжікстан]]да, Кореяда және тағы басқа әлем елдерінде жарық көрген. Түрлі Халықаралық поэтикалық фестивалдарға, сондай-ақ 1996 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында өткен Азия жазушыларының конгресіне қатысушы.
 
Оның аударуымен өзбек тілінде Николай Заболцкийдің, Мариса Чаклайстің еңбектері жарық көрген. 

&quot;Темурнома&quot; (&quot;[[Әмір Темір]]&quot;) деректі-көркем фильмінің авторы.
&quot;  [[Ұлы Жібек жолы]] &quot; , &quot;[[Бабыр]] сағыншы&quot;,  &quot;Алғул ([[Ұлықбек]])&quot;атты сазды спектакллердің авторы.

Өзбекстанның Халық ақыны (1999)

== Кітаптары ==

#&quot;Qadrdon quyosh&quot; — 1979 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
#&quot;Shahardagi olma dara[nb&quot; — 1979 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
#&quot;Tungi bog’lar&quot; — 1981 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
#Древний напев молодого дождя.1982
#&quot;Uchib boraman qushlar bilan&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1983
#&quot;Томирис ([[Тұмар ханша]])ning ko’zlari&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1984
#&quot;Bolalikning ovozi&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1986
#&quot;Qaqnus&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1987
#Полет одинокой птицы — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1988
#&quot;Samarqand xayoli&quot; — тарихи проза кітабы,1991
#&quot;Sohibqiron nabirasi&quot; — тарихи проза кітабы,1995
#&quot;Shahidlar shohi&quot; — Повесть.
#&quot;Bahordan bir kun oldin&quot; — поэтикалық жинақ,1997
#&quot;Bibixonim qissasi&quot; — тарихи проза кітабы,2007
#&quot;Shayx Kubro tushlari&quot; — Повесть, 2008

== Аудармалар ==
#Николай Заболоцкий. Турналар  (Журавли). Шеърлар. Тошкент, 1985
#Марис Чаклайс.Отўйин (Карусель). Тошкент, 1986
#Денгиз япроқлари  (Dengiz yaproqlari) (Листья моря). Япон шеърияти антологияси. Тошкент, 1988
#Қирқ ошиқ дафтари  (Qirq oshiq daftari) (Сорок влюбленных). Тошкент, 1989

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kh-davron.uz/ Персональный сайт автора (на узбекском языке)]
* [http://greylib.align.ru Персональный сайт автора (на  русском языке)]
* [http://www.peoples.ru/art/literature/poetry/contemporary/khurshid_davron/ Биография на сайте peoples.ru]
* [http://twitter.com/kh_davron Twitter страничка Хуршида Даврона)]
* [https://www.facebook.com/xurshid.davron.sahifasi Хуршид Даврон в Facebook]
* [https://www.youtube.com/channel/UCp_p-4m1UwGj9ZjeECEdsDg Хуршид Даврон в Youtube]
* [http://kh-davron.uz/ijod/adib/xurshid-davron-biografiyasi.html Биография Хуршида Даврона]
* [http://uz.wikipedia.org/wiki/Davron,_Xurshid Хуршид Даврон в узбекской Википедии]
* [http://az.wikipedia.org/wiki/Xurşud_Dövran Хurshid Davron  в азербайджанском Википедии]
* [http://tr.wikipedia.org/wiki/Hur%C5%9Fid_Devran Хуршид Даврон в турецкой Википедии]
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%83%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%B4_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BD Хуршид Даврон в русской Википедии]

[[Санат:Өзбекстан жазушылары]]</text>
      <sha1>emjpvw0ux2z7y3d4gk9bqah1lir45uj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618813</id>
      <parentid>3618812</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3618813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5819" sha1="7xmzx5h8p6bh7czojgas31cdbyipt5s" xml:space="preserve">[[File:0-Xurshid Davron Bakuda.jpg|thumb|Хуршид Даврон - Өзбекстанның Халық ақыны ]]
''Хуршид Даврон''',  {{lang-uz|Xurshid Davron}} — өзбек ақыны, драматург, жазушы, тарихшы, аудармашы. 
Өзбекстанның халық ақыны.

== Өмірбаяны ==
[[1952]] жылы [[20 қаңтар]]да  [[Самарқан]]  қаласында ([[Өзбекстан]])  дүниеге келген. Анасы жағынан [[Қожа]] Ахмад Касаниның ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Махдуми_Аъзам Махдум-и Ағзам], Имам Дахбеди){{нет АИ|6|05|2011}} ұрпағы.

[[Ташкент]] мемлекеттік университетінің (Өзбекстан Ұлттық университеі) журналистика факультетін 1977 жылы тәмамдаған. 
ШығысГерманияда Кеңес Армиясының қатарында  ([[1971]]-[[1973|73]]) борышы өтеген. 
19 жыл уақыт ішінде түрлі баспаханаларда қызмет атқарған([[1974]]—[[1992]]).
1979 жылдан Өзбекстан Жазушылар одағының мүшесі.

Ол сопылық ілім, [[Самарқан]] , [[Әмір Темір]] және Түркістан тарихы бойынша алдыңғы қатарлы мамандардың бірі. Оның өлеңдері мен кітаптары [[Әзербайжан]]да, [[Польша]]да, [[Болгария]]да, [[Ресей]]де, [[Түркия]]да, [[Франция]]да, [[Испания]]да, АҚШ-та, [[Англия]]да, [[Жапония]]да, [[Мексика]]да, [[Тәжікстан]]да, Кореяда және тағы басқа әлем елдерінде жарық көрген. Түрлі Халықаралық поэтикалық фестивалдарға, сондай-ақ 1996 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында өткен Азия жазушыларының конгресіне қатысушы.
 
Оның аударуымен өзбек тілінде Николай Заболцкийдің, Мариса Чаклайстің еңбектері жарық көрген. 

&quot;Темурнома&quot; (&quot;[[Әмір Темір]]&quot;) деректі-көркем фильмінің авторы.
&quot;  [[Ұлы Жібек жолы]] &quot; , &quot;[[Бабыр]] сағыншы&quot;,  &quot;Алғул ([[Ұлықбек]])&quot;атты сазды спектакллердің авторы.

Өзбекстанның Халық ақыны (1999)

== Кітаптары ==

#&quot;Qadrdon quyosh&quot; — 1979 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
#&quot;Shahardagi olma dara[nb&quot; — 1979 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
#&quot;Tungi bog’lar&quot; — 1981 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
#Древний напев молодого дождя.1982
#&quot;Uchib boraman qushlar bilan&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1983
#&quot;Томирис ([[Тұмар ханша]])ning ko’zlari&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1984
#&quot;Bolalikning ovozi&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1986
#&quot;Qaqnus&quot; — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1987
#Полет одинокой птицы — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1988
#&quot;Samarqand xayoli&quot; — тарихи проза кітабы,1991
#&quot;Sohibqiron nabirasi&quot; — тарихи проза кітабы,1995
#&quot;Shahidlar shohi&quot; — Повесть.
#&quot;Bahordan bir kun oldin&quot; — поэтикалық жинақ,1997
#&quot;Bibixonim qissasi&quot; — тарихи проза кітабы,2007
#&quot;Shayx Kubro tushlari&quot; — Повесть, 2008

== Аудармалар ==
#Николай Заболоцкий. Турналар  (Журавли). Шеърлар. Тошкент, 1985
#Марис Чаклайс.Отўйин (Карусель). Тошкент, 1986
#Денгиз япроқлари  (Dengiz yaproqlari) (Листья моря). Япон шеърияти антологияси. Тошкент, 1988
#Қирқ ошиқ дафтари  (Qirq oshiq daftari) (Сорок влюбленных). Тошкент, 1989

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kh-davron.uz/ Персональный сайт автора (на узбекском языке)]
* [http://greylib.align.ru Персональный сайт автора (на  русском языке)]
* [http://www.peoples.ru/art/literature/poetry/contemporary/khurshid_davron/ Биография на сайте peoples.ru]
* [http://twitter.com/kh_davron Twitter страничка Хуршида Даврона)]
* [https://www.facebook.com/xurshid.davron.sahifasi Хуршид Даврон в Facebook]
* [https://www.youtube.com/channel/UCp_p-4m1UwGj9ZjeECEdsDg Хуршид Даврон в Youtube]
* [http://kh-davron.uz/ijod/adib/xurshid-davron-biografiyasi.html Биография Хуршида Даврона]
* [http://uz.wikipedia.org/wiki/Davron,_Xurshid Хуршид Даврон в узбекской Википедии]
* [http://az.wikipedia.org/wiki/Xurşud_Dövran Хurshid Davron  в азербайджанском Википедии]
* [http://tr.wikipedia.org/wiki/Hur%C5%9Fid_Devran Хуршид Даврон в турецкой Википедии]
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%83%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%B4_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BD Хуршид Даврон в русской Википедии]

[[Санат:Өзбекстан жазушылары]]</text>
      <sha1>7xmzx5h8p6bh7czojgas31cdbyipt5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жылқы шаруашылығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164862</id>
    <revision>
      <id>3618851</id>
      <parentid>3355519</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2610" sha1="8pric0izgqb3uucy1mtsobqe52675ay" xml:space="preserve">[[Сурет:ArabMare.jpg|thumb|250px|Жылқылар]]
'''Жылқы шаруашылығы''' — мал шаруашылығының [[жылқы]] өсіретін саласы. [[Жылқы шаруашылығы]] бағалы [[азық-түлік]]тік ет пен сүт өндірумен қатар өнеркәсіпке – тері, қыл, ауыл шаруашылығы жұмыстарына – күш-көлік береді, жылқы қанынан емдік вакцина, сарысу, гамма-глобулин жөне қой мен сиырдың төлділігін арттыратын буаз бие қанының сарысуын дайындайды. Кең байтақ жайылымы бар Қазақстанның көптеген аудандарында жылқы шаруашылығымен айналысу тиімді.

Қазақстанда жылқы шаруашылығы асыл тұқымды жылқы өсіру, ет, сүт өндіру, спортта пайдалану бағыттарында дамуда. Сонымен қатар жылқыны кез келген шаруашылықтың күнделікті қажетін өтеу үшін салт мінуге, жүк тасуға т.б. жұмыстарды аткаруға пайдаланады. Асыл тұқымды жылқы өсірумен арнайы мемлекеттік жылқы зауыттарымен қатар, соңғы уақытта жеке азаматтар мен шаруашылықтар да айналысады. [[Қазақстан]] жағдайында табиғи [[жайылым]] отын мейлінше толық пайдалануға негізделген [[ет]], [[сүт]] өндіру бағытындағы жылқы шаруашылығын дамыту мүмкіншілігі зор. Осы ретте жекелеген аймақтардың табиғи жақсы бейімделген етті-сүтті бағытағы көшім, &quot;Мұғалжар&quot; атты жаңа жылқы тұқымдары мен қазақы жылқының таза етті бағыттағы жабы атты жаңа түрі шығарылды. Соңғы кезде жылқы саны Қазақстанда қайтадан көбеюде.&lt;ref&gt;Ә.Байжұманұлы,  К.Бекболатұлы . Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Мал шаруашылығы]]
[[Санат:Жылқылар]]</text>
      <sha1>8pric0izgqb3uucy1mtsobqe52675ay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618855</id>
      <parentid>3618851</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3618855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2610" sha1="bjnre05zzuqi3b6757lt2v8sb280dmm" xml:space="preserve">[[Сурет:ArabMare.jpg|thumb|250px|Жылқылар]]
'''Жылқы шаруашылығы''' — мал шаруашылығының [[жылқы]] өсіретін саласы. [[Жылқы шаруашылығы]] бағалы [[азық-түлік]]тік ет пен сүт өндірумен қатар өнеркәсіпке – тері, қыл, ауыл шаруашылығы жұмыстарына – күш-көлік береді, жылқы қанынан емдік вакцина, сарысу, гамма-глобулин жөне қой мен сиырдың төлділігін арттыратын буаз бие қанының сарысуын дайындайды. Кең байтақ жайылымы бар Қазақстанның көптеген аудандарында жылқы шаруашылығымен айналысу тиімді.

Қазақстанда жылқы шаруашылығы асыл тұқымды жылқы өсіру, ет, сүт өндіру, спортта пайдалану бағыттарында дамуда. Сонымен қатар жылқыны кез келген шаруашылықтың күнделікті қажетін өтеу үшін салт мінуге, жүк тасуға т.б. жұмыстарды атқаруға пайдаланады. Асыл тұқымды жылқы өсірумен арнайы мемлекеттік жылқы зауыттарымен қатар, соңғы уақытта жеке азаматтар мен шаруашылықтар да айналысады. [[Қазақстан]] жағдайында табиғи [[жайылым]] отын мейлінше толық пайдалануға негізделген [[ет]], [[сүт]] өндіру бағытындағы жылқы шаруашылығын дамыту мүмкіншілігі зор. Осы ретте жекелеген аймақтардың табиғи жақсы бейімделген етті-сүтті бағытағы көшім, &quot;Мұғалжар&quot; атты жаңа жылқы тұқымдары мен қазақы жылқының таза етті бағыттағы жабы атты жаңа түрі шығарылды. Соңғы кезде жылқы саны Қазақстанда қайтадан көбеюде.&lt;ref&gt;Ә.Байжұманұлы,  К.Бекболатұлы . Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Мал шаруашылығы]]
[[Санат:Жылқылар]]</text>
      <sha1>bjnre05zzuqi3b6757lt2v8sb280dmm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618858</id>
      <parentid>3618855</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3618858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2612" sha1="nrq7e23n0p2gz4dze8rszwru1w3vclk" xml:space="preserve">[[Сурет:ArabMare.jpg|thumb|250px|Жылқылар]]
'''Жылқы шаруашылығы''' — мал шаруашылығының [[жылқы]] өсіретін саласы. [[Жылқы шаруашылығы]] бағалы [[азық-түлік]]тік ет пен сүт өндірумен қатар өнеркәсіпке – тері, қыл, ауыл шаруашылығы жұмыстарына – күш-көлік береді, жылқы қанынан емдік вакцина, сарысу, гамма-глобулин жөне қой мен сиырдың төлділігін арттыратын буаз бие қанының сарысуын дайындайды. Кең байтақ жайылымы бар Қазақстанның көптеген аудандарында жылқы шаруашылығымен айналысу тиімді.

Қазақстанда жылқы шаруашылығы асыл тұқымды жылқы өсіру, ет, сүт өндіру, спортта пайдалану бағыттарында дамуда. Сонымен қатар жылқыны кез келген шаруашылықтың күнделікті қажетін өтеу үшін салт мінуге, жүк тасуға т.б. жұмыстарды атқаруға пайдаланады. Асыл тұқымды жылқы өсірумен арнайы мемлекеттік жылқы зауыттарымен қатар, соңғы уақытта жеке азаматтар мен шаруашылықтар да айналысады. [[Қазақстан]] жағдайында табиғи [[жайылым]] отын мейлінше толық пайдалануға негізделген [[ет]], [[сүт]] өндіру бағытындағы жылқы шаруашылығын дамыту мүмкіншілігі зор. Осы ретте жекелеген аймақтардың табиғи жақсы бейімделген етті-сүтті бағыттағы көшім, &quot;Мұғалжар&quot; атты жаңа жылқы тұқымдары мен қазақы жылқының таза етті бағыттағы жабы атты жаңа түрі шығарылды. Соңғы кезде жылқы саны Қазақстанда қайтадан көбеюде.&lt;ref&gt;Ә.Байжұманұлы,  К.Бекболатұлы . Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Мал шаруашылығы]]
[[Санат:Жылқылар]]</text>
      <sha1>nrq7e23n0p2gz4dze8rszwru1w3vclk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Таңдаулы бекет</title>
    <ns>10</ns>
    <id>192099</id>
    <revision>
      <id>3618824</id>
      <parentid>3038726</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="892" sha1="8enjgdbel84nssk0knd9niz4rbh6lqm" xml:space="preserve">'''«Жібек Жолы»''' — [[Алматы метросы]]ның бірінші бұтағының бекеті. «[[Райымбек батыр (метро бекеті)|Райымбек батыр]]» және «[[Алмалы (метро бекеті)|Алмалы]]» бекеттерінің арасында орналасқан. Жібек Жолы — терең салынған бекет (30 м). 
Бекетке кіру Гоголь және Панфилов көшелерінің қиылысындағы Алматы мeтрополитеннің инженерлік корпусыны ғимаратының жер үсті вестебюлі арқылы.
Атауы [[Оңтүстік Қазақстан]] арқылы өткен [[Ұлы Жібек жолы]]мен байланысыты. Алғашында атауы «Достық» болу керек еді.</text>
      <sha1>8enjgdbel84nssk0knd9niz4rbh6lqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мал өсіру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198530</id>
    <revision>
      <id>3618843</id>
      <parentid>890389</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="870" sha1="3eidzluscyz8s5inakck85rdvnax2ve" xml:space="preserve">Мал өсіру - өсіріліп отырған мал басын көбейту. Мал өсіру адамзатың тіршілік-тұрмыс қажетін өтеу үшін ежелден айналысып келе жатқан кәсібі. Малдан адам бағалы азық-түлік және жеңіл өнеркәсіпке кажетті сан алуан шикізат өңдіреді. Қазіргі уақытта мал өсіруді ұйымдастыру зоотехния
ғылымының (қ. Зоотехния) жетістіктері негізінде жүргізіледі. &lt;ref&gt;Ә.Байжұманұлы,  К.Бекболатұлы . Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6&lt;/ref&gt;

[[Санат:Мал шаруашылығы]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>3eidzluscyz8s5inakck85rdvnax2ve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618844</id>
      <parentid>3618843</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3618844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="870" sha1="9rojkzz5v0lh5at1c2n2n9pibomrnqv" xml:space="preserve">Мал өсіру - өсіріліп отырған мал басын көбейту. Мал өсіру адамзатың тұрмыс-тіршілік қажетін өтеу үшін ежелден айналысып келе жатқан кәсібі. Малдан адам бағалы азық-түлік және жеңіл өнеркәсіпке кажетті сан алуан шикізат өңдіреді. Қазіргі уақытта мал өсіруді ұйымдастыру зоотехния
ғылымының (қ. Зоотехния) жетістіктері негізінде жүргізіледі. &lt;ref&gt;Ә.Байжұманұлы,  К.Бекболатұлы . Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6&lt;/ref&gt;

[[Санат:Мал шаруашылығы]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>9rojkzz5v0lh5at1c2n2n9pibomrnqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иван Васильевич Москаленко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>288323</id>
    <revision>
      <id>3618849</id>
      <parentid>2937689</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MasterRus21thCentury</username>
        <id>90376</id>
      </contributor>
      <origin>3618849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3654" sha1="qnfqwjicilwxviv7nqw8fznnq8z3rsk" xml:space="preserve">[[Сурет:Ivan Moskalenko.jpg|нобай|1938]]
'''Иван Васильевич Москаленко''' (1912, [[Жамбыл облысы]], [[Қордай ауданы]], Қордай ауылы- 19.11.1941, Ресей, Мәскеу облысы, Волоколам ауданы, Дубосеково темір жолы айырмасы) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, атқыш, қатардағы жауынгер,украин. Соғысқа дейін Қырғыз Республикасы, Ыстықкөл облысы Жетіөгіз ауданында байланыс мекемесінде есепші қызметін атқарған. Кецес әскері катарына 1941 жылдың шілдесінде шақырылып, Батыс майданның 16-армия 316-атқыштар дивизиясы 1075-атқыштар полкі 2-батальон 4-рота құрамында [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан. 1941 жылы 16 қарашада [[Дубосеково]] темір жолы айырмасында болған ауыр шайқаста 18 жау танкісін жойған 28 гвардияшы-панфиловшылардың қатарында ерлікпен қаза тапқан. Москаленкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы берілді (21.7.1942)&lt;ref&gt;[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_028.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 21 июля 1942 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 23 июля (№ 28 (187)). — С. 1.&lt;/ref&gt;. 

[[1966 жылы]] [[Мәскеу]] қаласы Солтүстік [[Тушино]] ауданында гвардияшы панфиловшылардың құрметіне көше беріліп, монумент орнатылды. [[1975 жылы]] Дубосековода мемориал ашылып, Нелидово деревнясында (Дубосеководан 1,5 шақырым жерде) гвардияшы-панфиловшыларға ескерткіш орнатылып, мұражай ашылды. Панфиловшылардыц туған қаласы [[Алматы]] қаласында 28 гвардияшы- панфиловшыларға арналған саябақ бар және онда олардың құрметіне монумент орнатылған. Мәскеудің гимніне айналған «Дорогая моя столица» өлеңінде 28 гвардияшы- панфиловшылар туралы өлец жолдары айтылады. Москаленконың есімі бір кемеге берілген. [[Ленин]] орденімен марапатталған.&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;
	
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{уики}}

[[Санат:Кеңес Одағының батырлары]]
[[Санат:1912 жылы туғандар]]
[[Санат:1941 жылы қайтыс болғандар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>qnfqwjicilwxviv7nqw8fznnq8z3rsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бурж әл-Араб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483613</id>
    <revision>
      <id>3618478</id>
      <parentid>3569033</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3618478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12157" sha1="guyeqd3oinrpor6kbnrr2w0twb1fe1f" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Бурж әл-Араб
| шынайы аты         = برج العرب
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = Құрылысы аяқталған
| суреті             = Burj Al Arab.jpeg
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = БАӘ
|lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 8|lat_sec = 28
 |lon_dir = E|lon_deg = 55|lon_min = 11|lon_sec = 8
 |region        = AE
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = Постмодерн
| қолданылуы         = [[қонақ үй]]
| орналасуы          = [[Дубай]], [[БАӘ]]
| мекен жайы         = 
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = 
| құрылысы басталды  = 1994
| құрылысы аяқталды  = 1999
| ашылған уақыты     = Желтоқсан 1999
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = $650 миллион&lt;ref name=&quot;worldstallestskyscrapers.wordpress.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://worldstallestskyscrapers.wordpress.com/2008/02/23/burj-al-arab-construction/ |title=Burj Al Arab |publisher=Glasssteelandstone |date=3 қаңтар 2011 |work=Encyclopedia of Things |accessdate=3 қаңтар 2011}}&lt;/ref&gt;
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 321.0 м&lt;ref name=skyscraperCenter&gt;{{cite web |url=http://skyscrapercenter.com/dubai/burj-al-arab-hotel/ |title=Burj Al Arab Hotel - The Skyscraper Center |work=Council on Tall Buildings and Urban Habitat}}&lt;/ref&gt;
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 60&lt;ref name=skyscraperCenter/&gt;
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 18&lt;ref name=skyscraperCenter/&gt;
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = Том Райт 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = Jumeirah
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы     = 
| басқа да дизайнерлер  = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 202&lt;ref name=skyscraperCenter/&gt;
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = [http://burj-al-arab.com burj-al-arab.com]
}}
'''Бурж әл-Араб''' ({{lang-ar|برج العرب}}, ''Араб мұнарасы'') — [[Біріккен Араб Әмірлігі]]нің ең үлкен қаласы [[Дубай]]дағы керемет қонақ үй. 321 метрлік мұнара Джумейра жағалауынан 280 м арақашықтықта көпірмен байланысқан жасанды аралда орналасқан. Ғимараттың пішіні қайық желкеніне ұқсайды. Бурж әл-Арабты кейде «әлемдегі жалғыз Жеті жұлдызды қонақ үй» деп те атайды.

== Жобасы мен құрылысы ==
Бурж әл-Арабты сәулетші Том Райт жобалады. Жобалау мен құрылыс жұмыстарын канадалық инженер Григория Рик басқарды. Арал құрылысы [[1994]] ж басталды. Ғимарат араб қайығы [[доу]]дың желкеніне ұқсас түрде соғылды. Екі &quot;қанат&quot; V пішіндес матчта арқылы жабылды, ал оның ішінен үлкен атриум пайда болды.

Жобаның сәулетшісі мен инженер кеңесшісі Аткинс компаниясынан болды. Құрылыс алдындағы жұмыс пен құрылыс кезіндегі жұмысты бірге атқарған бас серіктес Жаңа Зеландиялық Fletcher Construction кәсіпорны болды.&lt;ref name=Fletcher&gt;{{Cite web|title=Dubai Chicago Beach Hotel - Fletcher Construction Company|url=http://www.fletcherconstruction.co.nz/project.php?project_id=105&amp;archived=ye}}&lt;/ref&gt; Қонақ үй құрылысын Оңтүстік Африкалық мердігер компания Murray &amp; Roberts және Al Habtoor Engineering жүргізді.&lt;ref name=&quot;test5&quot;&gt;{{cite news|date= 2006-06-21 | title = Murray &amp; Roberts | url = http://www.murrob.com/ | publisher = Murray &amp; Roberts| fftyy= Forbes Traveler| accessdate = 2007-01-24}}&lt;/ref&gt;

Ғимарат [[1999 жыл]]ы желтоқсанда ашылды.

== Қонақ үйдің ерекшеліктері ==
[[File:Burj al Arab lobby March 2008panob.jpg|left|thumb|Вестибюль]]

Қонақ үйдің кейбір ерекшеліктері күрделі батыл инженерлік шешімдердің табуы. Қонақ үй жағалаудан 280 метр қашықтықта жасанды аралда орналасты. Іргесі мықты болу үшін тереңдігі қырық метр құрайтын 230 [[қада]] құмға қағылды.&lt;ref name=&quot;egypteng1&quot;&gt;{{cite news
| year= 2000
| title=Burj Al Arab
| url=http://egypteng.com/projectm/burj.asp
| publisher=EgyptEng.com engineering directory
| accessdate = 2007-01-24
| archiveurl = http://web.archive.org/web/20070117194511/http://www.egypteng.com/projectm/burj.asp | archivedate = 2007-01-17}}&lt;/ref&gt;

Инженерлер арнайы эрозиядан қорғайтын төртбұрышты араның ұясына ұқсас тастар ойлап тапты. Олар болашақ аралдың іргесі болды. Жасанды аралды жасау үшін үш жыл кетті. Қонақ үй құрылысына да осындай уақыт кетті. Ғимараттағы бетонның көлемі 70,000 м³, болаттың салмағы 9 000 тонна құрады.&lt;ref name=&quot;egypteng1&quot;/&gt;

Ғимарат ішіндегі атриум биікітігі 180 метрге дейін жетті.

Бурж әл-Араб биіктігі жағынан әлемде төртінші орын алады. Тағы бір Дубайда орналасқан [[Раушан мұнарасы|Раушан]] қонақ үйі Бурж әл-Арабтан 11 м биік.

=== Апартаменттері мен номерлері ===
Қонақ үйді Jumeirah Group басқарады. Өзінің көлеміне қарамастан Бурж әл-Арабта тек 202 қонақ үй номерлері бар. Ең кіші бөлме ауданы 169 м², ал үлкені 780 м² ауданды алып жатыр. Бөлмелер қарама қарсы шығыс пен батыста орналасқан. Барлық бөлмелерде теңізге көрініс ашатын үлкен терезелері болды.&lt;ref name=&quot;test7&quot;&gt;Damluji, Salma Samar, ''The Architecture of the U.A.E.''. Reading, UK: 2006.&lt;/ref&gt;

Патша бөлмесіндегі бір күндік түнеудің бағасы 18,716 долларды құрап отыр. 2012 жылғы CNN Go-дің жасаған сарабы бойынша Әлемдегі қонақ үй номерлері ең қымбат 15 мейманхананың 12 орнын алды.&lt;ref&gt;Arnold, Helen [http://www.cnngo.com/explorations/escape/worlds-15-most-expensive-hotel-suites-747256 &quot;World's 15 most expensive hotel suites&quot;] ''CNN Go''. 25 March 2012. Retrieved 2012-04-11&lt;/ref&gt;

=== Мейрамханалар ===
[[Сурет:Al Muntaha restaurant - Burj Al Arab.jpg|thumb|left|Әл-Мунтаха]]
[[Сурет:Al Mahara Burj al Araba Dubai March 2008pano.jpg|thumb|right|Әл-Махара]]

Әл-Мунтаха (''[[араб тілі|араб]]ша &quot;ең биік&quot;'') [[Парсы шығанағы]]нан Дубайға тамаша көрініс ашылатын 200 метр биіктікте орналасқан мейрамхана. Ол консольды арқалық арқылы ғимараттан 27 метрге дейін шығып тұрады. Оған панорамды лифт арқылы көтерілуге болады.

Сүңгуір қайық секілді кемемен тағы Әл-Махара (''устрица'') мейрамханасына жетуге болады. Мұнда 990,000 л теңіз суын сыйдыра алатын [[аквариум]] бар. Судың қысымын ұстап тұру үшін бакты акрилді әйнектен жасаған. Оның қалыңдығы 18 см.

=== Рейтингі ===
Мейманхана Бес Жұлдызды Делюкс ретінде ресми түрде мойындалады. Бірақ та кейде оны &quot;әлемдегі жалғыз Жеті Жұлдызды қонақ үй&quot; ретінде сипаттайды. Қонақ үй басшылығы мұндай титулды өзіміз ешқашан шығарған жоқпыз дейді. Jumeirah тобының ойы бойынша алдын-ала ашылу рәсіміне қатысқан британдық журналист осы атақты қойды деп ойлайды. Ол өзінің Бурж әл-Араб мақаласында &quot;Жоғарыда айтып өткендей мен мұндай қонақ үйді көрген емеспін және бұл Жеті Жұлдызды қонақ үй деп аталады&quot; деп сипаттаған.&lt;ref name=&quot;The National&quot;&gt;{{cite news|title=Hotel star ratings standards long overdue|url=http://www.thenational.ae/business/travel-tourism/hotel-star-ratings-standards-long-overdue|accessdate=10 December 2010|newspaper=[[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=2009-07-14}}&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==
* Стив Роуз. [http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,11710,1652149,00.html &quot;Құм және Еркіндік&quot;], ''The Guardian'', 28 қараша, 2005.
* National Geographic Television.  [http://www.youtube.com/watch?v=7A7d67A24Qo: National Geographic: Megastructures], retrieved 27 қазан 2006.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons|Burj Al Arab}}
* [http://www.burj-al-arab.com/ Бурж әл-Арабтың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020045855/http://www.burj-al-arab.com/ |date=2007-10-20 }} 
* [http://skyscrapercenter.com/dubai/burj-al-arab-hotel/ Skyscraper Center бетіндегі Бурж әл-Араб қонақ үйі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225034805/http://www.skyscrapercenter.com/dubai/burj-al-arab-hotel/ |date=2018-12-25 }}
* [http://www.atkinsdesign.com/ Бурж әл-Араб қонақ үйінің құрылысы мен құрылымы]
* [http://www.tomwrightdesign.com/ Қонақ үйдің сәулетшісі Том Райттың ресми веб сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720221655/http://www.tomwrightdesign.com/ |date=2012-07-20 }}

{{Аса биік ғимараттар}}

[[Санат:БАӘ қонақ үйлері]]
[[Санат:Аса биік құрылыстар]]
[[Санат:Дубайдағы көк тіреген ғимараттар]]
[[Санат:1999 жыл]]</text>
      <sha1>guyeqd3oinrpor6kbnrr2w0twb1fe1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шығыс Түрік қағанаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>490272</id>
    <revision>
      <id>3618765</id>
      <parentid>3516864</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5341" sha1="qgzgeort77gcnqa0mui4jx6uvfvz4dm" xml:space="preserve">''' Шығыс Түрік қағанаты''' ([[682 жыл|682]] - [[744 жыл|744]] жж.) — [[Түрік қағанаты]] 603 жылы ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық [[түркілер]] мемлекеті.

Түрік қағанатында саяси-әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуі, оның дербестікке ұмтылған жеке бөліктерінде оқшаулану үрдісінің күшеюі, Шығыс және Батыс қағанаттарының құрылуына алып келді. 

Шығыс Түрік қағанаты Қытаймен жүргізген қиян-кесті соғыстың нәтижесінде [[682]] жылы Моңғолияда өз мемлекетін қалпына келтірді. Алғашқы қаған Елтеріс атанған [[Құтлық қаған|Құтлық]], одан кейінгі [[Қапаған қаған]]дардың тұсында қағанат қуатты мемлекетке айналды. Шығыс Түрік қағанаты (682-744)- Қазақстан, Орталық Азия, Шығыс Түркістан, Оңтүстік Сібір жерлерін алып жатты. [[Білге қаған]] мен [[Күлтегін]] мемлекетті одан әрі дәуірлетіп, Қытаймен тиімді шарттарға қол жеткізді. Даңқты қолбасшы [[Тоныкөк]] түркі халқының жауынгерлік даңқын асқақтатты. Білге қағаннан кейін 741 жылдан қағанат әлсіреп, ыдырай бастайды.

[[Тоныкөк]] жазбалары, профессор Хирттың зерттерулері және қытай тарихшылары Елтеріс (Құтлық) қаған туралы мына деректерді ұсынады: Қытай үстемдігіне қарсы қозғалыс 682 жылы болған. Көтеріліс басшысы - Ашина руынан шыққан Елтерістің әкесі қытай үстемдігі кезінде бағынышты Ашина тайпаларының бірін басқарған. Қозғалыс Юнь-чжун провинциясының солтүстігінде - қазіргі Датунфу қаласыны жақын жерде өтеді. Бұл аймақты байырғы түркілер қоныстанған еді. Орхон жазуларында түріктердің құт мекені, қасиетті қонысы Өтукен туралы жиі айтылады. Өтукеннің негізгі мазмұны түркілердің ырысты жері, байлығы, тақыты, тағдыры дегенге саяды. &quot;Түріе қағаны Өтукен қойнауында отырса, елде мұң жоқ&quot;, &quot;қасиетті Өтукен қойнауының халқы... біресе ілгері шаптың, біресе кері шаптың. Барған жерден не игілік таптың. Қаның судай ақты, сүйегің таудай болып жатты, бек ұлдарын құл болды&quot; ... 

Осы сөздердің аңғарына қарағанда Өтукенді түркілер Жерұйық деп санағаны сезіледі. Халық өзінің үміті мен сенімін Өтукенмен байланысты деп түсінген.   
Аты аңызға айналған осы жер туралы түрік ғалымдарының еңбегінде көңіл аударарлық деректер кездеседі. Зерттеуші Йылмаз Өзтұма Өтікенді көктүріктердің кіндік кенті, табиғаты өмір сүруге жайлы, Орхон және Селенга өзендерінің арасындағы жер еді деп көрсетеді. Ал Оғыз дастандарында Өтукен Тянь-Шань таулары мен Орхон аймағындағы киелі өңір деп сипатталады.

731 жылы Күлтегін, көп ұзамай Білге дүние салды. Орхон өзені маңында Білге мен Күлтегінге арналып құлпытастар орнатылды. Бұл құлпытастар Түрік қағанаты тарихының жылнамасы болып есептеледі

Білге қаған мұрагерлері кезінде қағанат құлдырады. 744 жылы біріккен ұйғыр және қарлұқ күштері Шығыс Түрік қағанатын талқандады. Ашина әулеті өмір сүруін тоқтатты

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
1.К.Р.Аманжолов Түркі халықтарының тарихы . 1-кітап (Көне дәуірден біздің заманымыздың XIV ғасырына дейінгі кезең). - Алматы: &quot;Білім&quot;, 2005. - 304бет

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]</text>
      <sha1>qgzgeort77gcnqa0mui4jx6uvfvz4dm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618780</id>
      <parentid>3618765</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5343" sha1="3mhw97i1evuuox4qrinphix4hyb92yb" xml:space="preserve">''' Шығыс Түрік қағанаты''' ([[682 жыл|682]] - [[744 жыл|744]] жж.) — [[Түрік қағанаты]] 603 жылы ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық [[түркілер]] мемлекеті.

Түрік қағанатында саяси-әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуі, оның дербестікке ұмтылған жеке бөліктерінде оқшаулану үрдісінің күшеюі, Шығыс және Батыс қағанаттарының құрылуына алып келді. 

Шығыс Түрік қағанаты Қытаймен жүргізген қиян-кесті соғыстың нәтижесінде [[682]] жылы Моңғолияда өз мемлекетін қалпына келтірді. Алғашқы қаған Елтеріс атанған [[Елтеріс қаған|Құтлық]], одан кейінгі [[Қапаған қаған]]дардың тұсында қағанат қуатты мемлекетке айналды. Шығыс Түрік қағанаты (682-744)- Қазақстан, Орталық Азия, Шығыс Түркістан, Оңтүстік Сібір жерлерін алып жатты. [[Білге қаған]] мен [[Күлтегін]] мемлекетті одан әрі дәуірлетіп, Қытаймен тиімді шарттарға қол жеткізді. Даңқты қолбасшы [[Тоныкөк]] түркі халқының жауынгерлік даңқын асқақтатты. Білге қағаннан кейін 741 жылдан қағанат әлсіреп, ыдырай бастайды.

[[Тоныкөк]] жазбалары, профессор Хирттың зерттерулері және қытай тарихшылары Елтеріс (Құтлық) қаған туралы мына деректерді ұсынады: Қытай үстемдігіне қарсы қозғалыс 682 жылы болған. Көтеріліс басшысы - Ашина руынан шыққан Елтерістің әкесі қытай үстемдігі кезінде бағынышты Ашина тайпаларының бірін басқарған. Қозғалыс Юнь-чжун провинциясының солтүстігінде - қазіргі Датунфу қаласыны жақын жерде өтеді. Бұл аймақты байырғы түркілер қоныстанған еді. Орхон жазуларында түріктердің құт мекені, қасиетті қонысы Өтукен туралы жиі айтылады. Өтукеннің негізгі мазмұны түркілердің ырысты жері, байлығы, тақыты, тағдыры дегенге саяды. &quot;Түріе қағаны Өтукен қойнауында отырса, елде мұң жоқ&quot;, &quot;қасиетті Өтукен қойнауының халқы... біресе ілгері шаптың, біресе кері шаптың. Барған жерден не игілік таптың. Қаның судай ақты, сүйегің таудай болып жатты, бек ұлдарын құл болды&quot; ... 

Осы сөздердің аңғарына қарағанда Өтукенді түркілер Жерұйық деп санағаны сезіледі. Халық өзінің үміті мен сенімін Өтукенмен байланысты деп түсінген.   
Аты аңызға айналған осы жер туралы түрік ғалымдарының еңбегінде көңіл аударарлық деректер кездеседі. Зерттеуші Йылмаз Өзтұма Өтікенді көктүріктердің кіндік кенті, табиғаты өмір сүруге жайлы, Орхон және Селенга өзендерінің арасындағы жер еді деп көрсетеді. Ал Оғыз дастандарында Өтукен Тянь-Шань таулары мен Орхон аймағындағы киелі өңір деп сипатталады.

731 жылы Күлтегін, көп ұзамай Білге дүние салды. Орхон өзені маңында Білге мен Күлтегінге арналып құлпытастар орнатылды. Бұл құлпытастар Түрік қағанаты тарихының жылнамасы болып есептеледі

Білге қаған мұрагерлері кезінде қағанат құлдырады. 744 жылы біріккен ұйғыр және қарлұқ күштері Шығыс Түрік қағанатын талқандады. Ашина әулеті өмір сүруін тоқтатты

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
1.К.Р.Аманжолов Түркі халықтарының тарихы . 1-кітап (Көне дәуірден біздің заманымыздың XIV ғасырына дейінгі кезең). - Алматы: &quot;Білім&quot;, 2005. - 304бет

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]</text>
      <sha1>3mhw97i1evuuox4qrinphix4hyb92yb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3618776</id>
      <parentid>3618259</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3618776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17100" sha1="jne56py7xs4y0v9kqxw43nw4bajbl4n" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35349]||623||26||18||263||28||3||34210||8||0||170||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2709]||271||7||6||347||8||14||2045||0||4||7||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1177]||37||0||0||11||17||0||1101||0||0||11||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 381]||15||0||7||23||4||1||316||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>jne56py7xs4y0v9kqxw43nw4bajbl4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3618458</id>
      <parentid>3617894</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3618458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6882" sha1="gqaaaips2vw5n9w8j8cnmhdkucisgwg" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2238}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1724}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 3 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1552}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:675}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:246}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 6 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 7 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 8 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:180}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 9 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:170}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 10 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 11 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 12 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 13 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:151}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 14 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:135}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 15 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:127}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 16 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Madi Dos}}
|-
| 17 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:119}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}}
|-
| 18 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:116}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}}
|-
| 19 || [[User:Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] || [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Kazakhkingofprince}}
|-
| 20 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:81}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 21 || [[User:Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] || [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|{{formatnum:73}}]] || {{Permissions|Көперхан Анаргүл}}
|-
| 22 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}}
|-
| 23 || [[User:Bkozhykov|Bkozhykov]] || [[Special:Contributions/Bkozhykov|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Bkozhykov}}
|-
| 24 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 25 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}}
|-
| 26 || [[User:Маржан 1973|Маржан 1973]] || [[Special:Contributions/Маржан 1973|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Маржан 1973}}
|-
| 27 || [[User:Қызғалдақ 1986|Қызғалдақ 1986]] || [[Special:Contributions/Қызғалдақ 1986|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Қызғалдақ 1986}}
|-
| 28 || [[User:NaziraBimakova|NaziraBimakova]] || [[Special:Contributions/NaziraBimakova|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|NaziraBimakova}}
|-
| 29 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 30 || [[User:Арай Дүйсекенова|Арай Дүйсекенова]] || [[Special:Contributions/Арай Дүйсекенова|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Арай Дүйсекенова}}
|-
| 31 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}}
|-
| 32 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 33 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 34 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 35 || [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] || [[Special:Contributions/Alphy Haydar|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Alphy Haydar}}
|-
| 36 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}}
|-
| 37 || [[User:Sudralum|Sudralum]] || [[Special:Contributions/Sudralum|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Sudralum}}
|-
| 38 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 39 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 40 || [[User:Aidyn93|Aidyn93]] || [[Special:Contributions/Aidyn93|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Aidyn93}}
|-
| 41 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 42 || [[User:KarlDaBuddies|KarlDaBuddies]] || [[Special:Contributions/KarlDaBuddies|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|KarlDaBuddies}}
|-
| 43 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 44 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}}
|-
| 45 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}}
|-
| 46 || [[User:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] || [[Special:Contributions/Қатысушы Апельсин|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Қатысушы Апельсин}}
|-
| 47 || [[User:Nurtenge|Nurtenge]] || [[Special:Contributions/Nurtenge|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Nurtenge}}
{{/end}}</text>
      <sha1>gqaaaips2vw5n9w8j8cnmhdkucisgwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орда-Ежен ұлысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>493816</id>
    <revision>
      <id>3618853</id>
      <parentid>3480102</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Орда-Ежен ұлысының хандары */</comment>
      <origin>3618853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11192" sha1="qsh0dullzok5jzodpsgt0gghy7rkv1c" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Орда-Ежен ұлысы
 |өз атауы                 = 
 |статусы                  = ұлыс
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = 
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = 
 |елтаңба_сипаттамасы      = 
 |карта                    = 
 |size                     = 
 |сипаттамасы              = 
 &lt;!-- |type_before         = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--&gt;
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 1242
 |ыдырауы                  = 1309(1446)
 &lt;!-- |type_after               = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--&gt;
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = 1242-1280 [[Орда-Базар]] &lt;br&gt; 1280-1309 [[Сығанақ]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[қыпшақ тілі]]
 |валютасы                 = 
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = [[Қыпшақтар]]
 |басқару_формасы          = 
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = 
 |басқарушы1               = 
 |басқарушы_жылы1          = 
 |басқарушылар_титулы2     = &lt;!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--&gt;
 |басқарушы2               = 
 |басқарушы_жылы2          = 
 |басқарушылар_титулы3     = 
 |басқарушы3               = 
 |басқарушы_жылы3          = 
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = 
 |басқарушы_жылы4          = 
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = 
 |параметр_мазмұны1        = 
 |Кезең1                   = Орда-Ежен ұлысы
 |Уақыт1                   = 
 |Жыл1                     = 
 |Кезең2                   = Ақ Орда
 |Уақыт2                   = 
 |Жыл2                     = 
 |Кезең3                   = [[Барақ хан]] және оның ізбасарлары
 |Уақыт3                   = 
 |Жыл3                     = 
 |Кезең4                   = 
 |Уақыт4                   = 
 |Жыл4                     = 
 |Кезең5                   = 
 |Уақыт5                   = 
 |Жыл5                     = 
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = 
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Өзбек хандығы
 |к1                       = 
 |к2                       = Қазақ хандығы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
{{Қазақстан тарихы}}
'''Орда–Ежен ұлысы''' — Жошының үлкен ұлының ұпағы — Орда-Еженнің басшылығындағы, [[Алтын Орда]]ның (Жожы ұлысы) шығыс (сол) қанаты. Қазақстандық деректер бойынша атауы: [[Ақ Орда]], ежелгіорыс деректері бойынша: [[Көк орда]]. Бір сөзбен айтқанда автономиялы мемлекет. В [[1309 жыл]]ы, Орда-Ежен ұлысы [[Сасы Бұға]] тұсында Ақ орда деп аталды. [[1361 жыл]]дан бастап, [[Ұрыс хан]]ның тұсында тәуелсіз мемлекет болды.  

[[Шибан]]ның өлімінен кейін, 1280 жылы Орда-Ежен ұлысына [[Шибан ұлысы]] қосылды.

== Ұлыс шекарасы ==
Ұлыс шекарасы батысында Мұғалжар тауымен, солтүстігінде сібір ормандарымен, шығысында Ертіс өзенімен және оңтүстігінде Сырдария өзенімен және Балқаш көлімен шектесіп жатты. Шибан ұлысымен қосылғаннан кейін батысында Орал өзенімен тоғысты. 


Ұлыс аудандарға бөлінген:
* [[Сығанақ ауданы]], ұлыстың оңтүстігінде. Орталық — [[Сығанақ]].
* [[Ұлытау ауданы]], ұлыстың орталығында. Орталық — [[Орда-Базар]].
* [[Шығыс ауданы]] (Ертіс ауданы) ұлыстың шығысында орналасқан.
* [[Сарайшық ауданы]] ұлыстың батысында орналасқан. Орталық — [[Сарайшық]].

== Ұлыс тарихы ==
Ұлыс тарихын 3 кезеңге бөлуге болады:
* 1-кезең — Орда-Ежен ұлысы
* 2-кезең — Ақ Орда
* 3-кезең — [[Барақ хан]] және оның ізбасарлары

=== 1-кезең ===
Ақ Орда – XІІІ-XVғғ.  аралығында  өмір сүрген  Шығыс  Дешті-Қыпшақ  пен Түркістан территориясындағы этникалық топтар мен халықтардың саяси жағынан топтасуына жол ашқан, саяси жағынан дербес, экономикалық жағынан тәуелсіз, сыртқы саясатта өзіндік даму бағыты бар мемлекеттік бірлестік. Оның тарихы Жошы ұлысының құрылуынан бастау алады. Мемлекеттің негізін қалаушы ретінде Жошының үлкен ұлы, тұңғышы Орда-Ежен аталады. Шын мәнінде, Жошы ұлысының жерін оның екінші ұлы Бату(шын есімі Сайын) иеленеді. Бірақ ағасына құрмет ретінде оған өзінің сол қанатынан, Жайықтан шығысқа қарай, Арал мен Сырдарияның солтүстігіндегі, Алтай мен Ертістен батысқа қарай жатқан кең-байтақ аумақты бөліп береді. 
Негізгі этникалық құрамы осы жерді VIII-IХ ғ-дан бері мекендеп келе жатқан қыпшақ бірлестігі мен қатар Шыңғыс ханның шапқыншылығы кезінде шығыс пен оңтүстік-шығыстан, Алтайдан қоныс аударған тайпалар да болған. Олардың қатарында наймандар, үйсіндер, қарлұқтар, керейлер, қоңыраттар, маңғыттар және т.б. ру-тайпалар.

=== 2-кезең ===

=== 3-кезең ===
== Орда-Ежен ұлысының хандары ==

# [[Орда Ежен хан]], [[Жошы хан]] ұлы 1242—1251
# [[Күнқыран хан]], [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]] [[Орда Ежен хан|хан]] ұлы 1251—1288, Шибан 1280—1288 ұлысының ханы
# [[Қоныша хан]], [[Сартақтай]] оғлан ұлы, [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]] [[Орда Ежен хан|хан]] немересі 1288—1302
# [[Баян хан]], [[Қоныша хан]] ұлы 1302—1309
# [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұға]], [[Баян хан]] ұлы 1309—1320
# [[Ерзен хан|Ерзен-хан]], [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұға-хан]] ұлы 1320—1337
# [[Мүбәрәк Қожа хан|Мүбәрәк Қажы-хан]], [[Ерзен хан|Ерзен-хан]] ұлы 1337—1341
# [[Шымтай хан|Шымтай-хан]], [[Ерзен хан|Ерзен-хан]] ұлы 1344—1361
# [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]], [[Шымтай хан|Шымтай-хан]] ұлы 1361—1377, [[Алтын Орда]] ханы 1374—1375
# [[Тоқтақия хан|Тоқтақия-хан]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1377
# [[Темір Мәлік хан]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1378—1379
# [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]], [[Түй Қожа|Түй-Қожа оғлан]] ұлы 1379—1395
# [[Қойыршақ хан|Қойыршақ]], [[Ұрыс хан|Ұрыс-хан]] ұлы 1395—1410
# [[Барақ хан|Барақ-хан]], [[Қойыршақ хан]] ұлы 1410—1428, [[Алтын Орда]] ханы 1423—1428</text>
      <sha1>qsh0dullzok5jzodpsgt0gghy7rkv1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шақпақ ата асуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>502506</id>
    <revision>
      <id>3618814</id>
      <parentid>1966784</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1862" sha1="n28eqyorsxw08fktjg2gy3txc1ze91r" xml:space="preserve">'''Шақпақ ата асуы''' - шағын [[жота]]. Шығыстан шыққан [[Ұлы Жібек жолы]]&lt;nowiki/&gt;ның керуені осы Шақпақ асу арқылы асып Тамтатджға (Түлкібасы) бет алған. Ғалым Е.Фенко 1964 жылы Түрксіб темір жол желісінің бойымен 1300 шақырымдық Арыс бекеті - Алматы - Семей аралығында 1933-1955 жылдары жүргізген жоғары дәлдікті [[геодезиялық өлшеулер]] нәтижесінде жердің ең жылдам көтерілуі осы Үлкен Қаратау жотасының [[Құлантау]] арқылы өтетін Шақпақ асуында екенін анықтады. Оның орташа мәні жылына 10-12,5 мм болатынын есептеп шығарған. Шақпақ асуының ауа-райы үнемі өзгеріп отырады. Көктем мен күз айларында шығыстан батысқа қарай бірнеше тәулік бойы секундына 35-40 м жылдамдықпен жел соғып тұрады. Мұны осы аймақтағы жұрт &quot;Шақпақтың желі&quot; деп атайды. Бұл кезде жыл құстары төмендеп ұшатындығын байқаған [[Орнитология|орнитолог]] ғалымдар [[Шақпақ орнитологиялық станциясы|құстарға сақина салу орталығы]]&lt;nowiki/&gt;н осы асуға құрды. &lt;ref&gt;Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
[[Санат:Жамбыл облысы географиясы]]</text>
      <sha1>n28eqyorsxw08fktjg2gy3txc1ze91r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көшпелiлер немесе дала өркениетi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>506841</id>
    <revision>
      <id>3618815</id>
      <parentid>3084960</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75966" sha1="gh23p6qut9sqo272nsubf0clrj1aavs" xml:space="preserve">==Көшпелілер өркениетін зерттеу мәселелері==
Көшпелілер өркениетін зерттеу мәселелері. Көшпелілер немесе Дала өркениеті - түркі тектес халықтардың, соның ішінде қазақтардың материалдық және рухани [[құндылық]]тарының даму сатысы, этномәдени жүйенің қалыптасуындағы табиғи-тарихи тұрпаты. Адамзат тарихын зерттеу барысында өркениет атауының өзіне әр түрлі, кейде бір-біріне қарама-қайшы анықтамалар қалыптасты. [[Америка]] тарихшысы Л.Морган (1818-1881) мен Ф.Энгельс оны адамзат дамуындағы жоғары, жазу сызуды енгізу кезеңі (&quot;тағылық — жабайылық — &quot;өркениеттілік&quot; үштағаны арқылы) ретінде сипаттады. Кейінгі кездері бұл термин адамзат дамуының аймақтық, салыстырмалы түрде бір-біріне тәуелсіз жетілген пішімдерін бейнелеу үшін қолданылып жүр. Еуропаға әсіре табынушы кейбір ойшылдар өздігінше жетілген мәдени-тарихи аймақтардың санын түгендеп, кейде — 8 (О.Шпенглер), кейде 36 [[өркениет]] ошағына (А.Тойнби) жеткізіп қойды. Әйтсе де, осы тұжырымдаманы жақтаушылар Алтайдан Карпат тауларына дейінгі ұлан-байтақ кеңістікте көшпелі-отырықшы тұрмыс кешкен түркі тектес халықтардың өткеніне астамшылықпен қарап, &quot;тарихи дамудан тысқары қалған қауым&quot; ретінде көрсетуге тырысты. Соған қарамастан, өркендеп-өрбу негізі, географиялық-табиғи аясы далалық болып саналатын, көшпелі шығыс жұртының өзіндік өркениеті хақында дәйекті пікір түйген ғалымдар аз емес. Белгілі орыс археологы, академик А.П.Окладников (1908—1981) зерттеу еңбектерінде далалықтардың этномәдени жүйесін &quot;Батыс Сібір өркениеті шығысқа қарағанда батыспен тығыз байланыста болған сияқты&quot;, – деп атап көрсеткен. Ә.Марғұлан, К.Ақышев, К.Байпақов, т.б. ғалымдар &quot;көшпелілер өркениеті&quot; атауын жиі қолданса, Л.Н.Гумилев, О.Сүлейменов б.з.б. ІХ ғасырдан б.з. ХІ ғасыр аралығында көшпелілер мәдениетінің өрлеу дәуірі, Жерорта теңізі жағалауы және Қиыр Шығыс елдерімен салыстырғанда «жасампаздық эволюцияны» бастан өткергенін дәлелдеді. Соның нәтижесінде кеңестік тарихнама жоққа шығарған Еуразия кеңістігіндегі тарихи-мәдени ерекше құбылыс, ғылымға &quot;Дала өркениеті&quot; – деген атпен ене бастады. Оның әлемдік өркениетке қоскан үлесіне үндінің саяси қайраткері Д.Неру &quot;Әлемдік тарихқа көзқарас&quot; атты еңбегінде әділ баға беріп, &quot;Атлас картаны ашсаң, алып Азия құрлығының қойнына кіріп жатқан кішкентай Еуропаны көресің. Ол өз алдына дербес құрлық емес, [[Азия]]ның жалғасы сияқты. Ал тарихты оқитын болсаң — ұзақ уақыт бойы, белгілі бір кезеңде Азияның үстемдік құрғанына көзің жетеді. Еуропаны жермен-жексен еткен де, өркениетке жеткізген де солар. Азияның әлде-бір өңірінен шыққан арийлер, сақтар, ғұндар, моңғолдар, түркілер Азия мен Еуропаға қанат жайып, жаппай қоныстанды. Еуропа ұзақ уақыт Азияның отары сияқты болды» - деп атап көрсетті.
Азия мен Еуропа арасындағы алып кеңістік — ежелгі [[Дешті Қыпшақ]] төсінде эволюция жолымен қалыптасқан мәдени-экономикалық, рухани тұтастықты, жартылай көшпелі, жартылай отырықшы тұрмыс кешкен дала тұрғындарының этнотарихи жүйесін Дала өркениеті деп атауға толық негіз бар. Климат құбылмалылығына жаппай әрі тікелей тәуелді күйдегі көшпелі мал шаруашылығы далалықтардың геоэкономикалық, геосаяси, геомәдени икемділігін белгілі бір дәрежеде шектегенімен, тұйыққа қамай алмады; керісінше, бұл солтүстік- еуразиялық кеңістік тұрғындарының өзіндік ерекшелікке толы әлеуметтену үрдісі мен нәсілдік-генетикикалық бірігуіне жол ашты. Жабайы жылқылар мен түйелерді қолға үйретіп, осыған орай арба мен әбзел ойлап табуы көшпелілерді өркениет даңқына жетелеген алғашқы, тың қадам болды. Металл өңдеу, қыш ыдыс жасау, мата тоқу, зергерлік кәсіп қарқынды дамып, &quot;жұлдыз барлап, жол табу&quot; арқылы алғашқы астрономия, ғарыштық түсініктері орныға бастады. Қандық-туыстық байланыстар мен әлеуметтік ұжымдасудың жан-жақты, қатаң түрде сатыланған жүйесі қалыптасты.

==Көшпелілер тұрмысы==
Көшпелілер тұрмысы. Жинақы тұрғын үй құрылымы, соған сәйкесті үй мүліктері мен киім-кешек үлгілері, тіпті, еуропалықтар тұрмысына да дендеп енді. Еуразия жазығының шығыстан батысқа қарай көсілген ендігінде олар ру-тайпалық бірлестіктен бастап өзара конфедеративті қарым-қатынасқа негізделген көшпелі империялар құруға дейінгі саяси интеграцияның күрделі үрдістерін өткерді. Әсіресе, мыңдаған жылдарға созылған нәсілдік-генетикалық бірігулердің, геосаяси және әлеуметтік-мәдени байланыстардың мекені болған апайтөс кеңістіктің батысы мен шығысын тұтастырған Тұран жазығының тұрғындары — протоқазақтардың өте ерте кезеңдерден көшпелілікті отырықшылық тұрмысқа, мал бағуды егіншілікке үйлестіре жүргізгені, көне қытай жазбаларында айтылған. Тоталитарлық режим тұсында тарихшылар түркі жұртының даңқы, өрелі өткені туралы деректерді айналып өтуге тырысты. Ерте ғасырлардағы жетістіктерін айтпағанның өзінде, айқын деректі — адамзат тарихында елеулі рөл атқарып, өз кезеңінің батыстық, шығыстық авторларының жазбаларына арқау болған Түркі қағанатын елемей келді. Ал бұл мемлекеттің өз кезінде Византия, Иран, Қытай сияқты елдермен саяси және экономикалық қарым-қатынас жасап, Манчьжуриядан Керчень түбегіне, Енисейдің жоғарғы сағасынан Әмудария жағалауына дейінгі кеңістікте салтанат құрғаны белгілі. Көне тарихта, адамзат дамуының бастапқы кезеңдерінде осынша ауқымды масштабты иемденіп, билеп- төстеген бірде-бір отырықшы халық ұшырасқан емес. Көне түркілер дәуірлеген кезеңде көшпелі тұрмыс Орталық Азиядан Византия шекараларына жол тартқан ерекше мәдени-әлеуметтік көпір болды. Ғасырлар ағымында бірінің орнын бірі басып, үздіксіз алмасып отырған көшпелі империялар шектес елдер мен шендес құрлық халықтарының этникалық шығу тегіне, күрделі Далада алуан текті мәдени кешендеріне орасан ықпалын тигізді. Тұрақты дипломат және сауда-саттық қарым-қатынастарының желісі ретінде [[Ұлы Жібек жолы]] әр текті, алуан бітімді мәдениеттер мен халықтардың арасын тұтастырып, тек материалдық айырбастың ғана емес, сондай-ақ, ілкі санадағы ізгілікті идеялардың, ілім-білімнің, ғылыми танымның, яғни мәдени құндылықтардың бастапқы негіздері алмасуының тиімді факторына айналды. Осындай ауқымды да тығыз байланыстар нәтижесінде Көк түркілердің өзіндік ерекшелігі бар &quot;өркениеттік деңгейдің басты шарты&quot; — төл сына жазуы қалыптасты. [[Алтай]] өңірінен, Шығыс Түркістан мен [[Жетісу]] жерінен, Хакас және Тува өңірлерінен табылған 200- ден аса ежелгі түркі жазуының ескерткіштері б.з. І-мыңжылдықтың соңы мен ІІ-мыңжылдықтың бас кезіндегі (V-VІ ғ-лардағы) түркілердің аса қуатты мәдени-тарихи даму үрдісіне дәлел болады. XX ғ-дың басына шейін өзіндік өрнегі мен этникалық бітімін жоғалтпаған осынау ерекше мәдени-тарихи тип «Дала өркениеті» екендігі, белгілі қазақ зерттеуші-ғалымдары М.Қозыбаевтың, Ә.Кекілбаевтың, Т.Ғабитовтың, А.Сейдімбековтің, М.Барманқұлов және т.б. еңбектерінде негізделген. Дала өркениеті шын мәнінде, уақыт пен кеңістік өрісінде географиялық-ландшафттық бөгесіндерге қамалып, томаға-тұйық күй кешкен реликтілік құбылыс емес, динамикалық, футуристік мән-мазмұны қанық жүйе ретінде ерекшеленді.

==Рухани мәдениеті==
Рухани мәдениеті.Ұлы Дала төсі айрықша жауынгерлік рух пен ізгілікті дүниетанымды қалыптастырып, ұрпақтардың тарихи жадындай эпостык шығармалар арқылы кеңістік пен уақыт өрісіндегі оқиғалар тізбегін жоғалтпай, жіпке тізіп отырды. Кез келген көшпелі, қарапайым дала тұрғыны өз халқының бүкіл тарихи-мәдени, адамгершілік тәжірибесі жинақталған ауыз әдебиеті нұсқаларын — жыр-толғауларды, аңыз-әпсаналарды, т.б. жатқа білді. Сол арқылы Әлемдік өркениеттің тарихи ауқымымен біте қайнасып, өзіндік бітім-тұрпатқа ие деңгейде өмір сүріп жатты.

[[Ислам]] ренессансын бастан өткеріп, әлемдік ғылымдар мен ғылыми-танымдык ізденістердің бастауына (әл- Хорезмидің &quot;әл-Жебрасы&quot;, Ұлықбектің астрономия зерттеулері, Омар Һайямның аспан денелерінің картасы, Әбу Әли Ибн Синаның дәрігерлік канондары, т.б.) айналған түркі әлемінің ішкі тұтасуының саяси-экономикалық, мәдени және этногенетикалық үрдістері, Шыңғысхан империясының шапқыншылығы кезінде күрт тоқырауға ұшырады. Түркілердің бірсыпыра бөлігі байырғы территория шегінен тысқары кетуге мәжбүр болды. Сөйте тұра, олардың бір бөлігі Шыңғысхан империясының саяси құрылымын, әлеуметтік- құқықтық негіздерін жетілдіруге атсалысып, ұлан-ғайыр кеңістікке қанат жаюына тікелей жәрдемдесті. Шыңғысхан Түркі қағанаты кезінде қалыптасқан әскери-әкімшілік жүйені бұлжытпай басшылықка алды. ХV ғ-дың 60-жылдары құрылған Қазақ хандығының тағдыры ұлы Түркі қағанаты және Шыңғысхан империяларының тарихымен тамырласып, шығыс Дешті Қыпшақ, Жетісу мен Түркістан территориясындағы сан ғасырлық әлеуметтік-экономикалық, этносаяси үрдістердің заңды жалғасы ретінде өрбіді. Аралас, яки көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы егін шаруашылығы қатар дамыған, дәстүрлі қала мәдениеті бар өлкенің табиғи топтасуы негізінде ХІV-ХV ғ-лардағы біртұтас экономикалық аймақ құру үрдісі бүкіл қазақ жерін бірегей саяси құрылымға біріктіруге жағдай жасады. Үш жарым ғасырдай Орталық Азияда елеулі рөл атқарған Қазақ хандығы мемлекеттік нышандарын жетілдіріп қана қойған жоқ, қазақ ұлтын тұтастырып, оның этникалық жер аумағын нығайтып, рухани және материалдық мәдениетін дамытты. Әлемдік шаруашылық жүргізу тенденцияларының өзгеруі Еуразия ендігіндегі геосаяси ахуалға қаяу түсірді. Елдің солтүстігінде өз тауарларын өткізу рыногын әрі арзан шикізат көзін иемдену, әділетсіз экономикалық айырбасқа жол ашу мүддесі көкейін тескен Ресей империясы ентелеп тұрды.      Адамзат дамуындағы ерекше тарихи-мәдени бітім — Дала өркениетінің бесігі болған Орталық Азия елдері сияқты Қазақстан да осы кезеңнен бастап сол империяның геосаяси мүдделерінің орбитасына айналды. Әскери-әкімшілік шаралардың ғана емес, сондай-ақ адуынды идеология аппараттың көмегімен отаршылдар этномәдени тұтастықты бұзып, ұлттық нигилизмге, тарихи жадсыздыққа дем берді. Көшпелілер қоғамын &quot;басқаруға келмейтін, жабайы, қиратушылық қарымнан аспайтын, прогрессивті дамудың алғышарттарына қарсы жөңкілетін күш&quot; ретінде сипаттайтын пікір орнықты. Патша генералдары мен жазалаушы отряд басшыларының өзі қазақ даласындағы озбырлық әрекеттерін, отарлау саясатын &quot;өркениетті әлемді тағылықтан құтқару&quot; деп түсінген. Тіпті, Батыс Еуропа ғалымдарының өзі (Тойнби, Р.Киплинг, М.Вебер, Э.Трельч, т.б.) еуропада өркениет қана бар, ал өзге кеңістік &quot;тағыларды мәдениетті адамға айналдырудың алаңы&quot; – деп есептеді.

Кез келген ұлттың өркениеттілігі, мәдени бітімі сол елдің тәуелсіздігі аясында өрбиді. Егемен ел — тәуелсіз Қазақстан жағдайында жалпы адамзаттық құндылықтарға қол жеткізіп, біртұтас мәдени жүйе қалыптастыру үшін өткен жолды, шыққан биікті бағалай білу шарт. Өткенін бағалай білмеген келешегін де қадірлей алмайды.

  60—70-жылдардағы зерттеулер. XX ғасырдың 60—70-жылдарынан бастап жекелеген ғалымдар көшпеліліктің географиялық-экологиялық себептерін қайта мойындай бастады. Осы ғалымдардың пікірінше, көшпелілік дегеніміз, кейбіреулер айтқандай, &quot;адамзаттық өркениеттің сара жолынан адасу&quot; емес, керісінше, шаруашылықтың, мәдениеттің ерекше даму түрі. Олардың пікірі бойынша: &quot;Көшпелілер далалы, шөлді, шөлейтті табиғатта өз шаруашылығын қалыптастырған, олардың негізгі күнкөріс көзі мал болған, мал басы өскен сайын жайылым айырбастау қажеттілігі туған, сөйтіп жылжымалы өмір салты қалыптасқан&quot;. Көшпелі халықтар, оның ішінде ғұндар мен түркілердің тарихына ерекше мән берген тарихшы Л.Н.Гумилев болды. Ол Еуразия көшпелілерінің бұл құрлықтың тарихында алатын орнын өте жоғары бағалады. Дегенмен Л.Н.Гумилев: &quot;Халықтар дамуында, олардың қалыптасуында, шаруашылық-мәдени ерекшеліктерінің пайда болуында географиялық, экологиялық фактор үлкен рөл атқарады&quot; деп санады. Оның ойынша, &quot;бүкіл тарихи үдеріс географиялық, биосфералық өзгеріске тікелей және толығымен тәуелді&quot;. Л.Н. Гумилевтің осындай көзқарастары кезінде сыналған да еді.

Археолог К.Ақышевтың пікірі бойынша, Қазақстан жерінде көшпелі мал шаруашылығының қалыптаса бастауы қола дәуірінің соңы, темір дәуірінің басына, яғни б.з.д. IX—VII ғасырларға жатады. Осы кезден бастап, Орталық, Батыс Қазақстан жерінде меридиан бойымен көшу, ал Шығыс Қазақстан мен Жетісуда қыста жазықтар мен қар аз түсетін таулардың қойнауын қыстап, жазда биік таулы жайлауларға көшу қалыптасқан. Оңтүстік Қазақстан аймағында ерте заманнан-ақ көшпелі, жартылай көшпелі, отырықшы шаруашылық пен тұрмыс орын алған.

Өткен ғасырдың 60—70-жылдарынан бастап қазақ көшпелі қоғамы жөнінде қазақстандық ғалымдардың еңбектері шыға бастады. Бұл ретте С.Зимановтың &quot;Қазақтардың XIX ғасырдың бірінші жартысындағы қоғамдық құрылысы&quot;, В.Ф. Шахматовтың &quot;Қазақтың жайылымдық көшпелі қоғамы&quot;,

С. Толыбековтің &quot;XVII—XX ғасырдың басындағы қазақтардың көшпелі қоғамы&quot;, Д.Кішібековтің &quot;Көшпелі қоғам: шығуы, дамуы, құлдырауы&quot;, Н. Масановтың &quot;Қазақтардың көшпелі өркениеті&quot;, т.б. еңбектері жарық көрді.

 Осы ғалымдардың пікірінше, көшпелі жұрттар өз бетімен таптық қоғамның ең алғашқы сатысына жетеді, ал олардың өрі қарай дамуы отырықшы халықтардың ықпалымен ғана іске асады. Көшпелі қоғам — бұл даму болашағы шектеулі қоғам. Кейінгі кезде көшпелі қоғамның ежелгі замандағы, орта ғасырлардағы мәдени, әлеуметтік-саяси оңды жақтары, артықшылықтары мойындалып келеді. Көшпелі өркениеттің адамзат тарихындағы заңды құбылыс, шаруашылықтың, мәдениеттің, өмір тұрмысының ерекше бір түрі екендігін көпшілік ғалымдар мойындай бастады.

==Көшпеліліктің шығу тегі==
Көшпеліліктің шығуы, көпшілік жағдайда, географиялық ортаның тікелей әсерімен байланысты. Сондықтан да көшпелілік белгілі бір нақты тарихи кеңістіктерде ғана таралды. Көшпеліліктің пайда болуы — белгілі бір климаттық жағдайлар, экологиялық ұяның (ниша) шектеулі мүмкіндіктері, табиғи ресурстардың сол өлкеде өмір сүруші этностың алдына қоятын табиғи талаптарына байланысты. Көшпелілік белгілі бір геофизикалық, табиғи-климаттық аймақтарда қалыптасады. Әдетте, бұл — далалы, жартылай шөлейт, шөл және құрғақ далалар, тау бөктері, тау аймақтары. Мұндай жерде көбінесе жаңбыр аз, жылдық ылғалдың мөлшері 200—400 мм арасында ғана болады. Осындай аймақтарға: Қазақстан, Моңғолия, Жоңғария, Араб түбегі, Оңтүстік-батыс, Оңтүстік Азиядағы шөлдер мен шөлейтті аймақтар, Африка континенті жатады. 
Қазақстан шеңберінде көшпелілік қалыптасқан аймаққа Каспий маңы ойпаттары, Үстірт, Торғай, Жем жоталары, Бетпакдала, Балқаш маңы далалары, Сарыарқа, Мұғалжар, Маңғыстау жоталары, Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Іле Алатауларының тау беткейлері және таулы өлкелері жатады. Бұл аймақтардағы өзен-сулардың маңайында, әсіресе осы аймақтар мен отырықшы-егінші мәдениеттер шекараларында маргиналдық аймақтар қалыптасты. Оларға тән шаруашылық-мәдени тұрпат — жартылай көшпелі шаруашылық пен мәдениет. Мұндай аймақтарға Сырдың бойы, жартылай Ертістің, Тобылдың, Есілдің, Жайықтың бойлары, Жетісу, Шығыс Қазақстанның таулы және тау бөктерінің кейбір алқаптары, Аралдың маңайы жатады. Жоңғар, Іле, Қырғыз Алатауындағы тау бөктерлерінде жылына 500 миллиметрден астам ылғал түседі. Бұл өңірлерде, әсіресе өзен-көлі сулары маңайында, ежелден егіншілік пайда болып, отырықшы мәдениет қалыптасқан. Құнарлы топырақты, жұмсақ климатты Сыр бойы, Шу, Талас аймақтарында қола дәуірінен бастап-ақ егіншілік дамып, орта ғасырларда біршама дамыған қала мәдениеті қалыптасқан. Дегенмен де осы егіншілік, отырықшы мәдениет қалыптасқан аймақтардың өз ішінде де мал шаруашылығы егіншілікпен қатар дамып, жалпы алғанда, бұл өңірлердің де шаруашылық-мәдени тұрпаты жартылай отырықшы, жартылай көшпелі болған. Әр заманда климаттық ауытқуларға, тарихи-саяси, этномәдени ахуалдарға байланысты бұл өңірлерде бірде отырықшы, жартылай отырықшы егіншілік шаруашылық пен тұрмыс қалыптасса, (мөлшермен VI—XIII ғғ. аралығы), ал енді бір замандарда (қола, ерте темір дәуірі, соңғы орта ғасырлардан XX ғ. басына дейін) жартылай көшпелі, кей аудандарында тіпті көшпелі шаруашылық мәдени тұрпаты қалыптасты. 
Палеоклиматология ғылымында әрбір континенттің өз ішінде ұзақ мерзімдік климаттық ауытқулармен қатар 100—200 жылдар бойы ауысып келіп отыратын климаттық-табиғи жағдайлар жиі кездеседі. Осындай табиғи-климаттық өзгерістер ұлан-байтақ жерімізді ежелден мекендеген халықтың (ал біз солардың тегін, мәдениетін жалғастырушы екенімізде шүбә болмауы керек) шаруашылық мәдени кескінінің, түрлерінің әр замандарда белгілі бір өзгерістерге ұшырап отыруына міндетті түрде әсер еткен. Көшпеліліктің эволюциясы. Көшпелілік бірден пайда болмаған. Оның пайда болуының, дамуының өзіндік заңдылықтары, себептері бар. Малшылықтың алғашқы түрі — үй маңында мал өсіру болды. Ал &quot;Көшпелі мал шаруашылығы қалай пайда болды?&quot; деген мәселеде әр түрлі пікір бар. Кейбір ғалымдар: &quot;Отырықшы малшылық біртіндеп дамып, мал басы өседі. Мал басы өскен сайын жайылымды кеңіту, жайылым ауыстырып отыру қажеттілігі туады. Бұрынғы отырықшы малшылар біртіндеп жайылым ауыстырып, жылжып көшуге мәжбүр болады. Сөйтіп, көшпелілік қалыптасты&quot;, — дейді. Ал енді бір зерттеушілер бұл жағдайды қола дәуірінің соңындағы климат жағдайының өзгеруімен — Еуразия даласындағы қатты құрғақшылықтың басталуымен түсіндіреді. Көшпелі қоғам тарихын зерттеуші ғалымдар басқа да көптеген себептер бар дейді. Олар: мал басының өсуі, ерте темір дәуірінің басында бақташының атқа мінуі, біртіндеп жылқыны мініске үйретіп, алдымен, сүйек ауыздықты, содан соң қола, кейініректе темір ауыздықты, одан үзеңгіні, ертоқымды пайдалануы көшпелі мал шаруашылығының дамуына, ғасырлар бойғы мал бағудың тәжірибесінің қалыптасуына негіз болды. Көшпелілік тек шаруашылықты жүргізудің түрі ғана емес, бұл тұрмыс-тіршіліктің де түрі.
Тіршіліктің көзі мал болған халық оның өнімдерін пайдалануды да үйренеді. Етін, сүтін тамаққа, терісін, жүнін киімге, үй тұрмысына, тіпті сүйегі мен мүйізін де қажетіне жаратты. Көшпелі тұрмыс қалыптасуы барысында, алдымен, сүйретпелердің, одан соң арбаның шығуының да маңызы зор. Көшпелілер баспанасының алғашқы түрі арба үстіне орнатылған басқалқа, қос, күрке. Бара-бара көшпелілер көшіқонға ыңғайлы кереге, уық, шаңырақты киіз үйді ойлап тапты. Көшпелілердің ыдысы да көшуге ыңғайлы, сынбайтын, икемді материалдан — ағаш, теріден жасалды. Көшпелілікке өтуден бұрын мал шаруашылығы бірнеше өтпелі түрді: үй маңындағы малшылық, алысқа ұзамайтын бақташылық, жайлау бақташылығын басынан кешірді. Құдықтың шығуы да сол 2-мыңжылдықтың соңы, 1-мыңжылдықтың бас кезі. Көші-қон үшін дөңгелекті көліктің шығуының мөні зор. Дөңгелекті көлік суреттері қола дәуірінің тасқа салынған сурет-таңбаларында кездеседі. Алтайда зерттелген Бесінші Пазырық қорғанынан күймелі арба және жүк таситын үлкен арба табылған. Бұл — сақ дәуірінің көлігі. Сақ дәуіріндегі алғашқы арбалар бір дәртелі болған, кейінірек екі дәртелі арба пайда болады.

Көшпелілік басталған б.з.д. 1-мыңжылдықтан б.з. 1-мыңжылдығының ортасына дейінгі аралықта малшы тайпалар алдымен шөл далалардағы сусыз аймақтарды қыстық жайылым ретінде игерді. Содан соң көшудің меридиандық, жоғары-төмен, шеңберлік, ендік түрлерін игерді. Шеңберлік немесе айналмалы көшпелілік дегеніміз — белгілі бір шеңбермен, ортадағы су көзінен алыстамай, айнала көшіп-қонып отыру. Әдетте, бұл көшпелілік малды құдықтан немесе көлден суаратын малшы тайпалар тәжірибесінде болған. Ендік көшпелілік — батыстан шығысқа, одан соң шығыстан батысқа көшіп-жылжып отыратын көшпеліліктің түрі.                                                                                     Б.з.д. 1-мыңжылдықтың ортасына қарай көшпелі шаруашылық иен тұрмыстың жаңа жетістіктері пайда болды. Олар — темір үзеңгінің шығуы, ағаш ердің таралуы (бұрын тоқым сияқты жұмсақ ер болған), кереге, уық, шаңырағы бар киіз үйдің шығуы, т.б.

==Қазақстанда мал шаруашылығының қалыптасуы==
Қазақ жері — мал шаруашылығы қалыптасқан ең көне аймақтардың бірі. Жабайы жануарларды қолға үйрету. Жабайы жануарларды қолға үйрету неолит дәуірінен басталды. Ең алғаш қолға үйретілген үй жануарлары — қой мен ешкі болды. Қойдың арғы тегі — арқар (муфлон), ал ешкінікі — таутеке. Қой мен ешкі мөлшермен б.з.д. 8—7-мыңжылдықтарда қолға үйретілген деп есептеледі. Осы кезге жататын Жерорта теңізі маңайындағы тұрақтарда қой мен ешкінің сүйегі табылған.       Сиыр тұқымының дәл қай жерден шыққаны әлі анықталмаған. Дегенмен де қолға үйретілген сиырдың да ең көне заманғы сүйегі б.з.д. 7-мыңжылдыққа жатады, ол Оңтүстік Анадолы жерінде (Түркия) табылған. Б.з.д. 6—5-мыңжылдықта Месопотамия жерінде мал шаруашылығы болғандығы бүгінде дәлелденген.

Жылқы алғаш қолға үйретілген аймақ деп Шығыс Еуропа мен Еділ бойы есептеледі. Жылқыны қолға үйрету мөлшермен б.з.д. 4-мыңжылдықта болған сияқты. Қазақстан жерінде ең көне мал сүйегі энеолит дәуірі ескерткіштерінде кездеседі. Бұл — Терісек, Сексеуілді, Орталық Қазақстандағы Қарағайлы (Қарағанды маңы) тұрақтары, Шығыс Қазақстандағы Усть-Нарым қонысы. Бұлардың мөлшерлі жасы б.з.д. 3-мыңжылдықтың орта шені. Бұл тұрақтардан қойдың, ешкінің, сиырдың, жылқының сүйектері табылған. Қазақстан жерінде қола дәуірінің кезінде-ақ үй маңындағы мал шаруашылығы қалыптасты. Б.з.д. 2-мыңжылдықтың орта кезіне жататын жерлеу орындарында, кейінірек қоныстарда қой, жылқы сүйектері көптеп кездеседі. Кейбір шөбі қалың, өзен-көлді аймақтарда орналасқан қоныстарда, мысалы, Шағалалы, Сарғары қоныстарында сиырдың сүйегі басым, ал Трушниково қонысында ұсақ мал мен мүйізді ірі қараның сүйегі табылған.

Бұдан 3 мың жыл бұрын Қазақстан жерінде құрғақшылық күшейді. Далалы, жартылай шөлейт, таулы аудандарда мал өсіру шаруашылықтың негізгі түріне айнала бастады. Алдымен жартылай көшпелілік, содан соң көшпелі мал шаруашылығы қалыптаса бастады.

Көшпелі шаруашылық түрлері. Археологиялық және этнографиялық материалдар Қазақстан жерінде ежелден бастап XX ғасырдың басына дейін мал шаруашылығының үш түрі қалыптасқанын көрсетеді. Көшпелі мал шаруашылығы Маңғыстау, Батыс, Орталық Қазақстан аймағында басым болған. Бұл аймақтарда қыстаусыз көшпелілермен қатар қыстауы бар көшпелілер де болған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы деректерге қарағанда, көшпелілік Маңғыстау, Темір уездеріндегі адайларда, Атбасар уезін жайлаған бағаналыларда, Қазалы, Ырғыз, Торғай, Қапал уездерін мекендеген кейбір руларда жақсы сақталған. Батыс, Орталық Қазақстанның кейбір жерлерінде тастан, балшықтан, ағаштан салынған қыстауы болмаса да, қыста ұзақ уақыт көшпей, бір жерді паналап отыратын көшпеліліктің түрі болған.

  Б.з.д. 1-мыңжылдықтың орта шеніне жататын, бір жерде шоғырланған Қараоба, Тасмола, Сыпыраоба, Қарабие деп аталатын рулық қауымдық зираттар осындай ұзақ қыстап отыратын жерлерге салынған сияқты. Бұл тайпалардың негізгі түліктері қой, жылқы, түйе болған. Қазақстанның кейбір жерінде ерте заманнан-ақ жартылай көшпелі мал шаруашылығы да қалыптасқан. Жартылай көшпелі деп көктем, жаз, күз мезгілінде жайылымның ыңғайына қарай жылжып көшіп отырып, қыста дайын қора-жайы бар қыстауларда қыстайтын мал шаруашылығын айтады. Мал шаруашылығының бұл түрі сақ-үйсін заманында-ақ дала мен таулы аймақтарда қалыптаса бастады. Мұндай аудандарға Жетісудың, Шығыс Қазақстанның тау етектеріндегі аймақтар жатады. Бұл аймақты мекендеген халық малды жазда биік таулы жайлауда бағып, қыста тау етегінде, тау қойнауындағы қыстауларда қыстатып күн кешкен. Кейде олардың қыстаулары Алтай, Тарбағатай сияқты биік таулармен сілемдесіп жатқан аса биік емес, қары аз Қаратауда болатын. Жартылай көшпелілікпен айналысқан көшпелілер қыстау маңындағы ұсақ өзен, бұлақтардың жағасына егін салатын. Олардың негізгі дақылдары: тары, арпа, бидай. Жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан тайпаларда қой, жылқымен қатар сиыр малы да өсірілді.

Орта ғасырларда Ертіс бойы мен Жетісудағы отырықшы қоныстарда, кішігірім қалаларда суармалы егіншілік болған. Жартылай көшпелілерде егіншілік, отырықшылықтың белгілі бір нышаны болғанымен, негізгі шаруашылығы — мал бағу, ал тұрмысы көшпелілікке бейім болды. Отырықшы мал шаруашылығы Оңтүстік Қазақстандағы, Сыр, Шу, Талас, Арыс өзендері бойында, Қаратаудың оңтүстік беткейінде қалыптасып, таралды. Оларда мал шаруашылығымен қатар суармалы егіс, жауын суымен шығатын егіншілік жақсы дамыды. Соғды мен Ферғананың отырықшы мәдениетіне бұл елдердің көршілес жатуы оларда ертеде-ақ отырықшы мәдениеттің пайда болуына әсерін тигізді. Сақ заманының өзінде Оңтүстікте Шырық-Рабат, Бәбіш-Молда, Баланды сияқты бекіністі қалашықтар қалыптасты.

Отырықшы мал шаруашылығының қалыптасуы, әсіресе б.з.д. 1-мыңжылдықтың бас кезіне дәл келеді, осы кезде бұрынғы көшпелі, жартылай көшпелі мал бағушы қауымдастық біртіндеп отырықшылыққа көшуге айналды. Осы кезден бастап, бұдан кейінгі ерте орта ғасырлар дәуірінде бұл аймақтарда үлкен отырықшы қоныстар мен қалалар қалыптаса бастады. Дегенмен осы қоныстар мен қалалардың сыртында, маңайында жартылай көшпелі, отырықшы малшы қауымдар аз болған жоқ.

Орта ғасырларда Оңтүстік Қазақстанда қала мәдениеті жақсы дамып, халықтың көпшілігі отырықшылыққа айналды. Бұл жағдай Жетісудың да біраз аумағына таралды. Моңғол шапқыншылығынан кейін Оңтүстік Қазақстанда қола мәдениеті, отырықшы егіншілер экономикасы күйреген кезде, бұл өңірде де жартылай көшпелі мал шаруашылығы қайтадан жаңа қарқынмен дамыды. XVII—XVIII ғасырлардағы шығыста жоңғарлармен, батыста қалмақтармен соғыс қазақ халқының шаруашылығына өз әсерін тигізді. Көші-қон жолдары, бағыттары өзгерді, жайылым бірде тарылып, бірде кеңіді, мал басы азайды. Жоғарыда келтірілген екі мысал этносаяси жағдайлар халықтың шаруашылық құрылымының, бағытының өзгеруіне әкелетіндігін көрсетеді.

Көшпелілердің өсірген түліктері. Қола дәуірінің ортаңғы, соңғы кездерінде Қазақстан жерін мекендеген тайпалар шаруашылығында қой түлігі сан жағынан басым болды. Сақ дәуірінде жерімізде осы күнгі құйрықты қазақы қой сияқты қой тұқымы тараған екен.            Ерте темір дәуірі заманында кәдімгі қойлармен қатар биязы жүнді қой, ешкі де өсірілген екен. Алтайдан, Жетісудан табылған ерте темір дәуіріне жататын киіздер осындай биязы жүннен басылған.        Ерте заманнан-ақ көшпелілерде қойдан кейінгі саны жағынан екінші түлік — жылқы. Жылқы мөлшермен б. з. д. 2-мыңжылдықтан бастап мінуге, жүк артуға, жегуге үйретілген. Арпаөзен, Қойбағар, Берікбай, Хантаудағы тасқа салынған суреттерде жеңіл күймелерге, ауыр арбаларға жегілген аттар бейнеленген. Сақ дәуірінде Қазақстан жерінде басы үлкен, аяғы қысқалау, тұрқы ұзын, түгі қалың жылқы тұқымы кең таралған. Бұл жылқылар тебіндеп жайылуға үйренген қазақтың қазіргі жабы жылқысы тұқымына жақын. Сонымен қатар сол заманның ақсүйектері, қолбасшы батырлары жерленген үлкен қорымдардан (Пазырық, Берел) тұрқы биік аттардың да сүйегі табылған. Сақ дәуірінде жабы сияқты төзімді, жекпе-жекке, үлкен ұрыстарға мінетін қазанаттармен қатар осы екі тұқымның араласуынан шыққан тұрқы орташа жылқы тұқымдары да болған. Олардың сүйектері Шығыс Қазақстан жеріндегі Кіші Красноярка қонысынан, Орталық Қазақстандағы Тасмола зиратынан табылған. Бұл деректер сақтардың жылқының әр түрлі тұқымдарын өздері сұрыптап шығара алғандығының белгісі.  Сақ дәуірінде қалыптаса бастаған осы жылқылардың тұқымы ғұн, сармат, үйсін дәуірінде, одан соң көне түркілер заманында кең таралып, өз жалғасын тапты. Ұзақ жорықтарға төзімді, аса күй талғамайтын осындай жылқыларды қыпшақтар да өсірген. Қыпшақ жерін аралаған ибн Баттута деген араб саяхатшысының пікірінше, Үнді жерінде жорыққа мінуге арналған қыпшақ жылқыларына сұраныс өте күшті болған.

Қазақстан жерінде қола дәуірінен бері ірі қара мал өсірілген. Қола, ерте темір дәуірі ескерткіштерінен табылған сиыр сүйектері де ірі, орташа, ұсақ сиыр тұқымдарының болғандығын көрсетеді. Көшпелілер малының құрамында ірі қара аз болды. Қола дәуіріне қарағанда көшпелілік пайда болған ерте темір дәуірінде сиыр малы азайды. Тек қана үлкен өзен-көлдердің (Сыр, Ертіс, Жетісу аймақтары) маңын мекендеген жартылай көшпелі тайпалар сиыр өсірген.

Ортағасырлық моңғол көшпелілерінде қысы-жазы өз аяғымен жайылуға бейімделген, жүні қалыңдау сиыр тұқымы өсірілген. Далалы, шөлейтті аймақтарды мекендеген көшпелілерде сиырдың осындай тұқымы кеңірек таралған болуы керек.

Қазақтың ежелден қолға үйреткен төрт түлігінің бірі — түйе. Қазақстан, Орталық Азия жері қосөркешті түйенің қолға үйретілген аймағы болып есептеледі. Түйені қолға үйрету Арал, Маңғыстау өңірінде мөлшермен бұдан үш жарым мың жыл бұрын, яғни б.з.д. 2-мыңжылдықтың ортасында іске асқан. Үй түйесі Қазақстанның көптеген аймақтарында жабайы түйе — қаптағайды қолға үйретуден пайда болған.

Туыстық қатынастар. Көшпелі қоғамдағы саяси, әлеуметтік, экономикалық қатынастар туыстық жүйеге негізделді. Қазақ қауымындағы қоғамдық-әлеуметтік қатынастар көп жағдайда туыстық қатынастармен астасып жатыр. &quot;Туыстық жүйені ылғи да қандас туыстық&quot; деп түсінуге болмайды. Көшпелілерде шынайы қандас, ортақ ататектен тараған жүйе бар да, жалпы генеалогиялық туыстық жүйе бар.

Дәстүрлі қазақ қоғамында ел, жүз, тайпа, ру, ағайын, жақын ағайын, туыс, жақын туыс, ата баласы, бір әке баласы деген туыстық атаулар бар. &quot;Ел&quot; деген ұғымға бүкіл қазақ халқы кіреді. Қазақтардың өз түсінігі бойынша, жүздер қандас туысқандыққа негізделген бірлестіктер. Үш жүздің арғы атасының аты — Қазақ, одан Ақарыс (Ұлы жүз), Жанарыс (Орта жүз), Бекарыс (Кіші жүз) деген үш ұл тарайды. Сол үш ұлдан үш жүзді таратады. Шежірелік бұл аңызды тарихи шындық деп қарауға болмайды. Бұл көшпелі қоғамның рулық идеологиясы туғызған аңыз. Көшпелі қоғам туыстық қағида бойынша бірігеді. Кейін отырықшы халықтарда ең жақын туыстық қағида ғана сақталып, қалған бірлестіктер аумақтық жақындық, яғни көршілік қағидаға негізделетін болған. Қазақ халқының құрамына кіретін үш жүздің баласының алыс этногенетикалық туысқандығы бар екендігін жоққа шығаруға болмайды.

Тайпа. Қазақтың әр жүзінің өзі үлкен тайпалардан тұрады. Бұл жерде бір нәрсені ескерте кеткен жөн. Қазақтар тайпа деген атауды көп қолданбайды. Оның себебі бұл сөздің бізге арабтардан келгендігінен болса керек. Бірақ ғылыми әдебиетте &quot;ру&quot; деген сөзді орыстың &quot;род&quot;, ал &quot;тайпа&quot; деген ұғымды &quot;племя&quot; деген сөзбен атау қалыптасқандықтан, біз рудан үлкен, бірнеше рудың бірлестігі болып табылатын этностық құрылымды тайпа деп атап жүрміз. Әйтпесе &quot;тайпа&quot; ұғымы кей өңірлерде ру ұғымынан тар шеңберлі ұғым болып есептеледі. Сонымен, тайпа дегеніміз—жүздерді құрайтын үлкен ру бірлестіктері деп түсінгеніміз жөн.

Қазақ қоғамындағы көпшілік тайпалардың атауы өте әріден белгілі. Мысалы, үйсіндер мен қаңлылар тарихи деректерде бұдан 2300 жыл бұрын аталса, найман, керей, жалайыр, қыпшақ, т.б. тайпалар тарих бетіне кейіннен, бұдан 1200 жыл бұрын шыққандығы белгілі. Аталған қазақ тайпаларының біразы басқа туыстас халықтардың да құрамында кездеседі. Мысалы, қыпшақтар, қоңыраттар, наймандар, қаңлылар туысқан өзбек, башқұрт, ноғай, татар, мажар (венгр), т.б. халықтардың құрамында бар. Бұл қазақ тайпаларының көпшілігі әріден келе жатқан этностық бірлестіктер екендігін және бұл тайпалар қандас туыстар бірлігінен гөрі этностық, этносаяси бірлестік екендігінің куәсі

Ру. Біздің пайымдауымызша, шын қандас туыстық жүйе көбінесе 7 атадан басталып, 15—20 атаға дейін барады. Әдетте, мұндай туыстық жүйе ру деп аталады. Рудың ішіндегі жақын туыстар деп 7 атаға дейінгілер есептеледі. Жақын туыстар өзара қыз алыспайды. Балаға кішкентайынан жеті атасының кім екенін жаттатып өсірген. Бір атаның балалары жақындығы жағынан 7 атадан асқаннан кейін ғана өзара құдандалық қатынасқа түсуіне рұқсат етіледі. Оны ел ақсақалдары арнайы рәсімдейді. XVII—XIX ғасырларда кейбір рулар туыстығымыз, берекеміз бұзылмасын деп, 13—15 атаға дейін өзара қыз алыспаған. Жақын туыстар арасында қыз алыспау тәртібін рулық экзогамия дейді.

Әріден келе жатқан үлкен руларда қандас туыстықпен қатар жай генеалогиялық (шежірелік) туыстық қалыптасқан. Рулардың өсіп-өну үдерісінде олар әр түрлі тарихи себептермен (соғыс, жер ауып көшу) өзара араласып сіңісіп отырған. Рудың өзінің көшіп-қонатын аумағы, рулық таңбасы, ортақ ұраны болған. Ұран ретінде сол рудың белгілі бір атақты адамының аты қабылданатын. Қазақ жөн сұрасқанда: &quot;Қай рудансың?&quot;, &quot;Қай елсің?&quot; — деп сұраған. Мысалы, басқа тайпа арасына барғанда, алдымен қай жүзден, қай рудан, сол рудың ішіндегі қай тармақтан екенін, содан соң қай атадан тарайтынын айтқан. Мысалы: &quot;Ұлы жүзбін, оның ішінде дулатпын, дулаттың ішінде жаныспын, оның ішінде жантумын, одан өтеміспін&quot;, — деп, бергі атасына дейін атап береді.

Қазақ ру-тайпалары өзара қатты араласқан. Бұл араласу, бір жағынан, бір-бірімен некелік қатынастар арқылы болса, екінші жағынан, ел басына күн туған соғыс, жұт, әр түрлі жұқпалы аурулардан қоныс аударудан болған. Сонымен қатар ру-тайпалардың араласуына тайпалар, рулардың бір саяси-этностық одақтар құруы әсер етіп отырған. Қазақтың &quot;Қарға тамырлы қазақпыз&quot; деген нақылы олардың бір-бірімен туыстас екендігін көрсетеді. Қазақ қоғамының жүзге, руға бөлінушілігінің кейде келеңсіз, жағымсыз жақтары да бар. Өзінің шыққан тегін, аталарының шежіре тарихын әркім білуі керек. Онсыз адам тексіз, өнегесіз болып өседі. Бірақ өз шыққан тегін біле тұра, бүгінде сол ру-тайпалардан сан ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ деген біртұтас халықтың ұрпағы екенімізді ешқашан ұмытпауымыз керек.

==Әлеуметтік жіктелу==
XVIII—XIX ғасырлардағы дәстүрлі қазақ қоғамы әлеуметтік, таптық жікке бөлінген қоғам еді. Қазақта байлар, орта шаруа және кедейлер табы болды. Дәстүрлі қазақ қоғамында қанау бүркенішті әдістермен жүргізіліп, езгі түрінде болмағандықтан, таптық қарама-қайшылық қатты шиеленісте болған жоқ. Оның үстіне, туыстық қағидаға негізделген рулық қауым идеологиясы байларға кедей туыстарын қатты қанауға мүмкіндік бермеді, кедейдің өз туыстасының шаруашылығында жұмыс істеуі де қанау мазмұнын туыстық пиғылмен жеңілдетті.  Қазақ қауымында, басқа жұрттан келіп сіңген кірмелер, қоңсылар, аз да болса құл, күңдер болды. Қауымның бұл тобындағы кедейлерді қанау, оларға әлеуметтік қатынас рулас қауым мүшелеріне қарағанда қаталдау болды. Қазақ қоғамындағы ең ауыр жағдай құлдар мен күңдер басында болды. Олар өз қожайындарына экономикалық жағынан да, бас бостандығы жағынан да толық тәуелді еді. Әдетте, құл мен күң байдың шаруашылығында жұмыс істеді. Дегенмен қазақ қоғамында құл мен күң деген елеулі әлеуметтік топ болған жоқ, өндірісте де олардың орны біршама төмен болды.  Қазақ қоғамындағы ханнан, ханның әулетінен кейінгі тұрған әлеуметтік топ — сұлтандар. Сұлтандар хандар сияқты тек төре тұқымынан сайланды. Төре деген әлеуметтік этностық топты Шыңғыс ханның тұқымынан тараған ұрпақтарды ғана құрады. Олардың өз ұраны, өз таңбасы болды. Олар қазақ ішіндегі ақсүйек топқа жатады. Олар қазаққа қыз бермесе де, қазақтан қыз алды. Сондықтан қазаққа тезірек сіңісіп кетті. Төрені сағалап, паналап, басқа елден, тіпті басқа жұрттардан қазақ арасына сіңген кірмелер төлеңгіт деп аталды. Олар төренің малын бақты, жерін қорыды, сойылын соқты. Қазақ арасындағы тағы бір әлеуметтік-этностық топты қожалар құрады. Олардың арғы тегі — арабтан шыққан, қазақ жеріне ислам дінін таратушылардың ұрпағы. Олар қара қазаққа қызын бермеді, ал өздері қазақ қыздарына өте сирек үйленді. Сондықтан да олар қазақ болып, қазаққа сіңісіп кеткенімен, генетикалық жағынан оқшау қалды.

==Басқару жүйесі==
Көшпелі қазақ қоғамында өзінің басқару жүйесі болды. Көне заманда қазақ жерінде [[сақтар]]дың, [[ғұндар]]дың, [[үйсіндер]]дің, қаңлылардың мемлекеттері болды. Орта ғасырларда [[наймандар]]дың, керейлердің, жалайырлардың, қыпшақтардың мемлекеттіліктері болды. XIV ғасырға дейін Қазақстан жерінде әр түрлі мемлекеттер болды, XV ғасырдан бастап Қазақ хандығы құрылды. Бұлардың барлығы да көшпелі қауымдастықтар құрған мемлекеттер. Сондықтан көшпелілерде мемлекеттілік болған жоқ, ал болса, &quot;олар мемлекеттік басқару жүйесінің үлгісін отырықшы халықтардан алды, үйренді&quot; деген пікірлер мүлдем қате. Қазақ жерінде хандық басқару жүйесі қалыптасқан XV—XVIII ғасырлар аралығындағы көшпелі қоғамның билік жүйесінде елдің ең жоғарғы саяси билігін хан жүргізді. Хан өкіметінің төмендегідей өкілеттігі және қызметі болды:

1.             Хан бүкіл елдің, жердің иесі, қожайыны, басқарушысы болып есептелді. Қол астындағы елді, жерді қорғау — оның басты міндеті саналды.

2.             Хан бөтен елге соғыс ашу немесе бейбітшілік жөнінде келісім жасауға құқылы болды.

3.             Хан бүкіл қазақ елінің атынан шетелдермен келісімшарттар жасады.

4.             Хан елдің жоғарғы сотының қызметін атқарды, біреуді өлім жазасына бұйыруға немесе кешіруге құқылы болды.

5.             Хан бүкіл елге қатысты заңдар, Жарлықтар шығарды.

Көшпелілерде қағандар, хандар, патшалар сияқты елбасыларына бағыну, солардың маңайына топтасу, ел бірлігін сақтау ежелден қалыптасқан дәстүр. Өйткені оларда ел басқарушы адамдарға табыну дәстүрі болды. Сонау ғұндардың тәңірқұтыларынан, көне үйсіндердің күнбилерінен бастап, түркілердің қағандарына дейін ел басқарушыны Тәңірдің жердегі өкілі деп түсінді. Түркі заманының қоғамдарында қазақ хандарын да солай құрметтеді. Оларды хан сайлағанда, боз биенің сүтіне шомылдырып, ақ киізге отырғызып көтерді. Қазақ хандарының жанында ақылшысы, кеңесшілері, төбе билері, жасақтары, іс жүргізуші мемлекеттік қызметкерлері болды. Хан жергілікті жерлерді өзінің әрбір жүздегі өкілдері — сұлтандар арқылы, үлкен тайпа көсемдері — билер, ру-тайпа ақсақалдары арқылы басқарды.                                         Қазақ жүздерін, үлкен тайпалар мен руларды басқаруда билер кеңесі үлкен рөл атқарды. Жергілікті жердегі билікті билер, ру ақсақалдары жүргізді. Мемлекеттік істерді бүкіл үш жүздің билік өкілдері жиналған құрылтайда, халық жиналыстарында шешті. Ел ішіндегі істерді — ру, тайпа, жүздер арасындағы жер дауын, жесір дауын, үлкен барымталар дауын үш жүздің басы қосылған үлкен астарда да шешіп отырды. XVIII ғасырдың бірінші ширегіне дейін, яғни қазақ жерін Ресей империясы жаулап ала бастағанға дейінгі көшпелі, жартылай көшпелі қазақ қоғамындағы саяси билік түрі — хандық басқару болды. Сонымен қатар ел басқару жүйесінде ежелден келе жатқан дәстүрлі қоғамның потестарлық билік жүйесі кең орын алды. Потестарлық билік жүйесі дегеніміз — таптық қоғамға дейінгі және таптық қоғамның бастапқы сатысында сақталатын дәстүрлі билік жүйесі. Ол бойынша елді ханмен бірге ел арасындағы беделді ақсақалдар, билер, батырлар басқарды.

==Қоғамдағы түрлі топтар қызметі==
Көшпелі қазақ қоғамында ел қорғаған батырлардың орны ерекше болды. Олар елін, жерін жаудан қорғады, жастарды соғыс өнеріне тәрбиеледі. Жалпы, арғы заманғы дәстүрлі қазақ қоғамында батырлардың орны ерекше болды. Оны олардың батырлар жырындағы бейнесінен байқаймыз.

Көшпелі қазақ қауымында [[Абыз (адам)|абыздардың]], [[жырау]]лардың, [[бақсы]]-[[балгер]]лердің де өз орны болды. Абыздар мен жыраулар елдің рухани мәдениетін, оның елдік идеологиясын жасаушылар болды. Олардың ақылына, сәуегейлік көріпкелдігіне ел билеушілер, тіпті ханның өзі де құлақ асып, санасты.

Дәстүрлі қоғамда ел ішіндегі ем-доммен бақсы-балгерлер, шөппен емдейтін емшілер, оташылар, сынықшылар айналысты. Олар әріден келе жатқан халық медицинасының әдіс-тәсілдерін меңгерген шипагерлер болды. Жалпы, көшпелі тұрмыстың жылжымалылығы, халықтың бір орында топтаспай, бытырап орналасуы, әр түрлі індет, жұқпалы аурудың тарауынан сақтады.

Көшпелі қауымдастықтарда сол қоғам тіршілігіне қажетті барлық мамандық иелері болды. Олар — ұста, өрімші, үйші, ерші, атбегі, сыншы, құсбегі, есепші, бақсы, балгер, т.б. Ұста темірден таға, ауыздық, шалғы, орақ, күрек-сайман соқты. Көшпелі қазақ қоғамында темір ұсталарын, олардың дүниесін, көрігін қасиетті санаған. Сірә, олар отпен, металмен жұмыс істегендіктен қастерлесе керек. Жауынгердің қару-жарағын, сауыт-сайманын соғатын темір ұсталарының қоғамдағы бағасы да жоғары болды. Өрімші тері бұйымдарынан, қайыстаң әр түрлі ат әбзелдерін өрді. Үйші киіз үйдің ағаш сүйегін жасады. Ерші ер шауып, құрады. Атбегі ат баптады, сыншы асыл тұқымды жүйрік аттың сынын анықтап, таңдады. Құсбегі бүркіт, қаршыға, лашын құстарын қайырып, аңға, құсқа салды. Бақсы-балгер ем-дом жасады. Жауырыншы жауырынға қарап бал ашты, жол кесті, болашақты болжады. Әнші, күйші халық көңілін көтерді. Шешен ел атынан дауға түсті. Барымташы елдің басқада кеткен кегін малын тартып, айдап алу арқылы қайтарды. Майрампаз елді күлдірді, ел ішінде әр түрлі күлдіргі әңгіме тудырды. Олар Еуропа елдеріндегі шуттар сияқты, әдетте, хан ордасында, үлкен байлардың қолында жүрді. Майрампаз тауып сөйлейтін, мазақтаушылық қабілеті бар адамдар болды. Олардың орынды сайқымазағын ханның өзі де ренжімей көтерді.

Қазақ жеріне ислам діні енгеннен кейін халықтың басқару жүйесінің идеологиясында қожа-молдалардың рөлі артты. Сопылар мен дәруіштер де өз тәлім-тәрбиелік қызметін атқарды, халықты имандылыққа, тақуалыққа, ынсап-тәубаға шақырды. Жалпы, қазақ жерінде мұсылман діні қызметшілері халықтың әдет-ғүрып, салт-санасымен қатты санасты, соларды мұсылмандық жолмен үйлестіре отырып, өз саясатын жүргізді. Ислам діні мен оның идеологиясы жартылай көшпелі, отырықшы оңтүстік аймақтарда ықпалдырақ болды. Сонымен, көшпелі дәстүрлі қазақ қоғамы өзінің бірнеше сатылы этностық құрылымы бар, саяси-потестарлық, әлеуметтік басқару жүйесі бар, этностың тіршілік қамын түгелдей қамтамасыз ететін нысандары бар қоғам.

==Глоссарий==
Глоссарий:

Көшпелілік — көшпелі халықтардың тарихи қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық даму жүйесі, шаруашылық-мәдени типі.

&quot;Ел&quot; деген ұғымға бүкіл қазақ халқы кіреді, қазақтардың өз түсінігі бойынша, жүздер қандас туысқандыққа негізделген бірлестіктер.

Үш жүздің арғы атасының аты — Қазақ, одан Ақарыс (Ұлы жүз), Жанарыс (Орта жүз), Бекарыс (Кіші жүз) деген үш ұл тарайды, сол үш ұлдан үш жүзді таратады.

Потестарлық билік жүйесі дегеніміз — таптық қоғамға дейінгі және таптық қоғамның бастапқы сатысында сақталатын дәстүрлі билік жүйесі.

==Дереккөздер==
1.    Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006.

2. Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005

3. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005
[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>gh23p6qut9sqo272nsubf0clrj1aavs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618816</id>
      <parentid>3618815</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рухани мәдениеті */</comment>
      <origin>3618816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75964" sha1="qrm49iopsno2yxidh415j6743dxolk3" xml:space="preserve">==Көшпелілер өркениетін зерттеу мәселелері==
Көшпелілер өркениетін зерттеу мәселелері. Көшпелілер немесе Дала өркениеті - түркі тектес халықтардың, соның ішінде қазақтардың материалдық және рухани [[құндылық]]тарының даму сатысы, этномәдени жүйенің қалыптасуындағы табиғи-тарихи тұрпаты. Адамзат тарихын зерттеу барысында өркениет атауының өзіне әр түрлі, кейде бір-біріне қарама-қайшы анықтамалар қалыптасты. [[Америка]] тарихшысы Л.Морган (1818-1881) мен Ф.Энгельс оны адамзат дамуындағы жоғары, жазу сызуды енгізу кезеңі (&quot;тағылық — жабайылық — &quot;өркениеттілік&quot; үштағаны арқылы) ретінде сипаттады. Кейінгі кездері бұл термин адамзат дамуының аймақтық, салыстырмалы түрде бір-біріне тәуелсіз жетілген пішімдерін бейнелеу үшін қолданылып жүр. Еуропаға әсіре табынушы кейбір ойшылдар өздігінше жетілген мәдени-тарихи аймақтардың санын түгендеп, кейде — 8 (О.Шпенглер), кейде 36 [[өркениет]] ошағына (А.Тойнби) жеткізіп қойды. Әйтсе де, осы тұжырымдаманы жақтаушылар Алтайдан Карпат тауларына дейінгі ұлан-байтақ кеңістікте көшпелі-отырықшы тұрмыс кешкен түркі тектес халықтардың өткеніне астамшылықпен қарап, &quot;тарихи дамудан тысқары қалған қауым&quot; ретінде көрсетуге тырысты. Соған қарамастан, өркендеп-өрбу негізі, географиялық-табиғи аясы далалық болып саналатын, көшпелі шығыс жұртының өзіндік өркениеті хақында дәйекті пікір түйген ғалымдар аз емес. Белгілі орыс археологы, академик А.П.Окладников (1908—1981) зерттеу еңбектерінде далалықтардың этномәдени жүйесін &quot;Батыс Сібір өркениеті шығысқа қарағанда батыспен тығыз байланыста болған сияқты&quot;, – деп атап көрсеткен. Ә.Марғұлан, К.Ақышев, К.Байпақов, т.б. ғалымдар &quot;көшпелілер өркениеті&quot; атауын жиі қолданса, Л.Н.Гумилев, О.Сүлейменов б.з.б. ІХ ғасырдан б.з. ХІ ғасыр аралығында көшпелілер мәдениетінің өрлеу дәуірі, Жерорта теңізі жағалауы және Қиыр Шығыс елдерімен салыстырғанда «жасампаздық эволюцияны» бастан өткергенін дәлелдеді. Соның нәтижесінде кеңестік тарихнама жоққа шығарған Еуразия кеңістігіндегі тарихи-мәдени ерекше құбылыс, ғылымға &quot;Дала өркениеті&quot; – деген атпен ене бастады. Оның әлемдік өркениетке қоскан үлесіне үндінің саяси қайраткері Д.Неру &quot;Әлемдік тарихқа көзқарас&quot; атты еңбегінде әділ баға беріп, &quot;Атлас картаны ашсаң, алып Азия құрлығының қойнына кіріп жатқан кішкентай Еуропаны көресің. Ол өз алдына дербес құрлық емес, [[Азия]]ның жалғасы сияқты. Ал тарихты оқитын болсаң — ұзақ уақыт бойы, белгілі бір кезеңде Азияның үстемдік құрғанына көзің жетеді. Еуропаны жермен-жексен еткен де, өркениетке жеткізген де солар. Азияның әлде-бір өңірінен шыққан арийлер, сақтар, ғұндар, моңғолдар, түркілер Азия мен Еуропаға қанат жайып, жаппай қоныстанды. Еуропа ұзақ уақыт Азияның отары сияқты болды» - деп атап көрсетті.
Азия мен Еуропа арасындағы алып кеңістік — ежелгі [[Дешті Қыпшақ]] төсінде эволюция жолымен қалыптасқан мәдени-экономикалық, рухани тұтастықты, жартылай көшпелі, жартылай отырықшы тұрмыс кешкен дала тұрғындарының этнотарихи жүйесін Дала өркениеті деп атауға толық негіз бар. Климат құбылмалылығына жаппай әрі тікелей тәуелді күйдегі көшпелі мал шаруашылығы далалықтардың геоэкономикалық, геосаяси, геомәдени икемділігін белгілі бір дәрежеде шектегенімен, тұйыққа қамай алмады; керісінше, бұл солтүстік- еуразиялық кеңістік тұрғындарының өзіндік ерекшелікке толы әлеуметтену үрдісі мен нәсілдік-генетикикалық бірігуіне жол ашты. Жабайы жылқылар мен түйелерді қолға үйретіп, осыған орай арба мен әбзел ойлап табуы көшпелілерді өркениет даңқына жетелеген алғашқы, тың қадам болды. Металл өңдеу, қыш ыдыс жасау, мата тоқу, зергерлік кәсіп қарқынды дамып, &quot;жұлдыз барлап, жол табу&quot; арқылы алғашқы астрономия, ғарыштық түсініктері орныға бастады. Қандық-туыстық байланыстар мен әлеуметтік ұжымдасудың жан-жақты, қатаң түрде сатыланған жүйесі қалыптасты.

==Көшпелілер тұрмысы==
Көшпелілер тұрмысы. Жинақы тұрғын үй құрылымы, соған сәйкесті үй мүліктері мен киім-кешек үлгілері, тіпті, еуропалықтар тұрмысына да дендеп енді. Еуразия жазығының шығыстан батысқа қарай көсілген ендігінде олар ру-тайпалық бірлестіктен бастап өзара конфедеративті қарым-қатынасқа негізделген көшпелі империялар құруға дейінгі саяси интеграцияның күрделі үрдістерін өткерді. Әсіресе, мыңдаған жылдарға созылған нәсілдік-генетикалық бірігулердің, геосаяси және әлеуметтік-мәдени байланыстардың мекені болған апайтөс кеңістіктің батысы мен шығысын тұтастырған Тұран жазығының тұрғындары — протоқазақтардың өте ерте кезеңдерден көшпелілікті отырықшылық тұрмысқа, мал бағуды егіншілікке үйлестіре жүргізгені, көне қытай жазбаларында айтылған. Тоталитарлық режим тұсында тарихшылар түркі жұртының даңқы, өрелі өткені туралы деректерді айналып өтуге тырысты. Ерте ғасырлардағы жетістіктерін айтпағанның өзінде, айқын деректі — адамзат тарихында елеулі рөл атқарып, өз кезеңінің батыстық, шығыстық авторларының жазбаларына арқау болған Түркі қағанатын елемей келді. Ал бұл мемлекеттің өз кезінде Византия, Иран, Қытай сияқты елдермен саяси және экономикалық қарым-қатынас жасап, Манчьжуриядан Керчень түбегіне, Енисейдің жоғарғы сағасынан Әмудария жағалауына дейінгі кеңістікте салтанат құрғаны белгілі. Көне тарихта, адамзат дамуының бастапқы кезеңдерінде осынша ауқымды масштабты иемденіп, билеп- төстеген бірде-бір отырықшы халық ұшырасқан емес. Көне түркілер дәуірлеген кезеңде көшпелі тұрмыс Орталық Азиядан Византия шекараларына жол тартқан ерекше мәдени-әлеуметтік көпір болды. Ғасырлар ағымында бірінің орнын бірі басып, үздіксіз алмасып отырған көшпелі империялар шектес елдер мен шендес құрлық халықтарының этникалық шығу тегіне, күрделі Далада алуан текті мәдени кешендеріне орасан ықпалын тигізді. Тұрақты дипломат және сауда-саттық қарым-қатынастарының желісі ретінде [[Ұлы Жібек жолы]] әр текті, алуан бітімді мәдениеттер мен халықтардың арасын тұтастырып, тек материалдық айырбастың ғана емес, сондай-ақ, ілкі санадағы ізгілікті идеялардың, ілім-білімнің, ғылыми танымның, яғни мәдени құндылықтардың бастапқы негіздері алмасуының тиімді факторына айналды. Осындай ауқымды да тығыз байланыстар нәтижесінде Көк түркілердің өзіндік ерекшелігі бар &quot;өркениеттік деңгейдің басты шарты&quot; — төл сына жазуы қалыптасты. [[Алтай]] өңірінен, Шығыс Түркістан мен [[Жетісу]] жерінен, Хакас және Тува өңірлерінен табылған 200- ден аса ежелгі түркі жазуының ескерткіштері б.з. І-мыңжылдықтың соңы мен ІІ-мыңжылдықтың бас кезіндегі (V-VІ ғ-лардағы) түркілердің аса қуатты мәдени-тарихи даму үрдісіне дәлел болады. XX ғ-дың басына шейін өзіндік өрнегі мен этникалық бітімін жоғалтпаған осынау ерекше мәдени-тарихи тип «Дала өркениеті» екендігі, белгілі қазақ зерттеуші-ғалымдары М.Қозыбаевтың, Ә.Кекілбаевтың, Т.Ғабитовтың, А.Сейдімбековтің, М.Барманқұлов және т.б. еңбектерінде негізделген. Дала өркениеті шын мәнінде, уақыт пен кеңістік өрісінде географиялық-ландшафттық бөгесіндерге қамалып, томаға-тұйық күй кешкен реликтілік құбылыс емес, динамикалық, футуристік мән-мазмұны қанық жүйе ретінде ерекшеленді.

==Рухани мәдениеті==
Рухани мәдениеті.Ұлы Дала төсі айрықша жауынгерлік рух пен ізгілікті дүниетанымды қалыптастырып, ұрпақтардың тарихи жадындай эпостык шығармалар арқылы кеңістік пен уақыт өрісіндегі оқиғалар тізбегін жоғалтпай, жіпке тізіп отырды. Кез келген көшпелі, қарапайым дала тұрғыны өз халқының бүкіл тарихи-мәдени, адамгершілік тәжірибесі жинақталған ауыз әдебиеті нұсқаларын — жыр-толғауларды, аңыз-әпсаналарды, т.б. жатқа білді. Сол арқылы Әлемдік өркениеттің тарихи ауқымымен біте қайнасып, өзіндік бітім-тұрпатқа ие деңгейде өмір сүріп жатты.

[[Ислам]] ренессансын бастан өткеріп, әлемдік ғылымдар мен ғылыми-танымдык ізденістердің бастауына (әл- Хорезмидің &quot;әл-Жебрасы&quot;, Ұлықбектің астрономия зерттеулері, Омар Һайямның аспан денелерінің картасы, Әбу Әли Ибн Синаның дәрігерлік канондары, т.б.) айналған түркі әлемінің ішкі тұтасуының саяси-экономикалық, мәдени және этногенетикалық үрдістері, Шыңғысхан империясының шапқыншылығы кезінде күрт тоқырауға ұшырады. Түркілердің бірсыпыра бөлігі байырғы территория шегінен тысқары кетуге мәжбүр болды. Сөйте тұра, олардың бір бөлігі Шыңғысхан империясының саяси құрылымын, әлеуметтік- құқықтық негіздерін жетілдіруге атсалысып, ұлан-ғайыр кеңістікке қанат жаюына тікелей жәрдемдесті. Шыңғысхан Түркі қағанаты кезінде қалыптасқан әскери-әкімшілік жүйені бұлжытпай басшылықка алды. ХV ғ-дың 60-жылдары құрылған Қазақ хандығының тағдыры ұлы Түркі қағанаты және Шыңғысхан империяларының тарихымен тамырласып, шығыс Дешті Қыпшақ, Жетісу мен Түркістан территориясындағы сан ғасырлық әлеуметтік-экономикалық, этносаяси үрдістердің заңды жалғасы ретінде өрбіді. Аралас, яки көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы егін шаруашылығы қатар дамыған, дәстүрлі қала мәдениеті бар өлкенің табиғи топтасуы негізінде ХІV-ХV ғ-лардағы біртұтас экономикалық аймақ құру үрдісі бүкіл қазақ жерін бірегей саяси құрылымға біріктіруге жағдай жасады. Үш жарым ғасырдай Орталық Азияда елеулі рөл атқарған Қазақ хандығы мемлекеттік нышандарын жетілдіріп қана қойған жоқ, қазақ ұлтын тұтастырып, оның этникалық жер аумағын нығайтып, рухани және материалдық мәдениетін дамытты. Әлемдік шаруашылық жүргізу тенденцияларының өзгеруі Еуразия ендігіндегі геосаяси ахуалға қаяу түсірді. Елдің солтүстігінде өз тауарларын өткізу рыногын әрі арзан шикізат көзін иемдену, әділетсіз экономикалық айырбасқа жол ашу мүддесі көкейін тескен Ресей империясы ентелеп тұрды.      Адамзат дамуындағы ерекше тарихи-мәдени бітім — Дала өркениетінің бесігі болған Орталық Азия елдері сияқты Қазақстан да осы кезеңнен бастап сол империяның геосаяси мүдделерінің орбитасына айналды. Әскери-әкімшілік шаралардың ғана емес, сондай-ақ адуынды идеология аппараттың көмегімен отаршылдар этномәдени тұтастықты бұзып, ұлттық нигилизмге, тарихи жадсыздыққа дем берді. Көшпелілер қоғамын &quot;басқаруға келмейтін, жабайы, қиратушылық қарымнан аспайтын, прогрессивті дамудың алғышарттарына қарсы жөңкілетін күш&quot; ретінде сипаттайтын пікір орнықты. Патша генералдары мен жазалаушы отряд басшыларының өзі қазақ даласындағы озбырлық әрекеттерін, отарлау саясатын &quot;өркениетті әлемді тағылықтан құтқару&quot; деп түсінген. Тіпті, Батыс Еуропа ғалымдарының өзі (Тойнби, Р.Киплинг, М.Вебер, Э.Трельч, т.б.) еуропада өркениет қана бар, ал өзге кеңістік &quot;тағыларды мәдениетті адамға айналдырудың алаңы&quot; – деп есептеді.

Кез келген ұлттың өркениеттілігі, мәдени бітімі сол елдің тәуелсіздігі аясында өрбиді. Егемен ел — тәуелсіз Қазақстан жағдайында жалпы адамзаттық құндылықтарға қол жеткізіп, біртұтас мәдени жүйе қалыптастыру үшін өткен жолды, шыққан биікті бағалай білу шарт. Өткенін бағалай білмеген келешегін де қадірлей алмайды.

 60—70-жылдардағы зерттеулер. XX ғасырдың 60—70-жылдарынан бастап жекелеген ғалымдар көшпеліліктің географиялық-экологиялық себептерін қайта мойындай бастады. Осы ғалымдардың пікірінше, көшпелілік дегеніміз, кейбіреулер айтқандай, &quot;адамзаттық өркениеттің сара жолынан адасу&quot; емес, керісінше, шаруашылықтың, мәдениеттің ерекше даму түрі. Олардың пікірі бойынша: &quot;Көшпелілер далалы, шөлді, шөлейтті табиғатта өз шаруашылығын қалыптастырған, олардың негізгі күнкөріс көзі мал болған, мал басы өскен сайын жайылым айырбастау қажеттілігі туған, сөйтіп жылжымалы өмір салты қалыптасқан&quot;. Көшпелі халықтар, оның ішінде ғұндар мен түркілердің тарихына ерекше мән берген тарихшы Л.Н.Гумилев болды. Ол Еуразия көшпелілерінің бұл құрлықтың тарихында алатын орнын өте жоғары бағалады. Дегенмен Л.Н.Гумилев: &quot;Халықтар дамуында, олардың қалыптасуында, шаруашылық-мәдени ерекшеліктерінің пайда болуында географиялық, экологиялық фактор үлкен рөл атқарады&quot; деп санады. Оның ойынша, &quot;бүкіл тарихи үдеріс географиялық, биосфералық өзгеріске тікелей және толығымен тәуелді&quot;. Л.Н. Гумилевтің осындай көзқарастары кезінде сыналған да еді.

Археолог К.Ақышевтың пікірі бойынша, Қазақстан жерінде көшпелі мал шаруашылығының қалыптаса бастауы қола дәуірінің соңы, темір дәуірінің басына, яғни б.з.д. IX—VII ғасырларға жатады. Осы кезден бастап, Орталық, Батыс Қазақстан жерінде меридиан бойымен көшу, ал Шығыс Қазақстан мен Жетісуда қыста жазықтар мен қар аз түсетін таулардың қойнауын қыстап, жазда биік таулы жайлауларға көшу қалыптасқан. Оңтүстік Қазақстан аймағында ерте заманнан-ақ көшпелі, жартылай көшпелі, отырықшы шаруашылық пен тұрмыс орын алған.

Өткен ғасырдың 60—70-жылдарынан бастап қазақ көшпелі қоғамы жөнінде қазақстандық ғалымдардың еңбектері шыға бастады. Бұл ретте С.Зимановтың &quot;Қазақтардың XIX ғасырдың бірінші жартысындағы қоғамдық құрылысы&quot;, В.Ф. Шахматовтың &quot;Қазақтың жайылымдық көшпелі қоғамы&quot;,

С. Толыбековтің &quot;XVII—XX ғасырдың басындағы қазақтардың көшпелі қоғамы&quot;, Д.Кішібековтің &quot;Көшпелі қоғам: шығуы, дамуы, құлдырауы&quot;, Н. Масановтың &quot;Қазақтардың көшпелі өркениеті&quot;, т.б. еңбектері жарық көрді.

Осы ғалымдардың пікірінше, көшпелі жұрттар өз бетімен таптық қоғамның ең алғашқы сатысына жетеді, ал олардың өрі қарай дамуы отырықшы халықтардың ықпалымен ғана іске асады. Көшпелі қоғам — бұл даму болашағы шектеулі қоғам. Кейінгі кезде көшпелі қоғамның ежелгі замандағы, орта ғасырлардағы мәдени, әлеуметтік-саяси оңды жақтары, артықшылықтары мойындалып келеді. Көшпелі өркениеттің адамзат тарихындағы заңды құбылыс, шаруашылықтың, мәдениеттің, өмір тұрмысының ерекше бір түрі екендігін көпшілік ғалымдар мойындай бастады.

==Көшпеліліктің шығу тегі==
Көшпеліліктің шығуы, көпшілік жағдайда, географиялық ортаның тікелей әсерімен байланысты. Сондықтан да көшпелілік белгілі бір нақты тарихи кеңістіктерде ғана таралды. Көшпеліліктің пайда болуы — белгілі бір климаттық жағдайлар, экологиялық ұяның (ниша) шектеулі мүмкіндіктері, табиғи ресурстардың сол өлкеде өмір сүруші этностың алдына қоятын табиғи талаптарына байланысты. Көшпелілік белгілі бір геофизикалық, табиғи-климаттық аймақтарда қалыптасады. Әдетте, бұл — далалы, жартылай шөлейт, шөл және құрғақ далалар, тау бөктері, тау аймақтары. Мұндай жерде көбінесе жаңбыр аз, жылдық ылғалдың мөлшері 200—400 мм арасында ғана болады. Осындай аймақтарға: Қазақстан, Моңғолия, Жоңғария, Араб түбегі, Оңтүстік-батыс, Оңтүстік Азиядағы шөлдер мен шөлейтті аймақтар, Африка континенті жатады. 
Қазақстан шеңберінде көшпелілік қалыптасқан аймаққа Каспий маңы ойпаттары, Үстірт, Торғай, Жем жоталары, Бетпакдала, Балқаш маңы далалары, Сарыарқа, Мұғалжар, Маңғыстау жоталары, Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Іле Алатауларының тау беткейлері және таулы өлкелері жатады. Бұл аймақтардағы өзен-сулардың маңайында, әсіресе осы аймақтар мен отырықшы-егінші мәдениеттер шекараларында маргиналдық аймақтар қалыптасты. Оларға тән шаруашылық-мәдени тұрпат — жартылай көшпелі шаруашылық пен мәдениет. Мұндай аймақтарға Сырдың бойы, жартылай Ертістің, Тобылдың, Есілдің, Жайықтың бойлары, Жетісу, Шығыс Қазақстанның таулы және тау бөктерінің кейбір алқаптары, Аралдың маңайы жатады. Жоңғар, Іле, Қырғыз Алатауындағы тау бөктерлерінде жылына 500 миллиметрден астам ылғал түседі. Бұл өңірлерде, әсіресе өзен-көлі сулары маңайында, ежелден егіншілік пайда болып, отырықшы мәдениет қалыптасқан. Құнарлы топырақты, жұмсақ климатты Сыр бойы, Шу, Талас аймақтарында қола дәуірінен бастап-ақ егіншілік дамып, орта ғасырларда біршама дамыған қала мәдениеті қалыптасқан. Дегенмен де осы егіншілік, отырықшы мәдениет қалыптасқан аймақтардың өз ішінде де мал шаруашылығы егіншілікпен қатар дамып, жалпы алғанда, бұл өңірлердің де шаруашылық-мәдени тұрпаты жартылай отырықшы, жартылай көшпелі болған. Әр заманда климаттық ауытқуларға, тарихи-саяси, этномәдени ахуалдарға байланысты бұл өңірлерде бірде отырықшы, жартылай отырықшы егіншілік шаруашылық пен тұрмыс қалыптасса, (мөлшермен VI—XIII ғғ. аралығы), ал енді бір замандарда (қола, ерте темір дәуірі, соңғы орта ғасырлардан XX ғ. басына дейін) жартылай көшпелі, кей аудандарында тіпті көшпелі шаруашылық мәдени тұрпаты қалыптасты. 
Палеоклиматология ғылымында әрбір континенттің өз ішінде ұзақ мерзімдік климаттық ауытқулармен қатар 100—200 жылдар бойы ауысып келіп отыратын климаттық-табиғи жағдайлар жиі кездеседі. Осындай табиғи-климаттық өзгерістер ұлан-байтақ жерімізді ежелден мекендеген халықтың (ал біз солардың тегін, мәдениетін жалғастырушы екенімізде шүбә болмауы керек) шаруашылық мәдени кескінінің, түрлерінің әр замандарда белгілі бір өзгерістерге ұшырап отыруына міндетті түрде әсер еткен. Көшпеліліктің эволюциясы. Көшпелілік бірден пайда болмаған. Оның пайда болуының, дамуының өзіндік заңдылықтары, себептері бар. Малшылықтың алғашқы түрі — үй маңында мал өсіру болды. Ал &quot;Көшпелі мал шаруашылығы қалай пайда болды?&quot; деген мәселеде әр түрлі пікір бар. Кейбір ғалымдар: &quot;Отырықшы малшылық біртіндеп дамып, мал басы өседі. Мал басы өскен сайын жайылымды кеңіту, жайылым ауыстырып отыру қажеттілігі туады. Бұрынғы отырықшы малшылар біртіндеп жайылым ауыстырып, жылжып көшуге мәжбүр болады. Сөйтіп, көшпелілік қалыптасты&quot;, — дейді. Ал енді бір зерттеушілер бұл жағдайды қола дәуірінің соңындағы климат жағдайының өзгеруімен — Еуразия даласындағы қатты құрғақшылықтың басталуымен түсіндіреді. Көшпелі қоғам тарихын зерттеуші ғалымдар басқа да көптеген себептер бар дейді. Олар: мал басының өсуі, ерте темір дәуірінің басында бақташының атқа мінуі, біртіндеп жылқыны мініске үйретіп, алдымен, сүйек ауыздықты, содан соң қола, кейініректе темір ауыздықты, одан үзеңгіні, ертоқымды пайдалануы көшпелі мал шаруашылығының дамуына, ғасырлар бойғы мал бағудың тәжірибесінің қалыптасуына негіз болды. Көшпелілік тек шаруашылықты жүргізудің түрі ғана емес, бұл тұрмыс-тіршіліктің де түрі.
Тіршіліктің көзі мал болған халық оның өнімдерін пайдалануды да үйренеді. Етін, сүтін тамаққа, терісін, жүнін киімге, үй тұрмысына, тіпті сүйегі мен мүйізін де қажетіне жаратты. Көшпелі тұрмыс қалыптасуы барысында, алдымен, сүйретпелердің, одан соң арбаның шығуының да маңызы зор. Көшпелілер баспанасының алғашқы түрі арба үстіне орнатылған басқалқа, қос, күрке. Бара-бара көшпелілер көшіқонға ыңғайлы кереге, уық, шаңырақты киіз үйді ойлап тапты. Көшпелілердің ыдысы да көшуге ыңғайлы, сынбайтын, икемді материалдан — ағаш, теріден жасалды. Көшпелілікке өтуден бұрын мал шаруашылығы бірнеше өтпелі түрді: үй маңындағы малшылық, алысқа ұзамайтын бақташылық, жайлау бақташылығын басынан кешірді. Құдықтың шығуы да сол 2-мыңжылдықтың соңы, 1-мыңжылдықтың бас кезі. Көші-қон үшін дөңгелекті көліктің шығуының мөні зор. Дөңгелекті көлік суреттері қола дәуірінің тасқа салынған сурет-таңбаларында кездеседі. Алтайда зерттелген Бесінші Пазырық қорғанынан күймелі арба және жүк таситын үлкен арба табылған. Бұл — сақ дәуірінің көлігі. Сақ дәуіріндегі алғашқы арбалар бір дәртелі болған, кейінірек екі дәртелі арба пайда болады.

Көшпелілік басталған б.з.д. 1-мыңжылдықтан б.з. 1-мыңжылдығының ортасына дейінгі аралықта малшы тайпалар алдымен шөл далалардағы сусыз аймақтарды қыстық жайылым ретінде игерді. Содан соң көшудің меридиандық, жоғары-төмен, шеңберлік, ендік түрлерін игерді. Шеңберлік немесе айналмалы көшпелілік дегеніміз — белгілі бір шеңбермен, ортадағы су көзінен алыстамай, айнала көшіп-қонып отыру. Әдетте, бұл көшпелілік малды құдықтан немесе көлден суаратын малшы тайпалар тәжірибесінде болған. Ендік көшпелілік — батыстан шығысқа, одан соң шығыстан батысқа көшіп-жылжып отыратын көшпеліліктің түрі.                                                                                     Б.з.д. 1-мыңжылдықтың ортасына қарай көшпелі шаруашылық иен тұрмыстың жаңа жетістіктері пайда болды. Олар — темір үзеңгінің шығуы, ағаш ердің таралуы (бұрын тоқым сияқты жұмсақ ер болған), кереге, уық, шаңырағы бар киіз үйдің шығуы, т.б.

==Қазақстанда мал шаруашылығының қалыптасуы==
Қазақ жері — мал шаруашылығы қалыптасқан ең көне аймақтардың бірі. Жабайы жануарларды қолға үйрету. Жабайы жануарларды қолға үйрету неолит дәуірінен басталды. Ең алғаш қолға үйретілген үй жануарлары — қой мен ешкі болды. Қойдың арғы тегі — арқар (муфлон), ал ешкінікі — таутеке. Қой мен ешкі мөлшермен б.з.д. 8—7-мыңжылдықтарда қолға үйретілген деп есептеледі. Осы кезге жататын Жерорта теңізі маңайындағы тұрақтарда қой мен ешкінің сүйегі табылған.       Сиыр тұқымының дәл қай жерден шыққаны әлі анықталмаған. Дегенмен де қолға үйретілген сиырдың да ең көне заманғы сүйегі б.з.д. 7-мыңжылдыққа жатады, ол Оңтүстік Анадолы жерінде (Түркия) табылған. Б.з.д. 6—5-мыңжылдықта Месопотамия жерінде мал шаруашылығы болғандығы бүгінде дәлелденген.

Жылқы алғаш қолға үйретілген аймақ деп Шығыс Еуропа мен Еділ бойы есептеледі. Жылқыны қолға үйрету мөлшермен б.з.д. 4-мыңжылдықта болған сияқты. Қазақстан жерінде ең көне мал сүйегі энеолит дәуірі ескерткіштерінде кездеседі. Бұл — Терісек, Сексеуілді, Орталық Қазақстандағы Қарағайлы (Қарағанды маңы) тұрақтары, Шығыс Қазақстандағы Усть-Нарым қонысы. Бұлардың мөлшерлі жасы б.з.д. 3-мыңжылдықтың орта шені. Бұл тұрақтардан қойдың, ешкінің, сиырдың, жылқының сүйектері табылған. Қазақстан жерінде қола дәуірінің кезінде-ақ үй маңындағы мал шаруашылығы қалыптасты. Б.з.д. 2-мыңжылдықтың орта кезіне жататын жерлеу орындарында, кейінірек қоныстарда қой, жылқы сүйектері көптеп кездеседі. Кейбір шөбі қалың, өзен-көлді аймақтарда орналасқан қоныстарда, мысалы, Шағалалы, Сарғары қоныстарында сиырдың сүйегі басым, ал Трушниково қонысында ұсақ мал мен мүйізді ірі қараның сүйегі табылған.

Бұдан 3 мың жыл бұрын Қазақстан жерінде құрғақшылық күшейді. Далалы, жартылай шөлейт, таулы аудандарда мал өсіру шаруашылықтың негізгі түріне айнала бастады. Алдымен жартылай көшпелілік, содан соң көшпелі мал шаруашылығы қалыптаса бастады.

Көшпелі шаруашылық түрлері. Археологиялық және этнографиялық материалдар Қазақстан жерінде ежелден бастап XX ғасырдың басына дейін мал шаруашылығының үш түрі қалыптасқанын көрсетеді. Көшпелі мал шаруашылығы Маңғыстау, Батыс, Орталық Қазақстан аймағында басым болған. Бұл аймақтарда қыстаусыз көшпелілермен қатар қыстауы бар көшпелілер де болған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы деректерге қарағанда, көшпелілік Маңғыстау, Темір уездеріндегі адайларда, Атбасар уезін жайлаған бағаналыларда, Қазалы, Ырғыз, Торғай, Қапал уездерін мекендеген кейбір руларда жақсы сақталған. Батыс, Орталық Қазақстанның кейбір жерлерінде тастан, балшықтан, ағаштан салынған қыстауы болмаса да, қыста ұзақ уақыт көшпей, бір жерді паналап отыратын көшпеліліктің түрі болған.

  Б.з.д. 1-мыңжылдықтың орта шеніне жататын, бір жерде шоғырланған Қараоба, Тасмола, Сыпыраоба, Қарабие деп аталатын рулық қауымдық зираттар осындай ұзақ қыстап отыратын жерлерге салынған сияқты. Бұл тайпалардың негізгі түліктері қой, жылқы, түйе болған. Қазақстанның кейбір жерінде ерте заманнан-ақ жартылай көшпелі мал шаруашылығы да қалыптасқан. Жартылай көшпелі деп көктем, жаз, күз мезгілінде жайылымның ыңғайына қарай жылжып көшіп отырып, қыста дайын қора-жайы бар қыстауларда қыстайтын мал шаруашылығын айтады. Мал шаруашылығының бұл түрі сақ-үйсін заманында-ақ дала мен таулы аймақтарда қалыптаса бастады. Мұндай аудандарға Жетісудың, Шығыс Қазақстанның тау етектеріндегі аймақтар жатады. Бұл аймақты мекендеген халық малды жазда биік таулы жайлауда бағып, қыста тау етегінде, тау қойнауындағы қыстауларда қыстатып күн кешкен. Кейде олардың қыстаулары Алтай, Тарбағатай сияқты биік таулармен сілемдесіп жатқан аса биік емес, қары аз Қаратауда болатын. Жартылай көшпелілікпен айналысқан көшпелілер қыстау маңындағы ұсақ өзен, бұлақтардың жағасына егін салатын. Олардың негізгі дақылдары: тары, арпа, бидай. Жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан тайпаларда қой, жылқымен қатар сиыр малы да өсірілді.

Орта ғасырларда Ертіс бойы мен Жетісудағы отырықшы қоныстарда, кішігірім қалаларда суармалы егіншілік болған. Жартылай көшпелілерде егіншілік, отырықшылықтың белгілі бір нышаны болғанымен, негізгі шаруашылығы — мал бағу, ал тұрмысы көшпелілікке бейім болды. Отырықшы мал шаруашылығы Оңтүстік Қазақстандағы, Сыр, Шу, Талас, Арыс өзендері бойында, Қаратаудың оңтүстік беткейінде қалыптасып, таралды. Оларда мал шаруашылығымен қатар суармалы егіс, жауын суымен шығатын егіншілік жақсы дамыды. Соғды мен Ферғананың отырықшы мәдениетіне бұл елдердің көршілес жатуы оларда ертеде-ақ отырықшы мәдениеттің пайда болуына әсерін тигізді. Сақ заманының өзінде Оңтүстікте Шырық-Рабат, Бәбіш-Молда, Баланды сияқты бекіністі қалашықтар қалыптасты.

Отырықшы мал шаруашылығының қалыптасуы, әсіресе б.з.д. 1-мыңжылдықтың бас кезіне дәл келеді, осы кезде бұрынғы көшпелі, жартылай көшпелі мал бағушы қауымдастық біртіндеп отырықшылыққа көшуге айналды. Осы кезден бастап, бұдан кейінгі ерте орта ғасырлар дәуірінде бұл аймақтарда үлкен отырықшы қоныстар мен қалалар қалыптаса бастады. Дегенмен осы қоныстар мен қалалардың сыртында, маңайында жартылай көшпелі, отырықшы малшы қауымдар аз болған жоқ.

Орта ғасырларда Оңтүстік Қазақстанда қала мәдениеті жақсы дамып, халықтың көпшілігі отырықшылыққа айналды. Бұл жағдай Жетісудың да біраз аумағына таралды. Моңғол шапқыншылығынан кейін Оңтүстік Қазақстанда қола мәдениеті, отырықшы егіншілер экономикасы күйреген кезде, бұл өңірде де жартылай көшпелі мал шаруашылығы қайтадан жаңа қарқынмен дамыды. XVII—XVIII ғасырлардағы шығыста жоңғарлармен, батыста қалмақтармен соғыс қазақ халқының шаруашылығына өз әсерін тигізді. Көші-қон жолдары, бағыттары өзгерді, жайылым бірде тарылып, бірде кеңіді, мал басы азайды. Жоғарыда келтірілген екі мысал этносаяси жағдайлар халықтың шаруашылық құрылымының, бағытының өзгеруіне әкелетіндігін көрсетеді.

Көшпелілердің өсірген түліктері. Қола дәуірінің ортаңғы, соңғы кездерінде Қазақстан жерін мекендеген тайпалар шаруашылығында қой түлігі сан жағынан басым болды. Сақ дәуірінде жерімізде осы күнгі құйрықты қазақы қой сияқты қой тұқымы тараған екен.            Ерте темір дәуірі заманында кәдімгі қойлармен қатар биязы жүнді қой, ешкі де өсірілген екен. Алтайдан, Жетісудан табылған ерте темір дәуіріне жататын киіздер осындай биязы жүннен басылған.        Ерте заманнан-ақ көшпелілерде қойдан кейінгі саны жағынан екінші түлік — жылқы. Жылқы мөлшермен б. з. д. 2-мыңжылдықтан бастап мінуге, жүк артуға, жегуге үйретілген. Арпаөзен, Қойбағар, Берікбай, Хантаудағы тасқа салынған суреттерде жеңіл күймелерге, ауыр арбаларға жегілген аттар бейнеленген. Сақ дәуірінде Қазақстан жерінде басы үлкен, аяғы қысқалау, тұрқы ұзын, түгі қалың жылқы тұқымы кең таралған. Бұл жылқылар тебіндеп жайылуға үйренген қазақтың қазіргі жабы жылқысы тұқымына жақын. Сонымен қатар сол заманның ақсүйектері, қолбасшы батырлары жерленген үлкен қорымдардан (Пазырық, Берел) тұрқы биік аттардың да сүйегі табылған. Сақ дәуірінде жабы сияқты төзімді, жекпе-жекке, үлкен ұрыстарға мінетін қазанаттармен қатар осы екі тұқымның араласуынан шыққан тұрқы орташа жылқы тұқымдары да болған. Олардың сүйектері Шығыс Қазақстан жеріндегі Кіші Красноярка қонысынан, Орталық Қазақстандағы Тасмола зиратынан табылған. Бұл деректер сақтардың жылқының әр түрлі тұқымдарын өздері сұрыптап шығара алғандығының белгісі.  Сақ дәуірінде қалыптаса бастаған осы жылқылардың тұқымы ғұн, сармат, үйсін дәуірінде, одан соң көне түркілер заманында кең таралып, өз жалғасын тапты. Ұзақ жорықтарға төзімді, аса күй талғамайтын осындай жылқыларды қыпшақтар да өсірген. Қыпшақ жерін аралаған ибн Баттута деген араб саяхатшысының пікірінше, Үнді жерінде жорыққа мінуге арналған қыпшақ жылқыларына сұраныс өте күшті болған.

Қазақстан жерінде қола дәуірінен бері ірі қара мал өсірілген. Қола, ерте темір дәуірі ескерткіштерінен табылған сиыр сүйектері де ірі, орташа, ұсақ сиыр тұқымдарының болғандығын көрсетеді. Көшпелілер малының құрамында ірі қара аз болды. Қола дәуіріне қарағанда көшпелілік пайда болған ерте темір дәуірінде сиыр малы азайды. Тек қана үлкен өзен-көлдердің (Сыр, Ертіс, Жетісу аймақтары) маңын мекендеген жартылай көшпелі тайпалар сиыр өсірген.

Ортағасырлық моңғол көшпелілерінде қысы-жазы өз аяғымен жайылуға бейімделген, жүні қалыңдау сиыр тұқымы өсірілген. Далалы, шөлейтті аймақтарды мекендеген көшпелілерде сиырдың осындай тұқымы кеңірек таралған болуы керек.

Қазақтың ежелден қолға үйреткен төрт түлігінің бірі — түйе. Қазақстан, Орталық Азия жері қосөркешті түйенің қолға үйретілген аймағы болып есептеледі. Түйені қолға үйрету Арал, Маңғыстау өңірінде мөлшермен бұдан үш жарым мың жыл бұрын, яғни б.з.д. 2-мыңжылдықтың ортасында іске асқан. Үй түйесі Қазақстанның көптеген аймақтарында жабайы түйе — қаптағайды қолға үйретуден пайда болған.

Туыстық қатынастар. Көшпелі қоғамдағы саяси, әлеуметтік, экономикалық қатынастар туыстық жүйеге негізделді. Қазақ қауымындағы қоғамдық-әлеуметтік қатынастар көп жағдайда туыстық қатынастармен астасып жатыр. &quot;Туыстық жүйені ылғи да қандас туыстық&quot; деп түсінуге болмайды. Көшпелілерде шынайы қандас, ортақ ататектен тараған жүйе бар да, жалпы генеалогиялық туыстық жүйе бар.

Дәстүрлі қазақ қоғамында ел, жүз, тайпа, ру, ағайын, жақын ағайын, туыс, жақын туыс, ата баласы, бір әке баласы деген туыстық атаулар бар. &quot;Ел&quot; деген ұғымға бүкіл қазақ халқы кіреді. Қазақтардың өз түсінігі бойынша, жүздер қандас туысқандыққа негізделген бірлестіктер. Үш жүздің арғы атасының аты — Қазақ, одан Ақарыс (Ұлы жүз), Жанарыс (Орта жүз), Бекарыс (Кіші жүз) деген үш ұл тарайды. Сол үш ұлдан үш жүзді таратады. Шежірелік бұл аңызды тарихи шындық деп қарауға болмайды. Бұл көшпелі қоғамның рулық идеологиясы туғызған аңыз. Көшпелі қоғам туыстық қағида бойынша бірігеді. Кейін отырықшы халықтарда ең жақын туыстық қағида ғана сақталып, қалған бірлестіктер аумақтық жақындық, яғни көршілік қағидаға негізделетін болған. Қазақ халқының құрамына кіретін үш жүздің баласының алыс этногенетикалық туысқандығы бар екендігін жоққа шығаруға болмайды.

Тайпа. Қазақтың әр жүзінің өзі үлкен тайпалардан тұрады. Бұл жерде бір нәрсені ескерте кеткен жөн. Қазақтар тайпа деген атауды көп қолданбайды. Оның себебі бұл сөздің бізге арабтардан келгендігінен болса керек. Бірақ ғылыми әдебиетте &quot;ру&quot; деген сөзді орыстың &quot;род&quot;, ал &quot;тайпа&quot; деген ұғымды &quot;племя&quot; деген сөзбен атау қалыптасқандықтан, біз рудан үлкен, бірнеше рудың бірлестігі болып табылатын этностық құрылымды тайпа деп атап жүрміз. Әйтпесе &quot;тайпа&quot; ұғымы кей өңірлерде ру ұғымынан тар шеңберлі ұғым болып есептеледі. Сонымен, тайпа дегеніміз—жүздерді құрайтын үлкен ру бірлестіктері деп түсінгеніміз жөн.

Қазақ қоғамындағы көпшілік тайпалардың атауы өте әріден белгілі. Мысалы, үйсіндер мен қаңлылар тарихи деректерде бұдан 2300 жыл бұрын аталса, найман, керей, жалайыр, қыпшақ, т.б. тайпалар тарих бетіне кейіннен, бұдан 1200 жыл бұрын шыққандығы белгілі. Аталған қазақ тайпаларының біразы басқа туыстас халықтардың да құрамында кездеседі. Мысалы, қыпшақтар, қоңыраттар, наймандар, қаңлылар туысқан өзбек, башқұрт, ноғай, татар, мажар (венгр), т.б. халықтардың құрамында бар. Бұл қазақ тайпаларының көпшілігі әріден келе жатқан этностық бірлестіктер екендігін және бұл тайпалар қандас туыстар бірлігінен гөрі этностық, этносаяси бірлестік екендігінің куәсі

Ру. Біздің пайымдауымызша, шын қандас туыстық жүйе көбінесе 7 атадан басталып, 15—20 атаға дейін барады. Әдетте, мұндай туыстық жүйе ру деп аталады. Рудың ішіндегі жақын туыстар деп 7 атаға дейінгілер есептеледі. Жақын туыстар өзара қыз алыспайды. Балаға кішкентайынан жеті атасының кім екенін жаттатып өсірген. Бір атаның балалары жақындығы жағынан 7 атадан асқаннан кейін ғана өзара құдандалық қатынасқа түсуіне рұқсат етіледі. Оны ел ақсақалдары арнайы рәсімдейді. XVII—XIX ғасырларда кейбір рулар туыстығымыз, берекеміз бұзылмасын деп, 13—15 атаға дейін өзара қыз алыспаған. Жақын туыстар арасында қыз алыспау тәртібін рулық экзогамия дейді.

Әріден келе жатқан үлкен руларда қандас туыстықпен қатар жай генеалогиялық (шежірелік) туыстық қалыптасқан. Рулардың өсіп-өну үдерісінде олар әр түрлі тарихи себептермен (соғыс, жер ауып көшу) өзара араласып сіңісіп отырған. Рудың өзінің көшіп-қонатын аумағы, рулық таңбасы, ортақ ұраны болған. Ұран ретінде сол рудың белгілі бір атақты адамының аты қабылданатын. Қазақ жөн сұрасқанда: &quot;Қай рудансың?&quot;, &quot;Қай елсің?&quot; — деп сұраған. Мысалы, басқа тайпа арасына барғанда, алдымен қай жүзден, қай рудан, сол рудың ішіндегі қай тармақтан екенін, содан соң қай атадан тарайтынын айтқан. Мысалы: &quot;Ұлы жүзбін, оның ішінде дулатпын, дулаттың ішінде жаныспын, оның ішінде жантумын, одан өтеміспін&quot;, — деп, бергі атасына дейін атап береді.

Қазақ ру-тайпалары өзара қатты араласқан. Бұл араласу, бір жағынан, бір-бірімен некелік қатынастар арқылы болса, екінші жағынан, ел басына күн туған соғыс, жұт, әр түрлі жұқпалы аурулардан қоныс аударудан болған. Сонымен қатар ру-тайпалардың араласуына тайпалар, рулардың бір саяси-этностық одақтар құруы әсер етіп отырған. Қазақтың &quot;Қарға тамырлы қазақпыз&quot; деген нақылы олардың бір-бірімен туыстас екендігін көрсетеді. Қазақ қоғамының жүзге, руға бөлінушілігінің кейде келеңсіз, жағымсыз жақтары да бар. Өзінің шыққан тегін, аталарының шежіре тарихын әркім білуі керек. Онсыз адам тексіз, өнегесіз болып өседі. Бірақ өз шыққан тегін біле тұра, бүгінде сол ру-тайпалардан сан ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ деген біртұтас халықтың ұрпағы екенімізді ешқашан ұмытпауымыз керек.

==Әлеуметтік жіктелу==
XVIII—XIX ғасырлардағы дәстүрлі қазақ қоғамы әлеуметтік, таптық жікке бөлінген қоғам еді. Қазақта байлар, орта шаруа және кедейлер табы болды. Дәстүрлі қазақ қоғамында қанау бүркенішті әдістермен жүргізіліп, езгі түрінде болмағандықтан, таптық қарама-қайшылық қатты шиеленісте болған жоқ. Оның үстіне, туыстық қағидаға негізделген рулық қауым идеологиясы байларға кедей туыстарын қатты қанауға мүмкіндік бермеді, кедейдің өз туыстасының шаруашылығында жұмыс істеуі де қанау мазмұнын туыстық пиғылмен жеңілдетті.  Қазақ қауымында, басқа жұрттан келіп сіңген кірмелер, қоңсылар, аз да болса құл, күңдер болды. Қауымның бұл тобындағы кедейлерді қанау, оларға әлеуметтік қатынас рулас қауым мүшелеріне қарағанда қаталдау болды. Қазақ қоғамындағы ең ауыр жағдай құлдар мен күңдер басында болды. Олар өз қожайындарына экономикалық жағынан да, бас бостандығы жағынан да толық тәуелді еді. Әдетте, құл мен күң байдың шаруашылығында жұмыс істеді. Дегенмен қазақ қоғамында құл мен күң деген елеулі әлеуметтік топ болған жоқ, өндірісте де олардың орны біршама төмен болды.  Қазақ қоғамындағы ханнан, ханның әулетінен кейінгі тұрған әлеуметтік топ — сұлтандар. Сұлтандар хандар сияқты тек төре тұқымынан сайланды. Төре деген әлеуметтік этностық топты Шыңғыс ханның тұқымынан тараған ұрпақтарды ғана құрады. Олардың өз ұраны, өз таңбасы болды. Олар қазақ ішіндегі ақсүйек топқа жатады. Олар қазаққа қыз бермесе де, қазақтан қыз алды. Сондықтан қазаққа тезірек сіңісіп кетті. Төрені сағалап, паналап, басқа елден, тіпті басқа жұрттардан қазақ арасына сіңген кірмелер төлеңгіт деп аталды. Олар төренің малын бақты, жерін қорыды, сойылын соқты. Қазақ арасындағы тағы бір әлеуметтік-этностық топты қожалар құрады. Олардың арғы тегі — арабтан шыққан, қазақ жеріне ислам дінін таратушылардың ұрпағы. Олар қара қазаққа қызын бермеді, ал өздері қазақ қыздарына өте сирек үйленді. Сондықтан да олар қазақ болып, қазаққа сіңісіп кеткенімен, генетикалық жағынан оқшау қалды.

==Басқару жүйесі==
Көшпелі қазақ қоғамында өзінің басқару жүйесі болды. Көне заманда қазақ жерінде [[сақтар]]дың, [[ғұндар]]дың, [[үйсіндер]]дің, қаңлылардың мемлекеттері болды. Орта ғасырларда [[наймандар]]дың, керейлердің, жалайырлардың, қыпшақтардың мемлекеттіліктері болды. XIV ғасырға дейін Қазақстан жерінде әр түрлі мемлекеттер болды, XV ғасырдан бастап Қазақ хандығы құрылды. Бұлардың барлығы да көшпелі қауымдастықтар құрған мемлекеттер. Сондықтан көшпелілерде мемлекеттілік болған жоқ, ал болса, &quot;олар мемлекеттік басқару жүйесінің үлгісін отырықшы халықтардан алды, үйренді&quot; деген пікірлер мүлдем қате. Қазақ жерінде хандық басқару жүйесі қалыптасқан XV—XVIII ғасырлар аралығындағы көшпелі қоғамның билік жүйесінде елдің ең жоғарғы саяси билігін хан жүргізді. Хан өкіметінің төмендегідей өкілеттігі және қызметі болды:

1.             Хан бүкіл елдің, жердің иесі, қожайыны, басқарушысы болып есептелді. Қол астындағы елді, жерді қорғау — оның басты міндеті саналды.

2.             Хан бөтен елге соғыс ашу немесе бейбітшілік жөнінде келісім жасауға құқылы болды.

3.             Хан бүкіл қазақ елінің атынан шетелдермен келісімшарттар жасады.

4.             Хан елдің жоғарғы сотының қызметін атқарды, біреуді өлім жазасына бұйыруға немесе кешіруге құқылы болды.

5.             Хан бүкіл елге қатысты заңдар, Жарлықтар шығарды.

Көшпелілерде қағандар, хандар, патшалар сияқты елбасыларына бағыну, солардың маңайына топтасу, ел бірлігін сақтау ежелден қалыптасқан дәстүр. Өйткені оларда ел басқарушы адамдарға табыну дәстүрі болды. Сонау ғұндардың тәңірқұтыларынан, көне үйсіндердің күнбилерінен бастап, түркілердің қағандарына дейін ел басқарушыны Тәңірдің жердегі өкілі деп түсінді. Түркі заманының қоғамдарында қазақ хандарын да солай құрметтеді. Оларды хан сайлағанда, боз биенің сүтіне шомылдырып, ақ киізге отырғызып көтерді. Қазақ хандарының жанында ақылшысы, кеңесшілері, төбе билері, жасақтары, іс жүргізуші мемлекеттік қызметкерлері болды. Хан жергілікті жерлерді өзінің әрбір жүздегі өкілдері — сұлтандар арқылы, үлкен тайпа көсемдері — билер, ру-тайпа ақсақалдары арқылы басқарды.                                         Қазақ жүздерін, үлкен тайпалар мен руларды басқаруда билер кеңесі үлкен рөл атқарды. Жергілікті жердегі билікті билер, ру ақсақалдары жүргізді. Мемлекеттік істерді бүкіл үш жүздің билік өкілдері жиналған құрылтайда, халық жиналыстарында шешті. Ел ішіндегі істерді — ру, тайпа, жүздер арасындағы жер дауын, жесір дауын, үлкен барымталар дауын үш жүздің басы қосылған үлкен астарда да шешіп отырды. XVIII ғасырдың бірінші ширегіне дейін, яғни қазақ жерін Ресей империясы жаулап ала бастағанға дейінгі көшпелі, жартылай көшпелі қазақ қоғамындағы саяси билік түрі — хандық басқару болды. Сонымен қатар ел басқару жүйесінде ежелден келе жатқан дәстүрлі қоғамның потестарлық билік жүйесі кең орын алды. Потестарлық билік жүйесі дегеніміз — таптық қоғамға дейінгі және таптық қоғамның бастапқы сатысында сақталатын дәстүрлі билік жүйесі. Ол бойынша елді ханмен бірге ел арасындағы беделді ақсақалдар, билер, батырлар басқарды.

==Қоғамдағы түрлі топтар қызметі==
Көшпелі қазақ қоғамында ел қорғаған батырлардың орны ерекше болды. Олар елін, жерін жаудан қорғады, жастарды соғыс өнеріне тәрбиеледі. Жалпы, арғы заманғы дәстүрлі қазақ қоғамында батырлардың орны ерекше болды. Оны олардың батырлар жырындағы бейнесінен байқаймыз.

Көшпелі қазақ қауымында [[Абыз (адам)|абыздардың]], [[жырау]]лардың, [[бақсы]]-[[балгер]]лердің де өз орны болды. Абыздар мен жыраулар елдің рухани мәдениетін, оның елдік идеологиясын жасаушылар болды. Олардың ақылына, сәуегейлік көріпкелдігіне ел билеушілер, тіпті ханның өзі де құлақ асып, санасты.

Дәстүрлі қоғамда ел ішіндегі ем-доммен бақсы-балгерлер, шөппен емдейтін емшілер, оташылар, сынықшылар айналысты. Олар әріден келе жатқан халық медицинасының әдіс-тәсілдерін меңгерген шипагерлер болды. Жалпы, көшпелі тұрмыстың жылжымалылығы, халықтың бір орында топтаспай, бытырап орналасуы, әр түрлі індет, жұқпалы аурудың тарауынан сақтады.

Көшпелі қауымдастықтарда сол қоғам тіршілігіне қажетті барлық мамандық иелері болды. Олар — ұста, өрімші, үйші, ерші, атбегі, сыншы, құсбегі, есепші, бақсы, балгер, т.б. Ұста темірден таға, ауыздық, шалғы, орақ, күрек-сайман соқты. Көшпелі қазақ қоғамында темір ұсталарын, олардың дүниесін, көрігін қасиетті санаған. Сірә, олар отпен, металмен жұмыс істегендіктен қастерлесе керек. Жауынгердің қару-жарағын, сауыт-сайманын соғатын темір ұсталарының қоғамдағы бағасы да жоғары болды. Өрімші тері бұйымдарынан, қайыстаң әр түрлі ат әбзелдерін өрді. Үйші киіз үйдің ағаш сүйегін жасады. Ерші ер шауып, құрады. Атбегі ат баптады, сыншы асыл тұқымды жүйрік аттың сынын анықтап, таңдады. Құсбегі бүркіт, қаршыға, лашын құстарын қайырып, аңға, құсқа салды. Бақсы-балгер ем-дом жасады. Жауырыншы жауырынға қарап бал ашты, жол кесті, болашақты болжады. Әнші, күйші халық көңілін көтерді. Шешен ел атынан дауға түсті. Барымташы елдің басқада кеткен кегін малын тартып, айдап алу арқылы қайтарды. Майрампаз елді күлдірді, ел ішінде әр түрлі күлдіргі әңгіме тудырды. Олар Еуропа елдеріндегі шуттар сияқты, әдетте, хан ордасында, үлкен байлардың қолында жүрді. Майрампаз тауып сөйлейтін, мазақтаушылық қабілеті бар адамдар болды. Олардың орынды сайқымазағын ханның өзі де ренжімей көтерді.

Қазақ жеріне ислам діні енгеннен кейін халықтың басқару жүйесінің идеологиясында қожа-молдалардың рөлі артты. Сопылар мен дәруіштер де өз тәлім-тәрбиелік қызметін атқарды, халықты имандылыққа, тақуалыққа, ынсап-тәубаға шақырды. Жалпы, қазақ жерінде мұсылман діні қызметшілері халықтың әдет-ғүрып, салт-санасымен қатты санасты, соларды мұсылмандық жолмен үйлестіре отырып, өз саясатын жүргізді. Ислам діні мен оның идеологиясы жартылай көшпелі, отырықшы оңтүстік аймақтарда ықпалдырақ болды. Сонымен, көшпелі дәстүрлі қазақ қоғамы өзінің бірнеше сатылы этностық құрылымы бар, саяси-потестарлық, әлеуметтік басқару жүйесі бар, этностың тіршілік қамын түгелдей қамтамасыз ететін нысандары бар қоғам.

==Глоссарий==
Глоссарий:

Көшпелілік — көшпелі халықтардың тарихи қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық даму жүйесі, шаруашылық-мәдени типі.

&quot;Ел&quot; деген ұғымға бүкіл қазақ халқы кіреді, қазақтардың өз түсінігі бойынша, жүздер қандас туысқандыққа негізделген бірлестіктер.

Үш жүздің арғы атасының аты — Қазақ, одан Ақарыс (Ұлы жүз), Жанарыс (Орта жүз), Бекарыс (Кіші жүз) деген үш ұл тарайды, сол үш ұлдан үш жүзді таратады.

Потестарлық билік жүйесі дегеніміз — таптық қоғамға дейінгі және таптық қоғамның бастапқы сатысында сақталатын дәстүрлі билік жүйесі.

==Дереккөздер==
1.    Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006.

2. Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005

3. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005
[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>qrm49iopsno2yxidh415j6743dxolk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618817</id>
      <parentid>3618816</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рухани мәдениеті */</comment>
      <origin>3618817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75963" sha1="l3mbh10lckof90iuvnw3redcxro3ybq" xml:space="preserve">==Көшпелілер өркениетін зерттеу мәселелері==
Көшпелілер өркениетін зерттеу мәселелері. Көшпелілер немесе Дала өркениеті - түркі тектес халықтардың, соның ішінде қазақтардың материалдық және рухани [[құндылық]]тарының даму сатысы, этномәдени жүйенің қалыптасуындағы табиғи-тарихи тұрпаты. Адамзат тарихын зерттеу барысында өркениет атауының өзіне әр түрлі, кейде бір-біріне қарама-қайшы анықтамалар қалыптасты. [[Америка]] тарихшысы Л.Морган (1818-1881) мен Ф.Энгельс оны адамзат дамуындағы жоғары, жазу сызуды енгізу кезеңі (&quot;тағылық — жабайылық — &quot;өркениеттілік&quot; үштағаны арқылы) ретінде сипаттады. Кейінгі кездері бұл термин адамзат дамуының аймақтық, салыстырмалы түрде бір-біріне тәуелсіз жетілген пішімдерін бейнелеу үшін қолданылып жүр. Еуропаға әсіре табынушы кейбір ойшылдар өздігінше жетілген мәдени-тарихи аймақтардың санын түгендеп, кейде — 8 (О.Шпенглер), кейде 36 [[өркениет]] ошағына (А.Тойнби) жеткізіп қойды. Әйтсе де, осы тұжырымдаманы жақтаушылар Алтайдан Карпат тауларына дейінгі ұлан-байтақ кеңістікте көшпелі-отырықшы тұрмыс кешкен түркі тектес халықтардың өткеніне астамшылықпен қарап, &quot;тарихи дамудан тысқары қалған қауым&quot; ретінде көрсетуге тырысты. Соған қарамастан, өркендеп-өрбу негізі, географиялық-табиғи аясы далалық болып саналатын, көшпелі шығыс жұртының өзіндік өркениеті хақында дәйекті пікір түйген ғалымдар аз емес. Белгілі орыс археологы, академик А.П.Окладников (1908—1981) зерттеу еңбектерінде далалықтардың этномәдени жүйесін &quot;Батыс Сібір өркениеті шығысқа қарағанда батыспен тығыз байланыста болған сияқты&quot;, – деп атап көрсеткен. Ә.Марғұлан, К.Ақышев, К.Байпақов, т.б. ғалымдар &quot;көшпелілер өркениеті&quot; атауын жиі қолданса, Л.Н.Гумилев, О.Сүлейменов б.з.б. ІХ ғасырдан б.з. ХІ ғасыр аралығында көшпелілер мәдениетінің өрлеу дәуірі, Жерорта теңізі жағалауы және Қиыр Шығыс елдерімен салыстырғанда «жасампаздық эволюцияны» бастан өткергенін дәлелдеді. Соның нәтижесінде кеңестік тарихнама жоққа шығарған Еуразия кеңістігіндегі тарихи-мәдени ерекше құбылыс, ғылымға &quot;Дала өркениеті&quot; – деген атпен ене бастады. Оның әлемдік өркениетке қоскан үлесіне үндінің саяси қайраткері Д.Неру &quot;Әлемдік тарихқа көзқарас&quot; атты еңбегінде әділ баға беріп, &quot;Атлас картаны ашсаң, алып Азия құрлығының қойнына кіріп жатқан кішкентай Еуропаны көресің. Ол өз алдына дербес құрлық емес, [[Азия]]ның жалғасы сияқты. Ал тарихты оқитын болсаң — ұзақ уақыт бойы, белгілі бір кезеңде Азияның үстемдік құрғанына көзің жетеді. Еуропаны жермен-жексен еткен де, өркениетке жеткізген де солар. Азияның әлде-бір өңірінен шыққан арийлер, сақтар, ғұндар, моңғолдар, түркілер Азия мен Еуропаға қанат жайып, жаппай қоныстанды. Еуропа ұзақ уақыт Азияның отары сияқты болды» - деп атап көрсетті.
Азия мен Еуропа арасындағы алып кеңістік — ежелгі [[Дешті Қыпшақ]] төсінде эволюция жолымен қалыптасқан мәдени-экономикалық, рухани тұтастықты, жартылай көшпелі, жартылай отырықшы тұрмыс кешкен дала тұрғындарының этнотарихи жүйесін Дала өркениеті деп атауға толық негіз бар. Климат құбылмалылығына жаппай әрі тікелей тәуелді күйдегі көшпелі мал шаруашылығы далалықтардың геоэкономикалық, геосаяси, геомәдени икемділігін белгілі бір дәрежеде шектегенімен, тұйыққа қамай алмады; керісінше, бұл солтүстік- еуразиялық кеңістік тұрғындарының өзіндік ерекшелікке толы әлеуметтену үрдісі мен нәсілдік-генетикикалық бірігуіне жол ашты. Жабайы жылқылар мен түйелерді қолға үйретіп, осыған орай арба мен әбзел ойлап табуы көшпелілерді өркениет даңқына жетелеген алғашқы, тың қадам болды. Металл өңдеу, қыш ыдыс жасау, мата тоқу, зергерлік кәсіп қарқынды дамып, &quot;жұлдыз барлап, жол табу&quot; арқылы алғашқы астрономия, ғарыштық түсініктері орныға бастады. Қандық-туыстық байланыстар мен әлеуметтік ұжымдасудың жан-жақты, қатаң түрде сатыланған жүйесі қалыптасты.

==Көшпелілер тұрмысы==
Көшпелілер тұрмысы. Жинақы тұрғын үй құрылымы, соған сәйкесті үй мүліктері мен киім-кешек үлгілері, тіпті, еуропалықтар тұрмысына да дендеп енді. Еуразия жазығының шығыстан батысқа қарай көсілген ендігінде олар ру-тайпалық бірлестіктен бастап өзара конфедеративті қарым-қатынасқа негізделген көшпелі империялар құруға дейінгі саяси интеграцияның күрделі үрдістерін өткерді. Әсіресе, мыңдаған жылдарға созылған нәсілдік-генетикалық бірігулердің, геосаяси және әлеуметтік-мәдени байланыстардың мекені болған апайтөс кеңістіктің батысы мен шығысын тұтастырған Тұран жазығының тұрғындары — протоқазақтардың өте ерте кезеңдерден көшпелілікті отырықшылық тұрмысқа, мал бағуды егіншілікке үйлестіре жүргізгені, көне қытай жазбаларында айтылған. Тоталитарлық режим тұсында тарихшылар түркі жұртының даңқы, өрелі өткені туралы деректерді айналып өтуге тырысты. Ерте ғасырлардағы жетістіктерін айтпағанның өзінде, айқын деректі — адамзат тарихында елеулі рөл атқарып, өз кезеңінің батыстық, шығыстық авторларының жазбаларына арқау болған Түркі қағанатын елемей келді. Ал бұл мемлекеттің өз кезінде Византия, Иран, Қытай сияқты елдермен саяси және экономикалық қарым-қатынас жасап, Манчьжуриядан Керчень түбегіне, Енисейдің жоғарғы сағасынан Әмудария жағалауына дейінгі кеңістікте салтанат құрғаны белгілі. Көне тарихта, адамзат дамуының бастапқы кезеңдерінде осынша ауқымды масштабты иемденіп, билеп- төстеген бірде-бір отырықшы халық ұшырасқан емес. Көне түркілер дәуірлеген кезеңде көшпелі тұрмыс Орталық Азиядан Византия шекараларына жол тартқан ерекше мәдени-әлеуметтік көпір болды. Ғасырлар ағымында бірінің орнын бірі басып, үздіксіз алмасып отырған көшпелі империялар шектес елдер мен шендес құрлық халықтарының этникалық шығу тегіне, күрделі Далада алуан текті мәдени кешендеріне орасан ықпалын тигізді. Тұрақты дипломат және сауда-саттық қарым-қатынастарының желісі ретінде [[Ұлы Жібек жолы]] әр текті, алуан бітімді мәдениеттер мен халықтардың арасын тұтастырып, тек материалдық айырбастың ғана емес, сондай-ақ, ілкі санадағы ізгілікті идеялардың, ілім-білімнің, ғылыми танымның, яғни мәдени құндылықтардың бастапқы негіздері алмасуының тиімді факторына айналды. Осындай ауқымды да тығыз байланыстар нәтижесінде Көк түркілердің өзіндік ерекшелігі бар &quot;өркениеттік деңгейдің басты шарты&quot; — төл сына жазуы қалыптасты. [[Алтай]] өңірінен, Шығыс Түркістан мен [[Жетісу]] жерінен, Хакас және Тува өңірлерінен табылған 200- ден аса ежелгі түркі жазуының ескерткіштері б.з. І-мыңжылдықтың соңы мен ІІ-мыңжылдықтың бас кезіндегі (V-VІ ғ-лардағы) түркілердің аса қуатты мәдени-тарихи даму үрдісіне дәлел болады. XX ғ-дың басына шейін өзіндік өрнегі мен этникалық бітімін жоғалтпаған осынау ерекше мәдени-тарихи тип «Дала өркениеті» екендігі, белгілі қазақ зерттеуші-ғалымдары М.Қозыбаевтың, Ә.Кекілбаевтың, Т.Ғабитовтың, А.Сейдімбековтің, М.Барманқұлов және т.б. еңбектерінде негізделген. Дала өркениеті шын мәнінде, уақыт пен кеңістік өрісінде географиялық-ландшафттық бөгесіндерге қамалып, томаға-тұйық күй кешкен реликтілік құбылыс емес, динамикалық, футуристік мән-мазмұны қанық жүйе ретінде ерекшеленді.

==Рухани мәдениеті==
Рухани мәдениеті.Ұлы Дала төсі айрықша жауынгерлік рух пен ізгілікті дүниетанымды қалыптастырып, ұрпақтардың тарихи жадындай эпостык шығармалар арқылы кеңістік пен уақыт өрісіндегі оқиғалар тізбегін жоғалтпай, жіпке тізіп отырды. Кез келген көшпелі, қарапайым дала тұрғыны өз халқының бүкіл тарихи-мәдени, адамгершілік тәжірибесі жинақталған ауыз әдебиеті нұсқаларын — жыр-толғауларды, аңыз-әпсаналарды, т.б. жатқа білді. Сол арқылы Әлемдік өркениеттің тарихи ауқымымен біте қайнасып, өзіндік бітім-тұрпатқа ие деңгейде өмір сүріп жатты.

[[Ислам]] ренессансын бастан өткеріп, әлемдік ғылымдар мен ғылыми-танымдык ізденістердің бастауына (әл- Хорезмидің &quot;әл-Жебрасы&quot;, Ұлықбектің астрономия зерттеулері, Омар Һайямның аспан денелерінің картасы, Әбу Әли Ибн Синаның дәрігерлік канондары, т.б.) айналған түркі әлемінің ішкі тұтасуының саяси-экономикалық, мәдени және этногенетикалық үрдістері, Шыңғысхан империясының шапқыншылығы кезінде күрт тоқырауға ұшырады. Түркілердің бірсыпыра бөлігі байырғы территория шегінен тысқары кетуге мәжбүр болды. Сөйте тұра, олардың бір бөлігі Шыңғысхан империясының саяси құрылымын, әлеуметтік- құқықтық негіздерін жетілдіруге атсалысып, ұлан-ғайыр кеңістікке қанат жаюына тікелей жәрдемдесті. Шыңғысхан Түркі қағанаты кезінде қалыптасқан әскери-әкімшілік жүйені бұлжытпай басшылықка алды. ХV ғ-дың 60-жылдары құрылған Қазақ хандығының тағдыры ұлы Түркі қағанаты және Шыңғысхан империяларының тарихымен тамырласып, шығыс Дешті Қыпшақ, Жетісу мен Түркістан территориясындағы сан ғасырлық әлеуметтік-экономикалық, этносаяси үрдістердің заңды жалғасы ретінде өрбіді. Аралас, яки көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы егін шаруашылығы қатар дамыған, дәстүрлі қала мәдениеті бар өлкенің табиғи топтасуы негізінде ХІV-ХV ғ-лардағы біртұтас экономикалық аймақ құру үрдісі бүкіл қазақ жерін бірегей саяси құрылымға біріктіруге жағдай жасады. Үш жарым ғасырдай Орталық Азияда елеулі рөл атқарған Қазақ хандығы мемлекеттік нышандарын жетілдіріп қана қойған жоқ, қазақ ұлтын тұтастырып, оның этникалық жер аумағын нығайтып, рухани және материалдық мәдениетін дамытты. Әлемдік шаруашылық жүргізу тенденцияларының өзгеруі Еуразия ендігіндегі геосаяси ахуалға қаяу түсірді. Елдің солтүстігінде өз тауарларын өткізу рыногын әрі арзан шикізат көзін иемдену, әділетсіз экономикалық айырбасқа жол ашу мүддесі көкейін тескен Ресей империясы ентелеп тұрды.      Адамзат дамуындағы ерекше тарихи-мәдени бітім — Дала өркениетінің бесігі болған Орталық Азия елдері сияқты Қазақстан да осы кезеңнен бастап сол империяның геосаяси мүдделерінің орбитасына айналды. Әскери-әкімшілік шаралардың ғана емес, сондай-ақ адуынды идеология аппараттың көмегімен отаршылдар этномәдени тұтастықты бұзып, ұлттық нигилизмге, тарихи жадсыздыққа дем берді. Көшпелілер қоғамын &quot;басқаруға келмейтін, жабайы, қиратушылық қарымнан аспайтын, прогрессивті дамудың алғышарттарына қарсы жөңкілетін күш&quot; ретінде сипаттайтын пікір орнықты. Патша генералдары мен жазалаушы отряд басшыларының өзі қазақ даласындағы озбырлық әрекеттерін, отарлау саясатын &quot;өркениетті әлемді тағылықтан құтқару&quot; деп түсінген. Тіпті, Батыс Еуропа ғалымдарының өзі (Тойнби, Р.Киплинг, М.Вебер, Э.Трельч, т.б.) еуропада өркениет қана бар, ал өзге кеңістік &quot;тағыларды мәдениетті адамға айналдырудың алаңы&quot; – деп есептеді.

Кез келген ұлттың өркениеттілігі, мәдени бітімі сол елдің тәуелсіздігі аясында өрбиді. Егемен ел — тәуелсіз Қазақстан жағдайында жалпы адамзаттық құндылықтарға қол жеткізіп, біртұтас мәдени жүйе қалыптастыру үшін өткен жолды, шыққан биікті бағалай білу шарт. Өткенін бағалай білмеген келешегін де қадірлей алмайды.

60—70-жылдардағы зерттеулер. XX ғасырдың 60—70-жылдарынан бастап жекелеген ғалымдар көшпеліліктің географиялық-экологиялық себептерін қайта мойындай бастады. Осы ғалымдардың пікірінше, көшпелілік дегеніміз, кейбіреулер айтқандай, &quot;адамзаттық өркениеттің сара жолынан адасу&quot; емес, керісінше, шаруашылықтың, мәдениеттің ерекше даму түрі. Олардың пікірі бойынша: &quot;Көшпелілер далалы, шөлді, шөлейтті табиғатта өз шаруашылығын қалыптастырған, олардың негізгі күнкөріс көзі мал болған, мал басы өскен сайын жайылым айырбастау қажеттілігі туған, сөйтіп жылжымалы өмір салты қалыптасқан&quot;. Көшпелі халықтар, оның ішінде ғұндар мен түркілердің тарихына ерекше мән берген тарихшы Л.Н.Гумилев болды. Ол Еуразия көшпелілерінің бұл құрлықтың тарихында алатын орнын өте жоғары бағалады. Дегенмен Л.Н.Гумилев: &quot;Халықтар дамуында, олардың қалыптасуында, шаруашылық-мәдени ерекшеліктерінің пайда болуында географиялық, экологиялық фактор үлкен рөл атқарады&quot; деп санады. Оның ойынша, &quot;бүкіл тарихи үдеріс географиялық, биосфералық өзгеріске тікелей және толығымен тәуелді&quot;. Л.Н. Гумилевтің осындай көзқарастары кезінде сыналған да еді.

Археолог К.Ақышевтың пікірі бойынша, Қазақстан жерінде көшпелі мал шаруашылығының қалыптаса бастауы қола дәуірінің соңы, темір дәуірінің басына, яғни б.з.д. IX—VII ғасырларға жатады. Осы кезден бастап, Орталық, Батыс Қазақстан жерінде меридиан бойымен көшу, ал Шығыс Қазақстан мен Жетісуда қыста жазықтар мен қар аз түсетін таулардың қойнауын қыстап, жазда биік таулы жайлауларға көшу қалыптасқан. Оңтүстік Қазақстан аймағында ерте заманнан-ақ көшпелі, жартылай көшпелі, отырықшы шаруашылық пен тұрмыс орын алған.

Өткен ғасырдың 60—70-жылдарынан бастап қазақ көшпелі қоғамы жөнінде қазақстандық ғалымдардың еңбектері шыға бастады. Бұл ретте С.Зимановтың &quot;Қазақтардың XIX ғасырдың бірінші жартысындағы қоғамдық құрылысы&quot;, В.Ф. Шахматовтың &quot;Қазақтың жайылымдық көшпелі қоғамы&quot;,

С. Толыбековтің &quot;XVII—XX ғасырдың басындағы қазақтардың көшпелі қоғамы&quot;, Д.Кішібековтің &quot;Көшпелі қоғам: шығуы, дамуы, құлдырауы&quot;, Н. Масановтың &quot;Қазақтардың көшпелі өркениеті&quot;, т.б. еңбектері жарық көрді.

Осы ғалымдардың пікірінше, көшпелі жұрттар өз бетімен таптық қоғамның ең алғашқы сатысына жетеді, ал олардың өрі қарай дамуы отырықшы халықтардың ықпалымен ғана іске асады. Көшпелі қоғам — бұл даму болашағы шектеулі қоғам. Кейінгі кезде көшпелі қоғамның ежелгі замандағы, орта ғасырлардағы мәдени, әлеуметтік-саяси оңды жақтары, артықшылықтары мойындалып келеді. Көшпелі өркениеттің адамзат тарихындағы заңды құбылыс, шаруашылықтың, мәдениеттің, өмір тұрмысының ерекше бір түрі екендігін көпшілік ғалымдар мойындай бастады.

==Көшпеліліктің шығу тегі==
Көшпеліліктің шығуы, көпшілік жағдайда, географиялық ортаның тікелей әсерімен байланысты. Сондықтан да көшпелілік белгілі бір нақты тарихи кеңістіктерде ғана таралды. Көшпеліліктің пайда болуы — белгілі бір климаттық жағдайлар, экологиялық ұяның (ниша) шектеулі мүмкіндіктері, табиғи ресурстардың сол өлкеде өмір сүруші этностың алдына қоятын табиғи талаптарына байланысты. Көшпелілік белгілі бір геофизикалық, табиғи-климаттық аймақтарда қалыптасады. Әдетте, бұл — далалы, жартылай шөлейт, шөл және құрғақ далалар, тау бөктері, тау аймақтары. Мұндай жерде көбінесе жаңбыр аз, жылдық ылғалдың мөлшері 200—400 мм арасында ғана болады. Осындай аймақтарға: Қазақстан, Моңғолия, Жоңғария, Араб түбегі, Оңтүстік-батыс, Оңтүстік Азиядағы шөлдер мен шөлейтті аймақтар, Африка континенті жатады. 
Қазақстан шеңберінде көшпелілік қалыптасқан аймаққа Каспий маңы ойпаттары, Үстірт, Торғай, Жем жоталары, Бетпакдала, Балқаш маңы далалары, Сарыарқа, Мұғалжар, Маңғыстау жоталары, Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Іле Алатауларының тау беткейлері және таулы өлкелері жатады. Бұл аймақтардағы өзен-сулардың маңайында, әсіресе осы аймақтар мен отырықшы-егінші мәдениеттер шекараларында маргиналдық аймақтар қалыптасты. Оларға тән шаруашылық-мәдени тұрпат — жартылай көшпелі шаруашылық пен мәдениет. Мұндай аймақтарға Сырдың бойы, жартылай Ертістің, Тобылдың, Есілдің, Жайықтың бойлары, Жетісу, Шығыс Қазақстанның таулы және тау бөктерінің кейбір алқаптары, Аралдың маңайы жатады. Жоңғар, Іле, Қырғыз Алатауындағы тау бөктерлерінде жылына 500 миллиметрден астам ылғал түседі. Бұл өңірлерде, әсіресе өзен-көлі сулары маңайында, ежелден егіншілік пайда болып, отырықшы мәдениет қалыптасқан. Құнарлы топырақты, жұмсақ климатты Сыр бойы, Шу, Талас аймақтарында қола дәуірінен бастап-ақ егіншілік дамып, орта ғасырларда біршама дамыған қала мәдениеті қалыптасқан. Дегенмен де осы егіншілік, отырықшы мәдениет қалыптасқан аймақтардың өз ішінде де мал шаруашылығы егіншілікпен қатар дамып, жалпы алғанда, бұл өңірлердің де шаруашылық-мәдени тұрпаты жартылай отырықшы, жартылай көшпелі болған. Әр заманда климаттық ауытқуларға, тарихи-саяси, этномәдени ахуалдарға байланысты бұл өңірлерде бірде отырықшы, жартылай отырықшы егіншілік шаруашылық пен тұрмыс қалыптасса, (мөлшермен VI—XIII ғғ. аралығы), ал енді бір замандарда (қола, ерте темір дәуірі, соңғы орта ғасырлардан XX ғ. басына дейін) жартылай көшпелі, кей аудандарында тіпті көшпелі шаруашылық мәдени тұрпаты қалыптасты. 
Палеоклиматология ғылымында әрбір континенттің өз ішінде ұзақ мерзімдік климаттық ауытқулармен қатар 100—200 жылдар бойы ауысып келіп отыратын климаттық-табиғи жағдайлар жиі кездеседі. Осындай табиғи-климаттық өзгерістер ұлан-байтақ жерімізді ежелден мекендеген халықтың (ал біз солардың тегін, мәдениетін жалғастырушы екенімізде шүбә болмауы керек) шаруашылық мәдени кескінінің, түрлерінің әр замандарда белгілі бір өзгерістерге ұшырап отыруына міндетті түрде әсер еткен. Көшпеліліктің эволюциясы. Көшпелілік бірден пайда болмаған. Оның пайда болуының, дамуының өзіндік заңдылықтары, себептері бар. Малшылықтың алғашқы түрі — үй маңында мал өсіру болды. Ал &quot;Көшпелі мал шаруашылығы қалай пайда болды?&quot; деген мәселеде әр түрлі пікір бар. Кейбір ғалымдар: &quot;Отырықшы малшылық біртіндеп дамып, мал басы өседі. Мал басы өскен сайын жайылымды кеңіту, жайылым ауыстырып отыру қажеттілігі туады. Бұрынғы отырықшы малшылар біртіндеп жайылым ауыстырып, жылжып көшуге мәжбүр болады. Сөйтіп, көшпелілік қалыптасты&quot;, — дейді. Ал енді бір зерттеушілер бұл жағдайды қола дәуірінің соңындағы климат жағдайының өзгеруімен — Еуразия даласындағы қатты құрғақшылықтың басталуымен түсіндіреді. Көшпелі қоғам тарихын зерттеуші ғалымдар басқа да көптеген себептер бар дейді. Олар: мал басының өсуі, ерте темір дәуірінің басында бақташының атқа мінуі, біртіндеп жылқыны мініске үйретіп, алдымен, сүйек ауыздықты, содан соң қола, кейініректе темір ауыздықты, одан үзеңгіні, ертоқымды пайдалануы көшпелі мал шаруашылығының дамуына, ғасырлар бойғы мал бағудың тәжірибесінің қалыптасуына негіз болды. Көшпелілік тек шаруашылықты жүргізудің түрі ғана емес, бұл тұрмыс-тіршіліктің де түрі.
Тіршіліктің көзі мал болған халық оның өнімдерін пайдалануды да үйренеді. Етін, сүтін тамаққа, терісін, жүнін киімге, үй тұрмысына, тіпті сүйегі мен мүйізін де қажетіне жаратты. Көшпелі тұрмыс қалыптасуы барысында, алдымен, сүйретпелердің, одан соң арбаның шығуының да маңызы зор. Көшпелілер баспанасының алғашқы түрі арба үстіне орнатылған басқалқа, қос, күрке. Бара-бара көшпелілер көшіқонға ыңғайлы кереге, уық, шаңырақты киіз үйді ойлап тапты. Көшпелілердің ыдысы да көшуге ыңғайлы, сынбайтын, икемді материалдан — ағаш, теріден жасалды. Көшпелілікке өтуден бұрын мал шаруашылығы бірнеше өтпелі түрді: үй маңындағы малшылық, алысқа ұзамайтын бақташылық, жайлау бақташылығын басынан кешірді. Құдықтың шығуы да сол 2-мыңжылдықтың соңы, 1-мыңжылдықтың бас кезі. Көші-қон үшін дөңгелекті көліктің шығуының мөні зор. Дөңгелекті көлік суреттері қола дәуірінің тасқа салынған сурет-таңбаларында кездеседі. Алтайда зерттелген Бесінші Пазырық қорғанынан күймелі арба және жүк таситын үлкен арба табылған. Бұл — сақ дәуірінің көлігі. Сақ дәуіріндегі алғашқы арбалар бір дәртелі болған, кейінірек екі дәртелі арба пайда болады.

Көшпелілік басталған б.з.д. 1-мыңжылдықтан б.з. 1-мыңжылдығының ортасына дейінгі аралықта малшы тайпалар алдымен шөл далалардағы сусыз аймақтарды қыстық жайылым ретінде игерді. Содан соң көшудің меридиандық, жоғары-төмен, шеңберлік, ендік түрлерін игерді. Шеңберлік немесе айналмалы көшпелілік дегеніміз — белгілі бір шеңбермен, ортадағы су көзінен алыстамай, айнала көшіп-қонып отыру. Әдетте, бұл көшпелілік малды құдықтан немесе көлден суаратын малшы тайпалар тәжірибесінде болған. Ендік көшпелілік — батыстан шығысқа, одан соң шығыстан батысқа көшіп-жылжып отыратын көшпеліліктің түрі.                                                                                     Б.з.д. 1-мыңжылдықтың ортасына қарай көшпелі шаруашылық иен тұрмыстың жаңа жетістіктері пайда болды. Олар — темір үзеңгінің шығуы, ағаш ердің таралуы (бұрын тоқым сияқты жұмсақ ер болған), кереге, уық, шаңырағы бар киіз үйдің шығуы, т.б.

==Қазақстанда мал шаруашылығының қалыптасуы==
Қазақ жері — мал шаруашылығы қалыптасқан ең көне аймақтардың бірі. Жабайы жануарларды қолға үйрету. Жабайы жануарларды қолға үйрету неолит дәуірінен басталды. Ең алғаш қолға үйретілген үй жануарлары — қой мен ешкі болды. Қойдың арғы тегі — арқар (муфлон), ал ешкінікі — таутеке. Қой мен ешкі мөлшермен б.з.д. 8—7-мыңжылдықтарда қолға үйретілген деп есептеледі. Осы кезге жататын Жерорта теңізі маңайындағы тұрақтарда қой мен ешкінің сүйегі табылған.       Сиыр тұқымының дәл қай жерден шыққаны әлі анықталмаған. Дегенмен де қолға үйретілген сиырдың да ең көне заманғы сүйегі б.з.д. 7-мыңжылдыққа жатады, ол Оңтүстік Анадолы жерінде (Түркия) табылған. Б.з.д. 6—5-мыңжылдықта Месопотамия жерінде мал шаруашылығы болғандығы бүгінде дәлелденген.

Жылқы алғаш қолға үйретілген аймақ деп Шығыс Еуропа мен Еділ бойы есептеледі. Жылқыны қолға үйрету мөлшермен б.з.д. 4-мыңжылдықта болған сияқты. Қазақстан жерінде ең көне мал сүйегі энеолит дәуірі ескерткіштерінде кездеседі. Бұл — Терісек, Сексеуілді, Орталық Қазақстандағы Қарағайлы (Қарағанды маңы) тұрақтары, Шығыс Қазақстандағы Усть-Нарым қонысы. Бұлардың мөлшерлі жасы б.з.д. 3-мыңжылдықтың орта шені. Бұл тұрақтардан қойдың, ешкінің, сиырдың, жылқының сүйектері табылған. Қазақстан жерінде қола дәуірінің кезінде-ақ үй маңындағы мал шаруашылығы қалыптасты. Б.з.д. 2-мыңжылдықтың орта кезіне жататын жерлеу орындарында, кейінірек қоныстарда қой, жылқы сүйектері көптеп кездеседі. Кейбір шөбі қалың, өзен-көлді аймақтарда орналасқан қоныстарда, мысалы, Шағалалы, Сарғары қоныстарында сиырдың сүйегі басым, ал Трушниково қонысында ұсақ мал мен мүйізді ірі қараның сүйегі табылған.

Бұдан 3 мың жыл бұрын Қазақстан жерінде құрғақшылық күшейді. Далалы, жартылай шөлейт, таулы аудандарда мал өсіру шаруашылықтың негізгі түріне айнала бастады. Алдымен жартылай көшпелілік, содан соң көшпелі мал шаруашылығы қалыптаса бастады.

Көшпелі шаруашылық түрлері. Археологиялық және этнографиялық материалдар Қазақстан жерінде ежелден бастап XX ғасырдың басына дейін мал шаруашылығының үш түрі қалыптасқанын көрсетеді. Көшпелі мал шаруашылығы Маңғыстау, Батыс, Орталық Қазақстан аймағында басым болған. Бұл аймақтарда қыстаусыз көшпелілермен қатар қыстауы бар көшпелілер де болған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы деректерге қарағанда, көшпелілік Маңғыстау, Темір уездеріндегі адайларда, Атбасар уезін жайлаған бағаналыларда, Қазалы, Ырғыз, Торғай, Қапал уездерін мекендеген кейбір руларда жақсы сақталған. Батыс, Орталық Қазақстанның кейбір жерлерінде тастан, балшықтан, ағаштан салынған қыстауы болмаса да, қыста ұзақ уақыт көшпей, бір жерді паналап отыратын көшпеліліктің түрі болған.

  Б.з.д. 1-мыңжылдықтың орта шеніне жататын, бір жерде шоғырланған Қараоба, Тасмола, Сыпыраоба, Қарабие деп аталатын рулық қауымдық зираттар осындай ұзақ қыстап отыратын жерлерге салынған сияқты. Бұл тайпалардың негізгі түліктері қой, жылқы, түйе болған. Қазақстанның кейбір жерінде ерте заманнан-ақ жартылай көшпелі мал шаруашылығы да қалыптасқан. Жартылай көшпелі деп көктем, жаз, күз мезгілінде жайылымның ыңғайына қарай жылжып көшіп отырып, қыста дайын қора-жайы бар қыстауларда қыстайтын мал шаруашылығын айтады. Мал шаруашылығының бұл түрі сақ-үйсін заманында-ақ дала мен таулы аймақтарда қалыптаса бастады. Мұндай аудандарға Жетісудың, Шығыс Қазақстанның тау етектеріндегі аймақтар жатады. Бұл аймақты мекендеген халық малды жазда биік таулы жайлауда бағып, қыста тау етегінде, тау қойнауындағы қыстауларда қыстатып күн кешкен. Кейде олардың қыстаулары Алтай, Тарбағатай сияқты биік таулармен сілемдесіп жатқан аса биік емес, қары аз Қаратауда болатын. Жартылай көшпелілікпен айналысқан көшпелілер қыстау маңындағы ұсақ өзен, бұлақтардың жағасына егін салатын. Олардың негізгі дақылдары: тары, арпа, бидай. Жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан тайпаларда қой, жылқымен қатар сиыр малы да өсірілді.

Орта ғасырларда Ертіс бойы мен Жетісудағы отырықшы қоныстарда, кішігірім қалаларда суармалы егіншілік болған. Жартылай көшпелілерде егіншілік, отырықшылықтың белгілі бір нышаны болғанымен, негізгі шаруашылығы — мал бағу, ал тұрмысы көшпелілікке бейім болды. Отырықшы мал шаруашылығы Оңтүстік Қазақстандағы, Сыр, Шу, Талас, Арыс өзендері бойында, Қаратаудың оңтүстік беткейінде қалыптасып, таралды. Оларда мал шаруашылығымен қатар суармалы егіс, жауын суымен шығатын егіншілік жақсы дамыды. Соғды мен Ферғананың отырықшы мәдениетіне бұл елдердің көршілес жатуы оларда ертеде-ақ отырықшы мәдениеттің пайда болуына әсерін тигізді. Сақ заманының өзінде Оңтүстікте Шырық-Рабат, Бәбіш-Молда, Баланды сияқты бекіністі қалашықтар қалыптасты.

Отырықшы мал шаруашылығының қалыптасуы, әсіресе б.з.д. 1-мыңжылдықтың бас кезіне дәл келеді, осы кезде бұрынғы көшпелі, жартылай көшпелі мал бағушы қауымдастық біртіндеп отырықшылыққа көшуге айналды. Осы кезден бастап, бұдан кейінгі ерте орта ғасырлар дәуірінде бұл аймақтарда үлкен отырықшы қоныстар мен қалалар қалыптаса бастады. Дегенмен осы қоныстар мен қалалардың сыртында, маңайында жартылай көшпелі, отырықшы малшы қауымдар аз болған жоқ.

Орта ғасырларда Оңтүстік Қазақстанда қала мәдениеті жақсы дамып, халықтың көпшілігі отырықшылыққа айналды. Бұл жағдай Жетісудың да біраз аумағына таралды. Моңғол шапқыншылығынан кейін Оңтүстік Қазақстанда қола мәдениеті, отырықшы егіншілер экономикасы күйреген кезде, бұл өңірде де жартылай көшпелі мал шаруашылығы қайтадан жаңа қарқынмен дамыды. XVII—XVIII ғасырлардағы шығыста жоңғарлармен, батыста қалмақтармен соғыс қазақ халқының шаруашылығына өз әсерін тигізді. Көші-қон жолдары, бағыттары өзгерді, жайылым бірде тарылып, бірде кеңіді, мал басы азайды. Жоғарыда келтірілген екі мысал этносаяси жағдайлар халықтың шаруашылық құрылымының, бағытының өзгеруіне әкелетіндігін көрсетеді.

Көшпелілердің өсірген түліктері. Қола дәуірінің ортаңғы, соңғы кездерінде Қазақстан жерін мекендеген тайпалар шаруашылығында қой түлігі сан жағынан басым болды. Сақ дәуірінде жерімізде осы күнгі құйрықты қазақы қой сияқты қой тұқымы тараған екен.            Ерте темір дәуірі заманында кәдімгі қойлармен қатар биязы жүнді қой, ешкі де өсірілген екен. Алтайдан, Жетісудан табылған ерте темір дәуіріне жататын киіздер осындай биязы жүннен басылған.        Ерте заманнан-ақ көшпелілерде қойдан кейінгі саны жағынан екінші түлік — жылқы. Жылқы мөлшермен б. з. д. 2-мыңжылдықтан бастап мінуге, жүк артуға, жегуге үйретілген. Арпаөзен, Қойбағар, Берікбай, Хантаудағы тасқа салынған суреттерде жеңіл күймелерге, ауыр арбаларға жегілген аттар бейнеленген. Сақ дәуірінде Қазақстан жерінде басы үлкен, аяғы қысқалау, тұрқы ұзын, түгі қалың жылқы тұқымы кең таралған. Бұл жылқылар тебіндеп жайылуға үйренген қазақтың қазіргі жабы жылқысы тұқымына жақын. Сонымен қатар сол заманның ақсүйектері, қолбасшы батырлары жерленген үлкен қорымдардан (Пазырық, Берел) тұрқы биік аттардың да сүйегі табылған. Сақ дәуірінде жабы сияқты төзімді, жекпе-жекке, үлкен ұрыстарға мінетін қазанаттармен қатар осы екі тұқымның араласуынан шыққан тұрқы орташа жылқы тұқымдары да болған. Олардың сүйектері Шығыс Қазақстан жеріндегі Кіші Красноярка қонысынан, Орталық Қазақстандағы Тасмола зиратынан табылған. Бұл деректер сақтардың жылқының әр түрлі тұқымдарын өздері сұрыптап шығара алғандығының белгісі.  Сақ дәуірінде қалыптаса бастаған осы жылқылардың тұқымы ғұн, сармат, үйсін дәуірінде, одан соң көне түркілер заманында кең таралып, өз жалғасын тапты. Ұзақ жорықтарға төзімді, аса күй талғамайтын осындай жылқыларды қыпшақтар да өсірген. Қыпшақ жерін аралаған ибн Баттута деген араб саяхатшысының пікірінше, Үнді жерінде жорыққа мінуге арналған қыпшақ жылқыларына сұраныс өте күшті болған.

Қазақстан жерінде қола дәуірінен бері ірі қара мал өсірілген. Қола, ерте темір дәуірі ескерткіштерінен табылған сиыр сүйектері де ірі, орташа, ұсақ сиыр тұқымдарының болғандығын көрсетеді. Көшпелілер малының құрамында ірі қара аз болды. Қола дәуіріне қарағанда көшпелілік пайда болған ерте темір дәуірінде сиыр малы азайды. Тек қана үлкен өзен-көлдердің (Сыр, Ертіс, Жетісу аймақтары) маңын мекендеген жартылай көшпелі тайпалар сиыр өсірген.

Ортағасырлық моңғол көшпелілерінде қысы-жазы өз аяғымен жайылуға бейімделген, жүні қалыңдау сиыр тұқымы өсірілген. Далалы, шөлейтті аймақтарды мекендеген көшпелілерде сиырдың осындай тұқымы кеңірек таралған болуы керек.

Қазақтың ежелден қолға үйреткен төрт түлігінің бірі — түйе. Қазақстан, Орталық Азия жері қосөркешті түйенің қолға үйретілген аймағы болып есептеледі. Түйені қолға үйрету Арал, Маңғыстау өңірінде мөлшермен бұдан үш жарым мың жыл бұрын, яғни б.з.д. 2-мыңжылдықтың ортасында іске асқан. Үй түйесі Қазақстанның көптеген аймақтарында жабайы түйе — қаптағайды қолға үйретуден пайда болған.

Туыстық қатынастар. Көшпелі қоғамдағы саяси, әлеуметтік, экономикалық қатынастар туыстық жүйеге негізделді. Қазақ қауымындағы қоғамдық-әлеуметтік қатынастар көп жағдайда туыстық қатынастармен астасып жатыр. &quot;Туыстық жүйені ылғи да қандас туыстық&quot; деп түсінуге болмайды. Көшпелілерде шынайы қандас, ортақ ататектен тараған жүйе бар да, жалпы генеалогиялық туыстық жүйе бар.

Дәстүрлі қазақ қоғамында ел, жүз, тайпа, ру, ағайын, жақын ағайын, туыс, жақын туыс, ата баласы, бір әке баласы деген туыстық атаулар бар. &quot;Ел&quot; деген ұғымға бүкіл қазақ халқы кіреді. Қазақтардың өз түсінігі бойынша, жүздер қандас туысқандыққа негізделген бірлестіктер. Үш жүздің арғы атасының аты — Қазақ, одан Ақарыс (Ұлы жүз), Жанарыс (Орта жүз), Бекарыс (Кіші жүз) деген үш ұл тарайды. Сол үш ұлдан үш жүзді таратады. Шежірелік бұл аңызды тарихи шындық деп қарауға болмайды. Бұл көшпелі қоғамның рулық идеологиясы туғызған аңыз. Көшпелі қоғам туыстық қағида бойынша бірігеді. Кейін отырықшы халықтарда ең жақын туыстық қағида ғана сақталып, қалған бірлестіктер аумақтық жақындық, яғни көршілік қағидаға негізделетін болған. Қазақ халқының құрамына кіретін үш жүздің баласының алыс этногенетикалық туысқандығы бар екендігін жоққа шығаруға болмайды.

Тайпа. Қазақтың әр жүзінің өзі үлкен тайпалардан тұрады. Бұл жерде бір нәрсені ескерте кеткен жөн. Қазақтар тайпа деген атауды көп қолданбайды. Оның себебі бұл сөздің бізге арабтардан келгендігінен болса керек. Бірақ ғылыми әдебиетте &quot;ру&quot; деген сөзді орыстың &quot;род&quot;, ал &quot;тайпа&quot; деген ұғымды &quot;племя&quot; деген сөзбен атау қалыптасқандықтан, біз рудан үлкен, бірнеше рудың бірлестігі болып табылатын этностық құрылымды тайпа деп атап жүрміз. Әйтпесе &quot;тайпа&quot; ұғымы кей өңірлерде ру ұғымынан тар шеңберлі ұғым болып есептеледі. Сонымен, тайпа дегеніміз—жүздерді құрайтын үлкен ру бірлестіктері деп түсінгеніміз жөн.

Қазақ қоғамындағы көпшілік тайпалардың атауы өте әріден белгілі. Мысалы, үйсіндер мен қаңлылар тарихи деректерде бұдан 2300 жыл бұрын аталса, найман, керей, жалайыр, қыпшақ, т.б. тайпалар тарих бетіне кейіннен, бұдан 1200 жыл бұрын шыққандығы белгілі. Аталған қазақ тайпаларының біразы басқа туыстас халықтардың да құрамында кездеседі. Мысалы, қыпшақтар, қоңыраттар, наймандар, қаңлылар туысқан өзбек, башқұрт, ноғай, татар, мажар (венгр), т.б. халықтардың құрамында бар. Бұл қазақ тайпаларының көпшілігі әріден келе жатқан этностық бірлестіктер екендігін және бұл тайпалар қандас туыстар бірлігінен гөрі этностық, этносаяси бірлестік екендігінің куәсі

Ру. Біздің пайымдауымызша, шын қандас туыстық жүйе көбінесе 7 атадан басталып, 15—20 атаға дейін барады. Әдетте, мұндай туыстық жүйе ру деп аталады. Рудың ішіндегі жақын туыстар деп 7 атаға дейінгілер есептеледі. Жақын туыстар өзара қыз алыспайды. Балаға кішкентайынан жеті атасының кім екенін жаттатып өсірген. Бір атаның балалары жақындығы жағынан 7 атадан асқаннан кейін ғана өзара құдандалық қатынасқа түсуіне рұқсат етіледі. Оны ел ақсақалдары арнайы рәсімдейді. XVII—XIX ғасырларда кейбір рулар туыстығымыз, берекеміз бұзылмасын деп, 13—15 атаға дейін өзара қыз алыспаған. Жақын туыстар арасында қыз алыспау тәртібін рулық экзогамия дейді.

Әріден келе жатқан үлкен руларда қандас туыстықпен қатар жай генеалогиялық (шежірелік) туыстық қалыптасқан. Рулардың өсіп-өну үдерісінде олар әр түрлі тарихи себептермен (соғыс, жер ауып көшу) өзара араласып сіңісіп отырған. Рудың өзінің көшіп-қонатын аумағы, рулық таңбасы, ортақ ұраны болған. Ұран ретінде сол рудың белгілі бір атақты адамының аты қабылданатын. Қазақ жөн сұрасқанда: &quot;Қай рудансың?&quot;, &quot;Қай елсің?&quot; — деп сұраған. Мысалы, басқа тайпа арасына барғанда, алдымен қай жүзден, қай рудан, сол рудың ішіндегі қай тармақтан екенін, содан соң қай атадан тарайтынын айтқан. Мысалы: &quot;Ұлы жүзбін, оның ішінде дулатпын, дулаттың ішінде жаныспын, оның ішінде жантумын, одан өтеміспін&quot;, — деп, бергі атасына дейін атап береді.

Қазақ ру-тайпалары өзара қатты араласқан. Бұл араласу, бір жағынан, бір-бірімен некелік қатынастар арқылы болса, екінші жағынан, ел басына күн туған соғыс, жұт, әр түрлі жұқпалы аурулардан қоныс аударудан болған. Сонымен қатар ру-тайпалардың араласуына тайпалар, рулардың бір саяси-этностық одақтар құруы әсер етіп отырған. Қазақтың &quot;Қарға тамырлы қазақпыз&quot; деген нақылы олардың бір-бірімен туыстас екендігін көрсетеді. Қазақ қоғамының жүзге, руға бөлінушілігінің кейде келеңсіз, жағымсыз жақтары да бар. Өзінің шыққан тегін, аталарының шежіре тарихын әркім білуі керек. Онсыз адам тексіз, өнегесіз болып өседі. Бірақ өз шыққан тегін біле тұра, бүгінде сол ру-тайпалардан сан ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ деген біртұтас халықтың ұрпағы екенімізді ешқашан ұмытпауымыз керек.

==Әлеуметтік жіктелу==
XVIII—XIX ғасырлардағы дәстүрлі қазақ қоғамы әлеуметтік, таптық жікке бөлінген қоғам еді. Қазақта байлар, орта шаруа және кедейлер табы болды. Дәстүрлі қазақ қоғамында қанау бүркенішті әдістермен жүргізіліп, езгі түрінде болмағандықтан, таптық қарама-қайшылық қатты шиеленісте болған жоқ. Оның үстіне, туыстық қағидаға негізделген рулық қауым идеологиясы байларға кедей туыстарын қатты қанауға мүмкіндік бермеді, кедейдің өз туыстасының шаруашылығында жұмыс істеуі де қанау мазмұнын туыстық пиғылмен жеңілдетті.  Қазақ қауымында, басқа жұрттан келіп сіңген кірмелер, қоңсылар, аз да болса құл, күңдер болды. Қауымның бұл тобындағы кедейлерді қанау, оларға әлеуметтік қатынас рулас қауым мүшелеріне қарағанда қаталдау болды. Қазақ қоғамындағы ең ауыр жағдай құлдар мен күңдер басында болды. Олар өз қожайындарына экономикалық жағынан да, бас бостандығы жағынан да толық тәуелді еді. Әдетте, құл мен күң байдың шаруашылығында жұмыс істеді. Дегенмен қазақ қоғамында құл мен күң деген елеулі әлеуметтік топ болған жоқ, өндірісте де олардың орны біршама төмен болды.  Қазақ қоғамындағы ханнан, ханның әулетінен кейінгі тұрған әлеуметтік топ — сұлтандар. Сұлтандар хандар сияқты тек төре тұқымынан сайланды. Төре деген әлеуметтік этностық топты Шыңғыс ханның тұқымынан тараған ұрпақтарды ғана құрады. Олардың өз ұраны, өз таңбасы болды. Олар қазақ ішіндегі ақсүйек топқа жатады. Олар қазаққа қыз бермесе де, қазақтан қыз алды. Сондықтан қазаққа тезірек сіңісіп кетті. Төрені сағалап, паналап, басқа елден, тіпті басқа жұрттардан қазақ арасына сіңген кірмелер төлеңгіт деп аталды. Олар төренің малын бақты, жерін қорыды, сойылын соқты. Қазақ арасындағы тағы бір әлеуметтік-этностық топты қожалар құрады. Олардың арғы тегі — арабтан шыққан, қазақ жеріне ислам дінін таратушылардың ұрпағы. Олар қара қазаққа қызын бермеді, ал өздері қазақ қыздарына өте сирек үйленді. Сондықтан да олар қазақ болып, қазаққа сіңісіп кеткенімен, генетикалық жағынан оқшау қалды.

==Басқару жүйесі==
Көшпелі қазақ қоғамында өзінің басқару жүйесі болды. Көне заманда қазақ жерінде [[сақтар]]дың, [[ғұндар]]дың, [[үйсіндер]]дің, қаңлылардың мемлекеттері болды. Орта ғасырларда [[наймандар]]дың, керейлердің, жалайырлардың, қыпшақтардың мемлекеттіліктері болды. XIV ғасырға дейін Қазақстан жерінде әр түрлі мемлекеттер болды, XV ғасырдан бастап Қазақ хандығы құрылды. Бұлардың барлығы да көшпелі қауымдастықтар құрған мемлекеттер. Сондықтан көшпелілерде мемлекеттілік болған жоқ, ал болса, &quot;олар мемлекеттік басқару жүйесінің үлгісін отырықшы халықтардан алды, үйренді&quot; деген пікірлер мүлдем қате. Қазақ жерінде хандық басқару жүйесі қалыптасқан XV—XVIII ғасырлар аралығындағы көшпелі қоғамның билік жүйесінде елдің ең жоғарғы саяси билігін хан жүргізді. Хан өкіметінің төмендегідей өкілеттігі және қызметі болды:

1.             Хан бүкіл елдің, жердің иесі, қожайыны, басқарушысы болып есептелді. Қол астындағы елді, жерді қорғау — оның басты міндеті саналды.

2.             Хан бөтен елге соғыс ашу немесе бейбітшілік жөнінде келісім жасауға құқылы болды.

3.             Хан бүкіл қазақ елінің атынан шетелдермен келісімшарттар жасады.

4.             Хан елдің жоғарғы сотының қызметін атқарды, біреуді өлім жазасына бұйыруға немесе кешіруге құқылы болды.

5.             Хан бүкіл елге қатысты заңдар, Жарлықтар шығарды.

Көшпелілерде қағандар, хандар, патшалар сияқты елбасыларына бағыну, солардың маңайына топтасу, ел бірлігін сақтау ежелден қалыптасқан дәстүр. Өйткені оларда ел басқарушы адамдарға табыну дәстүрі болды. Сонау ғұндардың тәңірқұтыларынан, көне үйсіндердің күнбилерінен бастап, түркілердің қағандарына дейін ел басқарушыны Тәңірдің жердегі өкілі деп түсінді. Түркі заманының қоғамдарында қазақ хандарын да солай құрметтеді. Оларды хан сайлағанда, боз биенің сүтіне шомылдырып, ақ киізге отырғызып көтерді. Қазақ хандарының жанында ақылшысы, кеңесшілері, төбе билері, жасақтары, іс жүргізуші мемлекеттік қызметкерлері болды. Хан жергілікті жерлерді өзінің әрбір жүздегі өкілдері — сұлтандар арқылы, үлкен тайпа көсемдері — билер, ру-тайпа ақсақалдары арқылы басқарды.                                         Қазақ жүздерін, үлкен тайпалар мен руларды басқаруда билер кеңесі үлкен рөл атқарды. Жергілікті жердегі билікті билер, ру ақсақалдары жүргізді. Мемлекеттік істерді бүкіл үш жүздің билік өкілдері жиналған құрылтайда, халық жиналыстарында шешті. Ел ішіндегі істерді — ру, тайпа, жүздер арасындағы жер дауын, жесір дауын, үлкен барымталар дауын үш жүздің басы қосылған үлкен астарда да шешіп отырды. XVIII ғасырдың бірінші ширегіне дейін, яғни қазақ жерін Ресей империясы жаулап ала бастағанға дейінгі көшпелі, жартылай көшпелі қазақ қоғамындағы саяси билік түрі — хандық басқару болды. Сонымен қатар ел басқару жүйесінде ежелден келе жатқан дәстүрлі қоғамның потестарлық билік жүйесі кең орын алды. Потестарлық билік жүйесі дегеніміз — таптық қоғамға дейінгі және таптық қоғамның бастапқы сатысында сақталатын дәстүрлі билік жүйесі. Ол бойынша елді ханмен бірге ел арасындағы беделді ақсақалдар, билер, батырлар басқарды.

==Қоғамдағы түрлі топтар қызметі==
Көшпелі қазақ қоғамында ел қорғаған батырлардың орны ерекше болды. Олар елін, жерін жаудан қорғады, жастарды соғыс өнеріне тәрбиеледі. Жалпы, арғы заманғы дәстүрлі қазақ қоғамында батырлардың орны ерекше болды. Оны олардың батырлар жырындағы бейнесінен байқаймыз.

Көшпелі қазақ қауымында [[Абыз (адам)|абыздардың]], [[жырау]]лардың, [[бақсы]]-[[балгер]]лердің де өз орны болды. Абыздар мен жыраулар елдің рухани мәдениетін, оның елдік идеологиясын жасаушылар болды. Олардың ақылына, сәуегейлік көріпкелдігіне ел билеушілер, тіпті ханның өзі де құлақ асып, санасты.

Дәстүрлі қоғамда ел ішіндегі ем-доммен бақсы-балгерлер, шөппен емдейтін емшілер, оташылар, сынықшылар айналысты. Олар әріден келе жатқан халық медицинасының әдіс-тәсілдерін меңгерген шипагерлер болды. Жалпы, көшпелі тұрмыстың жылжымалылығы, халықтың бір орында топтаспай, бытырап орналасуы, әр түрлі індет, жұқпалы аурудың тарауынан сақтады.

Көшпелі қауымдастықтарда сол қоғам тіршілігіне қажетті барлық мамандық иелері болды. Олар — ұста, өрімші, үйші, ерші, атбегі, сыншы, құсбегі, есепші, бақсы, балгер, т.б. Ұста темірден таға, ауыздық, шалғы, орақ, күрек-сайман соқты. Көшпелі қазақ қоғамында темір ұсталарын, олардың дүниесін, көрігін қасиетті санаған. Сірә, олар отпен, металмен жұмыс істегендіктен қастерлесе керек. Жауынгердің қару-жарағын, сауыт-сайманын соғатын темір ұсталарының қоғамдағы бағасы да жоғары болды. Өрімші тері бұйымдарынан, қайыстаң әр түрлі ат әбзелдерін өрді. Үйші киіз үйдің ағаш сүйегін жасады. Ерші ер шауып, құрады. Атбегі ат баптады, сыншы асыл тұқымды жүйрік аттың сынын анықтап, таңдады. Құсбегі бүркіт, қаршыға, лашын құстарын қайырып, аңға, құсқа салды. Бақсы-балгер ем-дом жасады. Жауырыншы жауырынға қарап бал ашты, жол кесті, болашақты болжады. Әнші, күйші халық көңілін көтерді. Шешен ел атынан дауға түсті. Барымташы елдің басқада кеткен кегін малын тартып, айдап алу арқылы қайтарды. Майрампаз елді күлдірді, ел ішінде әр түрлі күлдіргі әңгіме тудырды. Олар Еуропа елдеріндегі шуттар сияқты, әдетте, хан ордасында, үлкен байлардың қолында жүрді. Майрампаз тауып сөйлейтін, мазақтаушылық қабілеті бар адамдар болды. Олардың орынды сайқымазағын ханның өзі де ренжімей көтерді.

Қазақ жеріне ислам діні енгеннен кейін халықтың басқару жүйесінің идеологиясында қожа-молдалардың рөлі артты. Сопылар мен дәруіштер де өз тәлім-тәрбиелік қызметін атқарды, халықты имандылыққа, тақуалыққа, ынсап-тәубаға шақырды. Жалпы, қазақ жерінде мұсылман діні қызметшілері халықтың әдет-ғүрып, салт-санасымен қатты санасты, соларды мұсылмандық жолмен үйлестіре отырып, өз саясатын жүргізді. Ислам діні мен оның идеологиясы жартылай көшпелі, отырықшы оңтүстік аймақтарда ықпалдырақ болды. Сонымен, көшпелі дәстүрлі қазақ қоғамы өзінің бірнеше сатылы этностық құрылымы бар, саяси-потестарлық, әлеуметтік басқару жүйесі бар, этностың тіршілік қамын түгелдей қамтамасыз ететін нысандары бар қоғам.

==Глоссарий==
Глоссарий:

Көшпелілік — көшпелі халықтардың тарихи қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық даму жүйесі, шаруашылық-мәдени типі.

&quot;Ел&quot; деген ұғымға бүкіл қазақ халқы кіреді, қазақтардың өз түсінігі бойынша, жүздер қандас туысқандыққа негізделген бірлестіктер.

Үш жүздің арғы атасының аты — Қазақ, одан Ақарыс (Ұлы жүз), Жанарыс (Орта жүз), Бекарыс (Кіші жүз) деген үш ұл тарайды, сол үш ұлдан үш жүзді таратады.

Потестарлық билік жүйесі дегеніміз — таптық қоғамға дейінгі және таптық қоғамның бастапқы сатысында сақталатын дәстүрлі билік жүйесі.

==Дереккөздер==
1.    Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006.

2. Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005

3. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005
[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>l3mbh10lckof90iuvnw3redcxro3ybq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618818</id>
      <parentid>3618817</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақстанда мал шаруашылығының қалыптасуы */</comment>
      <origin>3618818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75961" sha1="eaacnl4np5hdjmifown6olxewc8lv71" xml:space="preserve">==Көшпелілер өркениетін зерттеу мәселелері==
Көшпелілер өркениетін зерттеу мәселелері. Көшпелілер немесе Дала өркениеті - түркі тектес халықтардың, соның ішінде қазақтардың материалдық және рухани [[құндылық]]тарының даму сатысы, этномәдени жүйенің қалыптасуындағы табиғи-тарихи тұрпаты. Адамзат тарихын зерттеу барысында өркениет атауының өзіне әр түрлі, кейде бір-біріне қарама-қайшы анықтамалар қалыптасты. [[Америка]] тарихшысы Л.Морган (1818-1881) мен Ф.Энгельс оны адамзат дамуындағы жоғары, жазу сызуды енгізу кезеңі (&quot;тағылық — жабайылық — &quot;өркениеттілік&quot; үштағаны арқылы) ретінде сипаттады. Кейінгі кездері бұл термин адамзат дамуының аймақтық, салыстырмалы түрде бір-біріне тәуелсіз жетілген пішімдерін бейнелеу үшін қолданылып жүр. Еуропаға әсіре табынушы кейбір ойшылдар өздігінше жетілген мәдени-тарихи аймақтардың санын түгендеп, кейде — 8 (О.Шпенглер), кейде 36 [[өркениет]] ошағына (А.Тойнби) жеткізіп қойды. Әйтсе де, осы тұжырымдаманы жақтаушылар Алтайдан Карпат тауларына дейінгі ұлан-байтақ кеңістікте көшпелі-отырықшы тұрмыс кешкен түркі тектес халықтардың өткеніне астамшылықпен қарап, &quot;тарихи дамудан тысқары қалған қауым&quot; ретінде көрсетуге тырысты. Соған қарамастан, өркендеп-өрбу негізі, географиялық-табиғи аясы далалық болып саналатын, көшпелі шығыс жұртының өзіндік өркениеті хақында дәйекті пікір түйген ғалымдар аз емес. Белгілі орыс археологы, академик А.П.Окладников (1908—1981) зерттеу еңбектерінде далалықтардың этномәдени жүйесін &quot;Батыс Сібір өркениеті шығысқа қарағанда батыспен тығыз байланыста болған сияқты&quot;, – деп атап көрсеткен. Ә.Марғұлан, К.Ақышев, К.Байпақов, т.б. ғалымдар &quot;көшпелілер өркениеті&quot; атауын жиі қолданса, Л.Н.Гумилев, О.Сүлейменов б.з.б. ІХ ғасырдан б.з. ХІ ғасыр аралығында көшпелілер мәдениетінің өрлеу дәуірі, Жерорта теңізі жағалауы және Қиыр Шығыс елдерімен салыстырғанда «жасампаздық эволюцияны» бастан өткергенін дәлелдеді. Соның нәтижесінде кеңестік тарихнама жоққа шығарған Еуразия кеңістігіндегі тарихи-мәдени ерекше құбылыс, ғылымға &quot;Дала өркениеті&quot; – деген атпен ене бастады. Оның әлемдік өркениетке қоскан үлесіне үндінің саяси қайраткері Д.Неру &quot;Әлемдік тарихқа көзқарас&quot; атты еңбегінде әділ баға беріп, &quot;Атлас картаны ашсаң, алып Азия құрлығының қойнына кіріп жатқан кішкентай Еуропаны көресің. Ол өз алдына дербес құрлық емес, [[Азия]]ның жалғасы сияқты. Ал тарихты оқитын болсаң — ұзақ уақыт бойы, белгілі бір кезеңде Азияның үстемдік құрғанына көзің жетеді. Еуропаны жермен-жексен еткен де, өркениетке жеткізген де солар. Азияның әлде-бір өңірінен шыққан арийлер, сақтар, ғұндар, моңғолдар, түркілер Азия мен Еуропаға қанат жайып, жаппай қоныстанды. Еуропа ұзақ уақыт Азияның отары сияқты болды» - деп атап көрсетті.
Азия мен Еуропа арасындағы алып кеңістік — ежелгі [[Дешті Қыпшақ]] төсінде эволюция жолымен қалыптасқан мәдени-экономикалық, рухани тұтастықты, жартылай көшпелі, жартылай отырықшы тұрмыс кешкен дала тұрғындарының этнотарихи жүйесін Дала өркениеті деп атауға толық негіз бар. Климат құбылмалылығына жаппай әрі тікелей тәуелді күйдегі көшпелі мал шаруашылығы далалықтардың геоэкономикалық, геосаяси, геомәдени икемділігін белгілі бір дәрежеде шектегенімен, тұйыққа қамай алмады; керісінше, бұл солтүстік- еуразиялық кеңістік тұрғындарының өзіндік ерекшелікке толы әлеуметтену үрдісі мен нәсілдік-генетикикалық бірігуіне жол ашты. Жабайы жылқылар мен түйелерді қолға үйретіп, осыған орай арба мен әбзел ойлап табуы көшпелілерді өркениет даңқына жетелеген алғашқы, тың қадам болды. Металл өңдеу, қыш ыдыс жасау, мата тоқу, зергерлік кәсіп қарқынды дамып, &quot;жұлдыз барлап, жол табу&quot; арқылы алғашқы астрономия, ғарыштық түсініктері орныға бастады. Қандық-туыстық байланыстар мен әлеуметтік ұжымдасудың жан-жақты, қатаң түрде сатыланған жүйесі қалыптасты.

==Көшпелілер тұрмысы==
Көшпелілер тұрмысы. Жинақы тұрғын үй құрылымы, соған сәйкесті үй мүліктері мен киім-кешек үлгілері, тіпті, еуропалықтар тұрмысына да дендеп енді. Еуразия жазығының шығыстан батысқа қарай көсілген ендігінде олар ру-тайпалық бірлестіктен бастап өзара конфедеративті қарым-қатынасқа негізделген көшпелі империялар құруға дейінгі саяси интеграцияның күрделі үрдістерін өткерді. Әсіресе, мыңдаған жылдарға созылған нәсілдік-генетикалық бірігулердің, геосаяси және әлеуметтік-мәдени байланыстардың мекені болған апайтөс кеңістіктің батысы мен шығысын тұтастырған Тұран жазығының тұрғындары — протоқазақтардың өте ерте кезеңдерден көшпелілікті отырықшылық тұрмысқа, мал бағуды егіншілікке үйлестіре жүргізгені, көне қытай жазбаларында айтылған. Тоталитарлық режим тұсында тарихшылар түркі жұртының даңқы, өрелі өткені туралы деректерді айналып өтуге тырысты. Ерте ғасырлардағы жетістіктерін айтпағанның өзінде, айқын деректі — адамзат тарихында елеулі рөл атқарып, өз кезеңінің батыстық, шығыстық авторларының жазбаларына арқау болған Түркі қағанатын елемей келді. Ал бұл мемлекеттің өз кезінде Византия, Иран, Қытай сияқты елдермен саяси және экономикалық қарым-қатынас жасап, Манчьжуриядан Керчень түбегіне, Енисейдің жоғарғы сағасынан Әмудария жағалауына дейінгі кеңістікте салтанат құрғаны белгілі. Көне тарихта, адамзат дамуының бастапқы кезеңдерінде осынша ауқымды масштабты иемденіп, билеп- төстеген бірде-бір отырықшы халық ұшырасқан емес. Көне түркілер дәуірлеген кезеңде көшпелі тұрмыс Орталық Азиядан Византия шекараларына жол тартқан ерекше мәдени-әлеуметтік көпір болды. Ғасырлар ағымында бірінің орнын бірі басып, үздіксіз алмасып отырған көшпелі империялар шектес елдер мен шендес құрлық халықтарының этникалық шығу тегіне, күрделі Далада алуан текті мәдени кешендеріне орасан ықпалын тигізді. Тұрақты дипломат және сауда-саттық қарым-қатынастарының желісі ретінде [[Ұлы Жібек жолы]] әр текті, алуан бітімді мәдениеттер мен халықтардың арасын тұтастырып, тек материалдық айырбастың ғана емес, сондай-ақ, ілкі санадағы ізгілікті идеялардың, ілім-білімнің, ғылыми танымның, яғни мәдени құндылықтардың бастапқы негіздері алмасуының тиімді факторына айналды. Осындай ауқымды да тығыз байланыстар нәтижесінде Көк түркілердің өзіндік ерекшелігі бар &quot;өркениеттік деңгейдің басты шарты&quot; — төл сына жазуы қалыптасты. [[Алтай]] өңірінен, Шығыс Түркістан мен [[Жетісу]] жерінен, Хакас және Тува өңірлерінен табылған 200- ден аса ежелгі түркі жазуының ескерткіштері б.з. І-мыңжылдықтың соңы мен ІІ-мыңжылдықтың бас кезіндегі (V-VІ ғ-лардағы) түркілердің аса қуатты мәдени-тарихи даму үрдісіне дәлел болады. XX ғ-дың басына шейін өзіндік өрнегі мен этникалық бітімін жоғалтпаған осынау ерекше мәдени-тарихи тип «Дала өркениеті» екендігі, белгілі қазақ зерттеуші-ғалымдары М.Қозыбаевтың, Ә.Кекілбаевтың, Т.Ғабитовтың, А.Сейдімбековтің, М.Барманқұлов және т.б. еңбектерінде негізделген. Дала өркениеті шын мәнінде, уақыт пен кеңістік өрісінде географиялық-ландшафттық бөгесіндерге қамалып, томаға-тұйық күй кешкен реликтілік құбылыс емес, динамикалық, футуристік мән-мазмұны қанық жүйе ретінде ерекшеленді.

==Рухани мәдениеті==
Рухани мәдениеті.Ұлы Дала төсі айрықша жауынгерлік рух пен ізгілікті дүниетанымды қалыптастырып, ұрпақтардың тарихи жадындай эпостык шығармалар арқылы кеңістік пен уақыт өрісіндегі оқиғалар тізбегін жоғалтпай, жіпке тізіп отырды. Кез келген көшпелі, қарапайым дала тұрғыны өз халқының бүкіл тарихи-мәдени, адамгершілік тәжірибесі жинақталған ауыз әдебиеті нұсқаларын — жыр-толғауларды, аңыз-әпсаналарды, т.б. жатқа білді. Сол арқылы Әлемдік өркениеттің тарихи ауқымымен біте қайнасып, өзіндік бітім-тұрпатқа ие деңгейде өмір сүріп жатты.

[[Ислам]] ренессансын бастан өткеріп, әлемдік ғылымдар мен ғылыми-танымдык ізденістердің бастауына (әл- Хорезмидің &quot;әл-Жебрасы&quot;, Ұлықбектің астрономия зерттеулері, Омар Һайямның аспан денелерінің картасы, Әбу Әли Ибн Синаның дәрігерлік канондары, т.б.) айналған түркі әлемінің ішкі тұтасуының саяси-экономикалық, мәдени және этногенетикалық үрдістері, Шыңғысхан империясының шапқыншылығы кезінде күрт тоқырауға ұшырады. Түркілердің бірсыпыра бөлігі байырғы территория шегінен тысқары кетуге мәжбүр болды. Сөйте тұра, олардың бір бөлігі Шыңғысхан империясының саяси құрылымын, әлеуметтік- құқықтық негіздерін жетілдіруге атсалысып, ұлан-ғайыр кеңістікке қанат жаюына тікелей жәрдемдесті. Шыңғысхан Түркі қағанаты кезінде қалыптасқан әскери-әкімшілік жүйені бұлжытпай басшылықка алды. ХV ғ-дың 60-жылдары құрылған Қазақ хандығының тағдыры ұлы Түркі қағанаты және Шыңғысхан империяларының тарихымен тамырласып, шығыс Дешті Қыпшақ, Жетісу мен Түркістан территориясындағы сан ғасырлық әлеуметтік-экономикалық, этносаяси үрдістердің заңды жалғасы ретінде өрбіді. Аралас, яки көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы егін шаруашылығы қатар дамыған, дәстүрлі қала мәдениеті бар өлкенің табиғи топтасуы негізінде ХІV-ХV ғ-лардағы біртұтас экономикалық аймақ құру үрдісі бүкіл қазақ жерін бірегей саяси құрылымға біріктіруге жағдай жасады. Үш жарым ғасырдай Орталық Азияда елеулі рөл атқарған Қазақ хандығы мемлекеттік нышандарын жетілдіріп қана қойған жоқ, қазақ ұлтын тұтастырып, оның этникалық жер аумағын нығайтып, рухани және материалдық мәдениетін дамытты. Әлемдік шаруашылық жүргізу тенденцияларының өзгеруі Еуразия ендігіндегі геосаяси ахуалға қаяу түсірді. Елдің солтүстігінде өз тауарларын өткізу рыногын әрі арзан шикізат көзін иемдену, әділетсіз экономикалық айырбасқа жол ашу мүддесі көкейін тескен Ресей империясы ентелеп тұрды.      Адамзат дамуындағы ерекше тарихи-мәдени бітім — Дала өркениетінің бесігі болған Орталық Азия елдері сияқты Қазақстан да осы кезеңнен бастап сол империяның геосаяси мүдделерінің орбитасына айналды. Әскери-әкімшілік шаралардың ғана емес, сондай-ақ адуынды идеология аппараттың көмегімен отаршылдар этномәдени тұтастықты бұзып, ұлттық нигилизмге, тарихи жадсыздыққа дем берді. Көшпелілер қоғамын &quot;басқаруға келмейтін, жабайы, қиратушылық қарымнан аспайтын, прогрессивті дамудың алғышарттарына қарсы жөңкілетін күш&quot; ретінде сипаттайтын пікір орнықты. Патша генералдары мен жазалаушы отряд басшыларының өзі қазақ даласындағы озбырлық әрекеттерін, отарлау саясатын &quot;өркениетті әлемді тағылықтан құтқару&quot; деп түсінген. Тіпті, Батыс Еуропа ғалымдарының өзі (Тойнби, Р.Киплинг, М.Вебер, Э.Трельч, т.б.) еуропада өркениет қана бар, ал өзге кеңістік &quot;тағыларды мәдениетті адамға айналдырудың алаңы&quot; – деп есептеді.

Кез келген ұлттың өркениеттілігі, мәдени бітімі сол елдің тәуелсіздігі аясында өрбиді. Егемен ел — тәуелсіз Қазақстан жағдайында жалпы адамзаттық құндылықтарға қол жеткізіп, біртұтас мәдени жүйе қалыптастыру үшін өткен жолды, шыққан биікті бағалай білу шарт. Өткенін бағалай білмеген келешегін де қадірлей алмайды.

60—70-жылдардағы зерттеулер. XX ғасырдың 60—70-жылдарынан бастап жекелеген ғалымдар көшпеліліктің географиялық-экологиялық себептерін қайта мойындай бастады. Осы ғалымдардың пікірінше, көшпелілік дегеніміз, кейбіреулер айтқандай, &quot;адамзаттық өркениеттің сара жолынан адасу&quot; емес, керісінше, шаруашылықтың, мәдениеттің ерекше даму түрі. Олардың пікірі бойынша: &quot;Көшпелілер далалы, шөлді, шөлейтті табиғатта өз шаруашылығын қалыптастырған, олардың негізгі күнкөріс көзі мал болған, мал басы өскен сайын жайылым айырбастау қажеттілігі туған, сөйтіп жылжымалы өмір салты қалыптасқан&quot;. Көшпелі халықтар, оның ішінде ғұндар мен түркілердің тарихына ерекше мән берген тарихшы Л.Н.Гумилев болды. Ол Еуразия көшпелілерінің бұл құрлықтың тарихында алатын орнын өте жоғары бағалады. Дегенмен Л.Н.Гумилев: &quot;Халықтар дамуында, олардың қалыптасуында, шаруашылық-мәдени ерекшеліктерінің пайда болуында географиялық, экологиялық фактор үлкен рөл атқарады&quot; деп санады. Оның ойынша, &quot;бүкіл тарихи үдеріс географиялық, биосфералық өзгеріске тікелей және толығымен тәуелді&quot;. Л.Н. Гумилевтің осындай көзқарастары кезінде сыналған да еді.

Археолог К.Ақышевтың пікірі бойынша, Қазақстан жерінде көшпелі мал шаруашылығының қалыптаса бастауы қола дәуірінің соңы, темір дәуірінің басына, яғни б.з.д. IX—VII ғасырларға жатады. Осы кезден бастап, Орталық, Батыс Қазақстан жерінде меридиан бойымен көшу, ал Шығыс Қазақстан мен Жетісуда қыста жазықтар мен қар аз түсетін таулардың қойнауын қыстап, жазда биік таулы жайлауларға көшу қалыптасқан. Оңтүстік Қазақстан аймағында ерте заманнан-ақ көшпелі, жартылай көшпелі, отырықшы шаруашылық пен тұрмыс орын алған.

Өткен ғасырдың 60—70-жылдарынан бастап қазақ көшпелі қоғамы жөнінде қазақстандық ғалымдардың еңбектері шыға бастады. Бұл ретте С.Зимановтың &quot;Қазақтардың XIX ғасырдың бірінші жартысындағы қоғамдық құрылысы&quot;, В.Ф. Шахматовтың &quot;Қазақтың жайылымдық көшпелі қоғамы&quot;,

С. Толыбековтің &quot;XVII—XX ғасырдың басындағы қазақтардың көшпелі қоғамы&quot;, Д.Кішібековтің &quot;Көшпелі қоғам: шығуы, дамуы, құлдырауы&quot;, Н. Масановтың &quot;Қазақтардың көшпелі өркениеті&quot;, т.б. еңбектері жарық көрді.

Осы ғалымдардың пікірінше, көшпелі жұрттар өз бетімен таптық қоғамның ең алғашқы сатысына жетеді, ал олардың өрі қарай дамуы отырықшы халықтардың ықпалымен ғана іске асады. Көшпелі қоғам — бұл даму болашағы шектеулі қоғам. Кейінгі кезде көшпелі қоғамның ежелгі замандағы, орта ғасырлардағы мәдени, әлеуметтік-саяси оңды жақтары, артықшылықтары мойындалып келеді. Көшпелі өркениеттің адамзат тарихындағы заңды құбылыс, шаруашылықтың, мәдениеттің, өмір тұрмысының ерекше бір түрі екендігін көпшілік ғалымдар мойындай бастады.

==Көшпеліліктің шығу тегі==
Көшпеліліктің шығуы, көпшілік жағдайда, географиялық ортаның тікелей әсерімен байланысты. Сондықтан да көшпелілік белгілі бір нақты тарихи кеңістіктерде ғана таралды. Көшпеліліктің пайда болуы — белгілі бір климаттық жағдайлар, экологиялық ұяның (ниша) шектеулі мүмкіндіктері, табиғи ресурстардың сол өлкеде өмір сүруші этностың алдына қоятын табиғи талаптарына байланысты. Көшпелілік белгілі бір геофизикалық, табиғи-климаттық аймақтарда қалыптасады. Әдетте, бұл — далалы, жартылай шөлейт, шөл және құрғақ далалар, тау бөктері, тау аймақтары. Мұндай жерде көбінесе жаңбыр аз, жылдық ылғалдың мөлшері 200—400 мм арасында ғана болады. Осындай аймақтарға: Қазақстан, Моңғолия, Жоңғария, Араб түбегі, Оңтүстік-батыс, Оңтүстік Азиядағы шөлдер мен шөлейтті аймақтар, Африка континенті жатады. 
Қазақстан шеңберінде көшпелілік қалыптасқан аймаққа Каспий маңы ойпаттары, Үстірт, Торғай, Жем жоталары, Бетпакдала, Балқаш маңы далалары, Сарыарқа, Мұғалжар, Маңғыстау жоталары, Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Іле Алатауларының тау беткейлері және таулы өлкелері жатады. Бұл аймақтардағы өзен-сулардың маңайында, әсіресе осы аймақтар мен отырықшы-егінші мәдениеттер шекараларында маргиналдық аймақтар қалыптасты. Оларға тән шаруашылық-мәдени тұрпат — жартылай көшпелі шаруашылық пен мәдениет. Мұндай аймақтарға Сырдың бойы, жартылай Ертістің, Тобылдың, Есілдің, Жайықтың бойлары, Жетісу, Шығыс Қазақстанның таулы және тау бөктерінің кейбір алқаптары, Аралдың маңайы жатады. Жоңғар, Іле, Қырғыз Алатауындағы тау бөктерлерінде жылына 500 миллиметрден астам ылғал түседі. Бұл өңірлерде, әсіресе өзен-көлі сулары маңайында, ежелден егіншілік пайда болып, отырықшы мәдениет қалыптасқан. Құнарлы топырақты, жұмсақ климатты Сыр бойы, Шу, Талас аймақтарында қола дәуірінен бастап-ақ егіншілік дамып, орта ғасырларда біршама дамыған қала мәдениеті қалыптасқан. Дегенмен де осы егіншілік, отырықшы мәдениет қалыптасқан аймақтардың өз ішінде де мал шаруашылығы егіншілікпен қатар дамып, жалпы алғанда, бұл өңірлердің де шаруашылық-мәдени тұрпаты жартылай отырықшы, жартылай көшпелі болған. Әр заманда климаттық ауытқуларға, тарихи-саяси, этномәдени ахуалдарға байланысты бұл өңірлерде бірде отырықшы, жартылай отырықшы егіншілік шаруашылық пен тұрмыс қалыптасса, (мөлшермен VI—XIII ғғ. аралығы), ал енді бір замандарда (қола, ерте темір дәуірі, соңғы орта ғасырлардан XX ғ. басына дейін) жартылай көшпелі, кей аудандарында тіпті көшпелі шаруашылық мәдени тұрпаты қалыптасты. 
Палеоклиматология ғылымында әрбір континенттің өз ішінде ұзақ мерзімдік климаттық ауытқулармен қатар 100—200 жылдар бойы ауысып келіп отыратын климаттық-табиғи жағдайлар жиі кездеседі. Осындай табиғи-климаттық өзгерістер ұлан-байтақ жерімізді ежелден мекендеген халықтың (ал біз солардың тегін, мәдениетін жалғастырушы екенімізде шүбә болмауы керек) шаруашылық мәдени кескінінің, түрлерінің әр замандарда белгілі бір өзгерістерге ұшырап отыруына міндетті түрде әсер еткен. Көшпеліліктің эволюциясы. Көшпелілік бірден пайда болмаған. Оның пайда болуының, дамуының өзіндік заңдылықтары, себептері бар. Малшылықтың алғашқы түрі — үй маңында мал өсіру болды. Ал &quot;Көшпелі мал шаруашылығы қалай пайда болды?&quot; деген мәселеде әр түрлі пікір бар. Кейбір ғалымдар: &quot;Отырықшы малшылық біртіндеп дамып, мал басы өседі. Мал басы өскен сайын жайылымды кеңіту, жайылым ауыстырып отыру қажеттілігі туады. Бұрынғы отырықшы малшылар біртіндеп жайылым ауыстырып, жылжып көшуге мәжбүр болады. Сөйтіп, көшпелілік қалыптасты&quot;, — дейді. Ал енді бір зерттеушілер бұл жағдайды қола дәуірінің соңындағы климат жағдайының өзгеруімен — Еуразия даласындағы қатты құрғақшылықтың басталуымен түсіндіреді. Көшпелі қоғам тарихын зерттеуші ғалымдар басқа да көптеген себептер бар дейді. Олар: мал басының өсуі, ерте темір дәуірінің басында бақташының атқа мінуі, біртіндеп жылқыны мініске үйретіп, алдымен, сүйек ауыздықты, содан соң қола, кейініректе темір ауыздықты, одан үзеңгіні, ертоқымды пайдалануы көшпелі мал шаруашылығының дамуына, ғасырлар бойғы мал бағудың тәжірибесінің қалыптасуына негіз болды. Көшпелілік тек шаруашылықты жүргізудің түрі ғана емес, бұл тұрмыс-тіршіліктің де түрі.
Тіршіліктің көзі мал болған халық оның өнімдерін пайдалануды да үйренеді. Етін, сүтін тамаққа, терісін, жүнін киімге, үй тұрмысына, тіпті сүйегі мен мүйізін де қажетіне жаратты. Көшпелі тұрмыс қалыптасуы барысында, алдымен, сүйретпелердің, одан соң арбаның шығуының да маңызы зор. Көшпелілер баспанасының алғашқы түрі арба үстіне орнатылған басқалқа, қос, күрке. Бара-бара көшпелілер көшіқонға ыңғайлы кереге, уық, шаңырақты киіз үйді ойлап тапты. Көшпелілердің ыдысы да көшуге ыңғайлы, сынбайтын, икемді материалдан — ағаш, теріден жасалды. Көшпелілікке өтуден бұрын мал шаруашылығы бірнеше өтпелі түрді: үй маңындағы малшылық, алысқа ұзамайтын бақташылық, жайлау бақташылығын басынан кешірді. Құдықтың шығуы да сол 2-мыңжылдықтың соңы, 1-мыңжылдықтың бас кезі. Көші-қон үшін дөңгелекті көліктің шығуының мөні зор. Дөңгелекті көлік суреттері қола дәуірінің тасқа салынған сурет-таңбаларында кездеседі. Алтайда зерттелген Бесінші Пазырық қорғанынан күймелі арба және жүк таситын үлкен арба табылған. Бұл — сақ дәуірінің көлігі. Сақ дәуіріндегі алғашқы арбалар бір дәртелі болған, кейінірек екі дәртелі арба пайда болады.

Көшпелілік басталған б.з.д. 1-мыңжылдықтан б.з. 1-мыңжылдығының ортасына дейінгі аралықта малшы тайпалар алдымен шөл далалардағы сусыз аймақтарды қыстық жайылым ретінде игерді. Содан соң көшудің меридиандық, жоғары-төмен, шеңберлік, ендік түрлерін игерді. Шеңберлік немесе айналмалы көшпелілік дегеніміз — белгілі бір шеңбермен, ортадағы су көзінен алыстамай, айнала көшіп-қонып отыру. Әдетте, бұл көшпелілік малды құдықтан немесе көлден суаратын малшы тайпалар тәжірибесінде болған. Ендік көшпелілік — батыстан шығысқа, одан соң шығыстан батысқа көшіп-жылжып отыратын көшпеліліктің түрі.                                                                                     Б.з.д. 1-мыңжылдықтың ортасына қарай көшпелі шаруашылық иен тұрмыстың жаңа жетістіктері пайда болды. Олар — темір үзеңгінің шығуы, ағаш ердің таралуы (бұрын тоқым сияқты жұмсақ ер болған), кереге, уық, шаңырағы бар киіз үйдің шығуы, т.б.

==Қазақстанда мал шаруашылығының қалыптасуы==
Қазақ жері — мал шаруашылығы қалыптасқан ең көне аймақтардың бірі. Жабайы жануарларды қолға үйрету. Жабайы жануарларды қолға үйрету неолит дәуірінен басталды. Ең алғаш қолға үйретілген үй жануарлары — қой мен ешкі болды. Қойдың арғы тегі — арқар (муфлон), ал ешкінікі — таутеке. Қой мен ешкі мөлшермен б.з.д. 8—7-мыңжылдықтарда қолға үйретілген деп есептеледі. Осы кезге жататын Жерорта теңізі маңайындағы тұрақтарда қой мен ешкінің сүйегі табылған.       Сиыр тұқымының дәл қай жерден шыққаны әлі анықталмаған. Дегенмен де қолға үйретілген сиырдың да ең көне заманғы сүйегі б.з.д. 7-мыңжылдыққа жатады, ол Оңтүстік Анадолы жерінде (Түркия) табылған. Б.з.д. 6—5-мыңжылдықта Месопотамия жерінде мал шаруашылығы болғандығы бүгінде дәлелденген.

Жылқы алғаш қолға үйретілген аймақ деп Шығыс Еуропа мен Еділ бойы есептеледі. Жылқыны қолға үйрету мөлшермен б.з.д. 4-мыңжылдықта болған сияқты. Қазақстан жерінде ең көне мал сүйегі энеолит дәуірі ескерткіштерінде кездеседі. Бұл — Терісек, Сексеуілді, Орталық Қазақстандағы Қарағайлы (Қарағанды маңы) тұрақтары, Шығыс Қазақстандағы Усть-Нарым қонысы. Бұлардың мөлшерлі жасы б.з.д. 3-мыңжылдықтың орта шені. Бұл тұрақтардан қойдың, ешкінің, сиырдың, жылқының сүйектері табылған. Қазақстан жерінде қола дәуірінің кезінде-ақ үй маңындағы мал шаруашылығы қалыптасты. Б.з.д. 2-мыңжылдықтың орта кезіне жататын жерлеу орындарында, кейінірек қоныстарда қой, жылқы сүйектері көптеп кездеседі. Кейбір шөбі қалың, өзен-көлді аймақтарда орналасқан қоныстарда, мысалы, Шағалалы, Сарғары қоныстарында сиырдың сүйегі басым, ал Трушниково қонысында ұсақ мал мен мүйізді ірі қараның сүйегі табылған.

Бұдан 3 мың жыл бұрын Қазақстан жерінде құрғақшылық күшейді. Далалы, жартылай шөлейт, таулы аудандарда мал өсіру шаруашылықтың негізгі түріне айнала бастады. Алдымен жартылай көшпелілік, содан соң көшпелі мал шаруашылығы қалыптаса бастады.

Көшпелі шаруашылық түрлері. Археологиялық және этнографиялық материалдар Қазақстан жерінде ежелден бастап XX ғасырдың басына дейін мал шаруашылығының үш түрі қалыптасқанын көрсетеді. Көшпелі мал шаруашылығы Маңғыстау, Батыс, Орталық Қазақстан аймағында басым болған. Бұл аймақтарда қыстаусыз көшпелілермен қатар қыстауы бар көшпелілер де болған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы деректерге қарағанда, көшпелілік Маңғыстау, Темір уездеріндегі адайларда, Атбасар уезін жайлаған бағаналыларда, Қазалы, Ырғыз, Торғай, Қапал уездерін мекендеген кейбір руларда жақсы сақталған. Батыс, Орталық Қазақстанның кейбір жерлерінде тастан, балшықтан, ағаштан салынған қыстауы болмаса да, қыста ұзақ уақыт көшпей, бір жерді паналап отыратын көшпеліліктің түрі болған.

Б.з.д. 1-мыңжылдықтың орта шеніне жататын, бір жерде шоғырланған Қараоба, Тасмола, Сыпыраоба, Қарабие деп аталатын рулық қауымдық зираттар осындай ұзақ қыстап отыратын жерлерге салынған сияқты. Бұл тайпалардың негізгі түліктері қой, жылқы, түйе болған. Қазақстанның кейбір жерінде ерте заманнан-ақ жартылай көшпелі мал шаруашылығы да қалыптасқан. Жартылай көшпелі деп көктем, жаз, күз мезгілінде жайылымның ыңғайына қарай жылжып көшіп отырып, қыста дайын қора-жайы бар қыстауларда қыстайтын мал шаруашылығын айтады. Мал шаруашылығының бұл түрі сақ-үйсін заманында-ақ дала мен таулы аймақтарда қалыптаса бастады. Мұндай аудандарға Жетісудың, Шығыс Қазақстанның тау етектеріндегі аймақтар жатады. Бұл аймақты мекендеген халық малды жазда биік таулы жайлауда бағып, қыста тау етегінде, тау қойнауындағы қыстауларда қыстатып күн кешкен. Кейде олардың қыстаулары Алтай, Тарбағатай сияқты биік таулармен сілемдесіп жатқан аса биік емес, қары аз Қаратауда болатын. Жартылай көшпелілікпен айналысқан көшпелілер қыстау маңындағы ұсақ өзен, бұлақтардың жағасына егін салатын. Олардың негізгі дақылдары: тары, арпа, бидай. Жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан тайпаларда қой, жылқымен қатар сиыр малы да өсірілді.

Орта ғасырларда Ертіс бойы мен Жетісудағы отырықшы қоныстарда, кішігірім қалаларда суармалы егіншілік болған. Жартылай көшпелілерде егіншілік, отырықшылықтың белгілі бір нышаны болғанымен, негізгі шаруашылығы — мал бағу, ал тұрмысы көшпелілікке бейім болды. Отырықшы мал шаруашылығы Оңтүстік Қазақстандағы, Сыр, Шу, Талас, Арыс өзендері бойында, Қаратаудың оңтүстік беткейінде қалыптасып, таралды. Оларда мал шаруашылығымен қатар суармалы егіс, жауын суымен шығатын егіншілік жақсы дамыды. Соғды мен Ферғананың отырықшы мәдениетіне бұл елдердің көршілес жатуы оларда ертеде-ақ отырықшы мәдениеттің пайда болуына әсерін тигізді. Сақ заманының өзінде Оңтүстікте Шырық-Рабат, Бәбіш-Молда, Баланды сияқты бекіністі қалашықтар қалыптасты.

Отырықшы мал шаруашылығының қалыптасуы, әсіресе б.з.д. 1-мыңжылдықтың бас кезіне дәл келеді, осы кезде бұрынғы көшпелі, жартылай көшпелі мал бағушы қауымдастық біртіндеп отырықшылыққа көшуге айналды. Осы кезден бастап, бұдан кейінгі ерте орта ғасырлар дәуірінде бұл аймақтарда үлкен отырықшы қоныстар мен қалалар қалыптаса бастады. Дегенмен осы қоныстар мен қалалардың сыртында, маңайында жартылай көшпелі, отырықшы малшы қауымдар аз болған жоқ.

Орта ғасырларда Оңтүстік Қазақстанда қала мәдениеті жақсы дамып, халықтың көпшілігі отырықшылыққа айналды. Бұл жағдай Жетісудың да біраз аумағына таралды. Моңғол шапқыншылығынан кейін Оңтүстік Қазақстанда қола мәдениеті, отырықшы егіншілер экономикасы күйреген кезде, бұл өңірде де жартылай көшпелі мал шаруашылығы қайтадан жаңа қарқынмен дамыды. XVII—XVIII ғасырлардағы шығыста жоңғарлармен, батыста қалмақтармен соғыс қазақ халқының шаруашылығына өз әсерін тигізді. Көші-қон жолдары, бағыттары өзгерді, жайылым бірде тарылып, бірде кеңіді, мал басы азайды. Жоғарыда келтірілген екі мысал этносаяси жағдайлар халықтың шаруашылық құрылымының, бағытының өзгеруіне әкелетіндігін көрсетеді.

Көшпелілердің өсірген түліктері. Қола дәуірінің ортаңғы, соңғы кездерінде Қазақстан жерін мекендеген тайпалар шаруашылығында қой түлігі сан жағынан басым болды. Сақ дәуірінде жерімізде осы күнгі құйрықты қазақы қой сияқты қой тұқымы тараған екен.            Ерте темір дәуірі заманында кәдімгі қойлармен қатар биязы жүнді қой, ешкі де өсірілген екен. Алтайдан, Жетісудан табылған ерте темір дәуіріне жататын киіздер осындай биязы жүннен басылған.        Ерте заманнан-ақ көшпелілерде қойдан кейінгі саны жағынан екінші түлік — жылқы. Жылқы мөлшермен б. з. д. 2-мыңжылдықтан бастап мінуге, жүк артуға, жегуге үйретілген. Арпаөзен, Қойбағар, Берікбай, Хантаудағы тасқа салынған суреттерде жеңіл күймелерге, ауыр арбаларға жегілген аттар бейнеленген. Сақ дәуірінде Қазақстан жерінде басы үлкен, аяғы қысқалау, тұрқы ұзын, түгі қалың жылқы тұқымы кең таралған. Бұл жылқылар тебіндеп жайылуға үйренген қазақтың қазіргі жабы жылқысы тұқымына жақын. Сонымен қатар сол заманның ақсүйектері, қолбасшы батырлары жерленген үлкен қорымдардан (Пазырық, Берел) тұрқы биік аттардың да сүйегі табылған. Сақ дәуірінде жабы сияқты төзімді, жекпе-жекке, үлкен ұрыстарға мінетін қазанаттармен қатар осы екі тұқымның араласуынан шыққан тұрқы орташа жылқы тұқымдары да болған. Олардың сүйектері Шығыс Қазақстан жеріндегі Кіші Красноярка қонысынан, Орталық Қазақстандағы Тасмола зиратынан табылған. Бұл деректер сақтардың жылқының әр түрлі тұқымдарын өздері сұрыптап шығара алғандығының белгісі.  Сақ дәуірінде қалыптаса бастаған осы жылқылардың тұқымы ғұн, сармат, үйсін дәуірінде, одан соң көне түркілер заманында кең таралып, өз жалғасын тапты. Ұзақ жорықтарға төзімді, аса күй талғамайтын осындай жылқыларды қыпшақтар да өсірген. Қыпшақ жерін аралаған ибн Баттута деген араб саяхатшысының пікірінше, Үнді жерінде жорыққа мінуге арналған қыпшақ жылқыларына сұраныс өте күшті болған.

Қазақстан жерінде қола дәуірінен бері ірі қара мал өсірілген. Қола, ерте темір дәуірі ескерткіштерінен табылған сиыр сүйектері де ірі, орташа, ұсақ сиыр тұқымдарының болғандығын көрсетеді. Көшпелілер малының құрамында ірі қара аз болды. Қола дәуіріне қарағанда көшпелілік пайда болған ерте темір дәуірінде сиыр малы азайды. Тек қана үлкен өзен-көлдердің (Сыр, Ертіс, Жетісу аймақтары) маңын мекендеген жартылай көшпелі тайпалар сиыр өсірген.

Ортағасырлық моңғол көшпелілерінде қысы-жазы өз аяғымен жайылуға бейімделген, жүні қалыңдау сиыр тұқымы өсірілген. Далалы, шөлейтті аймақтарды мекендеген көшпелілерде сиырдың осындай тұқымы кеңірек таралған болуы керек.

Қазақтың ежелден қолға үйреткен төрт түлігінің бірі — түйе. Қазақстан, Орталық Азия жері қосөркешті түйенің қолға үйретілген аймағы болып есептеледі. Түйені қолға үйрету Арал, Маңғыстау өңірінде мөлшермен бұдан үш жарым мың жыл бұрын, яғни б.з.д. 2-мыңжылдықтың ортасында іске асқан. Үй түйесі Қазақстанның көптеген аймақтарында жабайы түйе — қаптағайды қолға үйретуден пайда болған.

Туыстық қатынастар. Көшпелі қоғамдағы саяси, әлеуметтік, экономикалық қатынастар туыстық жүйеге негізделді. Қазақ қауымындағы қоғамдық-әлеуметтік қатынастар көп жағдайда туыстық қатынастармен астасып жатыр. &quot;Туыстық жүйені ылғи да қандас туыстық&quot; деп түсінуге болмайды. Көшпелілерде шынайы қандас, ортақ ататектен тараған жүйе бар да, жалпы генеалогиялық туыстық жүйе бар.

Дәстүрлі қазақ қоғамында ел, жүз, тайпа, ру, ағайын, жақын ағайын, туыс, жақын туыс, ата баласы, бір әке баласы деген туыстық атаулар бар. &quot;Ел&quot; деген ұғымға бүкіл қазақ халқы кіреді. Қазақтардың өз түсінігі бойынша, жүздер қандас туысқандыққа негізделген бірлестіктер. Үш жүздің арғы атасының аты — Қазақ, одан Ақарыс (Ұлы жүз), Жанарыс (Орта жүз), Бекарыс (Кіші жүз) деген үш ұл тарайды. Сол үш ұлдан үш жүзді таратады. Шежірелік бұл аңызды тарихи шындық деп қарауға болмайды. Бұл көшпелі қоғамның рулық идеологиясы туғызған аңыз. Көшпелі қоғам туыстық қағида бойынша бірігеді. Кейін отырықшы халықтарда ең жақын туыстық қағида ғана сақталып, қалған бірлестіктер аумақтық жақындық, яғни көршілік қағидаға негізделетін болған. Қазақ халқының құрамына кіретін үш жүздің баласының алыс этногенетикалық туысқандығы бар екендігін жоққа шығаруға болмайды.

Тайпа. Қазақтың әр жүзінің өзі үлкен тайпалардан тұрады. Бұл жерде бір нәрсені ескерте кеткен жөн. Қазақтар тайпа деген атауды көп қолданбайды. Оның себебі бұл сөздің бізге арабтардан келгендігінен болса керек. Бірақ ғылыми әдебиетте &quot;ру&quot; деген сөзді орыстың &quot;род&quot;, ал &quot;тайпа&quot; деген ұғымды &quot;племя&quot; деген сөзбен атау қалыптасқандықтан, біз рудан үлкен, бірнеше рудың бірлестігі болып табылатын этностық құрылымды тайпа деп атап жүрміз. Әйтпесе &quot;тайпа&quot; ұғымы кей өңірлерде ру ұғымынан тар шеңберлі ұғым болып есептеледі. Сонымен, тайпа дегеніміз—жүздерді құрайтын үлкен ру бірлестіктері деп түсінгеніміз жөн.

Қазақ қоғамындағы көпшілік тайпалардың атауы өте әріден белгілі. Мысалы, үйсіндер мен қаңлылар тарихи деректерде бұдан 2300 жыл бұрын аталса, найман, керей, жалайыр, қыпшақ, т.б. тайпалар тарих бетіне кейіннен, бұдан 1200 жыл бұрын шыққандығы белгілі. Аталған қазақ тайпаларының біразы басқа туыстас халықтардың да құрамында кездеседі. Мысалы, қыпшақтар, қоңыраттар, наймандар, қаңлылар туысқан өзбек, башқұрт, ноғай, татар, мажар (венгр), т.б. халықтардың құрамында бар. Бұл қазақ тайпаларының көпшілігі әріден келе жатқан этностық бірлестіктер екендігін және бұл тайпалар қандас туыстар бірлігінен гөрі этностық, этносаяси бірлестік екендігінің куәсі

Ру. Біздің пайымдауымызша, шын қандас туыстық жүйе көбінесе 7 атадан басталып, 15—20 атаға дейін барады. Әдетте, мұндай туыстық жүйе ру деп аталады. Рудың ішіндегі жақын туыстар деп 7 атаға дейінгілер есептеледі. Жақын туыстар өзара қыз алыспайды. Балаға кішкентайынан жеті атасының кім екенін жаттатып өсірген. Бір атаның балалары жақындығы жағынан 7 атадан асқаннан кейін ғана өзара құдандалық қатынасқа түсуіне рұқсат етіледі. Оны ел ақсақалдары арнайы рәсімдейді. XVII—XIX ғасырларда кейбір рулар туыстығымыз, берекеміз бұзылмасын деп, 13—15 атаға дейін өзара қыз алыспаған. Жақын туыстар арасында қыз алыспау тәртібін рулық экзогамия дейді.

Әріден келе жатқан үлкен руларда қандас туыстықпен қатар жай генеалогиялық (шежірелік) туыстық қалыптасқан. Рулардың өсіп-өну үдерісінде олар әр түрлі тарихи себептермен (соғыс, жер ауып көшу) өзара араласып сіңісіп отырған. Рудың өзінің көшіп-қонатын аумағы, рулық таңбасы, ортақ ұраны болған. Ұран ретінде сол рудың белгілі бір атақты адамының аты қабылданатын. Қазақ жөн сұрасқанда: &quot;Қай рудансың?&quot;, &quot;Қай елсің?&quot; — деп сұраған. Мысалы, басқа тайпа арасына барғанда, алдымен қай жүзден, қай рудан, сол рудың ішіндегі қай тармақтан екенін, содан соң қай атадан тарайтынын айтқан. Мысалы: &quot;Ұлы жүзбін, оның ішінде дулатпын, дулаттың ішінде жаныспын, оның ішінде жантумын, одан өтеміспін&quot;, — деп, бергі атасына дейін атап береді.

Қазақ ру-тайпалары өзара қатты араласқан. Бұл араласу, бір жағынан, бір-бірімен некелік қатынастар арқылы болса, екінші жағынан, ел басына күн туған соғыс, жұт, әр түрлі жұқпалы аурулардан қоныс аударудан болған. Сонымен қатар ру-тайпалардың араласуына тайпалар, рулардың бір саяси-этностық одақтар құруы әсер етіп отырған. Қазақтың &quot;Қарға тамырлы қазақпыз&quot; деген нақылы олардың бір-бірімен туыстас екендігін көрсетеді. Қазақ қоғамының жүзге, руға бөлінушілігінің кейде келеңсіз, жағымсыз жақтары да бар. Өзінің шыққан тегін, аталарының шежіре тарихын әркім білуі керек. Онсыз адам тексіз, өнегесіз болып өседі. Бірақ өз шыққан тегін біле тұра, бүгінде сол ру-тайпалардан сан ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ деген біртұтас халықтың ұрпағы екенімізді ешқашан ұмытпауымыз керек.

==Әлеуметтік жіктелу==
XVIII—XIX ғасырлардағы дәстүрлі қазақ қоғамы әлеуметтік, таптық жікке бөлінген қоғам еді. Қазақта байлар, орта шаруа және кедейлер табы болды. Дәстүрлі қазақ қоғамында қанау бүркенішті әдістермен жүргізіліп, езгі түрінде болмағандықтан, таптық қарама-қайшылық қатты шиеленісте болған жоқ. Оның үстіне, туыстық қағидаға негізделген рулық қауым идеологиясы байларға кедей туыстарын қатты қанауға мүмкіндік бермеді, кедейдің өз туыстасының шаруашылығында жұмыс істеуі де қанау мазмұнын туыстық пиғылмен жеңілдетті.  Қазақ қауымында, басқа жұрттан келіп сіңген кірмелер, қоңсылар, аз да болса құл, күңдер болды. Қауымның бұл тобындағы кедейлерді қанау, оларға әлеуметтік қатынас рулас қауым мүшелеріне қарағанда қаталдау болды. Қазақ қоғамындағы ең ауыр жағдай құлдар мен күңдер басында болды. Олар өз қожайындарына экономикалық жағынан да, бас бостандығы жағынан да толық тәуелді еді. Әдетте, құл мен күң байдың шаруашылығында жұмыс істеді. Дегенмен қазақ қоғамында құл мен күң деген елеулі әлеуметтік топ болған жоқ, өндірісте де олардың орны біршама төмен болды.  Қазақ қоғамындағы ханнан, ханның әулетінен кейінгі тұрған әлеуметтік топ — сұлтандар. Сұлтандар хандар сияқты тек төре тұқымынан сайланды. Төре деген әлеуметтік этностық топты Шыңғыс ханның тұқымынан тараған ұрпақтарды ғана құрады. Олардың өз ұраны, өз таңбасы болды. Олар қазақ ішіндегі ақсүйек топқа жатады. Олар қазаққа қыз бермесе де, қазақтан қыз алды. Сондықтан қазаққа тезірек сіңісіп кетті. Төрені сағалап, паналап, басқа елден, тіпті басқа жұрттардан қазақ арасына сіңген кірмелер төлеңгіт деп аталды. Олар төренің малын бақты, жерін қорыды, сойылын соқты. Қазақ арасындағы тағы бір әлеуметтік-этностық топты қожалар құрады. Олардың арғы тегі — арабтан шыққан, қазақ жеріне ислам дінін таратушылардың ұрпағы. Олар қара қазаққа қызын бермеді, ал өздері қазақ қыздарына өте сирек үйленді. Сондықтан да олар қазақ болып, қазаққа сіңісіп кеткенімен, генетикалық жағынан оқшау қалды.

==Басқару жүйесі==
Көшпелі қазақ қоғамында өзінің басқару жүйесі болды. Көне заманда қазақ жерінде [[сақтар]]дың, [[ғұндар]]дың, [[үйсіндер]]дің, қаңлылардың мемлекеттері болды. Орта ғасырларда [[наймандар]]дың, керейлердің, жалайырлардың, қыпшақтардың мемлекеттіліктері болды. XIV ғасырға дейін Қазақстан жерінде әр түрлі мемлекеттер болды, XV ғасырдан бастап Қазақ хандығы құрылды. Бұлардың барлығы да көшпелі қауымдастықтар құрған мемлекеттер. Сондықтан көшпелілерде мемлекеттілік болған жоқ, ал болса, &quot;олар мемлекеттік басқару жүйесінің үлгісін отырықшы халықтардан алды, үйренді&quot; деген пікірлер мүлдем қате. Қазақ жерінде хандық басқару жүйесі қалыптасқан XV—XVIII ғасырлар аралығындағы көшпелі қоғамның билік жүйесінде елдің ең жоғарғы саяси билігін хан жүргізді. Хан өкіметінің төмендегідей өкілеттігі және қызметі болды:

1.             Хан бүкіл елдің, жердің иесі, қожайыны, басқарушысы болып есептелді. Қол астындағы елді, жерді қорғау — оның басты міндеті саналды.

2.             Хан бөтен елге соғыс ашу немесе бейбітшілік жөнінде келісім жасауға құқылы болды.

3.             Хан бүкіл қазақ елінің атынан шетелдермен келісімшарттар жасады.

4.             Хан елдің жоғарғы сотының қызметін атқарды, біреуді өлім жазасына бұйыруға немесе кешіруге құқылы болды.

5.             Хан бүкіл елге қатысты заңдар, Жарлықтар шығарды.

Көшпелілерде қағандар, хандар, патшалар сияқты елбасыларына бағыну, солардың маңайына топтасу, ел бірлігін сақтау ежелден қалыптасқан дәстүр. Өйткені оларда ел басқарушы адамдарға табыну дәстүрі болды. Сонау ғұндардың тәңірқұтыларынан, көне үйсіндердің күнбилерінен бастап, түркілердің қағандарына дейін ел басқарушыны Тәңірдің жердегі өкілі деп түсінді. Түркі заманының қоғамдарында қазақ хандарын да солай құрметтеді. Оларды хан сайлағанда, боз биенің сүтіне шомылдырып, ақ киізге отырғызып көтерді. Қазақ хандарының жанында ақылшысы, кеңесшілері, төбе билері, жасақтары, іс жүргізуші мемлекеттік қызметкерлері болды. Хан жергілікті жерлерді өзінің әрбір жүздегі өкілдері — сұлтандар арқылы, үлкен тайпа көсемдері — билер, ру-тайпа ақсақалдары арқылы басқарды.                                         Қазақ жүздерін, үлкен тайпалар мен руларды басқаруда билер кеңесі үлкен рөл атқарды. Жергілікті жердегі билікті билер, ру ақсақалдары жүргізді. Мемлекеттік істерді бүкіл үш жүздің билік өкілдері жиналған құрылтайда, халық жиналыстарында шешті. Ел ішіндегі істерді — ру, тайпа, жүздер арасындағы жер дауын, жесір дауын, үлкен барымталар дауын үш жүздің басы қосылған үлкен астарда да шешіп отырды. XVIII ғасырдың бірінші ширегіне дейін, яғни қазақ жерін Ресей империясы жаулап ала бастағанға дейінгі көшпелі, жартылай көшпелі қазақ қоғамындағы саяси билік түрі — хандық басқару болды. Сонымен қатар ел басқару жүйесінде ежелден келе жатқан дәстүрлі қоғамның потестарлық билік жүйесі кең орын алды. Потестарлық билік жүйесі дегеніміз — таптық қоғамға дейінгі және таптық қоғамның бастапқы сатысында сақталатын дәстүрлі билік жүйесі. Ол бойынша елді ханмен бірге ел арасындағы беделді ақсақалдар, билер, батырлар басқарды.

==Қоғамдағы түрлі топтар қызметі==
Көшпелі қазақ қоғамында ел қорғаған батырлардың орны ерекше болды. Олар елін, жерін жаудан қорғады, жастарды соғыс өнеріне тәрбиеледі. Жалпы, арғы заманғы дәстүрлі қазақ қоғамында батырлардың орны ерекше болды. Оны олардың батырлар жырындағы бейнесінен байқаймыз.

Көшпелі қазақ қауымында [[Абыз (адам)|абыздардың]], [[жырау]]лардың, [[бақсы]]-[[балгер]]лердің де өз орны болды. Абыздар мен жыраулар елдің рухани мәдениетін, оның елдік идеологиясын жасаушылар болды. Олардың ақылына, сәуегейлік көріпкелдігіне ел билеушілер, тіпті ханның өзі де құлақ асып, санасты.

Дәстүрлі қоғамда ел ішіндегі ем-доммен бақсы-балгерлер, шөппен емдейтін емшілер, оташылар, сынықшылар айналысты. Олар әріден келе жатқан халық медицинасының әдіс-тәсілдерін меңгерген шипагерлер болды. Жалпы, көшпелі тұрмыстың жылжымалылығы, халықтың бір орында топтаспай, бытырап орналасуы, әр түрлі індет, жұқпалы аурудың тарауынан сақтады.

Көшпелі қауымдастықтарда сол қоғам тіршілігіне қажетті барлық мамандық иелері болды. Олар — ұста, өрімші, үйші, ерші, атбегі, сыншы, құсбегі, есепші, бақсы, балгер, т.б. Ұста темірден таға, ауыздық, шалғы, орақ, күрек-сайман соқты. Көшпелі қазақ қоғамында темір ұсталарын, олардың дүниесін, көрігін қасиетті санаған. Сірә, олар отпен, металмен жұмыс істегендіктен қастерлесе керек. Жауынгердің қару-жарағын, сауыт-сайманын соғатын темір ұсталарының қоғамдағы бағасы да жоғары болды. Өрімші тері бұйымдарынан, қайыстаң әр түрлі ат әбзелдерін өрді. Үйші киіз үйдің ағаш сүйегін жасады. Ерші ер шауып, құрады. Атбегі ат баптады, сыншы асыл тұқымды жүйрік аттың сынын анықтап, таңдады. Құсбегі бүркіт, қаршыға, лашын құстарын қайырып, аңға, құсқа салды. Бақсы-балгер ем-дом жасады. Жауырыншы жауырынға қарап бал ашты, жол кесті, болашақты болжады. Әнші, күйші халық көңілін көтерді. Шешен ел атынан дауға түсті. Барымташы елдің басқада кеткен кегін малын тартып, айдап алу арқылы қайтарды. Майрампаз елді күлдірді, ел ішінде әр түрлі күлдіргі әңгіме тудырды. Олар Еуропа елдеріндегі шуттар сияқты, әдетте, хан ордасында, үлкен байлардың қолында жүрді. Майрампаз тауып сөйлейтін, мазақтаушылық қабілеті бар адамдар болды. Олардың орынды сайқымазағын ханның өзі де ренжімей көтерді.

Қазақ жеріне ислам діні енгеннен кейін халықтың басқару жүйесінің идеологиясында қожа-молдалардың рөлі артты. Сопылар мен дәруіштер де өз тәлім-тәрбиелік қызметін атқарды, халықты имандылыққа, тақуалыққа, ынсап-тәубаға шақырды. Жалпы, қазақ жерінде мұсылман діні қызметшілері халықтың әдет-ғүрып, салт-санасымен қатты санасты, соларды мұсылмандық жолмен үйлестіре отырып, өз саясатын жүргізді. Ислам діні мен оның идеологиясы жартылай көшпелі, отырықшы оңтүстік аймақтарда ықпалдырақ болды. Сонымен, көшпелі дәстүрлі қазақ қоғамы өзінің бірнеше сатылы этностық құрылымы бар, саяси-потестарлық, әлеуметтік басқару жүйесі бар, этностың тіршілік қамын түгелдей қамтамасыз ететін нысандары бар қоғам.

==Глоссарий==
Глоссарий:

Көшпелілік — көшпелі халықтардың тарихи қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық даму жүйесі, шаруашылық-мәдени типі.

&quot;Ел&quot; деген ұғымға бүкіл қазақ халқы кіреді, қазақтардың өз түсінігі бойынша, жүздер қандас туысқандыққа негізделген бірлестіктер.

Үш жүздің арғы атасының аты — Қазақ, одан Ақарыс (Ұлы жүз), Жанарыс (Орта жүз), Бекарыс (Кіші жүз) деген үш ұл тарайды, сол үш ұлдан үш жүзді таратады.

Потестарлық билік жүйесі дегеніміз — таптық қоғамға дейінгі және таптық қоғамның бастапқы сатысында сақталатын дәстүрлі билік жүйесі.

==Дереккөздер==
1.    Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006.

2. Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005

3. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005
[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>eaacnl4np5hdjmifown6olxewc8lv71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоқтарбек Мағзұмов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>507861</id>
    <revision>
      <id>3618752</id>
      <parentid>3464499</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1926" sha1="4ct6sdvnto9n4r2kntgz4j3wjppx3ok" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Мағзұмов Тоқтарбек
 |Шынайы есімі          = Тоқтарбек
 |Ұлты                  =  Қазақ
 |Туған күні = 1958
}}


'''Мағзұмов Тоқтарбек''', жазушы (1958)

Мағзұмов Тоқтар 1958 жылы [[Шығыс Қазақстан]] облысы Қатонқарағай ауданы Қызыл Жұлдыз ауында туған. 1975-1977 жылдары ауыл мектебінде жұмыс істеген. 
1982 жылы Алматы қаласының Ауылшаруашылық институтының агроном мамандығы бойынша, 1998 жылы Шығыс Қазақстан Мемлекеттік университетінің мемлекеттік басқару жүйесі факультетін бітірген. 
1982-1992 жылдары Шығыс Қазақстан ауылшаруашылық басқармасында, 1992-1997 жылдары Шығыс Қазақстан аймақтық жекешелендіру комитетінде бөлім бастығы    1997-2001 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық мекемелерді қайта құру, жабу басқармасының бастығы болып қызмет істеген. 
2007 жылдан бері Өскемен қалалық ауылшаруашылық басқарма бастығы. 
2003 жылы «Қыз суреті» атты алғашқы әңгімелер жинағы жарық көрген. «Байберді асуы» атты хикаяттар мен әңгімелер жинағының авторы.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

[[Санат: Мәдениет]]


[[Санат:1958 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>4ct6sdvnto9n4r2kntgz4j3wjppx3ok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618753</id>
      <parentid>3618752</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3618753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1928" sha1="3s0aj2y25zzsk0ijnallc4gtqlklho2" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Мағзұмов Тоқтарбек
 |Шынайы есімі          = Тоқтарбек
 |Ұлты                  =  Қазақ
 |Туған күні = 1958
}}


'''Мағзұмов Тоқтарбек''', жазушы (1958)

Мағзұмов Тоқтар 1958 жылы [[Шығыс Қазақстан]] облысы Қатонқарағай ауданы Қызыл Жұлдыз ауылнда туған. 1975-1977 жылдары ауыл мектебінде жұмыс істеген. 
1982 жылы Алматы қаласының Ауылшаруашылық институтының агроном мамандығы бойынша, 1998 жылы Шығыс Қазақстан Мемлекеттік университетінің мемлекеттік басқару жүйесі факультетін бітірген. 
1982-1992 жылдары Шығыс Қазақстан ауылшаруашылық басқармасында, 1992-1997 жылдары Шығыс Қазақстан аймақтық жекешелендіру комитетінде бөлім бастығы    1997-2001 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық мекемелерді қайта құру, жабу басқармасының бастығы болып қызмет істеген. 
2007 жылдан бері Өскемен қалалық ауылшаруашылық басқарма бастығы. 
2003 жылы «Қыз суреті» атты алғашқы әңгімелер жинағы жарық көрген. «Байберді асуы» атты хикаяттар мен әңгімелер жинағының авторы.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

[[Санат: Мәдениет]]


[[Санат:1958 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>3s0aj2y25zzsk0ijnallc4gtqlklho2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618755</id>
      <parentid>3618753</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3618755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1930" sha1="jt2rs802px6ustb5dvu8iy8os6b2pqk" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Мағзұмов Тоқтарбек
 |Шынайы есімі          = Тоқтарбек
 |Ұлты                  =  Қазақ
 |Туған күні = 1958
}}


'''Мағзұмов Тоқтарбек''', жазушы (1958)

Мағзұмов Тоқтар 1958 жылы [[Шығыс Қазақстан]] облысы Қатонқарағай ауданы Қызыл Жұлдыз ауылында туған. 1975-1977 жылдары ауыл мектебінде жұмыс істеген. 
1982 жылы Алматы қаласының Ауылшаруашылық институтының агроном мамандығы бойынша, 1998 жылы Шығыс Қазақстан Мемлекеттік университетінің мемлекеттік басқару жүйесі факультетін бітірген. 
1982-1992 жылдары Шығыс Қазақстан ауылшаруашылық басқармасында, 1992-1997 жылдары Шығыс Қазақстан аймақтық жекешелендіру комитетінде бөлім бастығы    1997-2001 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық мекемелерді қайта құру, жабу басқармасының бастығы болып қызмет істеген. 
2007 жылдан бері Өскемен қалалық ауылшаруашылық басқарма бастығы. 
2003 жылы «Қыз суреті» атты алғашқы әңгімелер жинағы жарық көрген. «Байберді асуы» атты хикаяттар мен әңгімелер жинағының авторы.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

[[Санат: Мәдениет]]


[[Санат:1958 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>jt2rs802px6ustb5dvu8iy8os6b2pqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Sagzhan</title>
    <ns>3</ns>
    <id>508696</id>
    <revision>
      <id>3618514</id>
      <parentid>3607026</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T16:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arystanbek</username>
        <id>14348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бет алды өңдеу */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3618514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61818" sha1="1mcjuoco35tu1ewwggi18tz0z5jxub1" xml:space="preserve">{{Мұрағат|2016-2017 жылғы талқылаулар|2018-2025 жылғы талқылаулар}}

== Sony Pictures Entertainment ==

Sony Pictures Entertainment мақаласына сәйкесінше үлгі санаттар қойып уикилендіріп шығыңыз, қанша дегенмін әкімшісіз ғой --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:32, 2018 ж. маусымның 18 (+06)

== [[Түгел Сәдібек]] ==

Сәлем! Осы тұлғаның руын білесіз бе? ШҚО-дан.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 10:56, 2019 ж. мамырдың 24 (+06)

== Джокер (фильм) ==

Джокер (фильм) мақаласына үлгі мен санат қойып шығыңыз. Интеруикиді өзім қойып шықтым --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:12, 2019 ж. маусымның 21 (+06)
* Сосын ешбір сөзге сілтеме жасалмаған (тек фильмге қатысты, кейіпкер, актер сияқтылар) --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:23, 2019 ж. шілденің 5 (+06)

== -ның, -нің ==

-ның, -нің неге қосып жатсыз. Байқасаңыз санаттарда жалғаусыз жазып жатырмыз. Бәрін қайттан жасау керек [[File:SMirC-facepalm.svg|20px]] --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 09:58, 2019 ж. шілденің 9 (+06)

== Мақала өңдеу жайлы ==

Суретті жүктегенде дереккөзін дұрыстап көрсету керек, яғни сілтеме арқылы (жүктелген суреттеріңіз бәрі дұрыс емес). Кино, мультфильм жайлы мақалада актерлерге сілтеме жасау керек. Сосын дереккөздердің бәрі бір жерге жиналуы мүмкін емес қой, мысалы: Мұз дәуірі 3: Динозаврлар кезең. Соларды түзетіп шықсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:24, 2019 ж. шілденің 22 (+06)

== Бұғаттан босату ==

Не себептен Қазыхнов деген қатысушыны бұғаттан босаттыңыз? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:37, 2019 ж. шілденің 22 (+06)

== Санат:DC Comics ==

Санат:DC Comics санаттарына интеруикиін қойып шығыңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:26, 2019 ж. қазанның 16 (+06)

== Ударение ==

Бізде ударение жоқ, түзетіп шығыңыз.  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:25, 2019 ж. қазанның 19 (+06)

== Туған жыл ==

Туған жылы деген санатты не істеп жібердіңіз? Түзтіп шығыңыз, санаттары мен интеруики жоқ болып кетті ғой--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:52, 2019 ж. қарашаның 25 (+06)

== Санат ==

Бізде кейбір санаттар автоматты түрде қойылады (үлгіге байланысты). Сондықтан қайталап қоймай н/е дубликат (ұқсас) санат жасап жүрмеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:22, 2019 ж. желтоқсанның 2 (+06)

== Еншілес қоғам ==

'''Еншілес қоғам''' деп өзгертіпсіз, ''Еншілес ұйым'' дегенге қанша сөздер сілтенгенін байқадыңыз ба? Соларды түзетіп шығыңыз енді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:47, 2019 ж. желтоқсанның 13 (+06)

== Тексерілмеген мақалалар ==

[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] бетінде бүгінгі таңда 1681 тексерілмеген мақала бар екен. Тексерілмеген мақаланың басы 2016 жылдан бастап қалыптасқан, яғни 4 жыл уақыт болды деген сөз. Осы санаттағы мақалаларды бәріміз жабылып 2016 жылғы мақаланы түгелге жуық тексеріп шықсақ қалай болады? Ай-айға бөліп алсақ. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 00:07, 2020 ж. қаңтардың 9 (+06)
:Болады. Жақсы идея [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 20:31, 2020 ж. қаңтардың 10 (+06)
::Мен қыркүйекті жасап жатырм [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 21:47, 2020 ж. қаңтардың 10 (+06)

== Санат жайлы ==

Сіздің санатыңызды дұрыстап кетсем жоққа шығарыпсыз, Санаттар айналып жүр ғой сізде. Мысал ретінде: Тараз мақаласына '''қалалар''', '''Қазақстан қалалары''', '''Тараз''', '''облыс орталықтары''', '''Қазақстан облыс орталықтары''' деген сияқты, ал мұның бәрін бір санатқа яғни '''Тараз''' санатына жинаса болады ғой. Аталған қателіктер солай болып тұр. Маған қырсықсаңызда басқа админ үшін артық жұмыс жасатпасаңызшы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:31, 2020 ж. наурыздың 10 (+06)

== Марафон ==

{{Уикипедия:Хабарлама тарату/Түркі марафоны 2020}}
16:57, 2020 ж. маусымның 2 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Тылсым дүние (телесериал) ==

Тылсым дүние (телесериал) санаттар мен үлгі қойып шығыңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:40, 2020 ж. шілденің 13 (+06)

== Таңдаулы мақалаға үміткер ==

{{WAM
|header = [[АИВ/ЖИТС]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Red Ribbon.svg|150px|link=АИВ/ЖИТС]]&lt;/div&gt;
|subheader = Таңдаулы мақалаға жаңа үміткер ұсынылып, соған [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/АИВ/ЖИТС|дауыс беру жүргізіліп жатқанын]] хабарлаймыз!
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = Ұсынушы пікірі: Мақаланы ағылшын уикиінен аударып шықтым, сондай-ақ жаңа мәліметтер мен Қазақстандағы жағдайды қостым. АИВ пен ЖИТСті жеке қарастырмай бір мақалада жазған дұрыс деп шештім, әйтпесе көбі екеуін жеке дерт деп ойлап жатады. Сонымен қатар елімізде АИВ/ЖИТС жайлы ақпараттандыру жеткілікті деңгейде жүргізілмейді, сол себепті тіпті үлкен кісілер де аталған дерт жайлы бейхабар. Ал Уикипедияның басты беті көп қаралатын беттердің бірі (соңғы 20 күнде басты бетті 25 мың адам қараған екен), сондықтан басты бетте тұрса, көбі кіріп, оқып, таныса ма деген үміт бар. Мақала таңдаулы мақала критерийлеріне сай деп санаймын, ақпарат жаңартылып отырады.

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]

Құрметпен, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 11:38, 2020 ж. тамыздың 20 (+06)
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жақсы мақала таңдау ==

[[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер|Жақсы мақала таңдалып жатқанын хабарлаймыз!]]. Ұсынылған 3 үміткер мақаланың біріне өз даусыңызды бере аласыз. 

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


19:16, 2020 ж. тамыздың 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== We sent you an e-mail ==

Hello {{PAGENAME}},

Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled &quot;The Community Insights survey is coming!&quot;. If you have questions, email surveys@wikimedia.org. 

You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]].

[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 00:52, 2020 ж. қыркүйектің 26 (+06)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&amp;oldid=20479295 тізімін пайдаланып User:Samuel (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Талқылау ==

[[Уикипедия:Форум/Администраторлар#Таңдаулы мақала/жақсы мақала|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


17:35, 2020 ж. қазанның 25 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы/Жақсы мақала статусынан айыру жайында ==

[[Уикипедия:Форум/Администраторлар форумы#Таңдаулы мақала/жақсы мақала|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


17:39, 2020 ж. қазанның 25 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Түрлендіргіш/Converter ==

{{Уикипедия:Хабарлама тарату/Түрлендіргіш/Converter}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Орынсыз жою ==

Саламатсыз. Мөңке, Жошы тағы сол сияқты атауларды неге жойдыңыз, жояр алдында бірнеше мақалаға сілтеніп тұр деген ескерту шығады. Мән бермей жоя беріпсіз (қалпына келтірдім). Егер қате/бұрыс сілтенген беттерді жойғыңыз келсе, алдымен соған сілтенген мақаларды дұрыс атаумен түзетіп шығу керек. ендігі уақытта ескерерсіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:36, 2021 ж. сәуірдің 10 (+06)

== Марафон ==

{{WAM
|header = [[meta:m:Turkic_Marathon_2021|Түркі марафоны 2021]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Wikimedians of Turkic Languages User Group Logo.svg|150px|link=meta:Түркі тілді Уикимедиа конференциясы]]&lt;/div&gt;
|subheader = Түркі марафоны 2021 — 2021 жылдың 1 - 31 шілде  аралығында өтетін контент дамытуға бағытталған халықаралық жоба.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = 
Жоба мақсаты — түркі тілдерінде сөйлейтін елдер және олардың мәдениеті туралы мақалалар жазып, түркі тілдерінде сөйлейтін уикипедияшылар арасындағы ынтымақтастықты нығайту. Әділқазылар алқасының бағалауынан кейін көрсетілген мерзім аралығында ең көп ұпай жинаған қатысушылар марапатталатын болады.

'''Марапаттар'''

* 1 орын: Meloman дүкендер желісінен 75 АҚШ доллары ( ≈ 32 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 2 орын: Meloman дүкендер желісінен 60 АҚШ доллары ( ≈ 25 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 3 орын: Meloman дүкендер желісінен 50 АҚШ доллары ( ≈ 21 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 4 орын: Meloman дүкендер желісінен 40 АҚШ доллары ( ≈ 17 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 5 орын: Meloman дүкендер желісінен 25 АҚШ доллары ( ≈ 10 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.

Қазақша Уикипедияға үлес қосқысы келетін кез келген адам жоба бетіне өтіп қатысушылар тізіміне өз атын қосса болады. Іске сәт!
&lt;center&gt;{{Clickable button 2|Жоба:Түркі_марафоны_2021|Жарысқа қатысу|class=mw-ui-progressive}}&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2885974 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.

If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].

We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

00:17, 2022 ж. қаңтардың 5 (+06)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&amp;oldid=22532651 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы мақалаға үміткер ==

{{WAM
|header = [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Goldenwiki 2.png|100px|link=Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым]]&lt;/div&gt;
|subheader = Қарақұрдым мақаласының таңдаулы мақалаға үміткерлігі.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = [[Қара құрдым]] мақаласы таңдаулы мақалаға толық лайық деп санаймын. Мұл мақалыны жазған өзім емес {{@|Alphy Haydar}} мырза жеті жылдан бері қазақша Уикипедияға үлес қосып келеді. Мақала тілі өте жаттық, әрі ғылыми стилде жазылған. Қанша жылдан бері [[Басты бет]]тегі таңдаулы мақала өзгерген жоқ. Енді өзгерттетін кез келді. Сонымен қоса осы уақытқа дейін ғылымға қатысты мақалалар таңдаулы мақала статусын көп алған жоқ. Ғылымға басымдық бере отырып осы мақаланы таңдаулы мақала деңгейіне көтерейік. 

&lt;center&gt;{{Clickable button 2|Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым|Дауыс беру|class=mw-ui-progressive}}&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2970000 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022 ==

{{WAM
|header = [[meta:m:Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022|Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Wikidata 2022 Istanbul social media campaign 02.jpg|right|thumb|300px|Wikidata 2022 Istanbul|link=meta:Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022]]&lt;/div&gt;
|subheader = Конференция 2022 жылдың 21-23 қазаны аралығында Түркияның [[Ыстанбұл]] қаласында өтеді.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = Құрметті достар,

Ыстамбұл Уикидерек конференциясына стипендия алуға өтінімдер ашық екенін хабарлауға қуаныштымын. Егер сіз түркі қауымдастығының өкілі болсаңыз және түркі тілдеріндегі Уикимедиа жобаларына белсенді қатысатын болсаңыз, онда сіз стипендияға өтініш бере аласыз. Өтініштер 2022 жылдың 30 маусымы, UTC 23:59 дейін қабылданады.

Үміткерлер толық стипендияға өтініш бере алады. Толық стипендия Түркі қолданушылары тобының Уикимедиа қауымдастығы (Wikimedians of Turkic Languages User Group) ұйымдастыратын конференция кезінде жеке тұлғаның екіжақты саяхат, ортақ тұрғын үй және тамақтану құнын қамтиды.

* Түркі тіліндегі уикимедиашыларға арналған Wikidata Training туралы қосымша ақпарат алу үшін мына сайтқа кіріңіз: https://w.wiki/53dX
* Стипендия, тіркеу және өтініш формасы туралы көбірек білу үшін мына сайтқа кіріңіз: https://w.wiki/5FFv

Бұған қоса, Түркі қолданушылары тобының Уикимедиа қауымдастығы жобалары мен оқиғалары туралы ақпарат пен жаңалықтар алу үшін біздің пошталық тізімге (https://w.wiki/5FFw) жазылуға шақырамыз.

Барлық жақсылықты тілеймін [[User:Mehman97|&lt;span style=&quot;color:#ff0500&quot;&gt;'''''Mehman'''''&lt;/span&gt;]] [[User Talk:Mehman97|&lt;span style=&quot;color:#0500ff&quot;&gt;'''''97'''''&lt;/span&gt;]] 03:48, 2022 ж. маусымның 11 (+06)


|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3014707 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы мақалаға дауыс беру ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қымыз]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылауы]]) 15:22, 2022 ж. қазанның 20 (+06)
: {{like|username=Ерден Карсыбеков}}

== Kasymov дегенге байланысты ==
Құрметті қатысушы, мына бетте [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру]] өз дауысыңызды қалдыра аласыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 15:15, 2022 ж. қарашаның 3 (+06)

== Тексерістен өткізу ==

Кеш жарық Сағжан мырза! Тексерістен өтті деген белгіні жай ғана ала салмай, мұқият сүзгіден өткізіп, бірақ алған дұрыс-ау. Үлгілер толық жазылмаған, сілтемелер жоқ немесе онды-солды қоя берген, санаттар жеткіліксіз немесе орынсыз тағы сол сияқты шағын қателер қалып қойып жатыр. Соны ескерерсіз деген үміттемін, онсызда сапасы сын көтермейтін қаз уикипедияға тағыда үлес көбейтпей)  [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:19, 2022 ж. қарашаның 11 (+06)
: Шағын қателерді айтқанда, сенен бастау керек. Мына сөздердің дұрыс нұсқалары келесідей, білмесең: &quot;ескерерсіз&quot;, &quot;оңды-солды&quot;, &quot;онсыз да&quot;, &quot;тағы да&quot;. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 22:48, 2022 ж. қарашаның 11 (+06)

== Жақсы мақалаға дауыс беру ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Рабиндранат Тагор]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 13:06, 2022 ж. қарашаның 22 (+06)

== Аудару ==

Кеш жарық, аудару функциясымен жасалған мақалаларда тыныс белгілері, дереккөздер сөзден алшақ, лағып жүр    '''.'''  (осы сияқты). Сонымен қатар туған/өлгеннен басқа санат жоқ. ''Джек Кирби'' мақаласын түзетіп шығуыңызды өтінемін, өзіңіз авторсыз әрі админсіз. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:32, 2022 ж. қарашаның 23 (+06)
* Сонымен қатар басқа мақалаларда да бірінші айтып кеткен кемшіліктер шығып жатыр, сондықтан өңдеп шығуыңызды өтінемін --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2022 ж. қарашаның 23 (+06)

== Тұлға жайындағы мақала атауы ==

[https://kk.wikipedia.org/wiki/Topic:X7uac9f4bufkyp2k Мында] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


22:43, 2022 ж. қарашаның 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3014707 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Бауыржан Момышұлы ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Бауыржан Момышұлы]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 16:16, 2022 ж. желтоқсанның 3 (+06)
: Sagzhan, сіздің ескертулеріңіз ескеріліп, барлық жасыл сілтемелер айырбастырылды, төрт жаңа дереккөз қосылды. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 20:38, 2023 ж. қаңтардың 13 (+06)

== Жақсы мақалаға дауыс беру ==

Құрметті Sagzhan, [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] деген бетте өз дауысыңызды әлде ойынызды қалдырынзшы --[[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]]([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылауы]]) 15262, 2022 ж. қарашаның 4 (+06) [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 16:50, 2022 ж. желтоқсанның 4 (+06)

== Жедел жоюдан алып тастау ==

Құрметті Sagzhan, Станислав Тиллих мақаласынан жедел жою белгісің алып тастай аласыз ба? Себебі мақала одан бері біаз дамыды [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 19:17, 2022 ж. желтоқсанның 20 (+06)

== 2023 Қазақ Уикимедиа конференциясы ==

{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference|2023 Қазақ Уикимедиа конференциясы]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Central Downtown Astana 2.jpg|right|thumb|300px|2023 Астанадағы конференция|link=meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference]]&lt;/div&gt;
|subheader = 2023 жылғы 3-4 маусым күндері Астанада болады.&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;

|body = Құрметті достар,

Астанада болатын Уикимедиа конференциясына стипендия алуға өтінім қабылданып жатқанын қуана хабарлаймыз. Қазақша сөйлейтін уикимедиашылар қауымдастығының өкілі болсаңыз әрі қазақ тіліндегі Уикимедиа жобаларына үлес қоссаңыз, осы конференцияға қатысу үшін стипендияға өтініш бере аласыз.

Стипендияның екі түрі болмақ: жол мен қонақ үйге кететін шығынды толық қамтитыны және тек жолды қамтитын жартылай стипендия.

* Конференция жайлы толығырақ білу үшін және стипендияға өтініш беру үшін мына парақшаны оқып көріңіз: [[meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference|Қазақ Уикимедиа конференциясы 2023]]
* Конференцияда қандай тақырып қозғалғанын қалайтыныңызды айтқыңыз келса, бұл шарадан не күтетініңізді жеткізгіңіз келсе, мына сауалнаманы толтырыңыз: [https://docs.google.com/forms/d/1QBS6WXkv0dChIHcwhG325Dyu2mu_Hctcev78_f9Yoec/viewform?edit_requested=true сауалнамаға сілтеме]
&lt;/div&gt;
|footer = Ізгі ниетпен, [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]])
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3104995 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Baribar.kz сайты туралы өшірмей ақ қою керек еді ==

Қазақ тіліндегі алғашқы сұрақ жауап туралы сайт қой ол. Орыстарда да ответы майл ру жарнама болмай ақ тұр ғой . [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:09, 2023 ж. наурыздың 4 (+06)

== Цензура Nurtenge ==
Можно спросить, почему участник Nurtenge все время удаляет мои комментарии? На странице Касумова я написал о его ошибке, но его дружок удалил эту запись:

Глупенький Касумов, название Кливленд должно остаться, «Клевалэнд» такого названия не существует. Учи английский. --[[Қатысушы:Аль-Ишак|Аль-Ишак]] ([[Қатысушы талқылауы:Аль-Ишак|талқылау]]) 16:11, 2023 ж. қыркүйектің 22 (+06)

:Білмедім [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 08:41, 2023 ж. қазанның 11 (+06)

== ЖОЮ ==

Неге басқа мақалаға сілтенген мақалаларды жойып жатырсыз? Мысалға Стресс?? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2023 ж. қазанның 12 (+06)

== Конвертерді жою ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Техникалық#Қазақ-латын-төте конвертерің толықтай жою|Мына]] жерде өте маңызды тақырып қозғалып жатыр, қауымдастық мүшесі ретінде ойыңызды қалдырып кетуге шақырамын. Құрметпен, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:06, 2023 ж. қазанның 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3104995 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Бітікші сайлау ==

Жаңа бітікші сайлап жатырмыз, сол себепті [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|мына жерде]] дауыс беруіңізді сұраймыз.
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3222019 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Қазақ Уикимедиа конференциясы 2024 ==

Биылғы кезекті Қазақ Уикимедия конференциясы Қазақ Уикипедиясының туған күніне орай ұйымдастырылмықшы, нақты уақыты мен орны алда белгілі болады, әзірге қауымдастық пікірін білу мақсатында, [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdO1bp-Qvl5XEcv_qkVUNBF6pQrxtTHZ9nkUYT1M2f-f6IkzQ/viewform?usp=sf_link мына бір сауалнаманы] толтыруыңызды сұраймыз. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:46, 2024 ж. қаңтардың 30 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3222019 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау‎ ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 18:26, 2024 ж. ақпанның 13 (+06)

== Титаник ==

Кеш жарық, Титаникке қатысты мақалаларды бастап жатыр екенсіз. Алайда дереккөздерде қателер шығып жатыр, аралары ашық (''түзетілді''). Мазмұнын қарамадым, бірақ та орыс тілінен тікелей дубликат жасалғандықтан қателер бар сияқты: Карпатия мақаласында, суреттің тақырыбы '''«Карпатия» ұшырылғанға дейін''' деп жазылып тұр. Мағынасын түсіне алмадым, сол сияқты өзіңіз бастаған мақалалардың мазмұнын бір тексеріп шықсаңыз дұрыс болар еді. Кезінде солай жазған сияқтымын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:10, 2024 ж. ақпанның 16 (+06)

== Аудару ==

Кеш жарық, админ болғандықтан, қателіктер мейліңше аз болу керек. Грант Гастин мақаласын орыс тілінен аударған екенсіз: актер, әнші деген үлгіні қойып әрі соны толтыру керек еді. Сонда астындағы санаттың бәрі автоматты түрде толар еді, әрі дубликат болмас еді. Сонымен қатар дереккөздер мәтіннен кейін арақашықтық неге сақталып тұр? Үтір, нүкте сияқты сөздің соңында бірге тұрушы еді (байқағаным көп жерде сондай қателіктер). Жазсам, әйтеуір игнор жасайсыз, ең болмағанда админдер арасында ауызбіршілік болған дұрыс еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:20, 2024 ж. наурыздың 18 (+06)

:Менен басқа аңдитын адамыңыз жоқ па? Оданда жаңадан келген  қатысушыларға ақыл үйретіңіз, мақалаларын жоя бергенше. Өз мақалаларымды өзім жөндеп аламын [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 12:06, 2024 ж. наурыздың 18 (+06)
::Жалғыз сізді аңдып отырған жоқпын, егер байқасаңыз қателік жіберіп жатқан қатысушылардың бәрін жазып жатырмын. Жарайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:00, 2024 ж. наурыздың 19 (+06)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Сілтеме қою ==

Кеш жарық! Мақалаларда тақырыпқа қатысты сөздерге сілтеме қойып кету керек. Ешқандай сөздерге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:42, 2025 ж. сәуірдің 1 (+05)

== Ахмед ибн Рүсте ==

Кеш жарық! Жылжыта бергеннен, ескі атауға қызыл сілтеме қалып қойды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:47, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:18, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жылжыту ==

Кеш жарық! ''Барақ хан (Алтын Орда)'' деген атауға бірнеше мақала сілтеніп тұр. Соларды түзетіп шығу керек, қызыл сілтеме болып қалыпты. Жалпы ескі атауларды жояр алдында тексеріп шығу керек [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:33, 2025 ж. маусымның 14 (+05)

:Жөндейтін кезде жөндеймін. Оған терлемей ақ қойыңыз [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 08:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
::Жақсы. Нұрлан мырза сол үшін ескерту айтатын, ойланбай жылжыта бергеннен қызыл сілтемелер көбейіп кетеді деп. Бот арқылы автоуики бағдарламасымен жасаса ыңғайлы болады. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:49, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
:::Жақсы. Жасап қойдым [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 17:32, 2025 ж. маусымның 15 (+05)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:29, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:22, 2025 ж. қарашаның 3 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:33, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:02, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== CEE MEETING ==

Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:06, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)

== Бет алды өңдеу ==

AWB арқылы бет алды өңдеп жатыр екенсің. Бірден тоқтат! Әйтпесе қарсы шара қолдануға тура келеді &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:00, 2026 ж. маусымның 16 (+05)</text>
      <sha1>1mcjuoco35tu1ewwggi18tz0z5jxub1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618533</id>
      <parentid>3618514</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T02:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бет алды өңдеу */ Жауап беру</comment>
      <origin>3618533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62113" sha1="ecz7nqzabi3ez28vu72p9t234nl33z3" xml:space="preserve">{{Мұрағат|2016-2017 жылғы талқылаулар|2018-2025 жылғы талқылаулар}}

== Sony Pictures Entertainment ==

Sony Pictures Entertainment мақаласына сәйкесінше үлгі санаттар қойып уикилендіріп шығыңыз, қанша дегенмін әкімшісіз ғой --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:32, 2018 ж. маусымның 18 (+06)

== [[Түгел Сәдібек]] ==

Сәлем! Осы тұлғаның руын білесіз бе? ШҚО-дан.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 10:56, 2019 ж. мамырдың 24 (+06)

== Джокер (фильм) ==

Джокер (фильм) мақаласына үлгі мен санат қойып шығыңыз. Интеруикиді өзім қойып шықтым --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:12, 2019 ж. маусымның 21 (+06)
* Сосын ешбір сөзге сілтеме жасалмаған (тек фильмге қатысты, кейіпкер, актер сияқтылар) --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:23, 2019 ж. шілденің 5 (+06)

== -ның, -нің ==

-ның, -нің неге қосып жатсыз. Байқасаңыз санаттарда жалғаусыз жазып жатырмыз. Бәрін қайттан жасау керек [[File:SMirC-facepalm.svg|20px]] --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 09:58, 2019 ж. шілденің 9 (+06)

== Мақала өңдеу жайлы ==

Суретті жүктегенде дереккөзін дұрыстап көрсету керек, яғни сілтеме арқылы (жүктелген суреттеріңіз бәрі дұрыс емес). Кино, мультфильм жайлы мақалада актерлерге сілтеме жасау керек. Сосын дереккөздердің бәрі бір жерге жиналуы мүмкін емес қой, мысалы: Мұз дәуірі 3: Динозаврлар кезең. Соларды түзетіп шықсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:24, 2019 ж. шілденің 22 (+06)

== Бұғаттан босату ==

Не себептен Қазыхнов деген қатысушыны бұғаттан босаттыңыз? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:37, 2019 ж. шілденің 22 (+06)

== Санат:DC Comics ==

Санат:DC Comics санаттарына интеруикиін қойып шығыңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:26, 2019 ж. қазанның 16 (+06)

== Ударение ==

Бізде ударение жоқ, түзетіп шығыңыз.  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:25, 2019 ж. қазанның 19 (+06)

== Туған жыл ==

Туған жылы деген санатты не істеп жібердіңіз? Түзтіп шығыңыз, санаттары мен интеруики жоқ болып кетті ғой--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:52, 2019 ж. қарашаның 25 (+06)

== Санат ==

Бізде кейбір санаттар автоматты түрде қойылады (үлгіге байланысты). Сондықтан қайталап қоймай н/е дубликат (ұқсас) санат жасап жүрмеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:22, 2019 ж. желтоқсанның 2 (+06)

== Еншілес қоғам ==

'''Еншілес қоғам''' деп өзгертіпсіз, ''Еншілес ұйым'' дегенге қанша сөздер сілтенгенін байқадыңыз ба? Соларды түзетіп шығыңыз енді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:47, 2019 ж. желтоқсанның 13 (+06)

== Тексерілмеген мақалалар ==

[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] бетінде бүгінгі таңда 1681 тексерілмеген мақала бар екен. Тексерілмеген мақаланың басы 2016 жылдан бастап қалыптасқан, яғни 4 жыл уақыт болды деген сөз. Осы санаттағы мақалаларды бәріміз жабылып 2016 жылғы мақаланы түгелге жуық тексеріп шықсақ қалай болады? Ай-айға бөліп алсақ. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 00:07, 2020 ж. қаңтардың 9 (+06)
:Болады. Жақсы идея [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 20:31, 2020 ж. қаңтардың 10 (+06)
::Мен қыркүйекті жасап жатырм [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 21:47, 2020 ж. қаңтардың 10 (+06)

== Санат жайлы ==

Сіздің санатыңызды дұрыстап кетсем жоққа шығарыпсыз, Санаттар айналып жүр ғой сізде. Мысал ретінде: Тараз мақаласына '''қалалар''', '''Қазақстан қалалары''', '''Тараз''', '''облыс орталықтары''', '''Қазақстан облыс орталықтары''' деген сияқты, ал мұның бәрін бір санатқа яғни '''Тараз''' санатына жинаса болады ғой. Аталған қателіктер солай болып тұр. Маған қырсықсаңызда басқа админ үшін артық жұмыс жасатпасаңызшы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:31, 2020 ж. наурыздың 10 (+06)

== Марафон ==

{{Уикипедия:Хабарлама тарату/Түркі марафоны 2020}}
16:57, 2020 ж. маусымның 2 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Тылсым дүние (телесериал) ==

Тылсым дүние (телесериал) санаттар мен үлгі қойып шығыңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:40, 2020 ж. шілденің 13 (+06)

== Таңдаулы мақалаға үміткер ==

{{WAM
|header = [[АИВ/ЖИТС]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Red Ribbon.svg|150px|link=АИВ/ЖИТС]]&lt;/div&gt;
|subheader = Таңдаулы мақалаға жаңа үміткер ұсынылып, соған [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/АИВ/ЖИТС|дауыс беру жүргізіліп жатқанын]] хабарлаймыз!
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = Ұсынушы пікірі: Мақаланы ағылшын уикиінен аударып шықтым, сондай-ақ жаңа мәліметтер мен Қазақстандағы жағдайды қостым. АИВ пен ЖИТСті жеке қарастырмай бір мақалада жазған дұрыс деп шештім, әйтпесе көбі екеуін жеке дерт деп ойлап жатады. Сонымен қатар елімізде АИВ/ЖИТС жайлы ақпараттандыру жеткілікті деңгейде жүргізілмейді, сол себепті тіпті үлкен кісілер де аталған дерт жайлы бейхабар. Ал Уикипедияның басты беті көп қаралатын беттердің бірі (соңғы 20 күнде басты бетті 25 мың адам қараған екен), сондықтан басты бетте тұрса, көбі кіріп, оқып, таныса ма деген үміт бар. Мақала таңдаулы мақала критерийлеріне сай деп санаймын, ақпарат жаңартылып отырады.

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]

Құрметпен, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 11:38, 2020 ж. тамыздың 20 (+06)
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жақсы мақала таңдау ==

[[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер|Жақсы мақала таңдалып жатқанын хабарлаймыз!]]. Ұсынылған 3 үміткер мақаланың біріне өз даусыңызды бере аласыз. 

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


19:16, 2020 ж. тамыздың 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== We sent you an e-mail ==

Hello {{PAGENAME}},

Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled &quot;The Community Insights survey is coming!&quot;. If you have questions, email surveys@wikimedia.org. 

You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]].

[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 00:52, 2020 ж. қыркүйектің 26 (+06)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&amp;oldid=20479295 тізімін пайдаланып User:Samuel (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Талқылау ==

[[Уикипедия:Форум/Администраторлар#Таңдаулы мақала/жақсы мақала|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


17:35, 2020 ж. қазанның 25 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы/Жақсы мақала статусынан айыру жайында ==

[[Уикипедия:Форум/Администраторлар форумы#Таңдаулы мақала/жақсы мақала|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


17:39, 2020 ж. қазанның 25 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Түрлендіргіш/Converter ==

{{Уикипедия:Хабарлама тарату/Түрлендіргіш/Converter}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Орынсыз жою ==

Саламатсыз. Мөңке, Жошы тағы сол сияқты атауларды неге жойдыңыз, жояр алдында бірнеше мақалаға сілтеніп тұр деген ескерту шығады. Мән бермей жоя беріпсіз (қалпына келтірдім). Егер қате/бұрыс сілтенген беттерді жойғыңыз келсе, алдымен соған сілтенген мақаларды дұрыс атаумен түзетіп шығу керек. ендігі уақытта ескерерсіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:36, 2021 ж. сәуірдің 10 (+06)

== Марафон ==

{{WAM
|header = [[meta:m:Turkic_Marathon_2021|Түркі марафоны 2021]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Wikimedians of Turkic Languages User Group Logo.svg|150px|link=meta:Түркі тілді Уикимедиа конференциясы]]&lt;/div&gt;
|subheader = Түркі марафоны 2021 — 2021 жылдың 1 - 31 шілде  аралығында өтетін контент дамытуға бағытталған халықаралық жоба.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = 
Жоба мақсаты — түркі тілдерінде сөйлейтін елдер және олардың мәдениеті туралы мақалалар жазып, түркі тілдерінде сөйлейтін уикипедияшылар арасындағы ынтымақтастықты нығайту. Әділқазылар алқасының бағалауынан кейін көрсетілген мерзім аралығында ең көп ұпай жинаған қатысушылар марапатталатын болады.

'''Марапаттар'''

* 1 орын: Meloman дүкендер желісінен 75 АҚШ доллары ( ≈ 32 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 2 орын: Meloman дүкендер желісінен 60 АҚШ доллары ( ≈ 25 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 3 орын: Meloman дүкендер желісінен 50 АҚШ доллары ( ≈ 21 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 4 орын: Meloman дүкендер желісінен 40 АҚШ доллары ( ≈ 17 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 5 орын: Meloman дүкендер желісінен 25 АҚШ доллары ( ≈ 10 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.

Қазақша Уикипедияға үлес қосқысы келетін кез келген адам жоба бетіне өтіп қатысушылар тізіміне өз атын қосса болады. Іске сәт!
&lt;center&gt;{{Clickable button 2|Жоба:Түркі_марафоны_2021|Жарысқа қатысу|class=mw-ui-progressive}}&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2885974 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.

If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].

We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

00:17, 2022 ж. қаңтардың 5 (+06)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&amp;oldid=22532651 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы мақалаға үміткер ==

{{WAM
|header = [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Goldenwiki 2.png|100px|link=Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым]]&lt;/div&gt;
|subheader = Қарақұрдым мақаласының таңдаулы мақалаға үміткерлігі.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = [[Қара құрдым]] мақаласы таңдаулы мақалаға толық лайық деп санаймын. Мұл мақалыны жазған өзім емес {{@|Alphy Haydar}} мырза жеті жылдан бері қазақша Уикипедияға үлес қосып келеді. Мақала тілі өте жаттық, әрі ғылыми стилде жазылған. Қанша жылдан бері [[Басты бет]]тегі таңдаулы мақала өзгерген жоқ. Енді өзгерттетін кез келді. Сонымен қоса осы уақытқа дейін ғылымға қатысты мақалалар таңдаулы мақала статусын көп алған жоқ. Ғылымға басымдық бере отырып осы мақаланы таңдаулы мақала деңгейіне көтерейік. 

&lt;center&gt;{{Clickable button 2|Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым|Дауыс беру|class=mw-ui-progressive}}&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2970000 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022 ==

{{WAM
|header = [[meta:m:Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022|Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Wikidata 2022 Istanbul social media campaign 02.jpg|right|thumb|300px|Wikidata 2022 Istanbul|link=meta:Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022]]&lt;/div&gt;
|subheader = Конференция 2022 жылдың 21-23 қазаны аралығында Түркияның [[Ыстанбұл]] қаласында өтеді.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = Құрметті достар,

Ыстамбұл Уикидерек конференциясына стипендия алуға өтінімдер ашық екенін хабарлауға қуаныштымын. Егер сіз түркі қауымдастығының өкілі болсаңыз және түркі тілдеріндегі Уикимедиа жобаларына белсенді қатысатын болсаңыз, онда сіз стипендияға өтініш бере аласыз. Өтініштер 2022 жылдың 30 маусымы, UTC 23:59 дейін қабылданады.

Үміткерлер толық стипендияға өтініш бере алады. Толық стипендия Түркі қолданушылары тобының Уикимедиа қауымдастығы (Wikimedians of Turkic Languages User Group) ұйымдастыратын конференция кезінде жеке тұлғаның екіжақты саяхат, ортақ тұрғын үй және тамақтану құнын қамтиды.

* Түркі тіліндегі уикимедиашыларға арналған Wikidata Training туралы қосымша ақпарат алу үшін мына сайтқа кіріңіз: https://w.wiki/53dX
* Стипендия, тіркеу және өтініш формасы туралы көбірек білу үшін мына сайтқа кіріңіз: https://w.wiki/5FFv

Бұған қоса, Түркі қолданушылары тобының Уикимедиа қауымдастығы жобалары мен оқиғалары туралы ақпарат пен жаңалықтар алу үшін біздің пошталық тізімге (https://w.wiki/5FFw) жазылуға шақырамыз.

Барлық жақсылықты тілеймін [[User:Mehman97|&lt;span style=&quot;color:#ff0500&quot;&gt;'''''Mehman'''''&lt;/span&gt;]] [[User Talk:Mehman97|&lt;span style=&quot;color:#0500ff&quot;&gt;'''''97'''''&lt;/span&gt;]] 03:48, 2022 ж. маусымның 11 (+06)


|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3014707 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы мақалаға дауыс беру ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қымыз]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылауы]]) 15:22, 2022 ж. қазанның 20 (+06)
: {{like|username=Ерден Карсыбеков}}

== Kasymov дегенге байланысты ==
Құрметті қатысушы, мына бетте [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру]] өз дауысыңызды қалдыра аласыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 15:15, 2022 ж. қарашаның 3 (+06)

== Тексерістен өткізу ==

Кеш жарық Сағжан мырза! Тексерістен өтті деген белгіні жай ғана ала салмай, мұқият сүзгіден өткізіп, бірақ алған дұрыс-ау. Үлгілер толық жазылмаған, сілтемелер жоқ немесе онды-солды қоя берген, санаттар жеткіліксіз немесе орынсыз тағы сол сияқты шағын қателер қалып қойып жатыр. Соны ескерерсіз деген үміттемін, онсызда сапасы сын көтермейтін қаз уикипедияға тағыда үлес көбейтпей)  [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:19, 2022 ж. қарашаның 11 (+06)
: Шағын қателерді айтқанда, сенен бастау керек. Мына сөздердің дұрыс нұсқалары келесідей, білмесең: &quot;ескерерсіз&quot;, &quot;оңды-солды&quot;, &quot;онсыз да&quot;, &quot;тағы да&quot;. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 22:48, 2022 ж. қарашаның 11 (+06)

== Жақсы мақалаға дауыс беру ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Рабиндранат Тагор]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 13:06, 2022 ж. қарашаның 22 (+06)

== Аудару ==

Кеш жарық, аудару функциясымен жасалған мақалаларда тыныс белгілері, дереккөздер сөзден алшақ, лағып жүр    '''.'''  (осы сияқты). Сонымен қатар туған/өлгеннен басқа санат жоқ. ''Джек Кирби'' мақаласын түзетіп шығуыңызды өтінемін, өзіңіз авторсыз әрі админсіз. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:32, 2022 ж. қарашаның 23 (+06)
* Сонымен қатар басқа мақалаларда да бірінші айтып кеткен кемшіліктер шығып жатыр, сондықтан өңдеп шығуыңызды өтінемін --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2022 ж. қарашаның 23 (+06)

== Тұлға жайындағы мақала атауы ==

[https://kk.wikipedia.org/wiki/Topic:X7uac9f4bufkyp2k Мында] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


22:43, 2022 ж. қарашаның 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3014707 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Бауыржан Момышұлы ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Бауыржан Момышұлы]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 16:16, 2022 ж. желтоқсанның 3 (+06)
: Sagzhan, сіздің ескертулеріңіз ескеріліп, барлық жасыл сілтемелер айырбастырылды, төрт жаңа дереккөз қосылды. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 20:38, 2023 ж. қаңтардың 13 (+06)

== Жақсы мақалаға дауыс беру ==

Құрметті Sagzhan, [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] деген бетте өз дауысыңызды әлде ойынызды қалдырынзшы --[[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]]([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылауы]]) 15262, 2022 ж. қарашаның 4 (+06) [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 16:50, 2022 ж. желтоқсанның 4 (+06)

== Жедел жоюдан алып тастау ==

Құрметті Sagzhan, Станислав Тиллих мақаласынан жедел жою белгісің алып тастай аласыз ба? Себебі мақала одан бері біаз дамыды [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 19:17, 2022 ж. желтоқсанның 20 (+06)

== 2023 Қазақ Уикимедиа конференциясы ==

{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference|2023 Қазақ Уикимедиа конференциясы]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Central Downtown Astana 2.jpg|right|thumb|300px|2023 Астанадағы конференция|link=meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference]]&lt;/div&gt;
|subheader = 2023 жылғы 3-4 маусым күндері Астанада болады.&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;

|body = Құрметті достар,

Астанада болатын Уикимедиа конференциясына стипендия алуға өтінім қабылданып жатқанын қуана хабарлаймыз. Қазақша сөйлейтін уикимедиашылар қауымдастығының өкілі болсаңыз әрі қазақ тіліндегі Уикимедиа жобаларына үлес қоссаңыз, осы конференцияға қатысу үшін стипендияға өтініш бере аласыз.

Стипендияның екі түрі болмақ: жол мен қонақ үйге кететін шығынды толық қамтитыны және тек жолды қамтитын жартылай стипендия.

* Конференция жайлы толығырақ білу үшін және стипендияға өтініш беру үшін мына парақшаны оқып көріңіз: [[meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference|Қазақ Уикимедиа конференциясы 2023]]
* Конференцияда қандай тақырып қозғалғанын қалайтыныңызды айтқыңыз келса, бұл шарадан не күтетініңізді жеткізгіңіз келсе, мына сауалнаманы толтырыңыз: [https://docs.google.com/forms/d/1QBS6WXkv0dChIHcwhG325Dyu2mu_Hctcev78_f9Yoec/viewform?edit_requested=true сауалнамаға сілтеме]
&lt;/div&gt;
|footer = Ізгі ниетпен, [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]])
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3104995 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Baribar.kz сайты туралы өшірмей ақ қою керек еді ==

Қазақ тіліндегі алғашқы сұрақ жауап туралы сайт қой ол. Орыстарда да ответы майл ру жарнама болмай ақ тұр ғой . [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:09, 2023 ж. наурыздың 4 (+06)

== Цензура Nurtenge ==
Можно спросить, почему участник Nurtenge все время удаляет мои комментарии? На странице Касумова я написал о его ошибке, но его дружок удалил эту запись:

Глупенький Касумов, название Кливленд должно остаться, «Клевалэнд» такого названия не существует. Учи английский. --[[Қатысушы:Аль-Ишак|Аль-Ишак]] ([[Қатысушы талқылауы:Аль-Ишак|талқылау]]) 16:11, 2023 ж. қыркүйектің 22 (+06)

:Білмедім [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 08:41, 2023 ж. қазанның 11 (+06)

== ЖОЮ ==

Неге басқа мақалаға сілтенген мақалаларды жойып жатырсыз? Мысалға Стресс?? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2023 ж. қазанның 12 (+06)

== Конвертерді жою ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Техникалық#Қазақ-латын-төте конвертерің толықтай жою|Мына]] жерде өте маңызды тақырып қозғалып жатыр, қауымдастық мүшесі ретінде ойыңызды қалдырып кетуге шақырамын. Құрметпен, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:06, 2023 ж. қазанның 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3104995 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Бітікші сайлау ==

Жаңа бітікші сайлап жатырмыз, сол себепті [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|мына жерде]] дауыс беруіңізді сұраймыз.
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3222019 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Қазақ Уикимедиа конференциясы 2024 ==

Биылғы кезекті Қазақ Уикимедия конференциясы Қазақ Уикипедиясының туған күніне орай ұйымдастырылмықшы, нақты уақыты мен орны алда белгілі болады, әзірге қауымдастық пікірін білу мақсатында, [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdO1bp-Qvl5XEcv_qkVUNBF6pQrxtTHZ9nkUYT1M2f-f6IkzQ/viewform?usp=sf_link мына бір сауалнаманы] толтыруыңызды сұраймыз. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:46, 2024 ж. қаңтардың 30 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3222019 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау‎ ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 18:26, 2024 ж. ақпанның 13 (+06)

== Титаник ==

Кеш жарық, Титаникке қатысты мақалаларды бастап жатыр екенсіз. Алайда дереккөздерде қателер шығып жатыр, аралары ашық (''түзетілді''). Мазмұнын қарамадым, бірақ та орыс тілінен тікелей дубликат жасалғандықтан қателер бар сияқты: Карпатия мақаласында, суреттің тақырыбы '''«Карпатия» ұшырылғанға дейін''' деп жазылып тұр. Мағынасын түсіне алмадым, сол сияқты өзіңіз бастаған мақалалардың мазмұнын бір тексеріп шықсаңыз дұрыс болар еді. Кезінде солай жазған сияқтымын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:10, 2024 ж. ақпанның 16 (+06)

== Аудару ==

Кеш жарық, админ болғандықтан, қателіктер мейліңше аз болу керек. Грант Гастин мақаласын орыс тілінен аударған екенсіз: актер, әнші деген үлгіні қойып әрі соны толтыру керек еді. Сонда астындағы санаттың бәрі автоматты түрде толар еді, әрі дубликат болмас еді. Сонымен қатар дереккөздер мәтіннен кейін арақашықтық неге сақталып тұр? Үтір, нүкте сияқты сөздің соңында бірге тұрушы еді (байқағаным көп жерде сондай қателіктер). Жазсам, әйтеуір игнор жасайсыз, ең болмағанда админдер арасында ауызбіршілік болған дұрыс еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:20, 2024 ж. наурыздың 18 (+06)

:Менен басқа аңдитын адамыңыз жоқ па? Оданда жаңадан келген  қатысушыларға ақыл үйретіңіз, мақалаларын жоя бергенше. Өз мақалаларымды өзім жөндеп аламын [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 12:06, 2024 ж. наурыздың 18 (+06)
::Жалғыз сізді аңдып отырған жоқпын, егер байқасаңыз қателік жіберіп жатқан қатысушылардың бәрін жазып жатырмын. Жарайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:00, 2024 ж. наурыздың 19 (+06)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Сілтеме қою ==

Кеш жарық! Мақалаларда тақырыпқа қатысты сөздерге сілтеме қойып кету керек. Ешқандай сөздерге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:42, 2025 ж. сәуірдің 1 (+05)

== Ахмед ибн Рүсте ==

Кеш жарық! Жылжыта бергеннен, ескі атауға қызыл сілтеме қалып қойды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:47, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:18, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жылжыту ==

Кеш жарық! ''Барақ хан (Алтын Орда)'' деген атауға бірнеше мақала сілтеніп тұр. Соларды түзетіп шығу керек, қызыл сілтеме болып қалыпты. Жалпы ескі атауларды жояр алдында тексеріп шығу керек [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:33, 2025 ж. маусымның 14 (+05)

:Жөндейтін кезде жөндеймін. Оған терлемей ақ қойыңыз [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 08:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
::Жақсы. Нұрлан мырза сол үшін ескерту айтатын, ойланбай жылжыта бергеннен қызыл сілтемелер көбейіп кетеді деп. Бот арқылы автоуики бағдарламасымен жасаса ыңғайлы болады. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:49, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
:::Жақсы. Жасап қойдым [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 17:32, 2025 ж. маусымның 15 (+05)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:29, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:22, 2025 ж. қарашаның 3 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:33, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:02, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== CEE MEETING ==

Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:06, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)

== Бет алды өңдеу ==

AWB арқылы бет алды өңдеп жатыр екенсің. Бірден тоқтат! Әйтпесе қарсы шара қолдануға тура келеді &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:00, 2026 ж. маусымның 16 (+05)

:Бірден қоқан-лоқы жасау керек пе? Көмектесіп, немесе ақыл-кеңес берудің орнына? [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 07:56, 2026 ж. маусымның 17 (+05)</text>
      <sha1>ecz7nqzabi3ez28vu72p9t234nl33z3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еңлікгүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>521231</id>
    <revision>
      <id>3618733</id>
      <parentid>2414990</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35474-24</username>
        <id>182613</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ботаникалық сипаттамасы */ жеңішке емес, жіңішке</comment>
      <origin>3618733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4374" sha1="nxrayqmczxq2mnqkfxja9vq0j8qgqbh" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = Еңлікгүл
|image = Alpen Edelweiß, Leontopodium alpinum 2.JPG
|image_caption = ''[[Leontopodium alpinum]]''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Asterales]]
|familia = [[Астралылар тұқымдасы|Asteraceae]]
|subfamilia = [[Asteroideae]]
|tribus = [[Gnaphalieae]]
|genus = '''''Leontopodium'''''
|genus_authority=(Pers.) R.Br. ex Cass.	
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 58түрі белгілі
}}
'''Еӊлікгүл''' , [[эдельвейс]], леонтоподиум ({{lang-la|Leontopódium}}) — — [[Астралылар тұқымдасы]]ның көпжылдық немесе біржылдық шөптес өсімділтерінің тегі.

== Таралуы ==
Еуропа мен Азияның таулы жерлерінде таралған.

== Ботаникалық сипаттамасы ==
Еӊлікгүлдер - биіктігі  12—25 см щөптес өсімдіктер. Биік тауларда өседі. 

Жапырақтары жіңішке, асты жағы түкті, үсті жағы күміс түсті.

Күрделі гүлшоғы тығыз себетшеге жиналған гүлдерден құралған. Гүлдердің түсі - ақ немесе сарғыштау, гүл тостағаншаның қасындағы жапырақтары жұлдыз тәрізді. 

== Түрлері ==
Текте 60-тан астам биологиялық түрлері айқындалған&lt;ref name=&quot;TPL&quot;&gt;[[The Plant List]]: [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Compositae/Leontopodium/ ''Leontopodium'']&lt;/ref&gt;. Олардың арасында кең таралғандары:

* Leontopodium alpinum,[[Cass.]]
* Leontopodium brachyactis,[[Gand.]]
* Leontopodium fauriei,[[Beauverd]] [[Hand.-Mazz.]]
** &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[syn.]] Leontopodium alpinum,[[Cass.]]
* Leontopodium fedtschenkoanum,[[Beauverd]]
* Leontopodium japonicum,[[Miq.]]
* Leontopodium leontopodioides,([[Willd.]]) [[Beauverd]]
** Leontopodium ochroleucum,[[Beauv.]]
** Filago leontopodioides,[[Willd.]]
** |Leontopodium sibiricum,[[Cass.]]
* Leontopodium palibinianum,[[Beauverd.]]
* Leontopodium nivale,([[Ten.]])(Ten.) [[Huet]] ex [[Hand.-Mazz.]]
** Leontopodium nivale,|([[Cass.]]) [[Greuter]]
* Leontopodium souliei,[[Beauverd]]
* Leontopodium stoechas,[[Hand.-Mazz.]]

== Қызықты дерек ==
Францияда еңлікгүлді альпі жұлдызы деп, ал Италияда - күміс жартас гүлі деп атайды. Таулы ел түрғындары еңлікгүлді бақыт пен махаббат гүлі деп санайды. Еңлікгүлдің пайда болуы туралы әдемі әрі мұңлы аңыз бар. Бір-бірінсіз өмір сүре алмайтын екі ғашық болыпты. Алайда тағдыр оларды мәңгілікке айыруға жазған екен. Айырылысу туралы ой екеуіне де сұмдық қорқынышты болып көрінеді. Бірге қалудың жалғыз-ақ жолы - бірге өлу. Олар бөлек өмір сүргеннен гөрі қол үстасқан күйі жартастан секіріп кетуді жөн көреді. Олар құлап өлген жартастың бетіне махаббаттың салтанатты да қайғылы жеңісінің құрметіне ақшыл еңлікгүл қаптап өскен екен.

Үзіп алынған гүл солмайды, ал кептірілгендері - әсемдігін ұзақ уақыт бойы сақтап қалады.&lt;ref&gt;1100 қызықты деректер&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery caption=&quot;Еӊлікгүлдер &quot; gallery mode=packed&gt;
File:Leontopodium alpinum Szarotka alpejska 01.jpg|''[[Leontopodium alpinum]]''
File:Leontopodium shinanense 02.jpg| ''[[Leontopodium shinanense]]''
Сурет:Leontopodium japonicum.JPG|''[[Leontopodium japonicum]]''
File:Stamp of Kyrgyzstan 034.jpg|
&lt;/gallery&gt;


== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{commons|Leontopodium}}
[[Санат:Күрделігүлділер]]</text>
      <sha1>nxrayqmczxq2mnqkfxja9vq0j8qgqbh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618734</id>
      <parentid>3618733</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35474-24</username>
        <id>182613</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қызықты дерек */</comment>
      <origin>3618734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4374" sha1="sadvs0ax0vdakv7h7exw779ftzogznk" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = Еңлікгүл
|image = Alpen Edelweiß, Leontopodium alpinum 2.JPG
|image_caption = ''[[Leontopodium alpinum]]''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Asterales]]
|familia = [[Астралылар тұқымдасы|Asteraceae]]
|subfamilia = [[Asteroideae]]
|tribus = [[Gnaphalieae]]
|genus = '''''Leontopodium'''''
|genus_authority=(Pers.) R.Br. ex Cass.	
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 58түрі белгілі
}}
'''Еӊлікгүл''' , [[эдельвейс]], леонтоподиум ({{lang-la|Leontopódium}}) — — [[Астралылар тұқымдасы]]ның көпжылдық немесе біржылдық шөптес өсімділтерінің тегі.

== Таралуы ==
Еуропа мен Азияның таулы жерлерінде таралған.

== Ботаникалық сипаттамасы ==
Еӊлікгүлдер - биіктігі  12—25 см щөптес өсімдіктер. Биік тауларда өседі. 

Жапырақтары жіңішке, асты жағы түкті, үсті жағы күміс түсті.

Күрделі гүлшоғы тығыз себетшеге жиналған гүлдерден құралған. Гүлдердің түсі - ақ немесе сарғыштау, гүл тостағаншаның қасындағы жапырақтары жұлдыз тәрізді. 

== Түрлері ==
Текте 60-тан астам биологиялық түрлері айқындалған&lt;ref name=&quot;TPL&quot;&gt;[[The Plant List]]: [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Compositae/Leontopodium/ ''Leontopodium'']&lt;/ref&gt;. Олардың арасында кең таралғандары:

* Leontopodium alpinum,[[Cass.]]
* Leontopodium brachyactis,[[Gand.]]
* Leontopodium fauriei,[[Beauverd]] [[Hand.-Mazz.]]
** &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[syn.]] Leontopodium alpinum,[[Cass.]]
* Leontopodium fedtschenkoanum,[[Beauverd]]
* Leontopodium japonicum,[[Miq.]]
* Leontopodium leontopodioides,([[Willd.]]) [[Beauverd]]
** Leontopodium ochroleucum,[[Beauv.]]
** Filago leontopodioides,[[Willd.]]
** |Leontopodium sibiricum,[[Cass.]]
* Leontopodium palibinianum,[[Beauverd.]]
* Leontopodium nivale,([[Ten.]])(Ten.) [[Huet]] ex [[Hand.-Mazz.]]
** Leontopodium nivale,|([[Cass.]]) [[Greuter]]
* Leontopodium souliei,[[Beauverd]]
* Leontopodium stoechas,[[Hand.-Mazz.]]

== Қызықты дерек ==
Францияда еңлікгүлді альпі жұлдызы деп, ал Италияда - күміс жартас гүлі деп атайды. Таулы ел түрғындары еңлікгүлді бақыт пен махаббат гүлі деп санайды. Еңлікгүлдің пайда болуы туралы әдемі әрі мұңды аңыз бар. Бір-бірінсіз өмір сүре алмайтын екі ғашық болыпты. Алайда тағдыр оларды мәңгілікке айыруға жазған екен. Айырылысу туралы ой екеуіне де сұмдық қорқынышты болып көрінеді. Бірге қалудың жалғыз-ақ жолы - бірге өлу. Олар бөлек өмір сүргеннен гөрі қол үстасқан күйі жартастан секіріп кетуді жөн көреді. Олар құлап өлген жартастың бетіне махаббаттың салтанатты да қайғылы жеңісінің құрметіне ақшыл еңлікгүл қаптап өскен екен.

Үзіп алынған гүл солмайды, ал кептірілгендері - әсемдігін ұзақ уақыт бойы сақтап қалады.&lt;ref&gt;1100 қызықты деректер&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery caption=&quot;Еӊлікгүлдер &quot; gallery mode=packed&gt;
File:Leontopodium alpinum Szarotka alpejska 01.jpg|''[[Leontopodium alpinum]]''
File:Leontopodium shinanense 02.jpg| ''[[Leontopodium shinanense]]''
Сурет:Leontopodium japonicum.JPG|''[[Leontopodium japonicum]]''
File:Stamp of Kyrgyzstan 034.jpg|
&lt;/gallery&gt;


== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{commons|Leontopodium}}
[[Санат:Күрделігүлділер]]</text>
      <sha1>sadvs0ax0vdakv7h7exw779ftzogznk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618735</id>
      <parentid>3618734</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35474-24</username>
        <id>182613</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қызықты дерек */</comment>
      <origin>3618735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4374" sha1="2vfiame4z3b2ql558iznha3d3mv8him" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = Еңлікгүл
|image = Alpen Edelweiß, Leontopodium alpinum 2.JPG
|image_caption = ''[[Leontopodium alpinum]]''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Asterales]]
|familia = [[Астралылар тұқымдасы|Asteraceae]]
|subfamilia = [[Asteroideae]]
|tribus = [[Gnaphalieae]]
|genus = '''''Leontopodium'''''
|genus_authority=(Pers.) R.Br. ex Cass.	
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 58түрі белгілі
}}
'''Еӊлікгүл''' , [[эдельвейс]], леонтоподиум ({{lang-la|Leontopódium}}) — — [[Астралылар тұқымдасы]]ның көпжылдық немесе біржылдық шөптес өсімділтерінің тегі.

== Таралуы ==
Еуропа мен Азияның таулы жерлерінде таралған.

== Ботаникалық сипаттамасы ==
Еӊлікгүлдер - биіктігі  12—25 см щөптес өсімдіктер. Биік тауларда өседі. 

Жапырақтары жіңішке, асты жағы түкті, үсті жағы күміс түсті.

Күрделі гүлшоғы тығыз себетшеге жиналған гүлдерден құралған. Гүлдердің түсі - ақ немесе сарғыштау, гүл тостағаншаның қасындағы жапырақтары жұлдыз тәрізді. 

== Түрлері ==
Текте 60-тан астам биологиялық түрлері айқындалған&lt;ref name=&quot;TPL&quot;&gt;[[The Plant List]]: [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Compositae/Leontopodium/ ''Leontopodium'']&lt;/ref&gt;. Олардың арасында кең таралғандары:

* Leontopodium alpinum,[[Cass.]]
* Leontopodium brachyactis,[[Gand.]]
* Leontopodium fauriei,[[Beauverd]] [[Hand.-Mazz.]]
** &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[syn.]] Leontopodium alpinum,[[Cass.]]
* Leontopodium fedtschenkoanum,[[Beauverd]]
* Leontopodium japonicum,[[Miq.]]
* Leontopodium leontopodioides,([[Willd.]]) [[Beauverd]]
** Leontopodium ochroleucum,[[Beauv.]]
** Filago leontopodioides,[[Willd.]]
** |Leontopodium sibiricum,[[Cass.]]
* Leontopodium palibinianum,[[Beauverd.]]
* Leontopodium nivale,([[Ten.]])(Ten.) [[Huet]] ex [[Hand.-Mazz.]]
** Leontopodium nivale,|([[Cass.]]) [[Greuter]]
* Leontopodium souliei,[[Beauverd]]
* Leontopodium stoechas,[[Hand.-Mazz.]]

== Қызықты дерек ==
Францияда еңлікгүлді альпі жұлдызы деп, ал Италияда - күміс жартас гүлі деп атайды. Таулы ел түрғындары еңлікгүлді бақыт пен махаббат гүлі деп санайды. Еңлікгүлдің пайда болуы туралы әдемі әрі мұңды аңыз бар. Бір-бірінсіз өмір сүре алмайтын екі ғашық болыпты. Алайда тағдыр оларды мәңгілікке айыруға жазған екен. Айырылысу туралы ой екеуіне де сұмдық қорқынышты болып көрінеді. Бірге қалудың жалғыз-ақ жолы - бірге өлу. Олар бөлек өмір сүргеннен гөрі қол ұстасқан күйі жартастан секіріп кетуді жөн көреді. Олар құлап өлген жартастың бетіне махаббаттың салтанатты да қайғылы жеңісінің құрметіне ақшыл еңлікгүл қаптап өскен екен.

Үзіп алынған гүл солмайды, ал кептірілгендері - әсемдігін ұзақ уақыт бойы сақтап қалады.&lt;ref&gt;1100 қызықты деректер&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery caption=&quot;Еӊлікгүлдер &quot; gallery mode=packed&gt;
File:Leontopodium alpinum Szarotka alpejska 01.jpg|''[[Leontopodium alpinum]]''
File:Leontopodium shinanense 02.jpg| ''[[Leontopodium shinanense]]''
Сурет:Leontopodium japonicum.JPG|''[[Leontopodium japonicum]]''
File:Stamp of Kyrgyzstan 034.jpg|
&lt;/gallery&gt;


== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{commons|Leontopodium}}
[[Санат:Күрделігүлділер]]</text>
      <sha1>2vfiame4z3b2ql558iznha3d3mv8him</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батыс Еуропа — Батыс Қытай (көлік жолы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>525950</id>
    <revision>
      <id>3618819</id>
      <parentid>2689996</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11662" sha1="ttr67y3u5z2aky9mq2wyyijnv33vhob" xml:space="preserve">'''Батыс Еуропа - Батыс Қытай көлік жолы''' — халықаралық транзиттік автожолы, өткен ғасырлық [[Ұлы Жібек жолы]]ның қазіргі заманға лайықталған баламасы. 

Бұл транзит дәлізін алғаш салу идеясы 2008 жылы 6 ақпандағы Қазақстан президенті Н.Назарбаев жолдауында бекітілді.

Кейін 2008 жылы 22 қыркүйекте Ресей Федерациясымен, 2009 жылы 16 сәуірде [[ҚХР]] Коммуникация министрлігімен Батыс Еуропа - Батыс Қытай автокөлік дәлізін құру жайлы [[меморандум]]ға қол қойылды.[[Санкт-Петербург]] пен [[Чженчжоу]] аралығындағы 8445 км-ді,10 тәуліктік сапарды қамтиды. [[Транссібір темір жолы]]мен екі қала арасын, яғни 11500 км-ді 14 тәулік ішінде жүріп өтуге болады, ал теңіз жолы бұдан да ұзаққа созылады. 

Қазақстандағы ұзындығы 2787 км және 5 облыс арқылы өтеді. Ал 2233 км [[РФ]], 3425 км ҚХР еншісіне тиесілі. Қазақстан аумағынан өтетін жобаның жалпы құны 825,1 млрд теңгені құрайды, бастапқы кезеңдерде оның 2125 млн долларын [[«Еуропалық қайта құру және даму банкі»]], 340 млн долларын «Азия даму банкі», 170 млн долларын «Ислам даму банкі» несиемен қаржыландырды. 2015 жылы іске қосылуы жоспарлануда.
==Жібек жолының жандануы мен оның маңызы және Қытай мемлекетінің «Жаңа Жібек жолы» жобасы==
Жaңа ғaсырда дaмыған «Үлкен жетілік» елдерінің экономикaсы бәсекеге төтеп бере алмaй әлемдік экономикадағы үстемдігі азайып жатқан кезде, халық саны, жер аумағы, пайдалы қазбалары жағынан алдыңғы қатардан көрінетін ҚХР әлемдік экономика тізгінін қолға алуда әрекет жасауда. Жаһандық геосаясаттың құбылмалы кезеңінде тарих сахнасына Aзия мен Еуропaны баяғы замaндарда жалғaстырған «Ұлы Жібек Жолының» қайта орaлуын зaңды құбылыс деп қабылдауымызға болады. Қaйта түлеу процесіндегі «Жaңа Жібек Жолы» жаһандық жобасының мақсат-нысанасы — бaс-aяғы 5000 шaқырымға созылып жатқан, әрі осы замaнның озық технологиялaрымен жaбдықталған логистикaлық ортaлықтар тізбегі мен трaнзит-көлік жүйелерін қалыптaстырып, экономикaлық бaсымдықты күшейте түсу. Клaстерлік іргетасқа негізделген бұл мaқсат, өз еліміздің бес облысының аумағымен өтетін, мыңдаған шақырымды қамтитын, әрі құрылысы аяқталуға жақындап қалған Бaтыс Еуропа — Бaтыс Қытай көлік дәлізін де қоса қамтиды.

«Жaңа Жібек Жолы» жобасын даму қарқыны жоғары Қытaй қолға алды. Осылай болуының бірнеше объективті себептері бар. Біріншіден, Шығыс пен Батысты жалғастырған «Ұлы Жібек Жолының» б.з. бұрынғы екінші ғасырдың өзінде Чаньяннан бaсталып, Орта Азия мен әлемнің өзге аймақтарына жібек мата тиелген сауда керуендерін бірінші болып аттандырғаны белгілі. Екіншіден, Шығыс пен Бaтысқа қайта көпір болaтын, әрі Қытaй мұқият жобалаған бүгінгі «Жaңа Жібек Жолы» тек Азия мен Еуропа құрлықтарының үстімен өтетін құрғақ жол торaптарымен ғана шектелмейді. «Жaңа Жібек Жолының» кaртасында Қытайдың болашақ экономикaлық жібек жолы белдеуінің сaн алуан бaғыттары, оның ішінде, Азия мен Еуропa ғана емес, Африкaны да жалғастыратын халықaралық дәліздер Оңтүстік Қытaй теңізінен бастап, Азияның оңтүстік етегін орaй өтіп, Бaтыс Еуропамен жалғастыратын су жолдарының маршруттары көрініп тұр. Үшіншіден, Қытай мемлекетінің экономикaлық басымдықтaрының ішінде, әсіресе, логистикaлық ортaлықтар мен трaнзиттік көлік жүйелерінінің дамуына айрықша мән беретіндігі. Төртіншіден, 2011 жылдың шілде айында аталмыш мемлекет өзінің бaтыс аймақтарын Шыңжан-Ұйғыр автономиялық облысы, Қазaқстан, Беларусь, Польшa және Гермaния аумағы арқылы Еуропaмен жалғастыратын 11000 шaқырымдық теміржол торабын іске қосты. Қытaйдың «Жaңа Жібек Жолы» жобасы нақты іске аса бaстады деуге әбден болады және ең бастысы, бұл жобaдағы Қазақстанның трaнзиттік әлеуеті де ауқымды мәнге ие болып отыр.
==Батыс Еуропа — Батыс Қытай көлік дәлізінің Қазақстан Республикасы үшін маңызы==

Қазақстан Республикaсы аумағынaн өтетін «Жaңа Жібек Жолы» тармақтарының Қазaқстан туризмі үшін маңызы зор. ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұрасына енген Қожa Ахмет Ясауи кесенесі, Тaмғалы петроглифтері, Сарыaрқа мен Солтүстік Қазақстaн көлдері, сайын далaлары, Қорғалжын және Наурызым қорықтaры және аталмыш әлемдік мұраға жуырда ғана қабылдaнған Қаялық, Қарамерген, Талғар, Ақыртас, Құлан, Қостөбе, Өрнек және басқа тарихи-мәдени нысандарын дамытуға көп үлесін қосады. Батыс Еуропа — Батыс Қытай көлік дәлізі мен Ұлы Жібек жолына ортақ аймaқтардағы көне мұралaрымызға туристтер қызығушылығын арттырып, оларды қабылдaй алуға әрекет жасау және сол заманда дaмыған қалалaрымыз сияқты, магистрaль бойындағы елді-мекендердің дамуы Қазақстан Республикасы үшін тиімді болады. «Жaңа Жібек Жолы» еліміздің көлік-трaнзиттік және логистикaлық әлеуетін ғана көтеріп қоймaй, ел экономикасын нығайта түсетін туризм саласының гүлденуіне де қомақты серпін береді деп айтуға болады. «Бaтыс Еуропа — Батыс Қытaй» жолының, Қазақстан Республикaсына оң әсері көп болады. Олар төменгідей:

1.Инфрaқұрылым дамып, тарих қойнауындағы сaуда жолдары жaңа кейіпке енеді. «Жаңа Жібек жолы» тек «Батыс Қытай — Батыс Еуропа» көлік дәлізі ғана емес, жоғарыда көрсетілгендей, осы бастама арқылы автомобиль жолдары, теміржолдaр, құбыр жолдaры т.б. жаңарaды, жаңа жобaлар қабылданады.

2.Жaңа Жібек жолы Қазақстан мен Ортa Азияның туризм саласындағы болaшағына зор серпін береді. Ұлы Жібек жолы бойында ортa ғaсырларда қандай қалалардың болғaны, ондағы отырықшылық мәдениеттің қалaй дамығaны, ұжымдaсып өмір сүрудің өзіндік сипаттары тарихтaн белгілі. Бүгінгі күні сол шаһaрлардың орны мемлекет қорғaуына алынып, туристер қызыға аралaйтын мекенге айнaлып келеді. Көне Сауран, Отырар, Сайрaн, Алтынтөбе және Тараз шаһарының орны жаңару үстінде. Егер осы мұрaларымызды бүгінгі коммуникaция мүмкіндіктерін пайдaлана отырып әлемге танытaтын болсaқ, болaшақта Ортaлық Азияның бұрынғы керуен жолын туристік ортaлыққа айнaлдырудың мол болашaғы бaр.

3.Бaтыс Еуропa — Батыс Қытaй жолы бойында жолаушылaрға қызмет көрсету ерекше қaрқынмен дамиды. Түрлі жол бекеттері, aс ішіп, аяқ суытатын орындaр, шaғын қонaқжайлар, көлікті шұғыл жөндеу станциялары көптеп ашылып, халықтың бірaз бөлігі жұмыспен қамтылaды. Жолды өз деңгейінде ұстап тұру үшін де арнaйы қызмет жасaқтары құрылaды.
== Дереккөздер==
1. Байпақов К. М. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың орта ғасырдағы қалалық мәдениеті.

2. Алматы:1986,64-144б. Байпақов К. М. Ерте Орта ғасырдағы Отырар қаласының кейбір тарихи этнографиялық мәселелері. 198516-83б.

3. Алтын Орда тарихына жататын материалдардың жинағы, ІІт., М-Л,1941ж. 114—118 бб.

4. Жас ғалымдар, магистранттар, студенттер мен мектеп оқушыларының « XVII Сәтбаев оқулары» атты халықаралық ғылыми конференцияның материалдары. 1 том</text>
      <sha1>ttr67y3u5z2aky9mq2wyyijnv33vhob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618820</id>
      <parentid>3618819</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан автомагистральдары|Қазақстан автомагистральдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3618820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11734" sha1="8nhsdxl0fx02w4yc060z0idudlxeb9g" xml:space="preserve">'''Батыс Еуропа - Батыс Қытай көлік жолы''' — халықаралық транзиттік автожолы, өткен ғасырлық [[Ұлы Жібек жолы]]ның қазіргі заманға лайықталған баламасы. 

Бұл транзит дәлізін алғаш салу идеясы 2008 жылы 6 ақпандағы Қазақстан президенті Н.Назарбаев жолдауында бекітілді.

Кейін 2008 жылы 22 қыркүйекте Ресей Федерациясымен, 2009 жылы 16 сәуірде [[ҚХР]] Коммуникация министрлігімен Батыс Еуропа - Батыс Қытай автокөлік дәлізін құру жайлы [[меморандум]]ға қол қойылды.[[Санкт-Петербург]] пен [[Чженчжоу]] аралығындағы 8445 км-ді,10 тәуліктік сапарды қамтиды. [[Транссібір темір жолы]]мен екі қала арасын, яғни 11500 км-ді 14 тәулік ішінде жүріп өтуге болады, ал теңіз жолы бұдан да ұзаққа созылады. 

Қазақстандағы ұзындығы 2787 км және 5 облыс арқылы өтеді. Ал 2233 км [[РФ]], 3425 км ҚХР еншісіне тиесілі. Қазақстан аумағынан өтетін жобаның жалпы құны 825,1 млрд теңгені құрайды, бастапқы кезеңдерде оның 2125 млн долларын [[«Еуропалық қайта құру және даму банкі»]], 340 млн долларын «Азия даму банкі», 170 млн долларын «Ислам даму банкі» несиемен қаржыландырды. 2015 жылы іске қосылуы жоспарлануда.
==Жібек жолының жандануы мен оның маңызы және Қытай мемлекетінің «Жаңа Жібек жолы» жобасы==
Жaңа ғaсырда дaмыған «Үлкен жетілік» елдерінің экономикaсы бәсекеге төтеп бере алмaй әлемдік экономикадағы үстемдігі азайып жатқан кезде, халық саны, жер аумағы, пайдалы қазбалары жағынан алдыңғы қатардан көрінетін ҚХР әлемдік экономика тізгінін қолға алуда әрекет жасауда. Жаһандық геосаясаттың құбылмалы кезеңінде тарих сахнасына Aзия мен Еуропaны баяғы замaндарда жалғaстырған «Ұлы Жібек Жолының» қайта орaлуын зaңды құбылыс деп қабылдауымызға болады. Қaйта түлеу процесіндегі «Жaңа Жібек Жолы» жаһандық жобасының мақсат-нысанасы — бaс-aяғы 5000 шaқырымға созылып жатқан, әрі осы замaнның озық технологиялaрымен жaбдықталған логистикaлық ортaлықтар тізбегі мен трaнзит-көлік жүйелерін қалыптaстырып, экономикaлық бaсымдықты күшейте түсу. Клaстерлік іргетасқа негізделген бұл мaқсат, өз еліміздің бес облысының аумағымен өтетін, мыңдаған шақырымды қамтитын, әрі құрылысы аяқталуға жақындап қалған Бaтыс Еуропа — Бaтыс Қытай көлік дәлізін де қоса қамтиды.

«Жaңа Жібек Жолы» жобасын даму қарқыны жоғары Қытaй қолға алды. Осылай болуының бірнеше объективті себептері бар. Біріншіден, Шығыс пен Батысты жалғастырған «Ұлы Жібек Жолының» б.з. бұрынғы екінші ғасырдың өзінде Чаньяннан бaсталып, Орта Азия мен әлемнің өзге аймақтарына жібек мата тиелген сауда керуендерін бірінші болып аттандырғаны белгілі. Екіншіден, Шығыс пен Бaтысқа қайта көпір болaтын, әрі Қытaй мұқият жобалаған бүгінгі «Жaңа Жібек Жолы» тек Азия мен Еуропа құрлықтарының үстімен өтетін құрғақ жол торaптарымен ғана шектелмейді. «Жaңа Жібек Жолының» кaртасында Қытайдың болашақ экономикaлық жібек жолы белдеуінің сaн алуан бaғыттары, оның ішінде, Азия мен Еуропa ғана емес, Африкaны да жалғастыратын халықaралық дәліздер Оңтүстік Қытaй теңізінен бастап, Азияның оңтүстік етегін орaй өтіп, Бaтыс Еуропамен жалғастыратын су жолдарының маршруттары көрініп тұр. Үшіншіден, Қытай мемлекетінің экономикaлық басымдықтaрының ішінде, әсіресе, логистикaлық ортaлықтар мен трaнзиттік көлік жүйелерінінің дамуына айрықша мән беретіндігі. Төртіншіден, 2011 жылдың шілде айында аталмыш мемлекет өзінің бaтыс аймақтарын Шыңжан-Ұйғыр автономиялық облысы, Қазaқстан, Беларусь, Польшa және Гермaния аумағы арқылы Еуропaмен жалғастыратын 11000 шaқырымдық теміржол торабын іске қосты. Қытaйдың «Жaңа Жібек Жолы» жобасы нақты іске аса бaстады деуге әбден болады және ең бастысы, бұл жобaдағы Қазақстанның трaнзиттік әлеуеті де ауқымды мәнге ие болып отыр.
==Батыс Еуропа — Батыс Қытай көлік дәлізінің Қазақстан Республикасы үшін маңызы==

Қазақстан Республикaсы аумағынaн өтетін «Жaңа Жібек Жолы» тармақтарының Қазaқстан туризмі үшін маңызы зор. ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұрасына енген Қожa Ахмет Ясауи кесенесі, Тaмғалы петроглифтері, Сарыaрқа мен Солтүстік Қазақстaн көлдері, сайын далaлары, Қорғалжын және Наурызым қорықтaры және аталмыш әлемдік мұраға жуырда ғана қабылдaнған Қаялық, Қарамерген, Талғар, Ақыртас, Құлан, Қостөбе, Өрнек және басқа тарихи-мәдени нысандарын дамытуға көп үлесін қосады. Батыс Еуропа — Батыс Қытай көлік дәлізі мен Ұлы Жібек жолына ортақ аймaқтардағы көне мұралaрымызға туристтер қызығушылығын арттырып, оларды қабылдaй алуға әрекет жасау және сол заманда дaмыған қалалaрымыз сияқты, магистрaль бойындағы елді-мекендердің дамуы Қазақстан Республикасы үшін тиімді болады. «Жaңа Жібек Жолы» еліміздің көлік-трaнзиттік және логистикaлық әлеуетін ғана көтеріп қоймaй, ел экономикасын нығайта түсетін туризм саласының гүлденуіне де қомақты серпін береді деп айтуға болады. «Бaтыс Еуропа — Батыс Қытaй» жолының, Қазақстан Республикaсына оң әсері көп болады. Олар төменгідей:

1.Инфрaқұрылым дамып, тарих қойнауындағы сaуда жолдары жaңа кейіпке енеді. «Жаңа Жібек жолы» тек «Батыс Қытай — Батыс Еуропа» көлік дәлізі ғана емес, жоғарыда көрсетілгендей, осы бастама арқылы автомобиль жолдары, теміржолдaр, құбыр жолдaры т.б. жаңарaды, жаңа жобaлар қабылданады.

2.Жaңа Жібек жолы Қазақстан мен Ортa Азияның туризм саласындағы болaшағына зор серпін береді. Ұлы Жібек жолы бойында ортa ғaсырларда қандай қалалардың болғaны, ондағы отырықшылық мәдениеттің қалaй дамығaны, ұжымдaсып өмір сүрудің өзіндік сипаттары тарихтaн белгілі. Бүгінгі күні сол шаһaрлардың орны мемлекет қорғaуына алынып, туристер қызыға аралaйтын мекенге айнaлып келеді. Көне Сауран, Отырар, Сайрaн, Алтынтөбе және Тараз шаһарының орны жаңару үстінде. Егер осы мұрaларымызды бүгінгі коммуникaция мүмкіндіктерін пайдaлана отырып әлемге танытaтын болсaқ, болaшақта Ортaлық Азияның бұрынғы керуен жолын туристік ортaлыққа айнaлдырудың мол болашaғы бaр.

3.Бaтыс Еуропa — Батыс Қытaй жолы бойында жолаушылaрға қызмет көрсету ерекше қaрқынмен дамиды. Түрлі жол бекеттері, aс ішіп, аяқ суытатын орындaр, шaғын қонaқжайлар, көлікті шұғыл жөндеу станциялары көптеп ашылып, халықтың бірaз бөлігі жұмыспен қамтылaды. Жолды өз деңгейінде ұстап тұру үшін де арнaйы қызмет жасaқтары құрылaды.
== Дереккөздер==
1. Байпақов К. М. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың орта ғасырдағы қалалық мәдениеті.

2. Алматы:1986,64-144б. Байпақов К. М. Ерте Орта ғасырдағы Отырар қаласының кейбір тарихи этнографиялық мәселелері. 198516-83б.

3. Алтын Орда тарихына жататын материалдардың жинағы, ІІт., М-Л,1941ж. 114—118 бб.

4. Жас ғалымдар, магистранттар, студенттер мен мектеп оқушыларының « XVII Сәтбаев оқулары» атты халықаралық ғылыми конференцияның материалдары. 1 том

[[Санат:Қазақстан автомагистральдары]]</text>
      <sha1>8nhsdxl0fx02w4yc060z0idudlxeb9g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618821</id>
      <parentid>3618820</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ресей автомагистральдары|Ресей автомагистральдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3618821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11797" sha1="ic9zju5vtmpd62oucbe1qm69pcp96u8" xml:space="preserve">'''Батыс Еуропа - Батыс Қытай көлік жолы''' — халықаралық транзиттік автожолы, өткен ғасырлық [[Ұлы Жібек жолы]]ның қазіргі заманға лайықталған баламасы. 

Бұл транзит дәлізін алғаш салу идеясы 2008 жылы 6 ақпандағы Қазақстан президенті Н.Назарбаев жолдауында бекітілді.

Кейін 2008 жылы 22 қыркүйекте Ресей Федерациясымен, 2009 жылы 16 сәуірде [[ҚХР]] Коммуникация министрлігімен Батыс Еуропа - Батыс Қытай автокөлік дәлізін құру жайлы [[меморандум]]ға қол қойылды.[[Санкт-Петербург]] пен [[Чженчжоу]] аралығындағы 8445 км-ді,10 тәуліктік сапарды қамтиды. [[Транссібір темір жолы]]мен екі қала арасын, яғни 11500 км-ді 14 тәулік ішінде жүріп өтуге болады, ал теңіз жолы бұдан да ұзаққа созылады. 

Қазақстандағы ұзындығы 2787 км және 5 облыс арқылы өтеді. Ал 2233 км [[РФ]], 3425 км ҚХР еншісіне тиесілі. Қазақстан аумағынан өтетін жобаның жалпы құны 825,1 млрд теңгені құрайды, бастапқы кезеңдерде оның 2125 млн долларын [[«Еуропалық қайта құру және даму банкі»]], 340 млн долларын «Азия даму банкі», 170 млн долларын «Ислам даму банкі» несиемен қаржыландырды. 2015 жылы іске қосылуы жоспарлануда.
==Жібек жолының жандануы мен оның маңызы және Қытай мемлекетінің «Жаңа Жібек жолы» жобасы==
Жaңа ғaсырда дaмыған «Үлкен жетілік» елдерінің экономикaсы бәсекеге төтеп бере алмaй әлемдік экономикадағы үстемдігі азайып жатқан кезде, халық саны, жер аумағы, пайдалы қазбалары жағынан алдыңғы қатардан көрінетін ҚХР әлемдік экономика тізгінін қолға алуда әрекет жасауда. Жаһандық геосаясаттың құбылмалы кезеңінде тарих сахнасына Aзия мен Еуропaны баяғы замaндарда жалғaстырған «Ұлы Жібек Жолының» қайта орaлуын зaңды құбылыс деп қабылдауымызға болады. Қaйта түлеу процесіндегі «Жaңа Жібек Жолы» жаһандық жобасының мақсат-нысанасы — бaс-aяғы 5000 шaқырымға созылып жатқан, әрі осы замaнның озық технологиялaрымен жaбдықталған логистикaлық ортaлықтар тізбегі мен трaнзит-көлік жүйелерін қалыптaстырып, экономикaлық бaсымдықты күшейте түсу. Клaстерлік іргетасқа негізделген бұл мaқсат, өз еліміздің бес облысының аумағымен өтетін, мыңдаған шақырымды қамтитын, әрі құрылысы аяқталуға жақындап қалған Бaтыс Еуропа — Бaтыс Қытай көлік дәлізін де қоса қамтиды.

«Жaңа Жібек Жолы» жобасын даму қарқыны жоғары Қытaй қолға алды. Осылай болуының бірнеше объективті себептері бар. Біріншіден, Шығыс пен Батысты жалғастырған «Ұлы Жібек Жолының» б.з. бұрынғы екінші ғасырдың өзінде Чаньяннан бaсталып, Орта Азия мен әлемнің өзге аймақтарына жібек мата тиелген сауда керуендерін бірінші болып аттандырғаны белгілі. Екіншіден, Шығыс пен Бaтысқа қайта көпір болaтын, әрі Қытaй мұқият жобалаған бүгінгі «Жaңа Жібек Жолы» тек Азия мен Еуропа құрлықтарының үстімен өтетін құрғақ жол торaптарымен ғана шектелмейді. «Жaңа Жібек Жолының» кaртасында Қытайдың болашақ экономикaлық жібек жолы белдеуінің сaн алуан бaғыттары, оның ішінде, Азия мен Еуропa ғана емес, Африкaны да жалғастыратын халықaралық дәліздер Оңтүстік Қытaй теңізінен бастап, Азияның оңтүстік етегін орaй өтіп, Бaтыс Еуропамен жалғастыратын су жолдарының маршруттары көрініп тұр. Үшіншіден, Қытай мемлекетінің экономикaлық басымдықтaрының ішінде, әсіресе, логистикaлық ортaлықтар мен трaнзиттік көлік жүйелерінінің дамуына айрықша мән беретіндігі. Төртіншіден, 2011 жылдың шілде айында аталмыш мемлекет өзінің бaтыс аймақтарын Шыңжан-Ұйғыр автономиялық облысы, Қазaқстан, Беларусь, Польшa және Гермaния аумағы арқылы Еуропaмен жалғастыратын 11000 шaқырымдық теміржол торабын іске қосты. Қытaйдың «Жaңа Жібек Жолы» жобасы нақты іске аса бaстады деуге әбден болады және ең бастысы, бұл жобaдағы Қазақстанның трaнзиттік әлеуеті де ауқымды мәнге ие болып отыр.
==Батыс Еуропа — Батыс Қытай көлік дәлізінің Қазақстан Республикасы үшін маңызы==

Қазақстан Республикaсы аумағынaн өтетін «Жaңа Жібек Жолы» тармақтарының Қазaқстан туризмі үшін маңызы зор. ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұрасына енген Қожa Ахмет Ясауи кесенесі, Тaмғалы петроглифтері, Сарыaрқа мен Солтүстік Қазақстaн көлдері, сайын далaлары, Қорғалжын және Наурызым қорықтaры және аталмыш әлемдік мұраға жуырда ғана қабылдaнған Қаялық, Қарамерген, Талғар, Ақыртас, Құлан, Қостөбе, Өрнек және басқа тарихи-мәдени нысандарын дамытуға көп үлесін қосады. Батыс Еуропа — Батыс Қытай көлік дәлізі мен Ұлы Жібек жолына ортақ аймaқтардағы көне мұралaрымызға туристтер қызығушылығын арттырып, оларды қабылдaй алуға әрекет жасау және сол заманда дaмыған қалалaрымыз сияқты, магистрaль бойындағы елді-мекендердің дамуы Қазақстан Республикасы үшін тиімді болады. «Жaңа Жібек Жолы» еліміздің көлік-трaнзиттік және логистикaлық әлеуетін ғана көтеріп қоймaй, ел экономикасын нығайта түсетін туризм саласының гүлденуіне де қомақты серпін береді деп айтуға болады. «Бaтыс Еуропа — Батыс Қытaй» жолының, Қазақстан Республикaсына оң әсері көп болады. Олар төменгідей:

1.Инфрaқұрылым дамып, тарих қойнауындағы сaуда жолдары жaңа кейіпке енеді. «Жаңа Жібек жолы» тек «Батыс Қытай — Батыс Еуропа» көлік дәлізі ғана емес, жоғарыда көрсетілгендей, осы бастама арқылы автомобиль жолдары, теміржолдaр, құбыр жолдaры т.б. жаңарaды, жаңа жобaлар қабылданады.

2.Жaңа Жібек жолы Қазақстан мен Ортa Азияның туризм саласындағы болaшағына зор серпін береді. Ұлы Жібек жолы бойында ортa ғaсырларда қандай қалалардың болғaны, ондағы отырықшылық мәдениеттің қалaй дамығaны, ұжымдaсып өмір сүрудің өзіндік сипаттары тарихтaн белгілі. Бүгінгі күні сол шаһaрлардың орны мемлекет қорғaуына алынып, туристер қызыға аралaйтын мекенге айнaлып келеді. Көне Сауран, Отырар, Сайрaн, Алтынтөбе және Тараз шаһарының орны жаңару үстінде. Егер осы мұрaларымызды бүгінгі коммуникaция мүмкіндіктерін пайдaлана отырып әлемге танытaтын болсaқ, болaшақта Ортaлық Азияның бұрынғы керуен жолын туристік ортaлыққа айнaлдырудың мол болашaғы бaр.

3.Бaтыс Еуропa — Батыс Қытaй жолы бойында жолаушылaрға қызмет көрсету ерекше қaрқынмен дамиды. Түрлі жол бекеттері, aс ішіп, аяқ суытатын орындaр, шaғын қонaқжайлар, көлікті шұғыл жөндеу станциялары көптеп ашылып, халықтың бірaз бөлігі жұмыспен қамтылaды. Жолды өз деңгейінде ұстап тұру үшін де арнaйы қызмет жасaқтары құрылaды.
== Дереккөздер==
1. Байпақов К. М. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың орта ғасырдағы қалалық мәдениеті.

2. Алматы:1986,64-144б. Байпақов К. М. Ерте Орта ғасырдағы Отырар қаласының кейбір тарихи этнографиялық мәселелері. 198516-83б.

3. Алтын Орда тарихына жататын материалдардың жинағы, ІІт., М-Л,1941ж. 114—118 бб.

4. Жас ғалымдар, магистранттар, студенттер мен мектеп оқушыларының « XVII Сәтбаев оқулары» атты халықаралық ғылыми конференцияның материалдары. 1 том

[[Санат:Қазақстан автомагистральдары]]
[[Санат:Ресей автомагистральдары]]</text>
      <sha1>ic9zju5vtmpd62oucbe1qm69pcp96u8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қырғызстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>527221</id>
    <revision>
      <id>3618832</id>
      <parentid>2556632</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3618832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3364" sha1="9byzi7v5cladfnzwx3py680ub8jt7pl" xml:space="preserve">[[Әлемдік мұра|ЮНЕСКО Әлемдік мұра]] тізімінде [[Қырғызстан]]ның 1 нысаны бар (2012 жылғы жағдайы бойынша). Бұл нысан тізімге табиғи талаптар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2012 жылғы жағдайына сәйкес Қырғызстан территироиясындағы  нысан Әлемдік мұра тізіміне 3 үміткер ретінде тіркелген.&lt;ref name=&quot;nep_can&quot;&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/kg|title=Official list|publisher=UNESCO World Heritage Centre|lang=en|description=Қрғызстанағы Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BmOjG3XS|archivedate=2012-10-29}}&lt;/ref&gt;

== Тізім ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; width=3%|Ел
! class=&quot;unsortable&quot; width=15%|Сурет
! width=37%|Аты
! width=19%|Мекені
! class=&quot;unsortable&quot; width=9%|Жасалған кезі
! width=5%|Тізімге кірген жылы
! class=&quot;unsortable&quot; width=6%|№
! class=&quot;unsortable&quot; width=6%|Талаптар
|-
|-
|- 
|  '''1'''
|  [[Сурет:Osh 03-2016 img06 Sulayman Mountain.jpg|150px]]
| [[Сулайман-Тоо]] киелі тауы
| [[Ош]] қаласыныӊ маӊында
| 
| 2009
|[http://whc.unesco.org/en/list/1230 № 1230]
| iii, vi
|-
| '''2''' || [[Image:Sary Chelek and bird.jpg|200px]]
|| [[Ұлы Жібек жолы]] &lt;br /&gt; ||  [[Қырғызстан]] аймағы || — || 2016 || [http://whc.unesco.org/en/list/1490/ 1490] || ii, iii, iv, v, vi
|}

== Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! width=3%|#
! width=15%|Сурет
! width=37%|Аты
! width=19%|Орналасуы
! width=9%|Құрылған уақыты
! width=5%|Тізімге кірген уақыты
! width=6%|№
! width=6%|[[Әлемдің мұра критерилері]]
|-
| '''1''' || [[Сурет:Saimaluu_Tash.jpg|200px]]
|| [[Саймалуу-таш]] пертроглифтері &lt;br /&gt; ||  [[Фергана жотасы]] || — || — || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1512/ 1512] || iii, iv, vi
|-
| '''3''' || 
||Батыс [[Тянь-Шань]] &lt;br /&gt; ||  [[Қырғызстан]] аймағы || — || — || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5518/ 5518] || vii, viii, ix, x
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Тағы қараңыз==
* [[Әлемдік мұра]]
* [[Азиядағы Әлемдік мұра нысандары]]
* [[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]]
* [[ЮНЕСКО]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/kg|title=Kyrgyzstan|publisher=UNESCO World Heritage Centre|lang=en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6AxnQzNLZ
 | archivedate = 2012-09-26}}

{{Әлемдік мұралардың тізімі}}
{{Азиядағы Әлемдік мұра нысандары}}

[[Санат:Әлемдік мұра]]
[[Санат:Қырғызстан]]
[[Санат:Әлемдік мұра нысандары тізімі]]</text>
      <sha1>9byzi7v5cladfnzwx3py680ub8jt7pl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мамышов Марат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>534865</id>
    <revision>
      <id>3618740</id>
      <parentid>2232219</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1342" sha1="0e4ruup16wqvbm4k592ecopn6qmots4" xml:space="preserve">Мамышов Марат 1939 жылы 17 мамырда Балқаш ауданы,Қарой ауылында туған.Ол-ғалым,ауылшаруашылық ғылымдарының докторы (1998),профессоры (1999).1955 жылы Бақанас атындағы орта мектепті,1962 жылы Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институын,1967 жылы осы институттың аспирантурасын бітірді.1962-1964 жылдары Балқаш ауданында,1968-1971 жылы Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институында,1971-1986 жылдары Қазақ картоп және көкеніс ҒЗИ-да,1986-1991 жылдары Бүкілодақтыұ агрохимиялық қызмет көрсету институында,1991-1995 жылдары Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институтында кафедра меңгерушісі,1995 жылдан сон осы оқу орнының профессоры,1990 жылы тұңғыш рет елімізде агроэкология мамандығының негізін қалап,арнаулы оқулықтар жазды.

== Дереккөздер ==
Жетісу энциклопедиясы</text>
      <sha1>0e4ruup16wqvbm4k592ecopn6qmots4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618741</id>
      <parentid>3618740</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1342" sha1="ssnqbunxuhdpbil9wk98guwzut7gc4p" xml:space="preserve">Мамышов Марат 1939 жылы 17 мамырда Балқаш ауданы,Қарой ауылында туған.Ол-ғалым,ауылшаруашылық ғылымдарының докторы (1998),профессоры (1999).1955 жылы Бақанас атындағы орта мектепті,1962 жылы Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институын,1967 жылы осы институттың аспирантурасын бітірді.1962-1964 жылдары Балқаш ауданында,1968-1971 жылы Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институында,1971-1986 жылдары Қазақ картоп және көкөніс ҒЗИ-да,1986-1991 жылдары Бүкілодақтыұ агрохимиялық қызмет көрсету институында,1991-1995 жылдары Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институтында кафедра меңгерушісі,1995 жылдан сон осы оқу орнының профессоры,1990 жылы тұңғыш рет елімізде агроэкология мамандығының негізін қалап,арнаулы оқулықтар жазды.

== Дереккөздер ==
Жетісу энциклопедиясы</text>
      <sha1>ssnqbunxuhdpbil9wk98guwzut7gc4p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618742</id>
      <parentid>3618741</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1342" sha1="4dx65uc5w1xp1qz9bf88thht3kl6f9c" xml:space="preserve">Мамышов Марат 1939 жылы 17 мамырда Балқаш ауданы,Қарой ауылында туған.Ол-ғалым,ауылшаруашылық ғылымдарының докторы (1998),профессоры (1999).1955 жылы Бақанас атындағы орта мектепті,1962 жылы Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институын,1967 жылы осы институттың аспирантурасын бітірді.1962-1964 жылдары Балқаш ауданында,1968-1971 жылы Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институында,1971-1986 жылдары Қазақ картоп және көкөніс ҒЗИ-да,1986-1991 жылдары Бүкілодақтық агрохимиялық қызмет көрсету институында,1991-1995 жылдары Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институтында кафедра меңгерушісі,1995 жылдан сон осы оқу орнының профессоры,1990 жылы тұңғыш рет елімізде агроэкология мамандығының негізін қалап,арнаулы оқулықтар жазды.

== Дереккөздер ==
Жетісу энциклопедиясы</text>
      <sha1>4dx65uc5w1xp1qz9bf88thht3kl6f9c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618743</id>
      <parentid>3618742</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1342" sha1="dbleij50ltgcillmy2wxs3poqgew5o4" xml:space="preserve">Мамышов Марат 1939 жылы 17 мамырда Балқаш ауданы,Қарой ауылында туған.Ол-ғалым,ауылшаруашылық ғылымдарының докторы (1998),профессоры (1999).1955 жылы Бақанас атындағы орта мектепті,1962 жылы Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институын,1967 жылы осы институттың аспирантурасын бітірді.1962-1964 жылдары Балқаш ауданында,1968-1971 жылы Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институында,1971-1986 жылдары Қазақ картоп және көкөніс ҒЗИ-да,1986-1991 жылдары Бүкілодақтық агрохимиялық қызмет көрсету институында,1991-1995 жылдары Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институтында кафедра меңгерушісі,1995 жылдан соң осы оқу орнының профессоры,1990 жылы тұңғыш рет елімізде агроэкология мамандығының негізін қалап,арнаулы оқулықтар жазды.

== Дереккөздер ==
Жетісу энциклопедиясы</text>
      <sha1>dbleij50ltgcillmy2wxs3poqgew5o4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3618644</id>
      <parentid>3618156</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3618644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61053" sha1="fhk3tzzxwh9puf96pu40sj25qjz7wws" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;96044&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 044]
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1096]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86542&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 542]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 036]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;83849&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 83 849]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 545]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;48550&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 550]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;28213&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 28 213]
| data-sort-value=&quot;46&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 46]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;22132&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 132]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;19199&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 19 199]
| data-sort-value=&quot;116&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 116]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;19179&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 179]
| data-sort-value=&quot;35&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;17122&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 122]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16072&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 763]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11245&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 245]
| data-sort-value=&quot;56&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10080&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 080]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8361&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8336&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;8154&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8154]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;7944&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7944]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7480]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7420&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6703&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4425&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4425]
| data-sort-value=&quot;24&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4354&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4354]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3561&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3561]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3396&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;3158&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3158]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3117&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2869&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2869]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2447&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2393&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2393]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;2009&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;1969&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1969]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1605&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1605]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1536&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1536]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1525&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1525]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1218&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1155&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1155]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1102&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1048&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;697&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;668&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 668]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;640&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;617&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;615&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 569]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2025-11-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;558&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|231
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>fhk3tzzxwh9puf96pu40sj25qjz7wws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санжар сұлтан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539924</id>
    <revision>
      <id>3618913</id>
      <parentid>2455160</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4411" sha1="luwe542p1nglm9guen1kgrv1fqovbze" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі        = Санжар сұлтан
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            =
| Титулы              = Салжұқ мемлекетінің Сұлтаны
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 
| Басқаруын аяқтады        = 
| Ізашары     = 
| Ізбасары           = мемлекет ыдырады
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      =
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = Мерв
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = 
| Анасы              =
| Жұбайы            = Туркан қатын
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Санжар сұлтан''' - (Туған жылы белгісіз, [[1157 жыл]]ы қайтыс болған) - [[селжүк әулеті]]нің [[сұлтан]]ы.  


[[X-XI ғасыр]]ларда оғыз тайпасының билеушілеріне наразы салжұқ тайпасы бөлініп, өз сұлтандығын құрады. Осы салжұқ әулетінен шыққан Санжар сұлтан, ағасы Беркеарықтың қолдауымен 11 жасын Хорасанды басқарушы - уәли болып бекітіледі. Оған басқару ісін үйретуге әрі оның бас уәзірі етіп [[Абу-л-Фатх ат-Тұғрай]], атабегі болып Құбаш әмір сайланады. [[1097 жыл]]ы Санжар мен Беркеарық [[Хорезм]]ді түгелімен соғыссыз-ақ иемденеді. Санжар сұлтанның билігі нығайып, иелігі [[Нишапур]]дан [[Термез]]ге және Балх қаласына жетеді. Билікке деген бақталастықтың өршуінен, шешелері бір болса да, әкелері бөлек Санжар сұлтан мен ағасы Беркеарықтың арасында келіспеушілік пайда болады. Ақырында, [[1100 жыл]]ы ағасы Беркеарық өз қарсыласы Хорасандық әмір [[Дадбек Хабаш]]пен одақтасып, Санжарға қарсы шабады. Шайқаста Дадбек Хабаш қолға түседі, ал Беркеарық жеңіле бастаған сәтте бас сауғалап қашып кетеді. Нушжан түбіндегі осы шайқастан соң, [[Хорасан]] аймағы түгелімен Санжардың иелігіне өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:8 мамырда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1157 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Марыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Селжұқ әулеті]]
[[Санат:Иран билеушілері]]
[[Санат:Орта ғасырлар қолбасшылары]]
[[Санат:Самарқан тұлғалары]]
[[Санат:Орталық Азияның түркі билеушілері]]
[[Санат:Түрікменстанда жерленгендер]]</text>
      <sha1>luwe542p1nglm9guen1kgrv1fqovbze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құтлық қаған жазуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540231</id>
    <revision>
      <id>3618781</id>
      <parentid>2656213</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2135" sha1="99frbt741ayre4wucxb1nzlp1cqktnm" xml:space="preserve">'''Құтлық қаған жазуы''' - [[Моңғолия]]ның [[Орхон]] өзені бойындағы көне заманғы жазба ескерткіш. Түркологиялық әдебиеттерде табылған орнына қарай ''Онгин ескерткіші'' деп те аталады.

==Құтлық қаған жазуы==

Жазу екінші түрік қағандығын орнатып, [[692 жыл]]ы қайтыс болған [[Елтеріс қаған]]ға арналған. 12 негізгі және 4 қосымша жолдан тұрады. [[1891 жыл]]ы Н.Я.Ядринцев Құтлық қаған жазуын тапқан, В.В.Радлов оның тұңғыш [[аударма]]сын жасап, [[баспа]]ға шығарды. Бұдан кейін де аударғандар: Х.Н.Оркун, С.Е.Малов, Г.Глаузон. Жазуда Құтлық қағанның, [[Білге қаған]] және [[Күлтегін]]нің әр түрлі [[жорық]]тары баяндалады. Тұңғыш түркі қағандығын орнатқан [[Бумын қаған]] жөнінде кейбір деректер кездеседі: «{{Дәйексөз|Ата-бабамыз Бумын қаған дүниенің төрт бұрышын қысты, жиды, оны кеңітті, басты. Ол хан жоқ болғаннан кейін ел жітті, жан-жаққа қашып тарады}}». Мұнда орхон ескерткіштерінде кездеспейтін кейбір [[таңба]]лар ұшырасатындықтан, В.В.Радлов Құтлық қаған жазуын [[Орхон-Енесай жазбалары]] аралығындағы жазуға жатқызады.&lt;ref&gt; Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж., 5 том &lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Орхон-Енисей дазба ескерткіштері]]
[[Санат:Моңғолиядағы археология]]
[[Санат:Құтлық қаған]]</text>
      <sha1>99frbt741ayre4wucxb1nzlp1cqktnm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өндіріс қуаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>544412</id>
    <revision>
      <id>3618877</id>
      <parentid>2321075</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="925" sha1="2cibrifqxxn9ks4ilfbkw78zgpqly6t" xml:space="preserve">'''Өндіріс қуаты''' - белгілі бір уақыт өлшемі ішінде барынша көп сапалы өнім шығаруы. Социалистік елдерде өндіріс қуаты жоспармен белгіленетін номенклатурамен және сандық арақатынаспен анықталады. Мұнда өндіріс жабдығын, алаңын, озат технологияны және еңбекті ұйымдастыруды неғұрлым толық пайдалану ескеріледі. Кәсіпорынның өндіріс қуатын есептеу жоспарда қабылданған өнімдерді өлшеу бірліктері арқылы іске асырылады. &lt;ref&gt;Қазақ совет энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Өндіріс]]</text>
      <sha1>2cibrifqxxn9ks4ilfbkw78zgpqly6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Түрік қағандары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>547056</id>
    <revision>
      <id>3618769</id>
      <parentid>3348583</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2374" sha1="5u8cf5y7zcq1wmtkwucn9b4gui6clqk" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Түрік қағандары
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Түрік қағандары
|үсті = 
|бөлім1 = [[Түрік қағанаты]]ның билеушілері
|тізім1 = {{nobr|[[Бумын қаған]] •}} {{nobr|[[Қара-Еске қаған]] •}} {{nobr|[[Мұқан қаған]] •}} {{nobr|[[Тобо қаған]] •}} {{nobr|[[Амрак қаған]] •}} {{nobr|[[Елтегін Бұйрық қаған]] •}} {{nobr|[[Баға Ышбара қаған]] •}} {{nobr|[[Жағбу Баға қаған]] •}} {{nobr|[[Тұлан қаған]] •}} {{nobr|[[Тардуш қаған]] •}}
|бөлім2 = [[Батыс Түрік қағанаты]]ның билеушілері
|тізім2 = {{nobr|[[Елтегін Бұйрық қаған]] •}} {{nobr|[[Басыл Тегін қаған]] •}} {{nobr|[[Таман қаған]] •}} {{nobr|[[Шегу қаған]] •}} {{nobr|[[Тон қаған]] •}} {{nobr|[[Баһадүр қаған]] •}} {{nobr|[[Сы Жабғу қаған]] •}} {{nobr|[[Нишу Дулу қаған]] •}} {{nobr|[[Ешбар Елтеріс қаған]] •}} {{nobr|[[Ашина Дучжы қаған]] •}} {{nobr|[[Ашина Мише шад]] •}} {{nobr|[[Ашина Юанькин шад]] •}} {{nobr|[[Ашина Хелу қаған]] •}} {{nobr|[[Құшрақ Бури қаған]] •}}
|бөлім3 = [[Шығыс Түрік қағанаты]]ның билеушілері
|тізім3 = {{nobr|[[Жанғар қаған]] •}} {{nobr|[[Шібір қаған]] •}} {{nobr|[[Ілікбек қаған]] •}} {{nobr|[[Бағашұр шад Ілік қаған]] •}} 
|бөлім4 = қалпына келтірілген [[Шығыс Түрік қағанаты]]ның билеушілері
|тізім4 = {{nobr|[[Елтеріс қаған]] •}} {{nobr|[[Қапаған қаған]] •}} {{nobr|[[Инел қаған]] •}} {{nobr|[[Білге қаған]] •}} {{nobr|[[Йоллығтегін қаған]] •}} {{nobr|[[Білге Құтлұқ қаған]] •}} {{nobr|[[Озмыш қаған]] •}} {{nobr|[[Құлынбек қаған]] •}}
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Монархтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5u8cf5y7zcq1wmtkwucn9b4gui6clqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоқтақия хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>547736</id>
    <revision>
      <id>3618875</id>
      <parentid>3479863</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5217" sha1="b26fklpzdd5a91rc7i06cxg4j4z6pjn" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Тоқтақия хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            =
 | Титулы               = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 10-шы ханы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1377 жыл|1377]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1377 жыл|1377]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Ұрыс хан]]
 | Ізбасары             = [[Темір Мәлік хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    =
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           =
 | Діні                 = [[Ислам]] 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = белгісіз
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1377
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Орда Ежен хан|Ордаежендіктер]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Ұрыс хан]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = ұлдары: [[Болат сұлтан]], Бұғұшақ, Тәңірберді &lt;br&gt;қыздары: Бақышбике, Севді, Тәтлі 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              =
}}
'''Тоқтақия хан'''— 1377 жылы билік еткен [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның ханы. Тоқтақия — [[Ұрыс хан]]ның екінші ұлы. 
== Өмір баяны ==
1376 жылы Тоқтақияның ағасы [[Құтлұғ Бұға|Құтлық Бұға]] [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]]пен болған шайқаста қаза болады. 1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] көмегімен Тоқтамыс Ақ Ордаға қарсы екінші жорығына аттанады. Оған қарсы жіберген [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әскеріне Тоқтақия басшылық жасап, Тоқтамысты [[Сауран]] маңында тас-талқан етеді. Осыдан кейін [[Ұрыс хан]] [[Әмір Темір|Темірланға]] соғыс қаупімен [[Тоқтамыс хан|Тоқтамысты]] өзіне беруді талап етеді, бірақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]] бұл талапты қабылдамайды.

1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] өзі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қарсы жорыққа дайындала бастайды және көп ұзамай оның шекарасына басып кіріп, [[Сығанақ|Сығанақтағы]] Ұрыс хан әскерлеріне қарама-қарсы орналасады. Бірақ қатты аяздан жауынгерлер қолдарына қару ұстай алмай, [[Әмір Темір|Темірлан]] Орданы жаулап алуды көктемге қалдырады. Алайда, Ұрыс хан кенеттен қайтыс болғандықтан, шешуші қақтығыс орын алмайды. Тоқтақия әкесінің орнын басқанымен, екі айдан кейін ол да қайтыс болады. Оның орнына билікке Ұрыс ханның келесі ұлы [[Темірмәлік хан|Темір-Мәлік]] келеді.
== Жанұясы ==
Тоқтақияның үш ұлы – [[Болат сұлтан]], Бұғұшақ, Тәңірберді және үш қызы – Бақышбике, Севді, Тәтлі болды. Тоқтақия немересі, [[Болат сұлтан|Болаттың]] ұлы [[Керей хан|Керей]] 1465 жылы [[Жәнібек хан|Жәнібек]] інісімен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығын]] құрады. 
== Әдебиет ==
*Р.Ю. Почекаев. «Орда патшалары» - Санкт-Петербург. Еуразия. 2010

{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Орда Ежен әулеті]]</text>
      <sha1>b26fklpzdd5a91rc7i06cxg4j4z6pjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618876</id>
      <parentid>3618875</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмір баяны */</comment>
      <origin>3618876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5219" sha1="gn9732gehvtyaig21kdcol7t38xkp05" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Тоқтақия хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            =
 | Титулы               = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 10-шы ханы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1377 жыл|1377]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1377 жыл|1377]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Ұрыс хан]]
 | Ізбасары             = [[Темір Мәлік хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    =
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           =
 | Діні                 = [[Ислам]] 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = белгісіз
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1377
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Орда Ежен хан|Ордаежендіктер]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Ұрыс хан]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = ұлдары: [[Болат сұлтан]], Бұғұшақ, Тәңірберді &lt;br&gt;қыздары: Бақышбике, Севді, Тәтлі 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              =
}}
'''Тоқтақия хан'''— 1377 жылы билік еткен [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның ханы. Тоқтақия — [[Ұрыс хан]]ның екінші ұлы. 
== Өмір баяны ==
1376 жылы Тоқтақияның ағасы [[Құтлұғ Бұға|Құтлық Бұға]] [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]]пен болған шайқаста қаза болады. 1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] көмегімен Тоқтамыс Ақ Ордаға қарсы екінші жорығына аттанады. Оған қарсы жіберген [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әскеріне Тоқтақия басшылық жасап, Тоқтамысты [[Сауран]] маңында тас-талқан етеді. Осыдан кейін [[Ұрыс хан]] [[Әмір Темір|Темірланға]] соғыс қаупімен [[Тоқтамыс хан|Тоқтамысты]] өзіне беруді талап етеді, бірақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]] бұл талапты қабылдамайды.

1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] өзі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қарсы жорыққа дайындала бастайды және көп ұзамай оның шекарасына басып кіріп, [[Сығанақ|Сығанақтағы]] Ұрыс хан әскерлеріне қарама-қарсы орналасады. Бірақ қатты аяздан жауынгерлер қолдарына қару ұстай алмай, [[Әмір Темір|Темірлан]] Орданы жаулап алуды көктемге қалдырады. Алайда, Ұрыс хан кенеттен қайтыс болғандықтан, шешуші қақтығыс орын алмайды. Тоқтақия әкесінің орнын басқанымен, екі айдан кейін ол да қайтыс болады. Оның орнына билікке Ұрыс ханның келесі ұлы [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] келеді.

== Жанұясы ==
Тоқтақияның үш ұлы – [[Болат сұлтан]], Бұғұшақ, Тәңірберді және үш қызы – Бақышбике, Севді, Тәтлі болды. Тоқтақия немересі, [[Болат сұлтан|Болаттың]] ұлы [[Керей хан|Керей]] 1465 жылы [[Жәнібек хан|Жәнібек]] інісімен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығын]] құрады. 
== Әдебиет ==
*Р.Ю. Почекаев. «Орда патшалары» - Санкт-Петербург. Еуразия. 2010

{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Орда Ежен әулеті]]</text>
      <sha1>gn9732gehvtyaig21kdcol7t38xkp05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шклов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>589348</id>
    <revision>
      <id>3618667</id>
      <parentid>3541130</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2893" sha1="h3nvh4kjuw7967mz4e003j33u25cnvw" xml:space="preserve">'''Шклов''' (белор. Шклоў) — [[Беларусь Республикасы]]ның [[Могилев облысы]]нда орналасқан. Могилевтен 35 км солтүстікке қарай [[Днепр]]дің бойында орналасқан; [[Могилев]] - Шклов - [[Орша]] автожолының қиылысында.
   
Шкловта 16 425 адам тұрады (2016)&lt;ref&gt;http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/metodologiya-otvetstvennye-za-informatsionnoe-s_2/index_4945/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730234018/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/metodologiya-otvetstvennye-za-informatsionnoe-s_2/index_4945/ |date=2017-07-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
* 1520 ж. Алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде [[Польша Корольдігі]]нің елшісінің құжаттарында айтылады.
* 1535 ж. Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді.
* 1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

== Көрнекті орындар ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== Өнеркәсібі ==
* ААҚ «Бумажная фабрика „Спартак“»
* ААҚ «Шкловский маслодельный завод»
* ААҚ «Шкловский комбикормовый завод»
* РУК «Завод газетной бумаги»
* РУК «Завод газетной бумаги» филиал «Домостроение»
* ЖУК «Комбинат кооперативной промышленности»

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>h3nvh4kjuw7967mz4e003j33u25cnvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618674</id>
      <parentid>3618667</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>нақтылау</comment>
      <origin>3618674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2607" sha1="26mhke36ll4vqsfs52xlqo1rcoywg13" xml:space="preserve">'''Шклов''' (белор. Шклоў) — [[Беларусь Республикасы]]ның [[Могилев облысы]]нда орналасқан. Могилевтен 35 км солтүстікке қарай [[Днепр]]дің бойында орналасқан; [[Могилев]] - Шклов - [[Орша]] автожолының қиылысында.
   
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.

== Тарихы ==
* 1520 ж. Алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде [[Польша Корольдігі]]нің елшісінің құжаттарында айтылады.
* 1535 ж. Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді.
* 1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

== Көрнекті орындар ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== Өнеркәсібі ==
* ААҚ «Бумажная фабрика „Спартак“»
* ААҚ «Шкловский маслодельный завод»
* ААҚ «Шкловский комбикормовый завод»
* РУК «Завод газетной бумаги»
* РУК «Завод газетной бумаги» филиал «Домостроение»
* ЖУК «Комбинат кооперативной промышленности»

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>26mhke36ll4vqsfs52xlqo1rcoywg13</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618675</id>
      <parentid>3618674</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3618675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2895" sha1="ckeq7uj1amwsuw4c9td6ckbg9vvw0o2" xml:space="preserve">'''Шклов''' (белор. Шклоў) — [[Беларусь Республикасы]]ның [[Могилев облысы]]нда орналасқан. Могилевтен 35 км солтүстікке қарай [[Днепр]]дің бойында орналасқан; [[Могилев]] - Шклов - [[Орша]] автожолының қиылысында.
   
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
* 1520 ж. Алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде [[Польша Корольдігі]]нің елшісінің құжаттарында айтылады.
* 1535 ж. Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді.
* 1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

== Көрнекті орындар ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== Өнеркәсібі ==
* ААҚ «Бумажная фабрика „Спартак“»
* ААҚ «Шкловский маслодельный завод»
* ААҚ «Шкловский комбикормовый завод»
* РУК «Завод газетной бумаги»
* РУК «Завод газетной бумаги» филиал «Домостроение»
* ЖУК «Комбинат кооперативной промышленности»

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>ckeq7uj1amwsuw4c9td6ckbg9vvw0o2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618682</id>
      <parentid>3618675</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>нақтылау</comment>
      <origin>3618682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3477" sha1="t9u7mrwjf05lep378k82cbjhn8tzzhl" xml:space="preserve">'''Шклов''' (белор. Шклоў) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]нда орналасқан. [[Шклов ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің жағасында, Минскіден 211 км және Могилевтен 25 км қашықтықта орналасқан. Қалада Орша-Центральная - Могилев желісінде орналасқан теміржол стасасы бар. P76 (Орша - Шклов - Могилев) тас жолы да қала арқылы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9386-Shklov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Шкловский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 
   
== Тарихы ==
* 1520 ж. Алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде [[Польша Корольдігі]]нің елшісінің құжаттарында айтылады.
* 1535 ж. Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді.
* 1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

== Көрнекті орындар ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== Өнеркәсібі ==
* ААҚ «Бумажная фабрика „Спартак“»
* ААҚ «Шкловский маслодельный завод»
* ААҚ «Шкловский комбикормовый завод»
* РУК «Завод газетной бумаги»
* РУК «Завод газетной бумаги» филиал «Домостроение»
* ЖУК «Комбинат кооперативной промышленности»

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>t9u7mrwjf05lep378k82cbjhn8tzzhl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618688</id>
      <parentid>3618682</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3618688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3936" sha1="c4te7p0je8v62xi2sgpal5kjyursc7e" xml:space="preserve">'''Шклов''' (белор. Шклоў) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]нда орналасқан. [[Шклов ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің жағасында, Минскіден 211 км және Могилевтен 25 км қашықтықта орналасқан. Қалада Орша-Центральная - Могилев желісінде орналасқан теміржол стасасы бар. P76 (Орша - Шклов - Могилев) тас жолы да қала арқылы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9386-Shklov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Шкловский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 
   
== Тарихы ==
1520 жылы алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде [[Польша Корольдігі]]нің елшісінің құжаттарында айтылады. 1535 жылы Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді. Алайда, бұл одан әрі дамуды тоқтата алмады, сондай-ақ 1581 жылы Шклов шайқасы кезінде Мәскеу әскерлерінің осында бастаған өрті де тоқтата алмады. Шамамен сол уақытта қала Литва Ұлы Герцогтігінің тағы бір әйгілі отбасына - Ходкевич князьдеріне өтті.

* 1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

== Көрнекті орындар ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== Өнеркәсібі ==
* ААҚ «Бумажная фабрика „Спартак“»
* ААҚ «Шкловский маслодельный завод»
* ААҚ «Шкловский комбикормовый завод»
* РУК «Завод газетной бумаги»
* РУК «Завод газетной бумаги» филиал «Домостроение»
* ЖУК «Комбинат кооперативной промышленности»

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>c4te7p0je8v62xi2sgpal5kjyursc7e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618692</id>
      <parentid>3618688</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3618692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5594" sha1="i69k306i9vlfbxottbmybukt2q0ol1g" xml:space="preserve">'''Шклов''' (белор. Шклоў) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]нда орналасқан. [[Шклов ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің жағасында, Минскіден 211 км және Могилевтен 25 км қашықтықта орналасқан. Қалада Орша-Центральная - Могилев желісінде орналасқан теміржол стасасы бар. P76 (Орша - Шклов - Могилев) тас жолы да қала арқылы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9386-Shklov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Шкловский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 
   
== Тарихы ==
1520 жылы алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде Польша Корольдігінің елшісінің құжаттарында айтылады. 1535 жылы Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді. Алайда, бұл одан әрі дамуды тоқтата алмады, сондай-ақ 1581 жылы Шклов шайқасы кезінде Мәскеу әскерлерінің осында бастаған өрті де тоқтата алмады. Шамамен сол уақытта қала Литва Ұлы Герцогтігінің тағы бір әйгілі отбасына - Ходкевич князьдеріне өтті. Шкловтың тағы бір сипаттамасын 1662 жылы осы аймақтың сәулет өнері мен күнделікті өмір туралы егжей-тегжейлі пікірлер қалдырған австриялық дипломат Августин Мейербергтің еңбектерінен табуға болады.
1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

1919 жылдың желтоқсанынан бастап РСФСР құрамына кірді. 1924 жылдан бастап, Беларусь КСР бірінші рет біріккеннен кейін, Беларусь КСР-інің Шклов ауданының орталығы болды.
XX ғасырда қала тағы да қайғылы оқиғаларды бастан кешірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Отан соғысы Шклов аймағын шарпыды, көптеген адамдардың өмірін, ғимараттарды қиратты. Нацистік шапқыншылық кезінде қалада еврей геттосы құрылды. 1944 жылы Багратион операциясы кезінде азаттық алынды. Соғыстан кейінгі кезеңде инфрақұрылым мен тұрғын үйлер қайта салынды. Тұрғындар соғыстың жойқын салдарын жеңіп, заманауи қала құрды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=98_Shklov&amp;ysclid=mqhm7hm783642254179|title=История развития - Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекті орындар ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== Өнеркәсібі ==
* ААҚ «Бумажная фабрика „Спартак“»
* ААҚ «Шкловский маслодельный завод»
* ААҚ «Шкловский комбикормовый завод»
* РУК «Завод газетной бумаги»
* РУК «Завод газетной бумаги» филиал «Домостроение»
* ЖУК «Комбинат кооперативной промышленности»

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>i69k306i9vlfbxottbmybukt2q0ol1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618700</id>
      <parentid>3618692</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3618700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6281" sha1="70ychynmnx1dpvqnmtijvq8ihf0hwpb" xml:space="preserve">'''Шклов''' (белор. Шклоў) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]нда орналасқан. [[Шклов ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің жағасында, Минскіден 211 км және Могилевтен 25 км қашықтықта орналасқан. Қалада Орша-Центральная - Могилев желісінде орналасқан теміржол стасасы бар. P76 (Орша - Шклов - Могилев) тас жолы да қала арқылы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9386-Shklov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Шкловский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 
   
== Тарихы ==
1520 жылы алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде Польша Корольдігінің елшісінің құжаттарында айтылады. 1535 жылы Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді. Алайда, бұл одан әрі дамуды тоқтата алмады, сондай-ақ 1581 жылы Шклов шайқасы кезінде Мәскеу әскерлерінің осында бастаған өрті де тоқтата алмады. Шамамен сол уақытта қала Литва Ұлы Герцогтігінің тағы бір әйгілі отбасына - Ходкевич князьдеріне өтті. Шкловтың тағы бір сипаттамасын 1662 жылы осы аймақтың сәулет өнері мен күнделікті өмір туралы егжей-тегжейлі пікірлер қалдырған австриялық дипломат Августин Мейербергтің еңбектерінен табуға болады.
1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

1919 жылдың желтоқсанынан бастап РСФСР құрамына кірді. 1924 жылдан бастап, Беларусь КСР бірінші рет біріккеннен кейін, Беларусь КСР-інің Шклов ауданының орталығы болды.
XX ғасырда қала тағы да қайғылы оқиғаларды бастан кешірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Отан соғысы Шклов аймағын шарпыды, көптеген адамдардың өмірін, ғимараттарды қиратты. Нацистік шапқыншылық кезінде қалада еврей геттосы құрылды. 1944 жылы Багратион операциясы кезінде азаттық алынды. Соғыстан кейінгі кезеңде инфрақұрылым мен тұрғын үйлер қайта салынды. Тұрғындар соғыстың жойқын салдарын жеңіп, заманауи қала құрды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=98_Shklov&amp;ysclid=mqhm7hm783642254179|title=История развития - Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсібі ==
Аймақтың экономикалық және әлеуметтік дамуы ауыл шаруашылығы өндірісіне негізделген. Өнеркәсіп те маңызды рөл атқарады, онда 11 кәсіпорын бар. Олардың ішіндегі ең ірілері - «Спартак» қағаз фабрикасы, Шклов зығыр фабрикасы және Шклов май зауыты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/shklov/|title=Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада үш орта мектеп, бір көркемсурет мектебі, арнайы мектеп, даму және оңалту орталығы және әлеуметтік баспана бар. Шклов аудандық тарих және өлкетану мұражайының негізгі коллекциясында 6000-нан астам мұражай заттары бар. Сондай-ақ, қоғамдық орталық, кинотеатр және кітапханалар жұмыс жасайды.

== Көрнекті орындары ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>70ychynmnx1dpvqnmtijvq8ihf0hwpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618703</id>
      <parentid>3618700</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3618703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8691" sha1="l2n5btnleddtji5xuj5smcy51umhd24" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Шклов
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Шклоў}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Шклов''' ({{lang-be|Шклоў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]нда орналасқан. [[Шклов ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің жағасында, [[Минск]]іден 211 км және [[Могилёв]]тен 25 км қашықтықта орналасқан. Қалада Орша-Центральная - Могилев желісінде орналасқан теміржол стасасы бар. P76 (Орша - Шклов - Могилев) тас жолы да қала арқылы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9386-Shklov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Шкловский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 
   
== Тарихы ==
1520 жылы алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде Польша Корольдігінің елшісінің құжаттарында айтылады. 1535 жылы Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді. Алайда, бұл одан әрі дамуды тоқтата алмады, сондай-ақ 1581 жылы Шклов шайқасы кезінде Мәскеу әскерлерінің осында бастаған өрті де тоқтата алмады. Шамамен сол уақытта қала Литва Ұлы Герцогтігінің тағы бір әйгілі отбасына - Ходкевич князьдеріне өтті. Шкловтың тағы бір сипаттамасын 1662 жылы осы аймақтың сәулет өнері мен күнделікті өмір туралы егжей-тегжейлі пікірлер қалдырған австриялық дипломат Августин Мейербергтің еңбектерінен табуға болады.
1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

1919 жылдың желтоқсанынан бастап РСФСР құрамына кірді. 1924 жылдан бастап, Беларусь КСР бірінші рет біріккеннен кейін, Беларусь КСР-інің Шклов ауданының орталығы болды.
XX ғасырда қала тағы да қайғылы оқиғаларды бастан кешірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Отан соғысы Шклов аймағын шарпыды, көптеген адамдардың өмірін, ғимараттарды қиратты. Нацистік шапқыншылық кезінде қалада еврей геттосы құрылды. 1944 жылы Багратион операциясы кезінде азаттық алынды. Соғыстан кейінгі кезеңде инфрақұрылым мен тұрғын үйлер қайта салынды. Тұрғындар соғыстың жойқын салдарын жеңіп, заманауи қала құрды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=98_Shklov&amp;ysclid=mqhm7hm783642254179|title=История развития - Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсібі ==
Аймақтың экономикалық және әлеуметтік дамуы ауыл шаруашылығы өндірісіне негізделген. Өнеркәсіп те маңызды рөл атқарады, онда 11 кәсіпорын бар. Олардың ішіндегі ең ірілері - «Спартак» қағаз фабрикасы, Шклов зығыр фабрикасы және Шклов май зауыты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/shklov/|title=Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада үш орта мектеп, бір көркемсурет мектебі, арнайы мектеп, даму және оңалту орталығы және әлеуметтік баспана бар. Шклов аудандық тарих және өлкетану мұражайының негізгі коллекциясында 6000-нан астам мұражай заттары бар. Сондай-ақ, қоғамдық орталық, кинотеатр және кітапханалар жұмыс жасайды.

== Көрнекті орындары ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>l2n5btnleddtji5xuj5smcy51umhd24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618705</id>
      <parentid>3618703</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3618705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8704" sha1="mj9v5re61nt6kl17d23asxfi5yavhy3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Шклов
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Шклоў}}
 |сурет                   = Shklovrat.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Шклов''' ({{lang-be|Шклоў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]нда орналасқан. [[Шклов ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің жағасында, [[Минск]]іден 211 км және [[Могилёв]]тен 25 км қашықтықта орналасқан. Қалада Орша-Центральная - Могилев желісінде орналасқан теміржол стасасы бар. P76 (Орша - Шклов - Могилев) тас жолы да қала арқылы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9386-Shklov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Шкловский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 
   
== Тарихы ==
1520 жылы алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде Польша Корольдігінің елшісінің құжаттарында айтылады. 1535 жылы Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді. Алайда, бұл одан әрі дамуды тоқтата алмады, сондай-ақ 1581 жылы Шклов шайқасы кезінде Мәскеу әскерлерінің осында бастаған өрті де тоқтата алмады. Шамамен сол уақытта қала Литва Ұлы Герцогтігінің тағы бір әйгілі отбасына - Ходкевич князьдеріне өтті. Шкловтың тағы бір сипаттамасын 1662 жылы осы аймақтың сәулет өнері мен күнделікті өмір туралы егжей-тегжейлі пікірлер қалдырған австриялық дипломат Августин Мейербергтің еңбектерінен табуға болады.
1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

1919 жылдың желтоқсанынан бастап РСФСР құрамына кірді. 1924 жылдан бастап, Беларусь КСР бірінші рет біріккеннен кейін, Беларусь КСР-інің Шклов ауданының орталығы болды.
XX ғасырда қала тағы да қайғылы оқиғаларды бастан кешірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Отан соғысы Шклов аймағын шарпыды, көптеген адамдардың өмірін, ғимараттарды қиратты. Нацистік шапқыншылық кезінде қалада еврей геттосы құрылды. 1944 жылы Багратион операциясы кезінде азаттық алынды. Соғыстан кейінгі кезеңде инфрақұрылым мен тұрғын үйлер қайта салынды. Тұрғындар соғыстың жойқын салдарын жеңіп, заманауи қала құрды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=98_Shklov&amp;ysclid=mqhm7hm783642254179|title=История развития - Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсібі ==
Аймақтың экономикалық және әлеуметтік дамуы ауыл шаруашылығы өндірісіне негізделген. Өнеркәсіп те маңызды рөл атқарады, онда 11 кәсіпорын бар. Олардың ішіндегі ең ірілері - «Спартак» қағаз фабрикасы, Шклов зығыр фабрикасы және Шклов май зауыты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/shklov/|title=Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада үш орта мектеп, бір көркемсурет мектебі, арнайы мектеп, даму және оңалту орталығы және әлеуметтік баспана бар. Шклов аудандық тарих және өлкетану мұражайының негізгі коллекциясында 6000-нан астам мұражай заттары бар. Сондай-ақ, қоғамдық орталық, кинотеатр және кітапханалар жұмыс жасайды.

== Көрнекті орындары ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>mj9v5re61nt6kl17d23asxfi5yavhy3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618706</id>
      <parentid>3618705</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8724" sha1="noys38tkypjt4mx64xkdhzzbphvea11" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Шклов
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Шклоў}}
 |сурет                   = Shklovrat.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Shklovskiy rayon.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Шклов''' ({{lang-be|Шклоў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]нда орналасқан. [[Шклов ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің жағасында, [[Минск]]іден 211 км және [[Могилёв]]тен 25 км қашықтықта орналасқан. Қалада Орша-Центральная - Могилев желісінде орналасқан теміржол стасасы бар. P76 (Орша - Шклов - Могилев) тас жолы да қала арқылы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9386-Shklov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Шкловский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 
   
== Тарихы ==
1520 жылы алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде Польша Корольдігінің елшісінің құжаттарында айтылады. 1535 жылы Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді. Алайда, бұл одан әрі дамуды тоқтата алмады, сондай-ақ 1581 жылы Шклов шайқасы кезінде Мәскеу әскерлерінің осында бастаған өрті де тоқтата алмады. Шамамен сол уақытта қала Литва Ұлы Герцогтігінің тағы бір әйгілі отбасына - Ходкевич князьдеріне өтті. Шкловтың тағы бір сипаттамасын 1662 жылы осы аймақтың сәулет өнері мен күнделікті өмір туралы егжей-тегжейлі пікірлер қалдырған австриялық дипломат Августин Мейербергтің еңбектерінен табуға болады.
1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

1919 жылдың желтоқсанынан бастап РСФСР құрамына кірді. 1924 жылдан бастап, Беларусь КСР бірінші рет біріккеннен кейін, Беларусь КСР-інің Шклов ауданының орталығы болды.
XX ғасырда қала тағы да қайғылы оқиғаларды бастан кешірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Отан соғысы Шклов аймағын шарпыды, көптеген адамдардың өмірін, ғимараттарды қиратты. Нацистік шапқыншылық кезінде қалада еврей геттосы құрылды. 1944 жылы Багратион операциясы кезінде азаттық алынды. Соғыстан кейінгі кезеңде инфрақұрылым мен тұрғын үйлер қайта салынды. Тұрғындар соғыстың жойқын салдарын жеңіп, заманауи қала құрды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=98_Shklov&amp;ysclid=mqhm7hm783642254179|title=История развития - Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсібі ==
Аймақтың экономикалық және әлеуметтік дамуы ауыл шаруашылығы өндірісіне негізделген. Өнеркәсіп те маңызды рөл атқарады, онда 11 кәсіпорын бар. Олардың ішіндегі ең ірілері - «Спартак» қағаз фабрикасы, Шклов зығыр фабрикасы және Шклов май зауыты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/shklov/|title=Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада үш орта мектеп, бір көркемсурет мектебі, арнайы мектеп, даму және оңалту орталығы және әлеуметтік баспана бар. Шклов аудандық тарих және өлкетану мұражайының негізгі коллекциясында 6000-нан астам мұражай заттары бар. Сондай-ақ, қоғамдық орталық, кинотеатр және кітапханалар жұмыс жасайды.

== Көрнекті орындары ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>noys38tkypjt4mx64xkdhzzbphvea11</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618707</id>
      <parentid>3618706</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8760" sha1="lveu2l8cag8qd2k5ee5tghqo73vdlag" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Шклов
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Шклоў}}
 |сурет                   = Shklovrat.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Škloŭ, Belarus.png
 |ту                      = Shklovskiy rayon.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Шклов''' ({{lang-be|Шклоў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]нда орналасқан. [[Шклов ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің жағасында, [[Минск]]іден 211 км және [[Могилёв]]тен 25 км қашықтықта орналасқан. Қалада Орша-Центральная - Могилев желісінде орналасқан теміржол стасасы бар. P76 (Орша - Шклов - Могилев) тас жолы да қала арқылы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9386-Shklov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Шкловский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 
   
== Тарихы ==
1520 жылы алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде Польша Корольдігінің елшісінің құжаттарында айтылады. 1535 жылы Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді. Алайда, бұл одан әрі дамуды тоқтата алмады, сондай-ақ 1581 жылы Шклов шайқасы кезінде Мәскеу әскерлерінің осында бастаған өрті де тоқтата алмады. Шамамен сол уақытта қала Литва Ұлы Герцогтігінің тағы бір әйгілі отбасына - Ходкевич князьдеріне өтті. Шкловтың тағы бір сипаттамасын 1662 жылы осы аймақтың сәулет өнері мен күнделікті өмір туралы егжей-тегжейлі пікірлер қалдырған австриялық дипломат Августин Мейербергтің еңбектерінен табуға болады.
1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

1919 жылдың желтоқсанынан бастап РСФСР құрамына кірді. 1924 жылдан бастап, Беларусь КСР бірінші рет біріккеннен кейін, Беларусь КСР-інің Шклов ауданының орталығы болды.
XX ғасырда қала тағы да қайғылы оқиғаларды бастан кешірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Отан соғысы Шклов аймағын шарпыды, көптеген адамдардың өмірін, ғимараттарды қиратты. Нацистік шапқыншылық кезінде қалада еврей геттосы құрылды. 1944 жылы Багратион операциясы кезінде азаттық алынды. Соғыстан кейінгі кезеңде инфрақұрылым мен тұрғын үйлер қайта салынды. Тұрғындар соғыстың жойқын салдарын жеңіп, заманауи қала құрды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=98_Shklov&amp;ysclid=mqhm7hm783642254179|title=История развития - Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсібі ==
Аймақтың экономикалық және әлеуметтік дамуы ауыл шаруашылығы өндірісіне негізделген. Өнеркәсіп те маңызды рөл атқарады, онда 11 кәсіпорын бар. Олардың ішіндегі ең ірілері - «Спартак» қағаз фабрикасы, Шклов зығыр фабрикасы және Шклов май зауыты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/shklov/|title=Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада үш орта мектеп, бір көркемсурет мектебі, арнайы мектеп, даму және оңалту орталығы және әлеуметтік баспана бар. Шклов аудандық тарих және өлкетану мұражайының негізгі коллекциясында 6000-нан астам мұражай заттары бар. Сондай-ақ, қоғамдық орталық, кинотеатр және кітапханалар жұмыс жасайды.

== Көрнекті орындары ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>lveu2l8cag8qd2k5ee5tghqo73vdlag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618710</id>
      <parentid>3618707</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8788" sha1="4w5qpjdqcc2c3x2k1iogpmb65lpehmg" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Шклов
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Шклоў}}
 |сурет                   = Shklovrat.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Škloŭ, Belarus.png
 |ту                      = Shklovskiy rayon.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =12 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =17 |lon_sec =13 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Шклов''' ({{lang-be|Шклоў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]нда орналасқан. [[Шклов ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің жағасында, [[Минск]]іден 211 км және [[Могилёв]]тен 25 км қашықтықта орналасқан. Қалада Орша-Центральная - Могилев желісінде орналасқан теміржол стасасы бар. P76 (Орша - Шклов - Могилев) тас жолы да қала арқылы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9386-Shklov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Шкловский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 
   
== Тарихы ==
1520 жылы алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде Польша Корольдігінің елшісінің құжаттарында айтылады. 1535 жылы Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді. Алайда, бұл одан әрі дамуды тоқтата алмады, сондай-ақ 1581 жылы Шклов шайқасы кезінде Мәскеу әскерлерінің осында бастаған өрті де тоқтата алмады. Шамамен сол уақытта қала Литва Ұлы Герцогтігінің тағы бір әйгілі отбасына - Ходкевич князьдеріне өтті. Шкловтың тағы бір сипаттамасын 1662 жылы осы аймақтың сәулет өнері мен күнделікті өмір туралы егжей-тегжейлі пікірлер қалдырған австриялық дипломат Августин Мейербергтің еңбектерінен табуға болады.
1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

1919 жылдың желтоқсанынан бастап РСФСР құрамына кірді. 1924 жылдан бастап, Беларусь КСР бірінші рет біріккеннен кейін, Беларусь КСР-інің Шклов ауданының орталығы болды.
XX ғасырда қала тағы да қайғылы оқиғаларды бастан кешірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Отан соғысы Шклов аймағын шарпыды, көптеген адамдардың өмірін, ғимараттарды қиратты. Нацистік шапқыншылық кезінде қалада еврей геттосы құрылды. 1944 жылы Багратион операциясы кезінде азаттық алынды. Соғыстан кейінгі кезеңде инфрақұрылым мен тұрғын үйлер қайта салынды. Тұрғындар соғыстың жойқын салдарын жеңіп, заманауи қала құрды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=98_Shklov&amp;ysclid=mqhm7hm783642254179|title=История развития - Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсібі ==
Аймақтың экономикалық және әлеуметтік дамуы ауыл шаруашылығы өндірісіне негізделген. Өнеркәсіп те маңызды рөл атқарады, онда 11 кәсіпорын бар. Олардың ішіндегі ең ірілері - «Спартак» қағаз фабрикасы, Шклов зығыр фабрикасы және Шклов май зауыты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/shklov/|title=Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада үш орта мектеп, бір көркемсурет мектебі, арнайы мектеп, даму және оңалту орталығы және әлеуметтік баспана бар. Шклов аудандық тарих және өлкетану мұражайының негізгі коллекциясында 6000-нан астам мұражай заттары бар. Сондай-ақ, қоғамдық орталық, кинотеатр және кітапханалар жұмыс жасайды.

== Көрнекті орындары ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>4w5qpjdqcc2c3x2k1iogpmb65lpehmg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618717</id>
      <parentid>3618710</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8858" sha1="ehhs7x7frghbr103ic2priseztwj3yp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Шклов
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Шклоў}}
 |сурет                   = Shklovrat.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Škloŭ, Belarus.png
 |ту                      = Shklovskiy rayon.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =12 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =17 |lon_sec =13 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Могилёв облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Шклов ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Шклов''' ({{lang-be|Шклоў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]нда орналасқан. [[Шклов ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің жағасында, [[Минск]]іден 211 км және [[Могилёв]]тен 25 км қашықтықта орналасқан. Қалада Орша-Центральная - Могилев желісінде орналасқан теміржол стасасы бар. P76 (Орша - Шклов - Могилев) тас жолы да қала арқылы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9386-Shklov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Шкловский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 
   
== Тарихы ==
1520 жылы алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде Польша Корольдігінің елшісінің құжаттарында айтылады. 1535 жылы Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді. Алайда, бұл одан әрі дамуды тоқтата алмады, сондай-ақ 1581 жылы Шклов шайқасы кезінде Мәскеу әскерлерінің осында бастаған өрті де тоқтата алмады. Шамамен сол уақытта қала Литва Ұлы Герцогтігінің тағы бір әйгілі отбасына - Ходкевич князьдеріне өтті. Шкловтың тағы бір сипаттамасын 1662 жылы осы аймақтың сәулет өнері мен күнделікті өмір туралы егжей-тегжейлі пікірлер қалдырған австриялық дипломат Августин Мейербергтің еңбектерінен табуға болады.
1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

1919 жылдың желтоқсанынан бастап РСФСР құрамына кірді. 1924 жылдан бастап, Беларусь КСР бірінші рет біріккеннен кейін, Беларусь КСР-інің Шклов ауданының орталығы болды.
XX ғасырда қала тағы да қайғылы оқиғаларды бастан кешірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Отан соғысы Шклов аймағын шарпыды, көптеген адамдардың өмірін, ғимараттарды қиратты. Нацистік шапқыншылық кезінде қалада еврей геттосы құрылды. 1944 жылы Багратион операциясы кезінде азаттық алынды. Соғыстан кейінгі кезеңде инфрақұрылым мен тұрғын үйлер қайта салынды. Тұрғындар соғыстың жойқын салдарын жеңіп, заманауи қала құрды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=98_Shklov&amp;ysclid=mqhm7hm783642254179|title=История развития - Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсібі ==
Аймақтың экономикалық және әлеуметтік дамуы ауыл шаруашылығы өндірісіне негізделген. Өнеркәсіп те маңызды рөл атқарады, онда 11 кәсіпорын бар. Олардың ішіндегі ең ірілері - «Спартак» қағаз фабрикасы, Шклов зығыр фабрикасы және Шклов май зауыты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/shklov/|title=Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада үш орта мектеп, бір көркемсурет мектебі, арнайы мектеп, даму және оңалту орталығы және әлеуметтік баспана бар. Шклов аудандық тарих және өлкетану мұражайының негізгі коллекциясында 6000-нан астам мұражай заттары бар. Сондай-ақ, қоғамдық орталық, кинотеатр және кітапханалар жұмыс жасайды.

== Көрнекті орындары ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>ehhs7x7frghbr103ic2priseztwj3yp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618719</id>
      <parentid>3618717</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8884" sha1="13pdmsz862fzu9qh8k8ziva84mcdahn" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Шклов
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Шклоў}}
 |сурет                   = Shklovrat.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Škloŭ, Belarus.png
 |ту                      = Shklovskiy rayon.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =12 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =17 |lon_sec =13 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Могилёв облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Шклов ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2239
 |пошта индексі           = 213010
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Shklow
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Шклов''' ({{lang-be|Шклоў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]нда орналасқан. [[Шклов ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің жағасында, [[Минск]]іден 211 км және [[Могилёв]]тен 25 км қашықтықта орналасқан. Қалада Орша-Центральная - Могилев желісінде орналасқан теміржол стасасы бар. P76 (Орша - Шклов - Могилев) тас жолы да қала арқылы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9386-Shklov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Шкловский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 
   
== Тарихы ==
1520 жылы алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде Польша Корольдігінің елшісінің құжаттарында айтылады. 1535 жылы Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді. Алайда, бұл одан әрі дамуды тоқтата алмады, сондай-ақ 1581 жылы Шклов шайқасы кезінде Мәскеу әскерлерінің осында бастаған өрті де тоқтата алмады. Шамамен сол уақытта қала Литва Ұлы Герцогтігінің тағы бір әйгілі отбасына - Ходкевич князьдеріне өтті. Шкловтың тағы бір сипаттамасын 1662 жылы осы аймақтың сәулет өнері мен күнделікті өмір туралы егжей-тегжейлі пікірлер қалдырған австриялық дипломат Августин Мейербергтің еңбектерінен табуға болады.
1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

1919 жылдың желтоқсанынан бастап РСФСР құрамына кірді. 1924 жылдан бастап, Беларусь КСР бірінші рет біріккеннен кейін, Беларусь КСР-інің Шклов ауданының орталығы болды.
XX ғасырда қала тағы да қайғылы оқиғаларды бастан кешірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Отан соғысы Шклов аймағын шарпыды, көптеген адамдардың өмірін, ғимараттарды қиратты. Нацистік шапқыншылық кезінде қалада еврей геттосы құрылды. 1944 жылы Багратион операциясы кезінде азаттық алынды. Соғыстан кейінгі кезеңде инфрақұрылым мен тұрғын үйлер қайта салынды. Тұрғындар соғыстың жойқын салдарын жеңіп, заманауи қала құрды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=98_Shklov&amp;ysclid=mqhm7hm783642254179|title=История развития - Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсібі ==
Аймақтың экономикалық және әлеуметтік дамуы ауыл шаруашылығы өндірісіне негізделген. Өнеркәсіп те маңызды рөл атқарады, онда 11 кәсіпорын бар. Олардың ішіндегі ең ірілері - «Спартак» қағаз фабрикасы, Шклов зығыр фабрикасы және Шклов май зауыты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/shklov/|title=Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада үш орта мектеп, бір көркемсурет мектебі, арнайы мектеп, даму және оңалту орталығы және әлеуметтік баспана бар. Шклов аудандық тарих және өлкетану мұражайының негізгі коллекциясында 6000-нан астам мұражай заттары бар. Сондай-ақ, қоғамдық орталық, кинотеатр және кітапханалар жұмыс жасайды.

== Көрнекті орындары ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>13pdmsz862fzu9qh8k8ziva84mcdahn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618720</id>
      <parentid>3618719</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8905" sha1="ep7ul5oucb92f767029bq2afszwc0og" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Шклов
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Шклоў}}
 |сурет                   = Shklovrat.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Škloŭ, Belarus.png
 |ту                      = Shklovskiy rayon.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =12 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =17 |lon_sec =13 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Могилёв облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Шклов ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1535	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1762
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 158
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 14 580
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2239
 |пошта индексі           = 213010
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Shklow
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Шклов''' ({{lang-be|Шклоў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]нда орналасқан. [[Шклов ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің жағасында, [[Минск]]іден 211 км және [[Могилёв]]тен 25 км қашықтықта орналасқан. Қалада Орша-Центральная - Могилев желісінде орналасқан теміржол стасасы бар. P76 (Орша - Шклов - Могилев) тас жолы да қала арқылы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9386-Shklov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Шкловский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 
   
== Тарихы ==
1520 жылы алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде Польша Корольдігінің елшісінің құжаттарында айтылады. 1535 жылы Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді. Алайда, бұл одан әрі дамуды тоқтата алмады, сондай-ақ 1581 жылы Шклов шайқасы кезінде Мәскеу әскерлерінің осында бастаған өрті де тоқтата алмады. Шамамен сол уақытта қала Литва Ұлы Герцогтігінің тағы бір әйгілі отбасына - Ходкевич князьдеріне өтті. Шкловтың тағы бір сипаттамасын 1662 жылы осы аймақтың сәулет өнері мен күнделікті өмір туралы егжей-тегжейлі пікірлер қалдырған австриялық дипломат Августин Мейербергтің еңбектерінен табуға болады.
1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

1919 жылдың желтоқсанынан бастап РСФСР құрамына кірді. 1924 жылдан бастап, Беларусь КСР бірінші рет біріккеннен кейін, Беларусь КСР-інің Шклов ауданының орталығы болды.
XX ғасырда қала тағы да қайғылы оқиғаларды бастан кешірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Отан соғысы Шклов аймағын шарпыды, көптеген адамдардың өмірін, ғимараттарды қиратты. Нацистік шапқыншылық кезінде қалада еврей геттосы құрылды. 1944 жылы Багратион операциясы кезінде азаттық алынды. Соғыстан кейінгі кезеңде инфрақұрылым мен тұрғын үйлер қайта салынды. Тұрғындар соғыстың жойқын салдарын жеңіп, заманауи қала құрды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=98_Shklov&amp;ysclid=mqhm7hm783642254179|title=История развития - Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсібі ==
Аймақтың экономикалық және әлеуметтік дамуы ауыл шаруашылығы өндірісіне негізделген. Өнеркәсіп те маңызды рөл атқарады, онда 11 кәсіпорын бар. Олардың ішіндегі ең ірілері - «Спартак» қағаз фабрикасы, Шклов зығыр фабрикасы және Шклов май зауыты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/shklov/|title=Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада үш орта мектеп, бір көркемсурет мектебі, арнайы мектеп, даму және оңалту орталығы және әлеуметтік баспана бар. Шклов аудандық тарих және өлкетану мұражайының негізгі коллекциясында 6000-нан астам мұражай заттары бар. Сондай-ақ, қоғамдық орталық, кинотеатр және кітапханалар жұмыс жасайды.

== Көрнекті орындары ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>ep7ul5oucb92f767029bq2afszwc0og</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618721</id>
      <parentid>3618720</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3618721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8943" sha1="3ed4aw6ptxbhnews0bxnzkdjd3e77uw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Шклов
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Шклоў}}
 |сурет                   = Shklovrat.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Škloŭ, Belarus.png
 |ту                      = Shklovskiy rayon.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =12 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =17 |lon_sec =13 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Могилёв облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Шклов ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1535	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1762
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 158
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 14 580
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2239
 |пошта индексі           = 213010
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Shklow
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Шклов''' ({{lang-be|Шклоў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]нда орналасқан. [[Шклов ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің жағасында, [[Минск]]іден 211 км және [[Могилёв]]тен 25 км қашықтықта орналасқан. Қалада Орша-Центральная - Могилев желісінде орналасқан теміржол стасасы бар. P76 (Орша - Шклов - Могилев) тас жолы да қала арқылы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9386-Shklov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Шкловский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 
   
== Тарихы ==
1520 жылы алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде Польша Корольдігінің елшісінің құжаттарында айтылады. 1535 жылы Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді. Алайда, бұл одан әрі дамуды тоқтата алмады, сондай-ақ 1581 жылы Шклов шайқасы кезінде Мәскеу әскерлерінің осында бастаған өрті де тоқтата алмады. Шамамен сол уақытта қала Литва Ұлы Герцогтігінің тағы бір әйгілі отбасына - Ходкевич князьдеріне өтті. Шкловтың тағы бір сипаттамасын 1662 жылы осы аймақтың сәулет өнері мен күнделікті өмір туралы егжей-тегжейлі пікірлер қалдырған австриялық дипломат Августин Мейербергтің еңбектерінен табуға болады.
1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

1919 жылдың желтоқсанынан бастап РСФСР құрамына кірді. 1924 жылдан бастап, Беларусь КСР бірінші рет біріккеннен кейін, Беларусь КСР-інің Шклов ауданының орталығы болды.
XX ғасырда қала тағы да қайғылы оқиғаларды бастан кешірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Отан соғысы Шклов аймағын шарпыды, көптеген адамдардың өмірін, ғимараттарды қиратты. Нацистік шапқыншылық кезінде қалада еврей геттосы құрылды. 1944 жылы Багратион операциясы кезінде азаттық алынды. Соғыстан кейінгі кезеңде инфрақұрылым мен тұрғын үйлер қайта салынды. Тұрғындар соғыстың жойқын салдарын жеңіп, заманауи қала құрды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=98_Shklov&amp;ysclid=mqhm7hm783642254179|title=История развития - Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Аймақтың экономикалық және әлеуметтік дамуы ауыл шаруашылығы өндірісіне негізделген. Өнеркәсіп те маңызды рөл атқарады, онда 11 кәсіпорын бар. Олардың ішіндегі ең ірілері - «Спартак» қағаз фабрикасы, Шклов зығыр фабрикасы және Шклов май зауыты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/shklov/|title=Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада үш орта мектеп, бір көркемсурет мектебі, арнайы мектеп, даму және оңалту орталығы және әлеуметтік баспана бар. Шклов аудандық тарих және өлкетану мұражайының негізгі коллекциясында 6000-нан астам мұражай заттары бар. Сондай-ақ, қоғамдық орталық, кинотеатр және кітапханалар жұмыс жасайды.

== Көрнекті орындары ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері]]</text>
      <sha1>3ed4aw6ptxbhnews0bxnzkdjd3e77uw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618724</id>
      <parentid>3618721</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Шклов ауданының елді мекендері|Шклов ауданының елді мекендері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Могилёв облысы қалалары|Могилёв облысы қалалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3618724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8930" sha1="3h2f46bsgmomqi2oa20679vfmsdnsvw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Шклов
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Шклоў}}
 |сурет                   = Shklovrat.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Škloŭ, Belarus.png
 |ту                      = Shklovskiy rayon.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =12 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =17 |lon_sec =13 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Могилёв облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Шклов ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1535	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1762
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 158
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 14 580
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2239
 |пошта индексі           = 213010
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Shklow
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Шклов''' ({{lang-be|Шклоў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]нда орналасқан. [[Шклов ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Шклов қаласының халқы 14 580 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің жағасында, [[Минск]]іден 211 км және [[Могилёв]]тен 25 км қашықтықта орналасқан. Қалада Орша-Центральная - Могилев желісінде орналасқан теміржол стасасы бар. P76 (Орша - Шклов - Могилев) тас жолы да қала арқылы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9386-Shklov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Шкловский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 
   
== Тарихы ==
1520 жылы алғаш рет [[Мәскеу]]дегі дипломатиялық сапары кезінде Польша Корольдігінің елшісінің құжаттарында айтылады. 1535 жылы Шуйский князі Шкловты өртеп жіберді. Алайда, бұл одан әрі дамуды тоқтата алмады, сондай-ақ 1581 жылы Шклов шайқасы кезінде Мәскеу әскерлерінің осында бастаған өрті де тоқтата алмады. Шамамен сол уақытта қала Литва Ұлы Герцогтігінің тағы бір әйгілі отбасына - Ходкевич князьдеріне өтті. Шкловтың тағы бір сипаттамасын 1662 жылы осы аймақтың сәулет өнері мен күнделікті өмір туралы егжей-тегжейлі пікірлер қалдырған австриялық дипломат Августин Мейербергтің еңбектерінен табуға болады.
1762 ж. Шклов қала құқығын алды.

1919 жылдың желтоқсанынан бастап РСФСР құрамына кірді. 1924 жылдан бастап, Беларусь КСР бірінші рет біріккеннен кейін, Беларусь КСР-інің Шклов ауданының орталығы болды.
XX ғасырда қала тағы да қайғылы оқиғаларды бастан кешірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Отан соғысы Шклов аймағын шарпыды, көптеген адамдардың өмірін, ғимараттарды қиратты. Нацистік шапқыншылық кезінде қалада еврей геттосы құрылды. 1944 жылы Багратион операциясы кезінде азаттық алынды. Соғыстан кейінгі кезеңде инфрақұрылым мен тұрғын үйлер қайта салынды. Тұрғындар соғыстың жойқын салдарын жеңіп, заманауи қала құрды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=98_Shklov&amp;ysclid=mqhm7hm783642254179|title=История развития - Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Аймақтың экономикалық және әлеуметтік дамуы ауыл шаруашылығы өндірісіне негізделген. Өнеркәсіп те маңызды рөл атқарады, онда 11 кәсіпорын бар. Олардың ішіндегі ең ірілері - «Спартак» қағаз фабрикасы, Шклов зығыр фабрикасы және Шклов май зауыты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/shklov/|title=Шклов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада үш орта мектеп, бір көркемсурет мектебі, арнайы мектеп, даму және оңалту орталығы және әлеуметтік баспана бар. Шклов аудандық тарих және өлкетану мұражайының негізгі коллекциясында 6000-нан астам мұражай заттары бар. Сондай-ақ, қоғамдық орталық, кинотеатр және кітапханалар жұмыс жасайды.

== Көрнекті орындары ==
* [[2007]] жылы орыс [[генерал]]ы [[Семен Зоричке]] [[ескерткіш]] ашылды.
* [[2007]] жылы Шкловта қияр ескерткіші орнатылды. Жергілікті тұрғындар өз қаласын Беларуссияның «қияр астанасы» деп есептейді.&lt;ref&gt;http://mogilev-region.gov.by/node/1688 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112023558/http://mogilev-region.gov.by/node/1688 |date=2017-11-12 }}&lt;/ref&gt;
* Қалалық саябақ. 
* Әулие апостолдар Петр мен Павел Костёлі — 1849 жылы салынған. &lt;ref&gt;https://globustut.by/shklov/#kostel&lt;/ref&gt;
* «Лысая гора» — туристік-экскурсиялық кешені.

== БАҚ ==
Аудандық газет «Ударны фронт». «Шклов» телекомпаниясы.

== Спорт ==
«Спартак» (Шклов) футбол клубы. Ойындар «Спартак» стадионында өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Могилёв облысы қалалары]]</text>
      <sha1>3h2f46bsgmomqi2oa20679vfmsdnsvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еркін (лауазым)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>634964</id>
    <revision>
      <id>3618885</id>
      <parentid>2744402</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2112" sha1="ax6puy9tusobzt19jetax6libqog1vp" xml:space="preserve">{{мағына|Еркін}}
'''Еркін''' – [[Түрік қағанаты]] тұсындағы 28 дәрежелі әскери-әкімшілік қызмет шенінің төменгі лауазымдарының бірі. [[Орхон-Енисей]] тас жазуларындағы (іркіп түрінде), [[Қытай]] хаттамаларында таңбаланған. Еркін түркілер құрған үлкенді-кішілі қағанаттар мен хандықтардағы бір рудың әскери-әкімшілік істеріне жауапты болған. Әйтсе де Батыс Түрік кағанаты, одан кейінгі Түркеш, Қарлұқ, Қарахан мемлекеттерінде еркіндердің билігі де, дәрежесі де өте жоғарылап кеткен. [[Түргеш қағанаты|Түркеш]] қағанатындағы «он оқ бодунның» бес дулатын бес шор билесе, бес нүшбесін бес еркін биледі. Олар қағаннан кейінгі тархан мен тутуқ дәрежелес, кейде олардан да жоғары тұрған. Еркін қағанатқа бағынышты иеліктерге тутуқ (басшы) болып та, қабілеті мен әскери күші толысқан тұста дербестеніп өз алдына хан болып та кете алған. Еркін [[Қарлұқ қағанаты|Қарлұқ]], [[Қарахан мемлекеті|Қарахан]], [[Қимақ қағанаты|Қимақ]], [[Қыпшақ хандығы|Қыпшақ]] мемлекеті бірлестіктері тұсында бек болып атала бастады.&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарихи кезеңдер]]

{{stub}}</text>
      <sha1>ax6puy9tusobzt19jetax6libqog1vp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бірфотонды эмиссиялық компьютерлік томография</title>
    <ns>0</ns>
    <id>648622</id>
    <revision>
      <id>3618521</id>
      <parentid>3216879</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T17:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3618521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2262" sha1="fuji51qlb7nqq8epw6azjzl464vc64l" xml:space="preserve">{{Медицинадағы интервенция
 | Атауы = 
 | Ағылшынша атауы = {{lang-en|Single-photon emission computed tomography}}
 | Суреті = SPECT CT.JPG
 | Сурет атауы = SPECT аппараты
 | Сурет ені = 
 | Синоним = 
|ICD10=
|ICD9=92.0-92.1
|MeshID=D01589
|MedlinePlus=
|OPS301=3-72
}}
'''Бірфотонды эмиссиялық компьютерлік томография''' ({{lang-en|Single-photon emission computed tomography}},  ''SPECT'') — [[радиоизотоптар]]дың көмегімен дененің [[томография]]лық суретін шығарып, [[диагностика]] жасау әдісі.

Бұл технология [[сцинтиграфия]]ға ұқсас, бірақ соңғысы екіөлшемді бейнені берсе, SPECT 3D-бейнені береді.

SPECT [[кардиология]]да, [[неврология]]да, [[урология]]да, [[пульмонология]]да, [[ісік]]терді анықтауда, қаңқа бейнесін шығаруда қолданылады.

Қан айналымына енгізілетін радиоизотоптардың ішінде [[технеций]]-99m жиі қолданылады. Радиоизотоптың [[Атом ядросы|ядросы]] ыдырағанда, ол бір ғана [[фотон]] шығарады. Бұл фотон бейнені құруға әсер етеді.

== Сілтемелер ==
* [https://pdfs.semanticscholar.org/1ffd/eaf20266c0a1c7cd70239218746a0b972f56.pdf SPECT әдісінің дамуы туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180929080044/https://pdfs.semanticscholar.org/1ffd/eaf20266c0a1c7cd70239218746a0b972f56.pdf |date=2018-09-29 }} / Phys. Med. Biol. 51(2006) R99–R115 {{ref-en}}
* [http://web.eng.fiu.edu/godavart/bme4531-sp12/spect_student_ppt_spring2012.pdf SPECT туралы презентация, FIU 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171215144718/http://web.eng.fiu.edu/godavart/bme4531-sp12/spect_student_ppt_spring2012.pdf |date=2017-12-15 }} {{ref-en}}

{{stub}}
{{Медициналық визуалдау}}
[[Санат:Томография]]</text>
      <sha1>fuji51qlb7nqq8epw6azjzl464vc64l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асанте Котоко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>654153</id>
    <revision>
      <id>3618964</id>
      <parentid>3478977</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:29:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3618964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2082" sha1="6v0qy3zp3gvkg3wlu4d657cgi7rnkfa" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы          = {{ту|Гана}} Асанте Котоко
 |құрылған       = [[1935 жыл]]
 |таратылды      = 
 |стадионы       = [[Баба Яра (стадион)|Баба Яра]]
 |сыйымдылығы    = 40 000
 |жаттықтырушы   = {{ту|Гана}} Максвелл Конаду
 |капитаны       = 
 |жарыс          = [[Футбболдан Гана чемпионаты|Премьер-лига]]
 |маусым         = 2025/26
 |орын           = '''8.'''
 | pattern_la1   = |pattern_b1=|pattern_ra1=|leftarm1=FF0000|body1=FF0000|rightarm1=FF0000|shorts1=FF0000|socks1=FF0000 |
  pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=|leftarm2=FF0000|body2=FF0000|rightarm2=FF0000|shorts2=FFFFFF|socks2=FF0000
}}
'''«Асанте Котоко»''' ({{lang-en|Nsuhia Kumasi Asante Kotoko}}) — [[Гана|Гананың]] Кумаси қаласындағы футбол клубы, 1935 жылы құрылған. 
 
== Жетістіктері ==

=== Ұлттық ===

* Гана чемпионы — 24 (1959, 1963/64, 1964/65, 1967, 1968, 1969, 1972, 1975, 1980, 1981, 1982, 1983, 1986, 1987, 1988/89, 1990/91, 1991/92, 1992/93, 2003, 2005/06, 2007/08, 2011/12, 2012/13, 2013/14)

* Гана кубогы — 8 (1958, 1960, 1976, 1978, 1984, 1989/90, 1997/98, 2001)

=== Халықаралық ===

* КАФ чемпиондар лигасы (2): 1970, 1983

== Атақты ойыншылары ==

* Баба Адаму
* Лоуренс Аджей
* Харрисон Аффул
* [[Айзек Ворса]]
* [[Баффур Гьян]]
* Тони Йебоа
* [[Самуэль Куффур]]
* Офосу Аппиа
* Алекс Ньярко
* Эдмунд Овусу-Анса
* Ибрахим Санди
* Илиасу Шилла
* Карим Абдул Разак
* Аддае Кьенкьене

== Сілтемелер ==

* http://www.asantekotokofc.org/

[[Санат:Гана футбол клубтары]]
[[Санат:1935 жылы құрылған футбол клубтары]]</text>
      <sha1>6v0qy3zp3gvkg3wlu4d657cgi7rnkfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3618739</id>
      <parentid>3618190</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3618739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16889" sha1="1xvr2yr5cwlwsi1csm7bwr3av8fxy42" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88022||2859||391||23673||189||54||4350||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||96044||76409||11029||224||3378||234||110||5814||741
|-
|3||2||{{u|Салиха}}||86542||80940||1349||2243||909||49||0||957||136
|-
|4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84036||68775||1239||147||11309||15||0||1696||24
|-
|5||3||{{u|Мағыпар}}||83870||78809||817||635||37||388||0||2883||46
|-
|6||8||{{u|Arystanbek}}||55545||30549||3588||368||5769||944||2238||4782||5187
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||48550||39842||1758||102||628||17||9||4473||39
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41112||38492||884||90||357||62||0||786||381
|-
|9||10||{{u|Ulan}}||30436||23964||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|10||9||{{u|1nter pares}}||28213||26239||202||7||614||70||0||1393||140
|-
|11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8817||3471||135||398||8||2176||838||844
|-
|12||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18591||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|13||11||{{u|Орел Карл}}||22132||20864||753||39||128||4||0||121||11
|-
|14||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13875||4118||203||768||812||373||1111||1007
|-
|15||13||{{u|Sagzhan}}||19245||18007||396||43||181||10||0||312||86
|-
|16||18||{{u|Nurken}}||19179||9875||1319||41||6915||115||2||426||51
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||17122||12155||223||7||133||162||8||2485||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12991||207||1||183||2||0||224||42
|-
|21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11245||6803||508||0||102||512||0||616||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10080||7917||1220||40||4||0||4||333||36
|-
|25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||53||255||120||0||296||32
|-
|26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8223||8129||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8154||5726||27||5||1867||204||0||172||52
|-
|29||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|30||35||{{u|Nurtenge}}||7944||5417||976||137||628||59||24||532||198
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7480||5978||189||71||63||88||3||385||325
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5281||468||132||761||0||64||97||72
|-
|35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6254||254||108||0||1||0||126||23
|-
|37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||19||361||9||94||369||444
|-
|38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|49||59||{{u|Madi Dos}}||4425||3040||211||63||41||50||0||630||106
|-
|50||47||{{u|Coffee86}}||4354||3822||4||0||11||7||0||407||5
|-
|51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21
|-
|52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|53||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|54||57||{{u|Esetok}}||3578||3078||395||2||161||205||8||285||138
|-
|55||50||{{u|Makenzis}}||3561||3504||5||0||0||0||0||46||5
|-
|56||52||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|58||60||{{u|Нурасылл}}||3396||2998||193||0||18||0||0||50||8
|-
|59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|62||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3
|-
|64||68||{{u|ShadZ01}}||3158||2505||348||101||105||0||0||4||0
|-
|65||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0
|-
|66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2835||0||0||0||0||0||0||0
|-
|67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|69||69||{{u|Dauren}}||2871||2464||0||14||0||0||0||68||6
|-
|70||86||{{u|MuratbekErkebulan}}||2869||1855||311||0||91||55||0||426||4
|-
|71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2
|-
|75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2
|-
|81||89||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48
|-
|82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2393||1985||126||0||13||1||0||177||41
|-
|85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75
|-
|87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2
|-
|88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|89||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|93||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|94||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1948||1||0||0||0||0||0||0
|-
|95||91||{{u|RaiymbekZh}}||1969||1673||8||0||17||0||0||75||72
|-
|96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2
|-
|99||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1
|-
|100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29
|-
|102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1605||1340||1||0||105||1||0||5||0
|-
|107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0
|-
|108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1536||1346||0||0||7||0||0||122||8
|-
|109||95||{{u|Gliwi}}||1525||1519||3||0||0||0||0||0||0
|-
|110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1404||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|126||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|127||119||{{u|Ziv}}||1155||1082||60||0||0||2||0||9||2
|-
|128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0
|-
|129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1
|-
|130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3
|-
|133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|135||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4
|-
|140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11
|-
|142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|145||166||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11
|-
|146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0
|-
|153||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|154||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|157||176||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|161||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0
|-
|166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1
|-
|167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0
|-
|168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3
|-
|170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|172||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0
|-
|175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|177||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|178||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|179||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|180||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||674||665||0||1||0||0||0||6||1
|-
|181||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|182||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|183||165||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||668||629||15||0||0||0||0||2||0
|-
|184||158||{{u|Epoxa-HH}}||666||654||0||0||5||0||0||10||1
|-
|185||220||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17
|-
|186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|189||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0
|-
|190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||177||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11
|-
|192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|193||215||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|194||227||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0
|-
|195||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12
|-
|196||180||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0
|-
|197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1
|-
|198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|204||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|205||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6
|-
|206||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|207||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|208||178||{{u|Tuttiorchestra687}}||569||567||0||0||0||0||0||4||2
|-
|209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|219||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0
|-
|220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||218||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1
|-
|223||219||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1
|-
|224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0
|-
|227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8
|-
|228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|230||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0
|-
|231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>1xvr2yr5cwlwsi1csm7bwr3av8fxy42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3618912</id>
      <parentid>3618437</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3618912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11173" sha1="fgpcuj3lfmmzmzquetxwv89kodiqhod" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515628||380105||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145868||131246||957||0||13593||6||0||44||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132244||127418||677||15||62||17||10||2859||1161
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119564||112798||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||113483||1||0||0||0||0||0||113482||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||5||{{u|MerlIwBot}}||105852||88196||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87659||87659||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79319||79304||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50458||50165||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26597||22822||42||0||3648||2||0||61||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14567||13587||430||1||0||83||0||387||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13734||13237||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9118||9118||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||7971||5417||976||137||628||40||24||532||198
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3254||3251||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1553||1534||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1121||1047||28||2||4||6||0||28||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-
|88||80||{{u|Kasymovbot}}||302||287||7||0||0||1||0||3||4
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|93||86||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||87||{{u|KiranBOT}}||165||163||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>fgpcuj3lfmmzmzquetxwv89kodiqhod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3618483</id>
      <parentid>3617907</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3618483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103748" sha1="5dykloluv2h1j29tnkflk1ukz6vervv" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107916||25625||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7809||949||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7377||84||695||187||814||2150||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3134||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2591||42||0||58||33||593||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2280||102||13||200||86||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2187||97||3||165||0||106||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||36||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1343||156||5||0||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Орел Карл}}||1315||311||1||304||86||24||0||0||0
|-
|15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||629||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|24||{{u|AlefZet}}||994||460||57||1269||261||100||1||49||25
|-
|25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|26||{{u|Nurkhan}}||969||101||14||344||4||26||0||1||0
|-
|27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||71||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|44||{{u|1nter pares}}||552||306||0||8||453||3||0||0||4
|-
|45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11
|-
|46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||530||185||72||75||331||48||0||7||0
|-
|48||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0
|-
|49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|52||{{u|Nurken}}||502||479||3||634||4707||32||15||1||4
|-
|53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0
|-
|56||{{u|Sagzhan}}||466||83||1||18||134||30||0||0||0
|-
|57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|62||{{u|TheNomadEditor}}||423||37||0||0||1599||3||0||0||0
|-
|63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Ashina}}||386||181||3||56||22||38||31||0||21
|-
|67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0
|-
|77||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||303||199||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||319||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Coffee86}}||194||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||{{u|ShadZ01}}||193||23||0||34||81||56||0||0||0
|-
|120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49
|-
|122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21
|-
|128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||363||308
|-
|145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0
|-
|152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2
|-
|178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0
|-
|206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0
|-
|241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|246||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|260||{{u|Madi Dos}}||82||22||0||56||26||40||6||0||3
|-
|261||{{u|MuratbekErkebulan}}||82||21||0||64||83||0||11||0||0
|-
|262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|265||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|266||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|268||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|269||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|279||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|280||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|281||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|284||{{u|Kasymov}}||74||667||7||2973||521||92||0||38||4
|-
|285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|288||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|292||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|RaiymbekZh}}||70||40||5||1||8||0||0||0||1
|-
|296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0
|-
|299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3
|-
|317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0
|-
|335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|394||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|409||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|410||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|413||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0
|-
|414||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||34||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|466||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0
|-
|467||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|468||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|474||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|475||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1
|-
|493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|560||{{u|Tuttiorchestra687}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|562||{{u|Жанна Ж}}||17||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|563||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|564||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|565||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|568||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|570||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|572||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|574||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|575||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|576||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|577||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|578||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|579||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|582||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|584||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|586||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|588||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|592||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|596||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|600||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|602||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|603||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|604||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|606||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|628||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|633||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|637||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|639||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|641||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|642||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0
|-
|643||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|660||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|661||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|677||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|678||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|684||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|685||{{u|Gaukhar1980}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|720||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||8||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|733||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|738||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|740||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|741||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|743||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|744||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|745||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|768||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|780||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|781||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|782||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|791||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|792||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|797||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|798||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|832||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|833||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|834||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|841||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|843||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|845||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|846||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|848||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|850||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|853||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|854||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|860||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|Гулжайна Усен}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|878||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|883||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|887||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|888||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|893||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|900||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|901||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|908||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|910||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|919||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|922||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|924||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|926||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|928||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|932||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|935||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Амина Жанаковна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|947||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|949||{{u|Көперхан Анаргүл}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|956||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|957||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|979||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|985||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|987||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|988||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|995||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|998||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|999||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1010||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1018||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1025||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1039||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0
|-
|1045||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1047||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1056||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1061||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1081||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1129||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1135||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Ayazhan10}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1168||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1169||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1171||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1176||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1178||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1190||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1193||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1197||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1204||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1254||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1257||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1285||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1425||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1427||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1428||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1440||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1441||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1452||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1457||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1460||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1485||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1515||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1533||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1551||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1552||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1559||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1679||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1692||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1695||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1696||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1698||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1703||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1706||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1707||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1708||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1709||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1710||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1711||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1712||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1713||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1714||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||247||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>5dykloluv2h1j29tnkflk1ukz6vervv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хоройя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>678106</id>
    <revision>
      <id>3618501</id>
      <parentid>3521950</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұлттық */</comment>
      <origin>3618501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1258" sha1="kl18pob6dxnz2jvi8azh9wyfa32dono" xml:space="preserve">'''Хоройя''' (''Horoya Athletic Club'') — [[Гвинея|Гвинеяның]] [[Конакри]] қаласындағы футбол клубы. 1975 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын 28 қыркүйек атты стадионда өтізеді, сыйымдылығы 25 мың адам. Клуб қазіргі күнде Гвинея про лигасында (жоғары дивизион) ойнайды. 

== Жетістіктері ==
=== Ұлттық ===
* '''Гвинея чемпионы: 22'''

:: 1986, 1988, 1989, 1990, 1991, 1992, 1994, 2000, 2001, 2011, 2012, 2013, 2014, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022, 2025, 2026 

* '''Гвинея Кубогы: 9'''

:: 1989, 1994, 1995, 1999, 2013, 2014, 2016, 2018, 2019

* '''Гвинея суперкубогы: 6'''

:: 2012, 2013, 2016, 2017, 2018, 2022

=== Халықаралық ===
* '''Африка кубок иелері кубогы: 1'''

:: 1978

== Сілтемелер ==
* http://www.horoyaac.com/
{{Бастама}}

[[Санат:Алфавит бойынша футбол клубтары]]
[[Санат:1975 жылы құрылған футбол клубтары]]
[[Санат:Гвинея футбол клубтары]]</text>
      <sha1>kl18pob6dxnz2jvi8azh9wyfa32dono</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Daniyal.aidarov5</title>
    <ns>2</ns>
    <id>681435</id>
    <revision>
      <id>3618529</id>
      <parentid>3605701</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T19:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Daniyal.aidarov5</username>
        <id>119690</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мен бастаған мақалалар */</comment>
      <origin>3618529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4701" sha1="fv83fdwji1nnhz6gok4q9gfhrz5lgy5" xml:space="preserve">

Менің есімім - '''Айдаров Даниял'''. Қазақша уикипедия қолданушысымын. 

== Қатысушы туралы ==
{|
!{{Қатысушы:Box/Қатысушы Қазақстаннан}}
!{{Userbox|id=[[Сурет:Coat_of_arms_of_Almaty.svg|45px|none|tux]]|id-c=|info-c=lightblue|info=Бұл қатысушы [[Алматы]] қаласында тұрады.}}
!{{User Wikipedian For|аты=Daniyal.aidarov5|жыл=2022|күн=24|ай=04}}
!
|-
|{{User kk}}
|{{Userbox|id=[[Сурет:Назарбаев_Зияткерлік_мектептері.jpg|45px|none|tux]]|id-c=|info-c=lightblue|info=Бұл қатысушы Назарбаев Зияткерлік мектебінде оқиды.}}
|{{Қатысушы:Box/Қатысушы Албан}}
|
|-
|{{User ru-4}}
|
|
|
|-
|{{User en-3}}
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|{{Қатысушы:Box/Темекі шекпейді}}
|
|
|
|}

== Мен бастаған мақалалар ==
# [[Айбар Қайнарұлы Олжаев]]
# [[Абдулла Жұмағұлұлы Ақаев]]
# [[Жүсіп Ақбаев]]
# [[Қабыш Бердалин]]
# [[Махфузбек Серікбайұлы Ақаев]]
# [[Айтақын Алпысбаев]]
# [[Ақаев]] – айрық беті
# [[Бақия Шалымбеков]]
# [[Ахмет Алпысбаев]]
# [[Шыңыраубай Тасин]] 
# [[Деляфруз Жүнісқызы Қияқова]]
# [[Жұбанова]] – айрық беті
# [[Шолпан Әбішева]]
# [[Асхат Советханұлы Жұмабеков]]
# [[Бақыт Исайынқызы Садықова]]
# [[Елдос Тоқтарбай]]
# [[Qyr Balasy қоғамдық қоры]]

== Мен аударған мақалалар ==

# [[Диклофенак]]
# [[Ұлттық пантеон]]
# [[Кухня (телехикая)]]
# [[Қазақстан Президентінің Резиденциясы (Алматы)]]
# [[Қазақстан астанасын Ақмолаға көшіру]]
# [[Түрікменбашы (қала)]]
# [[Хиросима]]
# [[Хью Фалконер]]
# [[Ненец тілі]]
# [[Піскем (өзен)]]
# [[Молоссия]]
# [[Гиппократтық әлпет]]
# [[Болат Ілиясұлы Ғабитов-Жансүгіров]]
# [[Екі капитан (фильм, 1956)]]
# [[Географиядан халықаралық олимпиада (iGeo)]]
# [[Луис Рено (заңгер)]]
# [[Анатолий Федорович Шалов]]
# [[Донкервоорт]]
# [[Laufey]]
# [[Yenlik]]
# [[Уәлиде сұлтан]]

== Мен ретке келтірген мақалалар ==

# [[I Дарий|І Дарий]] – уикилендірдім, сурет пен сақтарға жорығы туралы қостым.
#[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров|Санжар Сейітжафарұлы Асфендияров]]
#[[Абылай хан]]
#[[Маоизм]] – мақала ақпаратының денін толықтырдым.
#[[Аққағаз Досжанова]] – мақалаға көптеп ақпарат пен дереккөздер қостым, суретін жүктедім
#[[Безеу]] - сурет қостым, ақпаратты мүлде ауыстырдым. Дереккөздер қостым.
#[[Жас Алаш (газет)]] — мақаланы уикипедия талаптарына сәйкес уикилендірдім.
#[[Райымбек батыр]]

== Бастауым/Аяқтауым қажет мақалалар ==
[[Әлмұхамед Көтібаров|Әлмұхамед Көтібарұлы]], [[Махфузбек Серікбайұлы Ақаев|Махфузбек Ақаев]], [[Жүніс Қияқов]], Гликемиялық жүктеме, [[Қытайдағы азамат соғысы]], [[Большой скачок]], [[Генри Киссинжер]], [[Амина Мәметова]], [[Бехистун жазбасы]], The Last Day of Pompeii, Жұлдыз Смағұлова, [[Ғұбайдолла Берді]]

[[Маоизм]], [[марксизм-ленинизм]], [[сталинизм]], [[Конфуцишілдік]], [[Инокуляция]]

[[Шопан]]  Орден Октябрьской Революции  [[Алтын жұлдыз]]

Градиент концентрации

Китайский фарфор

Секвенирование

Амплификация (молекулярная биология)

[[Қаражан Үкібаев]]

[[Рафиқа Бекенқызы Нұртазина]]

[[Тың игеру]]

Пушкинский Дом</text>
      <sha1>fv83fdwji1nnhz6gok4q9gfhrz5lgy5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618530</id>
      <parentid>3618529</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T19:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Daniyal.aidarov5</username>
        <id>119690</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мен бастаған мақалалар */</comment>
      <origin>3618530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4741" sha1="0h048yq8yvturf1q8lhofdnrrazqm6w" xml:space="preserve">

Менің есімім - '''Айдаров Даниял'''. Қазақша уикипедия қолданушысымын. 

== Қатысушы туралы ==
{|
!{{Қатысушы:Box/Қатысушы Қазақстаннан}}
!{{Userbox|id=[[Сурет:Coat_of_arms_of_Almaty.svg|45px|none|tux]]|id-c=|info-c=lightblue|info=Бұл қатысушы [[Алматы]] қаласында тұрады.}}
!{{User Wikipedian For|аты=Daniyal.aidarov5|жыл=2022|күн=24|ай=04}}
!
|-
|{{User kk}}
|{{Userbox|id=[[Сурет:Назарбаев_Зияткерлік_мектептері.jpg|45px|none|tux]]|id-c=|info-c=lightblue|info=Бұл қатысушы Назарбаев Зияткерлік мектебінде оқиды.}}
|{{Қатысушы:Box/Қатысушы Албан}}
|
|-
|{{User ru-4}}
|
|
|
|-
|{{User en-3}}
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|{{Қатысушы:Box/Темекі шекпейді}}
|
|
|
|}

== Мен бастаған мақалалар ==
# [[Айбар Қайнарұлы Олжаев]]
# [[Абдулла Жұмағұлұлы Ақаев]]
# [[Жүсіп Ақбаев]]
# [[Қабыш Бердалин]]
# [[Махфузбек Серікбайұлы Ақаев]]
# [[Айтақын Алпысбаев]]
# [[Ақаев]] – айрық беті
# [[Бақия Шалымбеков]]
# [[Ахмет Алпысбаев]]
# [[Шыңыраубай Тасин]] 
# [[Деляфруз Жүнісқызы Қияқова]]
# [[Жұбанова]] – айрық беті
# [[Шолпан Әбішева]]
# [[Асхат Советханұлы Жұмабеков]]
# [[Бақыт Исайынқызы Садықова]]
# [[Елдос Тоқтарбай]]
# [[Qyr Balasy қоғамдық қоры]]
# [[Бақытжан Бұқарбай]]

== Мен аударған мақалалар ==

# [[Диклофенак]]
# [[Ұлттық пантеон]]
# [[Кухня (телехикая)]]
# [[Қазақстан Президентінің Резиденциясы (Алматы)]]
# [[Қазақстан астанасын Ақмолаға көшіру]]
# [[Түрікменбашы (қала)]]
# [[Хиросима]]
# [[Хью Фалконер]]
# [[Ненец тілі]]
# [[Піскем (өзен)]]
# [[Молоссия]]
# [[Гиппократтық әлпет]]
# [[Болат Ілиясұлы Ғабитов-Жансүгіров]]
# [[Екі капитан (фильм, 1956)]]
# [[Географиядан халықаралық олимпиада (iGeo)]]
# [[Луис Рено (заңгер)]]
# [[Анатолий Федорович Шалов]]
# [[Донкервоорт]]
# [[Laufey]]
# [[Yenlik]]
# [[Уәлиде сұлтан]]

== Мен ретке келтірген мақалалар ==

# [[I Дарий|І Дарий]] – уикилендірдім, сурет пен сақтарға жорығы туралы қостым.
#[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров|Санжар Сейітжафарұлы Асфендияров]]
#[[Абылай хан]]
#[[Маоизм]] – мақала ақпаратының денін толықтырдым.
#[[Аққағаз Досжанова]] – мақалаға көптеп ақпарат пен дереккөздер қостым, суретін жүктедім
#[[Безеу]] - сурет қостым, ақпаратты мүлде ауыстырдым. Дереккөздер қостым.
#[[Жас Алаш (газет)]] — мақаланы уикипедия талаптарына сәйкес уикилендірдім.
#[[Райымбек батыр]]

== Бастауым/Аяқтауым қажет мақалалар ==
[[Әлмұхамед Көтібаров|Әлмұхамед Көтібарұлы]], [[Махфузбек Серікбайұлы Ақаев|Махфузбек Ақаев]], [[Жүніс Қияқов]], Гликемиялық жүктеме, [[Қытайдағы азамат соғысы]], [[Большой скачок]], [[Генри Киссинжер]], [[Амина Мәметова]], [[Бехистун жазбасы]], The Last Day of Pompeii, Жұлдыз Смағұлова, [[Ғұбайдолла Берді]]

[[Маоизм]], [[марксизм-ленинизм]], [[сталинизм]], [[Конфуцишілдік]], [[Инокуляция]]

[[Шопан]]  Орден Октябрьской Революции  [[Алтын жұлдыз]]

Градиент концентрации

Китайский фарфор

Секвенирование

Амплификация (молекулярная биология)

[[Қаражан Үкібаев]]

[[Рафиқа Бекенқызы Нұртазина]]

[[Тың игеру]]

Пушкинский Дом</text>
      <sha1>0h048yq8yvturf1q8lhofdnrrazqm6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарт-Әбілқайыр хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>689406</id>
    <revision>
      <id>3618856</id>
      <parentid>3608324</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4635" sha1="bvegeisbx4bjy3p14ety2s0r7ahuf5e" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Қарт-Әбілқайыр хан|Шынайы есімі=Әбілқайыр хан|Титулы=[[Ұлы жүз]] ханы|Басқара бастады=1717|Басқаруын аяқтады=1718|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Ізашары=Тұрсын хан|Ізбасары=Мемлекет жойылды|Монарх=[[Қайып хан]]|Титулы_2=[[Ұлы жүз]] ханы|Ту_2=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады_2=1718|Басқаруын аяқтады_2=1730|Ізашары_2=Мемлекет құрылды|Ізбасары_2=[[Жолбарыс хан]]}}
'''Қарт-Әбілқайыр хан''' ([[1687]]-[[1730]]) — [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] ханы ([[1717]]-[[1730]]).

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шағы ===
Әбілқайыр [[1687 жыл|1687 жылы]] туылды. Әбілқайыр кішкентай кезінде әкесі Айтақ сұлтан қайтыс болғаннан кейін, інісі [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] екеуі Абдолла бидің қолында болады. [[Жоңғар шапқыншылығы|Жоңғар шапқыншылығынан]] кейін Абдолла би қайтыс болады.

=== Саясатқа араласылуы ===
[[1710 жыл|1710 жылы]] болған Қарақұм жиынында Әбілқайыр мен [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] қатысады. [[1715 жыл|1715 жылы]] [[Тәуке хан]] кетіп, [[Орта жүз|Орта жүздің]] ханы болғанда. Әбілқайыр мен оның інісі [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] екеуі таққа отырғысы келеді. Бірақ Құсрау сұлтанның ұлы [[Қайып хан|Қайып]] отырады.

[[1717 жыл|1717 жылы]] [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] ханы Тұрсын Аягөз шайқасында қайтыс болады. Әбілқайыр [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] келесі ханы болады.

=== Ұлы жүздің ханы ===
[[1718 жыл|1718 жылы]] жаңа хан сайлау кезінде [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] пен Әбілқайыр қатысады. Бірақ таққа [[Тәуке хан|Тәукенің]] ұлы [[Болат хан|Болат]] таққа отырады. Сайлауда жеңілген Әбілқайыр ашуланып, [[Ұлы жүз|Ұлы жүзді]] тәуелсіз деп жариялайды.

[[1723 жыл|1723 жылы]] Әбілқайыр [[Севан Рабдан|Севан Рабданға]] бағынышты болып, салық төйледі.

[[1724 жыл|1724 жылы]] [[Қырғыздар]] [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] 30-ға жуық ауылды тонайды. Әбілқайыр 6 мың әскер жинап [[Қырғыздар|Қырғыздарды]] талқандайды.

[[1726 жыл|1726 жылы]] Әбілқайыр мен [[Жолбарыс хан]] екеуі [[Бадам (өзен)|Бадам өзенінің]] бойында [[Ордабасы құрылтайы|Ордабасы жиынына]] қатысты

[[1727 жыл|1727 жылы]] [[Жоңғар хандығы|Жоңғария]] [[Цинь империясы|Цин империясымен]] соғысып жүргенде, Әбілқайыр бодандықтан босатылады.

[[1730 жыл|1730 жылы]] Әбілқайыр қайтыс болғаннан кейін оның інісі [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] таққа отырады.

== Шежіресі ==

{{familytree/start}}
{{familytree | | | | ҚОЙ | | ҚОЙ=[[Қойыршақ хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | БАР | | БАР=[[Барақ хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ЖӘН | | ЖӘН=[[Әз-Жәнібек хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ШЫҒ | | ШЫҒ=[[Шығай хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ЕСІ | | ЕСІ=[[Есім хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ЖӘҢ | | ЖӘҢ=[[Салқам Жәңгір хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ТӘУ | | ТӘУ=[[Тәуке хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | АЙТ | | АЙТ=Айтақ сұлтан}}
{{familytree/end}}

[[Санат:1687 жылы туғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>bvegeisbx4bjy3p14ety2s0r7ahuf5e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618857</id>
      <parentid>3618856</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:15:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шежіресі */</comment>
      <origin>3618857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4630" sha1="7y02rdy6jlzxu7w4wuhon6euwwqkll8" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Қарт-Әбілқайыр хан|Шынайы есімі=Әбілқайыр хан|Титулы=[[Ұлы жүз]] ханы|Басқара бастады=1717|Басқаруын аяқтады=1718|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Ізашары=Тұрсын хан|Ізбасары=Мемлекет жойылды|Монарх=[[Қайып хан]]|Титулы_2=[[Ұлы жүз]] ханы|Ту_2=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады_2=1718|Басқаруын аяқтады_2=1730|Ізашары_2=Мемлекет құрылды|Ізбасары_2=[[Жолбарыс хан]]}}
'''Қарт-Әбілқайыр хан''' ([[1687]]-[[1730]]) — [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] ханы ([[1717]]-[[1730]]).

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шағы ===
Әбілқайыр [[1687 жыл|1687 жылы]] туылды. Әбілқайыр кішкентай кезінде әкесі Айтақ сұлтан қайтыс болғаннан кейін, інісі [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] екеуі Абдолла бидің қолында болады. [[Жоңғар шапқыншылығы|Жоңғар шапқыншылығынан]] кейін Абдолла би қайтыс болады.

=== Саясатқа араласылуы ===
[[1710 жыл|1710 жылы]] болған Қарақұм жиынында Әбілқайыр мен [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] қатысады. [[1715 жыл|1715 жылы]] [[Тәуке хан]] кетіп, [[Орта жүз|Орта жүздің]] ханы болғанда. Әбілқайыр мен оның інісі [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] екеуі таққа отырғысы келеді. Бірақ Құсрау сұлтанның ұлы [[Қайып хан|Қайып]] отырады.

[[1717 жыл|1717 жылы]] [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] ханы Тұрсын Аягөз шайқасында қайтыс болады. Әбілқайыр [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] келесі ханы болады.

=== Ұлы жүздің ханы ===
[[1718 жыл|1718 жылы]] жаңа хан сайлау кезінде [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] пен Әбілқайыр қатысады. Бірақ таққа [[Тәуке хан|Тәукенің]] ұлы [[Болат хан|Болат]] таққа отырады. Сайлауда жеңілген Әбілқайыр ашуланып, [[Ұлы жүз|Ұлы жүзді]] тәуелсіз деп жариялайды.

[[1723 жыл|1723 жылы]] Әбілқайыр [[Севан Рабдан|Севан Рабданға]] бағынышты болып, салық төйледі.

[[1724 жыл|1724 жылы]] [[Қырғыздар]] [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] 30-ға жуық ауылды тонайды. Әбілқайыр 6 мың әскер жинап [[Қырғыздар|Қырғыздарды]] талқандайды.

[[1726 жыл|1726 жылы]] Әбілқайыр мен [[Жолбарыс хан]] екеуі [[Бадам (өзен)|Бадам өзенінің]] бойында [[Ордабасы құрылтайы|Ордабасы жиынына]] қатысты

[[1727 жыл|1727 жылы]] [[Жоңғар хандығы|Жоңғария]] [[Цинь империясы|Цин империясымен]] соғысып жүргенде, Әбілқайыр бодандықтан босатылады.

[[1730 жыл|1730 жылы]] Әбілқайыр қайтыс болғаннан кейін оның інісі [[Жолбарыс хан|Жолбарыс]] таққа отырады.

== Шежіресі ==

{{familytree/start}}
{{familytree | | | | ҚОЙ | | ҚОЙ=[[Қойыршақ хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | БАР | | БАР=[[Барақ хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ЖӘН | | ЖӘН=[[Жәнібек хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ШЫҒ | | ШЫҒ=[[Шығай хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ЕСІ | | ЕСІ=[[Есім хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ЖӘҢ | | ЖӘҢ=[[Салқам Жәңгір хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | ТӘУ | | ТӘУ=[[Тәуке хан]]}}
{{familytree | | | | |!| | | |}}
{{familytree | | | | АЙТ | | АЙТ=Айтақ сұлтан}}
{{familytree/end}}

[[Санат:1687 жылы туғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>7y02rdy6jlzxu7w4wuhon6euwwqkll8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Каспий теңізі мүйістері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>694621</id>
    <revision>
      <id>3618520</id>
      <parentid>3118508</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T16:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>78348</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан мүйістері|Қазақстан мүйістері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Мүйістер|Мүйістер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3618520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="0kf187zs16mzyuoqyedyw5y6oz2noov" xml:space="preserve">[[Санат:Каспий теңізі]]
[[Санат:Мүйістер]]</text>
      <sha1>0kf187zs16mzyuoqyedyw5y6oz2noov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан азаматының паспорты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>703057</id>
    <revision>
      <id>3618504</id>
      <parentid>3585790</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T14:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аянов</username>
        <id>147726</id>
      </contributor>
      <comment>грамматикасын түзеттім</comment>
      <origin>3618504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4935" sha1="glyh6ndcx0qfab9ghdart9knrt1p22p" xml:space="preserve">{{Жеке куәлік
|құжат_атауы = Қазақстан Республикасы азаматының төлқұжаты
|түрі = [[Паспорт]]
|сурет = Kazakhstan Passport.svg
|беретін_орган = [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министірлігі|ҚР ІІМ]]
|шығарылған_күні = [[1991 жыл|1991 жылы]]
|мақсаты = [[Сәйкестендіру]]
|жарамдылығы = Ешқандай ел шектемеген
|қойылатын_талап = ҚР азаматтығы
|мерзімі = 10 жыл
|бағасы = 4 АЕК (24 бет)&lt;br&gt;8 АЕК (36 бет)&lt;br&gt;12 АЕК (48 бет)
}}

'''Қазақстан Республикасы азаматының төлқұжаты''' — халықаралық сапарларды жеңілдету үшін Қазақстан Республикасының азаматтарына беріледі. [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министірлігі]] 2009 жылғы 5 қаңтарда биометриялық төлқұжаттарды беруге кірісті.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120220082158/http://www.minjust.kz/ru/node/7903&lt;/ref&gt;

== Сыртқы түрі ==
Қазақстандық төлқұжатының төменгі жағында &quot;ПАСПОРТ&quot; (қазақ тілінде) және &quot;PASSPORT&quot; (ағылшын тілінде) деген жазулары және мұқабаның алдыңғы жағының ортасында Қазақстан Республикасының елтаңбасы бар көгілдір түсті мұқабасы болады. Төлқұжатта 36 бет бар,&lt;ref&gt;https://www.consilium.europa.eu/prado/en/KAZ-AO-02001/index.html&lt;/ref&gt; оның ішінде 30 визалық бет, деректер/ақпарат беті және бақылау беті бар. Бірінші бетте келесі мазмұндағы екі тілдегі жазу бар:
''Паспорт Қазақстан Республикасының меншiгi болып табылады, ал оның иесi Қазақстан Республикасының қорғауында болады'' – Қазақша (Кирил қарпі)

''Pasport Qazaqstan Respýblıkasynyń menshigi bolyp tabylady, al onyń ıesi Qazaqstan Respýblıkasynyń qorǵaýynda bolady''' – Қазақша (Латын қарпі)

''This passport is the property of the Republic of Kazakhstan and its owner is under protection of the Republic of Kazakhstan'' – Ағылшынша

== Тарихы ==
Қазақстан [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамында болған кезде кеңестік паспорттар берілді.&lt;gallery widths=&quot;100px&quot; heights=&quot;100px&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
Сурет:KAZ_passport.jpg|alt=|{{center|'''Ескі (биометриялық емес) төлқұжат мұқабасы'''.}}
Сурет:KAZ_passport_2.jpg|alt=|{{center|'''Ескі (биометриялық емес) төлқұжаттың бірінші беті'''.}}
Сурет:Kazakh_Passport_Page.jpg|alt=|{{center|'''Жаңа (биометриялық) төлқұжаттың бірінші беті'''.}}
&lt;/gallery&gt;

=== Идентификациялық ақпарат бар бет ===
[[Сурет:New Kazakh Passport Data Page.jpg|нобай|Қазақстан төлқұжатының ақпараттық беті]]
Қазақстандық паспорт мынадай деректерді қамтиды:
* Төлқұжат берушінің суреті
* Түрі
* Код (KAZ)
* Төлқұжат нөмірі.
* 1 Тегі
* 2 деректер атаулары
* 3 ұлты
* 4 туған күні
* 5 туған жері
* 6 жынысы
* 8 шығарылған күні
* 9 жарамдылық мерзімі
* 10 рұқсат берген орган
[[Сурет:KAZ passport 2.jpg|нобай|Үкіметтен ескерту (ескі биометриялық емес төлқұжат)]]
Ақпараттық бет машинамен оқылатын аймақпен аяқталады.

=== Тілдер ===
Деректер беті / ақпараттық бет қазақ және ағылшын тілдерінде басылған.

Жаңа биометриялық паспорттарда тек қазақ және ағылшын тілдерінде ақпарат болады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан азаматтарына қойылатын визалық талаптар]]
* [[Қазақстан азаматының жеке куәлігі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құжаттары]]
[[Санат:Елдер бойынша төлқұжаттар]]</text>
      <sha1>glyh6ndcx0qfab9ghdart9knrt1p22p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618506</id>
      <parentid>3618504</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T14:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Аянов|Аянов]] ([[User talk:Аянов|т]]) өңдемелерінен [[User:Ashina|Ashina]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3585790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4931" sha1="jucg6oljp8668kh8qygzuw0fkmaa8hh" xml:space="preserve">{{Жеке куәлік
|құжат_атауы = Қазақстан Республикасы азаматының паспорты
|түрі = [[Паспорт]]
|сурет = Kazakhstan Passport.svg
|беретін_орган = [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|ҚР ІІМ]]
|шығарылған_күні = [[1991 жыл|1991 жылы]]
|мақсаты = [[Сәйкестендіру]]
|жарамдылығы = Ешқандай ел шектемеген
|қойылатын_талап = ҚР азаматтығы
|мерзімі = 10 жыл
|бағасы = 4 АЕК (24 бет)&lt;br&gt;8 АЕК (36 бет)&lt;br&gt;12 АЕК (48 бет)
}}

'''Қазақстан Республикасы азаматының төлқұжаты''' — халықаралық сапарларды жеңілдету үшін Қазақстан Республикасының азаматтарына беріледі. [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] 2009 жылғы 5 қаңтарда биометриялық төлқұжаттарды беруге кірісті.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120220082158/http://www.minjust.kz/ru/node/7903&lt;/ref&gt;

== Сыртқы түрі ==
Қазақстандық паспорттардың төменгі жағында &quot;ПАСПОРТ&quot; (қазақ тілінде) және &quot;PASSPORT&quot; (ағылшын тілінде) деген жазулары және мұқабаның алдыңғы жағының ортасында Қазақстан Республикасының елтаңбасы бар көгілдір түсті мұқабасы болады. Төлқұжатта 36 бет бар,&lt;ref&gt;https://www.consilium.europa.eu/prado/en/KAZ-AO-02001/index.html&lt;/ref&gt; оның ішінде 30 визалық бет, деректер/ақпарат беті және бақылау беті бар. Бірінші бетте келесі мазмұндағы екі тілдегі жазу бар:
''Паспорт Қазақстан Республикасының меншiгi болып табылады, ал оның иесi Қазақстан Республикасының қорғауында болады'' – Қазақша (Кирил қарпі)

''Pasport Qazaqstan Respýblıkasynyń menshigi bolyp tabylady, al onyń ıesi Qazaqstan Respýblıkasynyń qorǵaýynda bolady''' – Қазақша (Латын қарпі)

''This passport is the property of the Republic of Kazakhstan and its owner is under protection of the Republic of Kazakhstan'' – Ағылшынша

== Тарихы ==
Қазақстан [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамында болған кезде кеңестік паспорттар берілді.&lt;gallery widths=&quot;100px&quot; heights=&quot;100px&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
Сурет:KAZ_passport.jpg|alt=|{{center|'''Ескі (биометриялық емес) төлқұжат мұқабасы'''.}}
Сурет:KAZ_passport_2.jpg|alt=|{{center|'''Ескі (биометриялық емес) төлқұжаттың бірінші беті'''.}}
Сурет:Kazakh_Passport_Page.jpg|alt=|{{center|'''Жаңа (биометриялық) төлқұжаттың бірінші беті'''.}}
&lt;/gallery&gt;

=== Идентификациялық ақпарат бар бет ===
[[Сурет:New Kazakh Passport Data Page.jpg|нобай|Қазақстан төлқұжатының ақпараттық беті]]
Қазақстандық паспорт мынадай деректерді қамтиды:
* Төлқұжат берушінің суреті
* Түрі
* Код (KAZ)
* Төлқұжат нөмірі.
* 1 Тегі
* 2 деректер атаулары
* 3 ұлты
* 4 туған күні
* 5 туған жері
* 6 жынысы
* 8 шығарылған күні
* 9 жарамдылық мерзімі
* 10 рұқсат берген орган
[[Сурет:KAZ passport 2.jpg|нобай|Үкіметтен ескерту (ескі биометриялық емес төлқұжат)]]
Ақпараттық бет машинамен оқылатын аймақпен аяқталады.

=== Тілдер ===
Деректер беті / ақпараттық бет қазақ және ағылшын тілдерінде басылған.

Жаңа биометриялық паспорттарда тек қазақ және ағылшын тілдерінде ақпарат болады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан азаматтарына қойылатын визалық талаптар]]
* [[Қазақстан азаматының жеке куәлігі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құжаттары]]
[[Санат:Елдер бойынша төлқұжаттар]]</text>
      <sha1>jucg6oljp8668kh8qygzuw0fkmaa8hh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азиз Абдукахарович Абдухакимов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>715858</id>
    <revision>
      <id>3618513</id>
      <parentid>3219577</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T15:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Aziz_Abduhakimov_Министр.jpg|Aziz_Abduhakimov_Министр.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] [[commons:File:Aziz_Abduhakimov_Министр.jpg|жойған]], себебі: Copyright violation; see [[:</comment>
      <origin>3618513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10719" sha1="r0bab9zcvr4fj18mkw52gvr09yk0l8y" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Азиз Абдукахарович Абдухакимов|Шынайы есімі={{lang-uz|Aziz Abduqahhorovich Abduhakimov}}|Суреті=|Титулы=Табиғи ресурстар министрі|Ту=Flag of Uzbekistan.svg|Басқара бастады=[[2022 жыл]] [[30 желтоқсан]]|Титулы_2=Премьер-Министрдің орынбасары|Басқара бастады_2=[[2018 жыл]] [[28 мамыр]]|Басқаруын аяқтады_2=[[2022 жыл]] [[30 желтоқсан]]|Ту_2=Flag of Uzbekistan.svg|Ізашары_2=Қахрамон Акмалов|Титулы_3=Туризмді дамыту жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы|Ту_3=Flag of Uzbekistan.svg|Басқара бастады_3=[[2017 жыл]] [[7 тамыз]]|Басқаруын аяқтады_3=[[2018 жыл]] [[28 мамыр]]|Ізашары_3=Анвар Шарапов|Ізбасары_3=Бахтиёр Умаров|Титулы_4=Жұмыспен қамту және еңбек қатынастары министрі|Ту_4=Flag of Uzbekistan.svg|Ізбасары_4=Актам Хаитов|Президент_4=[[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]|Басқара бастады_4=[[2017 жыл]] [[26 мамыр]]|Басқаруын аяқтады_4=[[2017 жыл]] [[7 тамыз]]|Титулы_5=Еңбек министрі|Ту_5=Flag of Uzbekistan.svg|Басқара бастады_5=[[2016 жыл]] [[4 наурыз]]|Басқаруын аяқтады_5=[[2017 жыл]] [[26 мамыр]]|Президент_5=[[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]|Титулы_6=Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі|Ту_6=Flag of Uzbekistan.svg|Басқара бастады_6=[[2014 жыл]] [[8 шілде]]|Басқаруын аяқтады_6=[[2016 жыл]] [[4 наурыз]]|Ізашары_6=Актам Хаитов|Титулы_7=Жекешелендіру, монополиясыздандыру және бәсекелестікті дамыту мемлекеттік комитетінің төрағасы|Ту_7=Flag of Uzbekistan.svg|Басқара бастады_7=[[2012 жыл]] [[15 қараша]]|Басқаруын аяқтады_7=[[2014 жыл]] [[8 шілде]]|Ізбасары_7=Даврон Хидоятов|Титулы_8=Мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы туралы|Ту_8=Flag of Uzbekistan.svg|Ізашары_8=Дилшод Мусаев|Басқара бастады_8=[[2010 жыл]] [[15 наурыз]]|Басқаруын аяқтады_8=[[2012 жыл]] [[15 қараша]]|Білімі=Ташкент мемлекеттік экономикалық университеті, Хитоцубаси университеті|Мамандығы=[[Экономист]]|Туған жері=[[Ташкент]]|Туған күні=17.06.1974|Commons=Aziz Abdulkhakimov|Марапаттары={{Достық ордені}}}}

'''Азиз Абдукаххорович Абдухакимов''' ([[1974 жыл|1974]], [[Ташкент]]) — Өзбекстанның мемлекет қайраткері.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://bugun.uz/2021/02/10/turizm-qomitasi-sport-vazirligi-bilan-birlashtirilib-unga-aziz-abduhakimov-rahbar-boladi|title=Туризм қўмитаси Спорт вазирлиги билан бирлаштирилиб, унга Азиз Абдуҳакимов раҳбар бўлади|author= Bugun.uz|website=https://bugun.uz/|accessdate=2021-yil 10-fevral}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;.&quot;&gt;{{cite web|url= https://bugun.uz/2021/04/08/aziz-abduhakimov-nomzodi-deputatlar-tomonidan-turizm-va-sport-vaziri-etib-maqullandi|title=Азиз Абдуҳакимов номзоди депутатлар томонидан туризм ва спорт вазири этиб маъқулланди|author=|website=Bugun.uz|accessdate=08-04-2021}}&lt;/ref&gt; Бұған дейін білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік сала кешенінің басшысы қызметін атқарған (2018-2021). 2022 жылдың 30 желтоқсанынан бастап Өзбекстан Республикасының Табиғи ресурстар министрі болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;gazeta.uz&quot;&gt;https://www.gazeta.uz/ru/2017/08/08/tourism/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://uzbektourism.uz/ru/o-komitete/rukovodstvo|title=Руководство|author=Super User|publisher=uzbektourism.uz|lang=ru-ru|accessdate=2018-02-25|archivedate=2018-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180225210215/https://uzbektourism.uz/ru/o-komitete/rukovodstvo}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Азиз Абдукаххорович Абдухакимов 1974 жылы 17 маусымда [[Ташкент|Ташкентте]] дүниеге келген. Ташкент мемлекеттік экономика институтын бітірген. Білімі бойынша экономист. [[Жапония|Жапонияның]] Хитоцибаши университетінде магистр дәрежесін алған.

=== Еңбек жолы ===
Азиз Абдухакимов еңбек жолын 1993—1996 жылдары «Ипак йоли банкінде» әртүрлі лауазымдарда бастады. 1996—2004 жылдары Өзбекстан Республикасы Орталық банкінің бас маманы, «Берлинер Банк АГ» Ташкент қаласындағы өкілдігінің басшысы, «Өзсаноатқурилишбанк» бөлімшесінің меңгерушісі қызметтерін атқарған. 2004—2008 жылдары [[Өзбекстан Министрлер Кабинеті|Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетінің]] қаржы, экономика, сыртқы экономикалық байланыстар бөлімінің меңгерушісі, Өзбекстан Республикасының 2008—2012 жылдары Мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы болып жұмыс істеді. 2012—2014 жылдары Өзбекстан Республикасының Монополияға қарсы күрес жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы, 2014—2017 жылдары Өзбекстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі, 2017—2018 жылдары Мемлекеттік орган төрағасы. Өзбекстан Республикасының Туризмді дамыту комитеті, 2018—2021 жылдары [[Өзбекстан премьер-министрі|Өзбекстан Республикасы Премьер-министрінің]] орынбасары - білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік сектор мәселелері кешенінің меңгерушісі, төрағасы 2020—2021 жылдары Өзбекстан Республикасының Туризмді дамыту жөніндегі мемлекеттік комитеті, 2021—2022 жылдары Өзбекстан Республикасының Премьер-министрі, министрдің орынбасары – Туризм және спорт министрі, Өзбекстан шахмат федерациясының президенті 2021—2022 жылдары, 2022 жылдан Өзбекстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары – Өзбекстан Республикасының Туризм және мәдени мұра министрі.

== Шетелге сапарлар, делегациялармен кездесулер ==
2015 жылғы 1 мамырда Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Азиз Абдухакимов пен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] [[Өзбекстан|Өзбекстандағы]] елшісі Памела Спартлен арасында кездесу өтті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mehnat vazirligida AQSh elchisi bilan uchrashuv bo‘lib o‘tdi |url=https://kun.uz/uz/news/2015/05/04/mehnat_vazirligida_aqsh_elchisi_bilan_uchrashuv_bolib |accessdate=24-avgust 2022-yil |date=05/04/2015}}&lt;/ref&gt; Жиында халықты жұмыспен қамту және колледж түлектерін жұмысқа орналастыру мәселелері талқыланды.

[[2015 жыл|2015 жылдың]] [[22 шілде|22 шілдесінде]] Азиз Абдухакимов пен [[Жапония|Жапонияның]] [[Өзбекстан|Өзбекстандағы]] Елшісі Фумихико Катоның кездесуі өтті. Кездесуде екіжақты қарым-қатынастардың болашақ перспективалары, сондай-ақ Жапонияда өзбекстандық тағылымдамадан өтушілерді оқыту бағдарламасын жүзеге асырудың техникалық аспектілері талқыланды.

== БАҚ пен байланыс ==
Азиз Абдухакимов – [[Өзбекстан]] үкіметінің БАҚ-пен байланысқан алғашқы министрлерінің бірі. Ақпаратқа сәйкес, Азиз Абдухакимов 2016 жылдың 19 мамырында БАҚ өкілдерімен онлайн баспасөз мәслихатын өткізді.&lt;ref&gt;{{cite web|title=19 may kuni Mehnat vaziri OAV vakillari bilan onlayn matbuot anjumani o‘tkazadi |url=https://kun.uz/uz/news/2016/05/06/19-maj-kuni-menat-vaziri-oav-vakillari-onlajn-matbuot-anzumani-utkazadi |accessdate=24-avgust 2022-yil |date=05/06/2016}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Достық орденінің (Өзбекстан) иегерлері]]
[[Санат:Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетінің мүшелері]]
[[Санат:Өзбекстан министрлері]]
[[Санат:Ташкентте туғандар]]</text>
      <sha1>r0bab9zcvr4fj18mkw52gvr09yk0l8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бұлтты сақтау жүйесі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>735278</id>
    <revision>
      <id>3618523</id>
      <parentid>3593809</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T18:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3618523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4868" sha1="nq53s0juyqhyg6wmbuudlvo9ih0wo45" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Бұлтты сақтау жүйесі''' ({{Lang-en|cloud storage}}) — бұлтты есептеу моделі бойынша қолжетімді деректерді сақтау желісі - ішкі құрылымы мен іске асыру бөлшектерін жасыра отырып, қажетіне қарай сақтау кеңістігін жалғаға алу. Бұлтты сақтау жүйелерінің үш негізгі түрі — блоктық (тұтынушыларға блоктық құрылғы ретінде сақтау орнын қамтамасыз етеді, мысалы, Amazon Elastic Block Store), нысандық (мазмұнды адрестеу принципі бойынша ұйымдастырылған нысандық сақтау желілері [Amazon], мысалы, Amazon S3), файлдық (виртуалды файлдық жүйелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді, мысалы, Dropbox).

== Қауіпсіздік ==
Мұндай қызметтерді ұсынудың қоғамдық моделі қауіпсіздік пен деректердің бұзылуымен байланысты.

Сонымен, 2011 жылдың 19 маусымында төрт сағат ішінде кез-келген адам Dropbox пайдаланушыларының деректеріне қол жеткізе алды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110623034155/http://blog.dropbox.com/?p=821 The Dropbox Blog] Архивтік жазба.Tексерілді. 7 сәуір 2024.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://bugtraq.ru/rsn/archive/2011/06/13.html Dropbox устроил день открытых дверей.] Архивтік жазба, тексерілді 7 сәуір 2024.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://ichip.ru/tekhnologii/masshtabnie-utechki-dannih-konec-oblachnim-servisam-13501 Масштабные утечки данных: конец «облачным» сервисам?]Архивтік жазба, тексерілді 7 сәуір 2024.&lt;/ref&gt;.

Amazon S3 бұлтты сақтау рұқсаттарының дұрыс орнатылмауы бірнеше рет үлкен деректердің бұзылуына әкелді, мысалы, 200 миллион сайлауалды аналитикалық жазбалар&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2017/06/20/lichnye-dannye-pochti-200-millionov-izbiratelej-ssha-popali-v-internet.html Личные данные почти 200 миллионов избирателей США попали в интернет.] Архивтік жазба, тексерілді 7 сәуір 2024.&lt;/ref&gt;, 3 миллион WWE жанкүйерлері, 6 миллион Verizon тұтынушылары туралы&lt;ref&gt;[https://money.cnn.com/2017/07/12/technology/verizon-data-leaked-online/index.html Verizon data of 6 million users leaked online.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240407095624/https://money.cnn.com/2017/07/12/technology/verizon-data-leaked-online/index.html |date=2024-04-07 }} Архивтік жазба, тексерілді 7 сәуір 2024.&lt;/ref&gt;.

Байланыс желілері мен деректер орталықтарының құлауы бұлттық жүйелерден деректердің уақытша қолжетімсіздігіне немесе тіпті деректердің жоғалуына әкелуі мүмкін&lt;ref&gt;[https://www.businessinsider.com/amazon-lost-data-2011-4 Amazon's Cloud Crash Disaster Permanently Destroyed Many Customers' Data.] Архивтік жазба, тексерілді 7 сәуір 2024.&lt;/ref&gt;.

== Дереккөзздер ==
&lt;references /&gt;

== Әдебиеттер ==

** Онлайновые хранилища данных // [[ComputerBild]] : журнал. — 2010. — № 4. — С. 62—67. — ISSN 2308-815X.
** Масштабные утечки данных: конец «облачным» сервисам? // Chip : журнал. — 2011. — № 8 (149). — С. 20—21. — ISSN 1609-4212.

== Сілтемелер ==

* ''Андрей Федив.'' Сервис для хранения файлов: какой выбрать. ''Компьютерра-Онлайн''. Мой друг компьютер №15, 2011, с. 32—22 (17 мая 2011). Дата обращения: 4 мая 2019.
* ''Андрей Ященко.'' Файлы на облаке: обзор десяти бесплатных сервисов для хранения и синхронизации данных. ''Ferra.ru'' (22 июня 2011). Дата обращения: 4 мая 2019.

[[Санат:Бұлтты сақтау жүйесі| ]]</text>
      <sha1>nq53s0juyqhyg6wmbuudlvo9ih0wo45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Самартекс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744100</id>
    <revision>
      <id>3618952</id>
      <parentid>3478980</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3618952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1370" sha1="87zqm7q0dloyriv5vvzh82dfbdaof3y" xml:space="preserve">{{футбол клубы
| атауы = Самартекс
| құрылған  = 1995
| стадионы   = Самартекс парк, Вестерн Регион, [[Гана]]
| сыйымдылығы = 7,000&lt;ref&gt;{{cite web|last=Yamoah|first=Benjamin|date=27 June 2022|title=Samartex begin renovation works on home stadium ahead of debut GPL campaign| url=https://starrfm.com.gh/2022/06/samartex-begin-renovation-works-on-home-stadium-ahead-of-debut-gpl-campaign/|website=Starr [[frequency modulation|FM]]|access-date=27 маусым 2022}}&lt;/ref&gt;
| жарыс   = Премьер лига
| маусым  = 2025–26
| орын = '''7.'''
| сайты  =  http://www.fcsamartex.com/
| pattern_la1 = 
| pattern_b1  = 
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = 
| leftarm1    = 
| body1       = 
| rightarm1   =
| shorts1     = 
| socks1      = 
| pattern_la2 =
| pattern_b2  = 
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = 
| leftarm2    = 
| body2       = 
| rightarm2   = 
| shorts2     = 
| socks2      = 
}}

'''Самартекс''' ({{lang-en|Football Club Samartex 1996}}) — [[Гана]] футбол клубы. 1995 жылы құрылған.
==Жетістіктері==
* '''Премьер лига жеңімпазы''': 2023–24
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Гана футбол клубтары]]</text>
      <sha1>87zqm7q0dloyriv5vvzh82dfbdaof3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мило (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744135</id>
    <revision>
      <id>3618509</id>
      <parentid>3488733</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T14:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3618509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="824" sha1="kkfgs1g3v1m30jooi21wjzu0i5xzm63" xml:space="preserve">{{футбол клубы
|құрылған = 1976
|атауы = {{ту|Гвинея}} Мило
| жарыс = Футболдан чемпионаты 
| маусым = 2025/26 | орын = 5 орын
}}

'''Мило ФК''' ({{lang-en|Milo Football Club}}) — [[Гвинея]]ның Канкан қаласындағы [[футбол]] клубы. [[1976 жыл]]ы құрылды. 2024 жылы тұңғыш рет Мали чемпионы атанды да, [[КАФ чемпиондар лигасы 2024/25|КАФ Чемпиондар лигасына]] жолдама алды.

== Сілтемелер ==
*https://milofckankan.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220930143954/https://milofckankan.com/ |date=2022-09-30 }}

{{бастама}}
[[Санат:Гвинея футбол клубтары]]</text>
      <sha1>kkfgs1g3v1m30jooi21wjzu0i5xzm63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарасай және Ағынтай батырлардың мемориалдық кешені</title>
    <ns>0</ns>
    <id>745269</id>
    <revision>
      <id>3618848</id>
      <parentid>3376832</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Амина Жанаққызы</username>
        <id>181102</id>
      </contributor>
      <comment>Сілтеме жасалды</comment>
      <origin>3618848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6472" sha1="judvalkaxms6xm96sfkkpu5qj16nhk8" xml:space="preserve">{{Монумент
 | атауы = Қарасай және Ағынтай батырлардың мемориалдық кешені
 | монумент_атауы = 
 | өз_атауы = 
 | Суреті = Қарасай мен Ағынтай батырлар мемориалдық кешені.jpg
 | Сурет ені = 
 | сурет атауы = 
 | карта_атауы = 
 | карта =  
 | map_relief = 
 | relief = 
 | map_alt = 
 | координаттары =   
 | map_dot_белгі = 
 | карта_мәтіні = 
 | карта_сипаттамасы = 
 | карта_өлшемі = 
 | карта_суреті = 
 | карта_ені = 
 | орналасуы = Айыртау ауданы, Қарасай ауылы
 | жоба авторы = Сәулетшілері – Б. Ибраев және С. Ағытаев.
 | құрушы = 
 | түрі = монументтік өнер құрылысы
 | материал = гранит, қола, шойын
 | ұзындығы =  
 | ені = 
 | биіктігі =  16 м
 | салмағы = 
 | келушілер_саны = 
 | келушілер_жылы = 
 | басталуы = 
 | complete = 
 | open = 
 | dedicated = 
 | салтанат = 
 | restore = 
 | арналуы = 
 | демонтаж = 
 | сайт = 
 | қосымша_белгі = 
 | қосымша = 
}}
'''Қарасай және Ағынтай батырлардың мемориалдық кешені''' – [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген киелі нысан ескерткіші. Қазақстанның жалпыұлттық қасиетті нысандар қатарында.

== Орналасқан жері ==
[[Айыртау ауданы]], [[Қарасай батыр ауылы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Қарасай ауылынан]] оңтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде.

== Кезеңі ==
Жерленуі – XVII ғасыр, мемориалдық кешен – [[1999 жыл|1999]] жыл 15 қазан. Сәулетшілері – Б. Ибраев және С. Ағытаев.

== Тарихи деректер ==
Ескерткіш нысан [[Қазақ хандығы]]ның тәуелсіздігі үшін күрескен атақты батырлар – [[Қарасай батыр|Қарасай]] мен [[Ағынтай]]дың құрметіне салынған. Сәулет тұрғысынан кешен көне түркі дәстүрін жалғастырып және басты белдігі бойынша [[Мекке]]ге қарай бағытталып салынған. Конус тәрізді мұнаралардың биіктігі 16 м. Мұнаралардың арасында барлық кешенді бірыңғай бейнеге біріктіретін, биіктігі 12 м болатын мешіт орналасқан. Барлық композициялық элементтер шеңбердің &quot;ішіне сызылған&quot; (қоршау құрылысының диаметрі 27 м). Жоба бойынша құрылыс өлшемі 19x13,5 м құрайды. Кесененің алдында құрбандық салтына арналған алаң салынған.&lt;br&gt;
Кешеннің жанында көптеген жауынгерлер жерленген. Граниттен салынған іргетас үстіндегі алаң бұрыштарында батырлардың жауынгерлік айбынының нышандары ретінде қола қаптамасы бар металдан жасалған кескіннің біріктірілген найзалары орнатылған. Мемориал ортасында, кесенелер арасында қос батырдың ерліктері қабырғаға қашап жазылған пинотека залы бар. Кесенеге кіру есігі металдан жасалған, олардың беттерінде Құран сүрелері ойылып жазылған.&lt;br&gt;
Ішкі көріністерін өңдеу барысында керамикалық кірпіш, Күрті және [[Қордай қызыл гранит кен орны|Қордай]] граниттері пайдаланған. Құлпытастар жылтыратылған қызыл Қордай граниттен орындалған.&lt;br&gt;
Әр құлпытастың жанында шырақ орналасқан, келушілер оны жағып, аруақтардан көмек берулерін сұрай алады. Кешен алдындағы алаң табиғи тас тақтатасымен төселген, осында демалыс үшін қойылған орындықтар, сонымен қатар шойын құймасы технологиясы бойынша орындалған тіреулеріндегі шырақтар бар. Кесенелер белсенді қажылық орны болып табылады. Адамдар аты аңызға айналған батырлар күш пен батылдық береді деп сенеді.&lt;ref&gt;Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Солтүстік Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]
[[Санат:Айыртау ауданы географиясы]]</text>
      <sha1>judvalkaxms6xm96sfkkpu5qj16nhk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хафия (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>745857</id>
    <revision>
      <id>3618505</id>
      <parentid>3488730</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T14:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3618505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1452" sha1="b6r6lcffqlk8o2dj0p584fwvkfv61l5" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
| атауы        = {{ту|Гвинея}} Хафия
| құрылған         = 1951
| стадионы         = 28 қыркүйек
|сыйымдылығы     = 35 000
| жарыс = Футболдан чемпионаты 
| маусым = 2025/26 | орын = 2 орын

&lt;!-- ФОРМА --&gt;
| pattern_la1 = _whiteborder
| pattern_b1  = _blackstripes
| pattern_ra1 = _whiteborder
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = 
| leftarm1    = 000000
| body1       = FFFFFF
| rightarm1   = 000000
| shorts1     = 000000
| socks1      = 000000
| pattern_la2 = _whitelines
| pattern_b2  = _adidasliberosmallwhite
| pattern_ra2 = _whitelines
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = 
| leftarm2    = 005500
| body2       = 005500
| rightarm2   = 005500
| shorts2     = FFFFFF
| socks2      = FFFFFF
}}

'''«Хафия»''' ({{lang-en|Hafia}}) — [[Гвинея]]ның [[Конакри]] қаласындағы футбол клубы.

== Жетістіктері ==

=== Ұлттық ===

* '''Гвинея чемпионы''' — 15 ( (1966, 1967, 1968) как Конакри II, 1971, 1972, 1973, 1974, 1975, 1976, 1977, 1978, 1979, 1982, 1983, 1985)

* '''Гвинея кубогы''' — 3 (1992, 1993, 2002)

=== Халықаралық ===

* '''Чемпиондар лигасы (3)'''
** Жеңімпаз: 1972, 1975, 1977
** Финалист: 1976, 1978
{{Бастама}}
[[Санат:Гвинея футбол клубтары]]</text>
      <sha1>b6r6lcffqlk8o2dj0p584fwvkfv61l5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хартс оф Оук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>745862</id>
    <revision>
      <id>3618927</id>
      <parentid>3478978</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3618927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1187" sha1="gdt3u5q6abcvels7zs2bnb30n633kl8" xml:space="preserve">{{футбол клубы|атауы={{ту|Гана}} Хартс оф Оук|құрылған=1911|стадионы=[[Охене Джан (стадион)|Охене Джан]]|сыйымдылығы=40 000
| жарыс = Футболдан чемпионаты 
| маусым = 2025/26 | орын = 3 орын

|pattern_b1=_whitehalf|pattern_ra1=|leftarm1=FFFF00|body1=FFFF00|rightarm1=FFFF00|shorts1=FFFF00|socks1=FFFFFF
|pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF
}}

'''«Хартс оф Оук»''' ({{lang-en|Accra Hearts of Oak Sporting Club}}) — [[Гана]] футбол клубы. 1911 жыл құрылған. Базасы [[Аккра]] қаласында. Гананың 20 дүркін чемпионы. 2000 жылы [[КАФ Чемпиондар Лигасы 2000|КАФ Чемпиондар лигасының]] жеңімпазы атанды.

== Сілтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20100413221916/http://www.accraheartsofoak.com/ Ресми сайт]{{ref-en}}
{{Бастама}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Гана футбол клубтары]]</text>
      <sha1>gdt3u5q6abcvels7zs2bnb30n633kl8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:MuratbekErkebulan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>747228</id>
    <revision>
      <id>3618518</id>
      <parentid>3617772</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T16:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3618518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21335" sha1="49xgr7tkiwdyqh9xu0idqdzcpcbvgbn" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:&lt;span style=&quot;color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;Қатысушы:&lt;/span&gt;'''MuratbekErkebulan'''&lt;/span&gt;}}
[[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]]
&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы&lt;br&gt;'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User zh-2}}
{{User ky-3}}
{{User ru-2}}
{{User en-4}}
{{User mn-1}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
|{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
{{User:Box/Статистика:Мақала саны|79}}
== Мақала ==
80
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 542&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1827&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3449&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5836&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9281&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 152&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;
&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5258&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5568&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 437&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3309&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4846&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4536&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3440&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+934&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7461&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+37 881&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 790&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7683&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2669&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2226&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4256&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3887&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6139&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4700&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7917&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1727&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3848&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4778&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1370&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7084&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7440&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5192&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 70||[[Ұйғырабат]]||[[17 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5564&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 71||[[Жаңамақта]]||[[20 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5275&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 72||[[Тамшы]]||[[21 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6155&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 73||[[Қасқасу ықшам ауданы]]||[[21 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1206&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 74||[[Сарықамыс (Ыстықкөл облысы)]]||[[22 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6398&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 75||[[Лучегор]]||[[22 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 400&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 76||[[Көміртау]]||[[26 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+44 751 &lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 77||[[Оңтүстікукраина]]||[[30 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+10 113  &lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 78||[[Ақтөбе (Николаев облысы)]]||[[31 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3566 &lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 80||[[Төменгі Тайынты]]||[[16 маусым]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2909 &lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}


* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
48
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Челябі облысы]] - [[2026 жыл]] - [[28 мамыр]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Бұланды ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[5 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[6 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[10 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Ыстықкөл облысы Ыстықкөл ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[12 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Риддер қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[15 маусым]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 мамыр]] - 2800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>49xgr7tkiwdyqh9xu0idqdzcpcbvgbn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618519</id>
      <parentid>3618518</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T16:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3618519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21335" sha1="pynw26pthwk813pnd4jw79i3z8pvyyu" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:&lt;span style=&quot;color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;Қатысушы:&lt;/span&gt;'''MuratbekErkebulan'''&lt;/span&gt;}}
[[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]]
&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы&lt;br&gt;'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User zh-2}}
{{User ky-3}}
{{User ru-2}}
{{User en-4}}
{{User mn-1}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
|{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
{{User:Box/Статистика:Мақала саны|80}}
== Мақала ==
80
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 542&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1827&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3449&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5836&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9281&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 152&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;
&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5258&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5568&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 437&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3309&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4846&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4536&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3440&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+934&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7461&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+37 881&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 790&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7683&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2669&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2226&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4256&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3887&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6139&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4700&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7917&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1727&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3848&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4778&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1370&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7084&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7440&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5192&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 70||[[Ұйғырабат]]||[[17 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5564&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 71||[[Жаңамақта]]||[[20 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5275&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 72||[[Тамшы]]||[[21 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6155&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 73||[[Қасқасу ықшам ауданы]]||[[21 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1206&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 74||[[Сарықамыс (Ыстықкөл облысы)]]||[[22 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6398&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 75||[[Лучегор]]||[[22 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 400&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 76||[[Көміртау]]||[[26 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+44 751 &lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 77||[[Оңтүстікукраина]]||[[30 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+10 113  &lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 78||[[Ақтөбе (Николаев облысы)]]||[[31 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3566 &lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 80||[[Төменгі Тайынты]]||[[16 маусым]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2909 &lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}


* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
48
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Челябі облысы]] - [[2026 жыл]] - [[28 мамыр]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Бұланды ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[5 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[6 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[10 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Ыстықкөл облысы Ыстықкөл ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[12 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Риддер қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[15 маусым]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 мамыр]] - 2800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>pynw26pthwk813pnd4jw79i3z8pvyyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бричаны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753846</id>
    <revision>
      <id>3618756</id>
      <parentid>3541644</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:23:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9691" sha1="s13vfvf65bvvjf13041zab4alry7zt0" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Бричаны
 |шынайы атауы            = Бричень; {{Lang-ro|Briceni}}
 |сурет                   = Biserica orasului Briceni.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Briceni Moldova.jpg
 |ту                      = Flag of Briceni-original.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =48 |lat_min =21 |lat_sec =46 
  |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =05 |lon_sec =06 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Бричан
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 1576
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 10,01
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 39
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 9 965
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 247
 |пошта индексі           = MD-4701
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Briceni
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Бричаны''' (Бричень; {{Lang-ro|Briceni}}) — [[Молдова]]дағы қала, Бричан ауданының орталығы.
2025 жылы Бричаны қаласының халқы 9 965 адамды құрады. Бричаны Молдовада 59 қаланың ішінде халық саны бойынша 33-ші орында.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_briceni_10874.html?ysclid=m7f1ri8tts71941561|title=Бричаны тұрғындары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-21 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Бричаны қаласы Украинамен шекарада, Бэльц-Чернэуць тас жолының жанында, Лопатник және Вилия өзендері құрған аңғарда орналасқан. Ол Единец қаласынан 28 км және Кишиневтен солтүстікке қарай 230 км жерде орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://chrontime.com/city-md-Briceni|title=Бричаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-21 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қала атауының шығу тегі ==
Қала атауының шығу тегі туралы екі нұсқа бар. Бір нұсқа бойынша, бұл қала бричкилерді (жеңіл арбалар) жасап, жергілікті базарда сататын. Екінші нұсқада бұл атау «бричаг» терминінен шыққанын айтады. Бричаг деп жергілікті шеберлердің жұмыс үшін ғана емес, өзін-өзі қорғау үшін де қолданатын пышағын атаған. Осы пышақ қаланың заманауи елтаңбасында бейнеленген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://point.md/ru/novosti/business/brichani58-gorod-nozhej-i-brichek/|title=Бричаны: пышақтар мен арбалар қаласы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-21 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бричаны туралы деректер дереккөздерде 1652 жылы айтылған. Гетман Богдан Хмельницкий дәуіріндегі ойрандардан кейін украин және поляк еврейлері осында қоныс аударды. Бірінші синагога мұнда 18 ғасырдың соңында пайда болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жергілікті халықтың негізгі бөлігі еврейлер болды.

19 ғасырдың екінші ширегінен бастап елді мекенде кезең-кезеңімен оқу орындары ашылды. 1827 жылы талмуд-тора, 1847 жылы мектеп, 1863 жылы ерлер мектебі, 1909 жылы әйелдер мектебі жұмыс істей бастады. 20 ғасырдың басында ауылда 17 синагога болды. Ол кезде еврей ауруханасы жұмыс істеп тұрған болатын. Сонымен қатар, банк, наубайхана, кітапхана, қарттар үйі, бірнеше қайырымдылық ұйымдары жұмыс істеді.

1940 жылы Бессарабия Кеңес Одағына қосылғанда қаланың басты синагогасы Мәдениет үйіне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жергілікті еврейлерді оккупациялаушы румын әскерлері Приднестровьеге қоныстандырды. Соғыстан кейін олардың аз ғана бөлігі туған жерге оралды. Олардың көпшілігі кейін Израильге қоныс аударды.

Қазір жергілікті халықтың басым бөлігін молдовандар, украиндар, орыстар құрайды. Мұнда этникалық болгарлар, сығандар, гагауздар да тұрады. Қала елтаңбасы мен туын 2002 жылы алды. Сол кезеңде Бричени «Ең таза қала» ұлттық байқауының жеңімпазы атанды. Жыл сайын 14 қазанда қала тұрғындары қала күнін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16710-Brichany.html|title=Молдова. Бричаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-21 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті жерлері ==
Бричаныдың басты көрікті жерлерінің бірі - оның тарихи орталығы. Ғибадатханалар, шіркеулермен қатар ескі көшелермен серуендеп, сәулет өнерін тамашалауға болады.
Ең танымал көрікті жерлерінің бірі - Ақ мұнара бекінісі. Бұл XIV ғасырдағы тарихи ескерткіш қаланы қорғау үшін салынған. Бүгінде мұнда бір кездері алынбайтын бекіністер ретінде қызмет еткен қираған қабырғалар мен мұнараларды көруге болады. Қамал бекініс жергілікті халықтың ерлігі мен жауынгерлік рухын бейнелейді.

Сондай-ақ Бричаны сәулет-тарихи қорығы да өңірдің тарихи және мәдени ескерткіштері сақталған бірегей орын. Онда жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрі туралы, сонымен қатар резервация аумағында орналасқан мұражайлар мен галереяларды тамашалауға болады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://townnet.ru/%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE/|title=Бричени (Молдова): көрікті жерлер мен туристік орындар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-22 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;140&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Мэрия, Бричаны, Молдова Primaria, Briceni, Moldova City Hall, Briceni, Moldova (49840383221).jpg|Әкімшілік үйі
Havuz Briceni.jpg|Орталық парктегі субұрқақ
Stefan cel mare Briceni.jpg|Штефан ескерткіші
Crug Briceni.jpg|Қала орталығы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>s13vfvf65bvvjf13041zab4alry7zt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бируинца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>754572</id>
    <revision>
      <id>3618750</id>
      <parentid>3441158</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7477" sha1="lmxowz08ode2bwyevudeu77pyk1wb27" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Бируинца
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Biruința}}
 |сурет                   = Mosaica Biruinţa.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Stema orasului Biruinta.jpg
 |ту                      = Drapelul orașului Biruința.jpg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =48 |lat_sec =58 
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =04 |lon_sec =07
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Сынжерей ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1965
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1965
 |жер аумағы              = 2,42 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3 917
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 262
 |пошта индексі           = MD-6202
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = MD
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Biruința
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Бируинца''' ({{Lang-ro|Biruința}}) — [[Молдова]]ның [[Сынжерей ауданы]]ндағы қала.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B0|title=Бируинца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-10 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылы Бируинца қаласының халқы 3 917 адамды құрады. Бируинца Молдовада 59 қаланың ішінде халық саны бойынша 49-шы орында.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_biruinza_10890.html?ysclid=m82mnynk73742965426|title=Бируинца халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-10 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Молдова Республикасының астанасы – [[Кишинев]]тен солтүстікке қарай 134 км жерде, [[Бельцы]] қаласынан шығысқа қарай 15 км жерде, [[Днестр]]дің саласы Реут өзенінің оң жағалауында орналасқан.

== Тарихы ==
Бируинца елді мекені 1963 жылы Алексэндрень қант зауытының жанынан құрылған.

МСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1965 жылғы 1 шілдедегі шешімімен Бируинцаға қалалық типтегі елді мекен мәртебесі берілді.

Қала халқының саны жергілікті экономиканың дамуымен бірге өсіп, бес жыл ішінде 2 400 тұрғынға жетті. Қалада бастапқы шарап зауыты, екі мал шаруашылығы кешені салынып, механикаландырылған құрылыс колоннасы ұйымдастырылды. Түрлі кәсіпорындардың қарқынды өсуінің арқасында қала өнеркәсіп орталығы ретінде дамыды. 

1969 жылы орта мектеп, кәсіптік-техникалық училище, балабақша, емхана, дәріхана, пошта, мәдениет сарайы және басқа да мәдени-тұрмыстық мекемелер салынды.

1994 жылы Молдова Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылымы туралы Заң қабылданғаннан кейін Бируинца қала мәртебесін алды.

2018 жылы Бируинца қаласының елтаңбасы, туы және әнұраны бекітілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/72?ysclid=m82mlkweb1479254571|title=Бируинца, Сынджерей ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-10 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өндіріс орындары ==
Қала экономикасындағы үлесі 80 пайыздан астам аудандағы ең ірі кәсіпорын – қант қызылшасынан қантты өңдеумен, сақтаумен және өндірумен айналысатын «Combinatul de açúcar» S.A. бірлескен молдаван-герман кәсіпорны. Зауыттың қазіргі өндірістік қуаты тәулігіне 4500 тоннаны құрайды. 
«Gips-Biruința» компаниясы құрылыс және медициналық мақсаттағы гипс өндіреді. «Multival» S.R.L. кәсіпорны  меласса өңдеумен және шарап жасау үшін спирт алумен айналысады. 
Тағы бір танымал компания «РемТехСервис» С.А — ауылшаруашылық техникалары мен көлік құралдарын ағымдағы және күрделі жөндеумен айналысады.

== Инфрақұрылымы ==
Елді мекендегі жолдардың жалпы ұзындығы 12,3 шақырымды құрайды. Ауыз су төрт артезиан құдығынан, екі су мұнарасы арқылы және 1960-1980 жылдар аралығында салынған құбырлар арқылы жеткізіледі.

Қалада балабақша, орта мектеп,  «Лусеафарул» теориялық орта мектебі, медициналық сауықтыру орталығы, мәдениет үйі, кітапханасы жұмыс істейді. Қалада ауданы 1,8 гектарды құрайтын стадион бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>lmxowz08ode2bwyevudeu77pyk1wb27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бельцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>754650</id>
    <revision>
      <id>3618738</id>
      <parentid>3450421</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11416" sha1="r2vctu54qrpqz13s2vnrnho11y46317" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Бельцы
 |шынайы атауы            = Бэлць; {{Lang-ro|Bălți}}
 |сурет                   = Piața Independenței din Bălți 3.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Balti.png
 |ту                      = Flag of Bălți.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =45 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =55 |lon_sec =44 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 1620
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1803
 |жер аумағы              = 78,01
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 102
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 144 960
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 1883
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[молдовандар]], [[орыстар]], [[украиндар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373(231)
 |пошта индексі           = MD-3100
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Bălți
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Бельцы''' (Бэлць; {{Lang-ro|Bălți}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала және муниципалитет, Кишинев пен Тираспольден кейінгі үшінші ірі қала.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%86%D1%8B|title=Бельцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылы Бельцы қаласының тұрғындарының саны 144 960 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_balti_10843.html?ysclid=m85kezfgmq893592999|title=Бельцы халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Бельцы Молдованың солтүстігінде, [[Кишинев]]тен солтүстік-батысқа қарай 105 км жерде, қыратты жазықта (Бельцы даласы), Реут және Реуцель өзендерінің түйіскен жерінде орналасқан. Реуттің салалары Копачанка және Флэмындэ өзендері де қала арқылы ағып өтеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://infoteach.ru/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%86%D1%8B|title=Бельцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Бельцы орнында елді мекеннің болғандығы туралы алғашқы деректі жазба 1421 жылдан басталады. Бұл жыл қаланың қаланған жылы болып саналады.

1766 жылы Молдова қожайыны Александр Гика Реут өзенінің бойындағы жерлерді ірі көпес ағайынды Александр, Константин және Иордакия Панаитаға сыйға тартты. Панаити кешенінде Бельцы ауылының құрылысы басталды, ол XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында шағын сауда орнына айналды. 1779 жылы түрік пашасының шақыруымен Бельцыйға еврей көпестері қоныстанды.

1812 жылы Бессарабия Ресейдің юрисдикциясына өтті, ал 1818 жылы Бессарабия облысының құрылуымен Бельцы Ясск уезінің уездік қаласы болып тағайындалды. 

1887 жылы Яссы ауданы Белецкий (яғни Бельцы) болып өзгертілді. 1894 жылы Балти-Унгени-Кишинев және Рыбница-Бельцы-Окница теміржолдары салынған кезде Бельцыдың маңызы одан да арта түсті. XX ғасырдың басында Бельцы сауда секторы жақсы дамыған, көптеген фабрикалар мен зауыттары бар өнеркәсіптік қалаға айналды.
Қаланың экономикалық дамуы Бессарабия 1918 жылы Румынияға қосылғаннан кейін де жалғасты.

Молдованың көптеген қалалары сияқты Бельцы да Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қатты зардап шекті. Қалада қалған еврей халқының көпшілігі жойылды.
Кеңес өкіметі кезінде Бельцы республикалық бағынысты қала мәртебесі бар ірі өнеркәсіп орталығына айналды.

1991 жылы Молдавияның тәуелсіздігі жарияланды. КСРО-ның ыдырауынан туындаған экономикалық дағдарыс жағдайында қала кәсіпорындарының көпшілігі өмір сүру шегіне жетті. Жұмыссыздық пен өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуі тұрғындардың едәуір бөлігін қаладан кетуге мәжбүр етті. 1989 жылдан 2004 жылға дейін Бельцы тұрғындары 20%-ға қысқарды.

1994 жылы Бельцы қаласына муниципия мәртебесі берілді.

1998 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Белцы уезі құрылып, орталығы Бельцы қаласы болды. Алайда, 2003 жылғы кері реформадан кейін (уездердің жойылуы және округтерге қайта бөлінуі) Бельцы қайтадан бірде-бір округке кірмейтін жеке әкімшілік бірлік мәртебесіне ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://infoteach.ru/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%86%D1%8B
|title=Бельцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өндіріс орындары ==
Бельцы – ірі өнеркәсіп орталығы. Қалада 4 ірі индустриялық аймақ бар. Қалада 40 ірі кәсіпорын бар: тамақ және жеңіл өнеркәсіп, электротехника және ауылшаруашылық машина жасау, құрылыс материалдарын өндіру және т.б.

Жеңіл өнеркәсіпке келесі кәсіпорындар кіреді: «Moaraа» АҚ, «Falutex» АҚ, «Bălțeanca» АҚ, «Rada» АҚ және т.б.

2010 жылы Бельцыда «Bălţi» еркін экономикалық аймағы құрылды, оның құрамына ауданы шамамен 12 га болатын екі жер учаскесі кіреді және темір жолдар мен халықаралық автомобиль жолдарына шығу мүмкіндігі бар.

Бельцыдағы құрылыс материалдары өнеркәсібінде жұмыс істейтін ең ірі зауыт - гипс қоспаларын шығаратын «CMC-Knauf».&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://xn--b1acdfjbh2acclca1a.xn--p1ai/Gostyam/Goroda-pobratimy/Belcy-Moldova-Obshchaya-informaciya|title=Бельцы (Молдова). Жалпы ақпарат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихи және сәулет ескерткіштері ==
Бельцыде 42 ескерткіш бар, оның 10-ы тарихи, 18-і сәулеттік, 7-уі археологиялық, 7-уі мәдени ескерткіштер. Қолданыстағы ескерткіштердің көпшілігі қаланың орталық бөлігінде орналасқан.
*Әулие Николай соборы (1795));
*&quot;Бессарабия&quot; қонақ үйінің ғимараттар кешені (XIX ғасыр);
*&quot;Хаги Маркаров&quot; үйі (XIX);
*&quot;Бодеску&quot; үйі (XX ғасыр, қазіргі уақытта АХАЖ сарайы);
*Әскери казарма кешені (1902-1904);
*Әулие Григорий шіркеуі (Армян шіркеуі) (1916);
*Қасиетті Апостолдар Петр мен Павел шіркеуі (1929);
*Бельцидегі классика аллеясы;
*&quot;Әулие Паращева&quot; шіркеуі (1933);
*Қасиетті императорлар Константин мен Елена соборы (1933);
*Хотин Епархиясы (1934);
*&quot;Алеку Руссо&quot; университетінің ғимараттар кешені (1924-1938);
*Бұрынғы еврей гимназиясының ғимараты;
*Муниципалды мэрия ғимараты (1958);
*Ұлы Стефан Мүсіні (2003).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aboutmoldova.md/view_free.php?id=361|title=Бельцы қаласының тарихи және сәулет ескерткіштері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Baltifontan.jpg|Орталық алаң
Bălți 2.jpg|Қалалық әкімшілік
Bloc nou BL (1).jpg|Жаңа құрылыстар
Independenței Street, Bălți.JPG|Тәуелсіздік көшесі
Gara B-Slobozia.JPG|Темір жол вокзалы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}   
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>r2vctu54qrpqz13s2vnrnho11y46317</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кременец (қала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>754919</id>
    <revision>
      <id>3618531</id>
      <parentid>3444547</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T23:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Naikii2015</username>
        <id>158306</id>
      </contributor>
      <origin>3618531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10504" sha1="8pmehuqqtyowauyczn26j52hlk0lslw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Кременец
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Кременець}}
 |сурет                   = Ансамбль колегіуму Кременець DSC7894.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = CoA of Kremenets.svg
 |ту                      = Flag of Kremenets.svg
  |lat_dir = N|lat_deg =50 |lat_min =05 |lat_sec =51 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =44 |lon_sec =06 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Тернополь облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Кременец ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1226
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 20,76
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 329
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 21 919
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 986,3 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[украиндар]] – 96,45%, [[орыстар]] - 2,50% (2001 ж. халық санағы)
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 3546
 |пошта индексі           = 47000—47009
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kremenets
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Кременец''' ({{lang-uk|Кременець}}) — [[Украина]]ның [[Тернополь облысы]]ндағы қала. [[Кременец ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2020 жылға дейін Кременец қалалық кеңесін құрған облыстық бағыныстағы қала болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%86|title=Кременец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-17 |lang=}}&lt;/ref&gt;
2025 жылы Кременец қаласының халқы 21 919 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://chislennost.com/en/ua/population_of_kremenets_6341.html?ysclid=m8d6xq7x4u238929461|title=Кременец халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-17 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кременец қаласы аласа орманды Кременец қыраттарының оңтүстік етегінде, Тернополь облысының солтүстік бөлігінде Ирва өзенінің жағасында орналасқан. Елді мекен Тернополь қаласынан солтүстікке қарай 70 шақырым жерде Черновцы – Луцк – Брест тас жолының бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/15505-Kremenec.html|title=Украина. Тернополь облысы. Кременец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-17 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық ==
Кременец - шағын қала. Ол өз елінде халық саны бойынша 131-ші орында ([[Украина]]), облыста 3-ші орында ([[Тернополь облысы]]). Әлемдегі барлық қалалар арасындағы орны: шамамен 16757 орын.

Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: [[Почаев]] (18 км), [[Шумск]] (27 км), [[Радивилов]] (33 км), [[Дубно]] (35 км), [[Лановцы]] (36 км), [[Броды]] (41 км), [[Збараж]] (48 км), [[Берестечко]] (52 км), [[Здолбунов]] (59 км), [[Тернополь]] (61 км), [[Острог]] (61 км), [[Зборов]] (63 км), [[Золочев]] (67 км), [[Нетешин]] (70 км), [[Волочиск]] (71 км), [[Скалат]] (76 км), [[Луцк]] (77 км), [[Горохов]] (81 км), [[Киверцы]] (84 км), [[Теребовля]] (88 км).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Kremenets&amp;id=6917|title=Кременец |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-17 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Кременц туралы алғашқы жазбаша дерек Ипатьев шежіресінде айтылады, 1226 жылы оның қабырғаларының астында орыс әскерлері венгр князі Андрий басқарған венгр және поляк әскерлерінің біріккен күштерін талқандады.

1349 жылы Литва мен Польша арасында Галиция-Волын жері үшін соғыс басталды. Литва княздігі жеңіске жетті. Бейбітшілік келісіміне сәйкес, екі жақтың ешқайсысы Кременецке ерекше меншік құқығын алған жоқ. Даулы қала Литва князі Юрий Наримонтовичке қамалды қалпына келтірмеу шартымен уақытша иелікке берілді.

1366 жылы қала Литваға өтті. 1438 жылы Кременецке Магдебург құқығы берілді.

1569 жылғы Люблин одағынан кейін Кременец поляк-литва Достастығының құрамына кірді. Кременцтегі католицизмнің негізі XVI ғасырдың бірінші жартысында салынған шіркеу болды. 
Қалада поляк-католик мектебі ашылды. 1630 жылы униат шіркеуі, ал 1633 жылы православиелік Богоявленский монастыры, оның жанында аурухана мен жоғары типтегі мектеп салынды. 
Оң жағалаудағы Украина Ресейдің құрамында сол жағалаудағы Украинамен қайта біріктірілгеннен кейін (1793 жылы) қала 1795 жылы Волынский наместничествосының уездік орталығы болды.

1918 жылы ақпанда Кременецті неміс әскерлері басып алды, ал 1919 жылдың басында оны поляк әскерлері басып алды. Кременец бірнеше рет қолдан қолға ауысып, 1939 жылы қыркүйекте КСРО құрамына енді

1940 жылы қаңтарда Кременец аудан орталығы, облыстық бағыныстағы қала (1948 жылдан Кременец — аудандық бағыныстағы қала) болды.

1941 жылы 22 шілдеде Кременецті неміс әскерлері басып алды. 1944 жылы 18 наурызда қаланы Проскуров-Черновцы операциясы кезінде 1-ші Украин майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://our-travels.info/ost/Goroda/Ukraine/Ternopol/Kremenets.php|title=Кременец, Кременец ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-17 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өндіріс орындары ==
Қалада май-ірімшік зауыты, жиһаз фабрикасы бар.

== Көрікті жерлері ==
Кременецтегі танымал жерлері:
*Кременец қамалы (қамалдың қирандылары, бүгінде тек қақпасы мен қорғаныс қабырғалары бар мұнара бар),
*Юлимуш Словацкидің үй-мұражайы, 
*Каролина Дзембовскаяның сарайы (классицизм стилінде, XVIII ғасырдың бірінші жартысы, сәулетші - Дж. Хоффман),
*Богоявлен монастыры, 
*«Егіздер» тұрғын үйлері (XVII-XVIII ғасырлардағы барокко стилі),
*Кременец иезуит колледжінің ансамблі,
*ботаникалық бақ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://drymba.com/ru/1027936-gorod-kremenets|title=Кременец қаласы: көше картасы, фотосуреттер, сипаттама|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-17 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;140&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Krzemieniec11.JPG|Автовокзал
Стадіон м. Кременець.jpg|Стадион
Кременец. Храм Святого Николая..jpg|Әулие Николай шіркеуі
Кременец. Музей Юлиуша Словацкого..jpg|Юлиуш Словацкий мұражайы
Богоявленський монастир (Кременець).JPG|Богоявлен шіркеуі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина қалалары]]
[[Санат:Тернополь облысы қалалары]]</text>
      <sha1>8pmehuqqtyowauyczn26j52hlk0lslw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мүмкін әлемдер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>755664</id>
    <revision>
      <id>3618714</id>
      <parentid>3604190</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alphy Haydar</username>
        <id>36950</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Alphy Haydar [[Мүмкін дүние]] бетін [[Мүмкін әлемдер]] бетіне жылжытты: Қате жазылған тақырып</comment>
      <origin>3604190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13663" sha1="oz6bolzpf6t168y3xiubzxablzh0wvk" xml:space="preserve">'''Мүмкін дүние''' ({{lang-en|Possible world}}) - дүниенің тұтастай және жалғасымды түрде тегі не болуы мүмкін екендігі. Мүмкін дүниелер интенсивті және [[модалды логика]]ны [[семантика]]лық  қамтамасыз ету үшін логикада, [[философия]]да және [[лингвистика]]да ресми идеал жүйе ретінде кең қолданылады. Мүмкіндік ретінде болуы мүмкін дүниелердің метафизикалық статусы философияда пікірталас туғызып келеді. [[Дэвид Льюис]] секілді [[модалды реализм|модал реалистері]] олардың қалайда барболатын баламалы шындық екенін айтса, ал [[Роберт Сталнакер]] сияқты басқалары ондай мүмкін дүниелер жоқ деп санайды.

== Логикада ==
Логика ғылымында мүмкіндік ұғымы ◊ таңбасымен бейнеленеді.

Мүмкін дүниелер модальды және [[интенсивті логика]]дағы іргелі ұғымдардың бірі. Бұл логикадағы формулалар ненің рас болуы мүмкін екені, ненің рас болуға тиіс екені, нені рас деп сенетіні және т.б. туралы мәлімдемелерді сипаттау үшін қолданылады. Бұл мәлімдемелерге ресми түсініктеме беру үшін логикалар әдетте мұмкін дүниелерді қамтитын айтылым құрылымдарын пайдаланады. Мысалы, классикалық пропозициялық модалды логикаға қатысты реляциялық семантикада: ◊P (&quot;мүмкін P&quot; деп оқылады) рас болады, [[егер тек егер]] нақты дүниеде қолжетімді кейбір дүниеде P рас болса.  

Формалды семантикада жұмыс істейтін лингвисттердің және/немесе философтардың жұмысында мүмкін дүниелер маңызды ортақ тақырып. Осызаман формалды семантикасы тамыры [[Монтег грамматикасы]]на негізделген формальды жүйелерден бастау алады, ал ол [[Ричард Монтегю]]дің [[интенсивті логикасы]]на сүйенеді.&lt;ref&gt;{{cite conference |url=https://newprairiepress.org/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&amp;context=biyclc |title=Formal Semantics: Origins, Issues, Early Impact |year=2011 |conference=This Proceeding of the Symposium for Cognition, Logic and Communication |volume=6 |book-title=Baltic International Yearbook of Cognition, Logic and Communication}}&lt;/ref&gt; Семантикадағы осызаманғы зерттеулер, әдетте, мүмкін дүниелерді формалды құрал етіп пайдаланады, бірақ олардың шын-жалғандық метафизикалық статусына қатысты теорияларға назар аудармайды.

[[Дерекқор теориясы]] (Database theory) саласында мүмкін дүниелер анықсыз дерекқор және ықтимал дерекқор орнатуда қолданылады, олар мүмкін дүниелердің үлкен санын қысқаша әйгілеу қызметін атқарады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Suciu |first1=Dan |url=https://books.google.com/books?id=dYdyEAAAQBAJ&amp;dq=probabilistic+databases+book&amp;pg=PP1 |title=Probabilistic Databases |last2=Olteanu |first2=Dan |last3=Re |first3=Christopher |last4=Koch |first4=Christoph |date=2022-05-31 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-01879-4 |language=en}} See section 1.2.2, &quot;Possible Worlds Semantics&quot;&lt;/ref&gt;

== Метафизикада ==
Мүмкін дүниелердің онтологиялық статусы философия және мәдени кеңістікте қызу пікірталас тудыруда. Дэвид Льюис әйгілі [[модалды реализм]] деп аталатын позицияны жақтады: мүмкін дүниелер шын, нақты мекендер болып, оның барболуы осы біздің нақты дүниемізбен бірдей мағынада, нақты әлем тек біз осында өмір сүргеніміз тұрғысынан ғана олардан ерекше. Бұл доктрина ''нақтылық индекстілігі'' деп аталған, өйткені ол &quot;нақты&quot; деген термин &quot;қазір,&quot; &quot;осында&quot; секілді индекстік болып табылады деп түсіндірген. Льюис Мүмкін дүниелер ұстанымна әртүрлі дәлелдер келтірді. Ол атомдардың ақиқаттығы олардың физикадағы түсіндіру күшімен көрсетілгені сияқты, мүмкін дүниелер де философиядағы түсіндіру күшімен расталады деп түсіндірді. Ол сондай-ақ мүмкін дүниелер шынайы болуы керек деп дәлелдеді, өйткені олар нәрселердің &quot;бола алатын мүмкін жолдары&quot; және мұндай заттың бар екеніне ешкім күмәнданбайды екен, демек оның мүмкіндігінің бар екендігіне де ешкім күмәнданбауға тиіс. Соңында, ол [[модалдылық]] теорияларын айналмалы етіп көрсетпестен, оларды барынша дәйекті тұжырымдар жиынтығы секілді &quot;онтологиялық құрметті&quot; нысандарға редустауға (қысқартуға) болмайтынын айтты. (Ол бұл теорияларды мүмкін дүниелер семантикасының артықшылықтарын &quot;оңай&quot; алуға тырысатын &quot;ерсац-модалды реализм&quot; деп атады.)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=David |date=1973 |title=Counterfactuals |publisher= John Wiley &amp; Sons}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=David|date=1986 |title=On the plurality of worlds. |publisher=Wiley-Blackwell}}&lt;/ref&gt;

[[Модалды реализм]] даулы. [[У.Б.О. Куайн]] (Quine) оны &quot;метафизикалық әсірелеушілік&quot; ретінде қабылдамады.&lt;ref&gt;[[Willard Van Orman Quine|W. V. O. Quine]], &quot;Proportional Objects&quot; in ''Ontological Relativity and Other Essays'', 1969, pp.140-147&lt;/ref&gt; [[Р. Стальнакер]] (Stalnaker) болса Льюистің дәлелдеріне жауап беріп, нәрселердің &quot;бола алатын мүмкін жолдары&quot; дербес дүниелер емес, керісінше, сондай әлемдер ие болуы мүмкін қасиеттер екенін атап өтті. Қасиеттер кез келген бар нысанға қолданбай өмір сүре алатындықтан, біздікі секілді басқа параллел әлемдер бар деп қорытынды жасауға негіз жоқ. Сталнакердің тағы бір аргументі Льюистің нақтылық индекстілігі теориясына шабуыл жасайды. Стальнакер ағылшын тілінде нақтылық мағынасын беретін &quot;actual» сөзі индекстік болса да, бұл басқа әлемдер бар дегенді білдірмейді деп есептеді. Салыстыру үшін айтсақ, әдеттегі тілдік мәдениетте басқа адамның шын мәнінде бар екеніне сенбей тұрып та индекстік &quot;Мен&quot; қолдануға болады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stalnaker |first1=Robert|date=1976 |title=Possible worlds |journal=[[Noûs]] |volume=10 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.2307/2214477|jstor=2214477}}&lt;/ref&gt;

Кейбір философтар мүмкін дүниелер теориясын тұжырымдар, немесе сипаттамалардың максималды дәйекті жиынтығы ретінде мақұлдайды, ал Саул Крипке сияқты басқалары мүмкін дүниелерді таза формалды (яғни математикалық) құрылғылар ретінде қарастырады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kripke |first=Saul |date=1972 |title= Naming and necessity. |publisher=Harvard University Press}}&lt;/ref&gt;

== Сөзсіздік пен мүмкіндікті айқындау ==
Ежелгі Грек мәдениетінің ең ұлы жетістіктерінің бірі [[Аристотель]] арқылы логика ғылымын жүйелеуді бастауы болды. Аристотельден бастап философтар айтылымның (proposition) [[сөзсіздік]], [[кездейсоқтық]] және [[мүмкінсіздік]] сынды логикалық мәртебесіне айырықша назар аударды. ХХ ғасырда бұл ұғымдарды айқындау мүмкін дүниелер түсінігі қолданысқа енді. [[Модаль логика]]да айтылым рас (true) болатын және өтірік (false) болатын дүнйлер тұрғысынан түсінілді. Оған келесідей эквиваленттер ұсынылды:

[[Рас айтылымдар]] (True propositions)  - бұл нақтылық дүниесінде шын болатындар (мысалы: &quot;Қазақстан 1991 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;).

[[Жалған айтылымдар]] (False propositions) - бұл нақтылық дүниесінде өтірікн ұсыныстар (мысалы: &quot;Қазақстан 1992 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;).

[[Мүмкін айтылымдар]] (Possible propositions) - бұл кем дегенде бірер мүмкін дүниеде шын болады (мысалы: &quot;Қазақстан 1917 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;). Бұk төменде көрсетілген нұсқаларға сәйкестендіріп айтқанда, сөзсіз айтылымдарды қамтиды.

[[Мүмкінсіз айтылымдар]] (Impossible propositions), немесе сөзсіз жалған айтылымдар (necessarily false propositions) – ешбір мүмкін дүниеде шын болмайтын айтылым (мысалы: &quot;Тәуелсіздік дегеніміз отарлану&quot;).

[[сөзсіз айтылымдар|Сөзсіз шын айтылымдар]] (Necessarily true propositions), көбінесе жай ғана сөзсіз айтылымдар (necessary propositions) деп аталады – бұл барлық мүмкін дүниелерде шындыққа жанасатын айтылымдар (мысалы: «2 + 2 = 4»; «барлық бойдақтар үйленбеген»).&lt;ref&gt;Қараңыз: «A Priori және A Posteriori» (авторы: Джейсон С. Баер), ''[http://www.iep.utm.edu/apriori/#H3 Internet Encyclopedia of Philosophy]'': «Сөзсіз айтылым - бұл барлық мүмкін дүниелерде шындық мәні тұрақты болып қалатын айтылым. Осылайша, сөзсіз шын айтылым - бұл барлық мүмкін дүниелерде бірдей шындық, ал сөзсіз жалған айтылым - бұл барлық мүмкін дүниелерде бірдей жалған айтылым. Керісінше, шын мәндегі кездейсоқ айтылым барлық мүмкін дүниелерге бірдей сай келе бермейді: кез келген кездейсоқ айтылым үшін кем дегенде бір шындық болатын және кем дегенде бір жалған болатын дүние қалайда болады деп жорамалданады». 2012 жылдың 7 шілдесі&lt;/ref&gt;

[[Кездейсоқ айтылымдар]] (Contingent propositions) – бұл кейбір мүмкін дүниелерде шын, ал басқаларында жалған айтылымдар (мысалы: &quot;Эрцгерцог Франц Фердинандқа 1914 жылы қастандық жасалды&quot; кездейсоқ шындыққа жанасады және &quot;Эрцгерцог Франц Фердинанд 1914 жылғы қастандықтан аман қалды&quot; деген кезейсоқ жалған).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Логика]]
[[Санат:Модалды логика]]</text>
      <sha1>oz6bolzpf6t168y3xiubzxablzh0wvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618728</id>
      <parentid>3618714</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alphy Haydar</username>
        <id>36950</id>
      </contributor>
      <origin>3618728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13606" sha1="n1xtdwb3nwvv0yirksowqo2maf3dwgl" xml:space="preserve">'''Мүмкін әлемдер''' ({{lang-en|Possible worlds}}) - дүниенің тұтастай және жалғасымды түрде тегі не болуы мүмкін екендігі. Мүмкін әлемдер интенсивті және [[модалды логика]]ны [[семантика]]лық  қамтамасыз ету үшін логикада, [[философия]]да және [[лингвистика]]да ресми идеал жүйе ретінде кең қолданылады. Мүмкіндік ретінде болуы мүмкін әлемдердің метафизикалық статусы философияда пікірталас туғызып келеді. [[Дэвид Льюис]] секілді [[модалды реализм|модал реалистері]] олардың қалайда барболатын баламалы шындық екенін айтса, ал [[Роберт Сталнакер]] сияқты басқалары ондай мүмкін әлемдер жоқ деп санайды.

== Логикада ==
Логика ғылымында мүмкіндік ұғымы ◊ таңбасымен бейнеленеді.

Мүмкін әлемдер модальды және [[интенсивті логика]]дағы іргелі ұғымдардың бірі. Бұл логикадағы формулалар ненің рас болуы мүмкін екені, ненің рас болуға тиіс екені, нені рас деп сенетіні және т.б. туралы мәлімдемелерді сипаттау үшін қолданылады. Бұл мәлімдемелерге ресми түсініктеме беру үшін логикалар әдетте мұмкін әлемдерді қамтитын айтылым құрылымдарын пайдаланады. Мысалы, классикалық пропозициялық модалды логикаға қатысты реляциялық семантикада: ◊P (&quot;мүмкін P&quot; деп оқылады) рас болады, [[егер тек егер]] нақты әлемде қолжетімді кейбір әлемдерде P рас болса.  

Формалды семантикада жұмыс істейтін лингвисттердің және/немесе философтардың жұмысында мүмкін әлемдер маңызды ортақ тақырып. Осызаман формалды семантикасы тамыры [[Монтег грамматикасы]]на негізделген формальды жүйелерден бастау алады, ал ол [[Ричард Монтегю]]дің [[интенсивті логикасы]]на сүйенеді.&lt;ref&gt;{{cite conference |url=https://newprairiepress.org/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&amp;context=biyclc |title=Formal Semantics: Origins, Issues, Early Impact |year=2011 |conference=This Proceeding of the Symposium for Cognition, Logic and Communication |volume=6 |book-title=Baltic International Yearbook of Cognition, Logic and Communication}}&lt;/ref&gt; Семантикадағы осызаманғы зерттеулер, әдетте, мүмкін әлемдерді формалды құрал етіп пайдаланады, бірақ олардың шын-жалғандық метафизикалық статусына қатысты теорияларға назар аудармайды.

[[Дерекқор теориясы]] (Database theory) саласында мүмкін әлемдер анықсыз дерекқор және ықтимал дерекқор орнатуда қолданылады, олар мүмкін әлемдердің үлкен санын қысқаша әйгілеу қызметін атқарады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Suciu |first1=Dan |url=https://books.google.com/books?id=dYdyEAAAQBAJ&amp;dq=probabilistic+databases+book&amp;pg=PP1 |title=Probabilistic Databases |last2=Olteanu |first2=Dan |last3=Re |first3=Christopher |last4=Koch |first4=Christoph |date=2022-05-31 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-01879-4 |language=en}} See section 1.2.2, &quot;Possible Worlds Semantics&quot;&lt;/ref&gt;

== Метафизикада ==
Мүмкін әлемдердің онтологиялық статусы философия және мәдени кеңістікте қызу пікірталас тудыруда. Дэвид Льюис әйгілі [[модалды реализм]] деп аталатын позицияны жақтады: мүмкін әлемдер шын, нақты мекендер болып, оның барболуы осы біздің нақты әлемімізбен бірдей мағынада, нақты әлем тек біз осында өмір сүргеніміз тұрғысынан ғана олардан ерекше. Бұл доктрина ''нақтылық индекстілігі'' деп аталған, өйткені ол &quot;нақты&quot; деген термин &quot;қазір,&quot; &quot;осында&quot; секілді индекстік болып табылады деп түсіндірген. Льюис Мүмкін әлемдер ұстанымна әртүрлі дәлелдер келтірді. Ол атомдардың ақиқаттығы олардың физикадағы түсіндіру күшімен көрсетілгені сияқты, мүмкін әлемдер де философиядағы түсіндіру күшімен расталады деп түсіндірді. Ол сондай-ақ мүмкін әлемдер шынайы болуы керек деп дәлелдеді, өйткені олар нәрселердің &quot;бола алатын мүмкін жолдары&quot; және мұндай заттың бар екеніне ешкім күмәнданбайды екен, демек оның мүмкіндігінің бар екендігіне де ешкім күмәнданбауға тиіс. Соңында, ол [[модалдылық]] теорияларын айналмалы етіп көрсетпестен, оларды барынша дәйекті тұжырымдар жиынтығы секілді &quot;онтологиялық құрметті&quot; нысандарға редустауға (қысқартуға) болмайтынын айтты. (Ол бұл теорияларды мүмкін әлемдер семантикасының артықшылықтарын &quot;оңай&quot; алуға тырысатын &quot;ерсац-модалды реализм&quot; деп атады.)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=David |date=1973 |title=Counterfactuals |publisher= John Wiley &amp; Sons}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=David|date=1986 |title=On the plurality of worlds. |publisher=Wiley-Blackwell}}&lt;/ref&gt;

[[Модалды реализм]] даулы. [[У.Б.О. Куайн]] (Quine) оны &quot;метафизикалық әсірелеушілік&quot; ретінде қабылдамады.&lt;ref&gt;[[Willard Van Orman Quine|W. V. O. Quine]], &quot;Proportional Objects&quot; in ''Ontological Relativity and Other Essays'', 1969, pp.140-147&lt;/ref&gt; [[Р. Стальнакер]] (Stalnaker) болса Льюистің дәлелдеріне жауап беріп, нәрселердің &quot;бола алатын мүмкін жолдары&quot; дербес әлемдер емес, керісінше, сондай әлемдер ие болуы мүмкін қасиеттер екенін атап өтті. Қасиеттер кез келген бар нысанға қолданбай өмір сүре алатындықтан, біздікі секілді басқа параллел әлемдер бар деп қорытынды жасауға негіз жоқ. Сталнакердің тағы бір аргументі Льюистің нақтылық индекстілігі теориясына шабуыл жасайды. Стальнакер ағылшын тілінде нақтылық мағынасын беретін &quot;actual» сөзі индекстік болса да, бұл басқа әлемдер бар дегенді білдірмейді деп есептеді. Салыстыру үшін айтсақ, әдеттегі тілдік мәдениетте басқа адамның шын мәнінде бар екеніне сенбей тұрып та индекстік &quot;Мен&quot; қолдануға болады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stalnaker |first1=Robert|date=1976 |title=Possible worlds |journal=[[Noûs]] |volume=10 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.2307/2214477|jstor=2214477}}&lt;/ref&gt;

Кейбір философтар мүмкін әлемдер теориясын тұжырымдар, немесе сипаттамалардың максималды дәйекті жиынтығы ретінде мақұлдайды, ал Саул Крипке сияқты басқалары мүмкін әлемдерді таза формалды (яғни математикалық) құрылғылар ретінде қарастырады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kripke |first=Saul |date=1972 |title= Naming and necessity. |publisher=Harvard University Press}}&lt;/ref&gt;

== Сөзсіздік пен мүмкіндікті айқындау ==
Ежелгі Грек мәдениетінің ең ұлы жетістіктерінің бірі [[Аристотель]] арқылы логика ғылымын жүйелеуді бастауы болды. Аристотельден бастап философтар айтылымның (proposition) [[сөзсіздік]], [[кездейсоқтық]] және [[мүмкінсіздік]] сынды логикалық мәртебесіне айырықша назар аударды. ХХ ғасырда бұл ұғымдарды айқындау мүмкін әлемдер түсінігі қолданысқа енді. [[Модаль логика]]да айтылым рас (true) болатын және өтірік (false) болатын әлемдер тұрғысынан түсінілді. Оған келесідей эквиваленттер ұсынылды:

[[Рас айтылымдар]] (True propositions)  - бұл нақтылық әлемінде шын болатындар (мысалы: &quot;Қазақстан 1991 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;).

[[Жалған айтылымдар]] (False propositions) - бұл нақтылық әлемінде өтірікн ұсыныстар (мысалы: &quot;Қазақстан 1992 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;).

[[Мүмкін айтылымдар]] (Possible propositions) - бұл кем дегенде бірер мүмкін әлемде шын болады (мысалы: &quot;Қазақстан 1917 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;). Бұk төменде көрсетілген нұсқаларға сәйкестендіріп айтқанда, сөзсіз айтылымдарды қамтиды.

[[Мүмкінсіз айтылымдар]] (Impossible propositions), немесе сөзсіз жалған айтылымдар (necessarily false propositions) – ешбір мүмкін әлемде шын болмайтын айтылым (мысалы: &quot;Тәуелсіздік дегеніміз отарлану&quot;).

[[сөзсіз айтылымдар|Сөзсіз шын айтылымдар]] (Necessarily true propositions), көбінесе жай ғана сөзсіз айтылымдар (necessary propositions) деп аталады – бұл барлық мүмкін әлемдерде шындыққа жанасатын айтылымдар (мысалы: «2 + 2 = 4»; «барлық бойдақтар үйленбеген»).&lt;ref&gt;Қараңыз: «A Priori және A Posteriori» (авторы: Джейсон С. Баер), ''[http://www.iep.utm.edu/apriori/#H3 Internet Encyclopedia of Philosophy]'': «Сөзсіз айтылым - бұл барлық мүмкін әлемдерде шындық мәні тұрақты болып қалатын айтылым. Осылайша, сөзсіз шын айтылым - бұл барлық мүмкін әлемдерде бірдей шындық, ал сөзсіз жалған айтылым - бұл барлық мүмкін әлемдерде бірдей жалған айтылым. Керісінше, шын мәндегі кездейсоқ айтылым барлық мүмкін әлемдерге бірдей сай келе бермейді: кез келген кездейсоқ айтылым үшін кем дегенде бір шындық болатын және кем дегенде бір жалған болатын әлем қалайда болады деп жорамалданады». 2012 жылдың 7 шілдесі&lt;/ref&gt;

[[Кездейсоқ айтылымдар]] (Contingent propositions) – бұл кейбір мүмкін әлемдерде шын, ал басқаларында жалған айтылымдар (мысалы: &quot;Эрцгерцог Франц Фердинандқа 1914 жылы қастандық жасалды&quot; кездейсоқ шындыққа жанасады және &quot;Эрцгерцог Франц Фердинанд 1914 жылғы қастандықтан аман қалды&quot; деген кезейсоқ жалған).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Логика]]
[[Санат:Модалды логика]]</text>
      <sha1>n1xtdwb3nwvv0yirksowqo2maf3dwgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтын Орда хандарының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>757326</id>
    <revision>
      <id>3618859</id>
      <parentid>3493400</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123351" sha1="h94hcosjs961yz2satm855qlgg3oqyk" xml:space="preserve">Бұл — Жошы Ұлысының, кейінгі белгілі атауымен [[Алтын Орда]] хандарының толық тізімі. Бұл тізімде Алтын Орданың оң (батыс) қанаты мен сол (шығыс) қанаты көрсетілген. Бұл қанаттар шартты түрде Көк Орда және Ақ Орда деп аталған. Көк Орданың хандары көбінесе Алтын Орданың негізгі билеушілері болып есептеледі, бірақ Алтын Орданың кейінгі кезеңдеріндегі көптеген билеушілер Ақ Ордадан шыққан. Қалыптасқан дәстүр бойынша, бұл тізім: [[1227 жыл]]ы [[Шыңғыс хан]]ның өлімінен басталып, [[1502 жыл]]ы [[Қырым хандығы]]ның Сарай қаласын талқандауына дейінгі кезеңді қамтиды.
Бұл кезеңнің уақыты мен шежіресіне қатысты мәліметтер көбінесе толық емес немесе бір-біріне қайшы келеді. Нақты түсіндірмелер мен қосымша мәліметтер мақаладағы екінші бөлімдегі тізімдерде және әрбір ханға арналған жеке мақалаларда берілген.

{| width=100% class=&quot;wikitable&quot; 
! style=&quot;background:#F0DC82&quot; width=25% | Батыс қанат (Көк Орда)&lt;br /&gt;Батудың ұлысы
! style=&quot;background:#F0DC82&quot; width=27% | Шығыс қанат (Ақ Орда)&lt;br /&gt;Орда Ежен ұлысы
|-
|- style=&quot;background:lightblue&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Жошы хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; &lt;/small&gt;[[Шыңғыс хан]] тағайындаған Шығыс және Орталық Азиядағы ұлыс билеушісі ретінде&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1207–1227 жылдар
|-
|- style=&quot;background:yellow&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Алтын Орда]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Жошы ұлысы)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; 1227–1459
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Бату хан]]'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1227–1255
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Орда Ежен хан]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt; آردا خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1227–1251
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Сартақ хан]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;سارتاق خان&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1255–1256
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Күнқыран хан]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;قن قوران &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1251–1280
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Ұлақшы хан]]'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1256–1257
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| '''[[Берке хан]]'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1257–1266
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;| '''[[Меңгу Темір хан]]'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1266–1280
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Туда Меңгу хан]]'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1280–1287
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Қоныша хан]]''' &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1280–1302
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Төле Бұқа хан]]'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1287–1291
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Тоқта хан]]'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1291–1312
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Баян хан]]''' &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1302–1309
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Өзбек хан|Мұхаммед Өзбек хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt; محمد ازبک خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;1313–1341
|style=&quot;text-align:center&quot;|[[Сасы Бұқа хан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;ساسیبوقا خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;c. 1310–1320
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|style=&quot;text-align:center&quot;|[[Ерзен хан]] &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1320–1341&lt;br&gt;(сенімсіз)
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Тыныбек хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt; تینی بیگ&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1341–1342
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt; جانی بیگ&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1342–1357
|style=&quot;text-align:center&quot;|[[Шымтай хан]] &lt;br&gt;&lt;small&gt; چمطائي &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1344–1360&lt;br&gt;(сенімсіз)
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Бердібек хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;بردی بیگ&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1357–1359
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Құлпа хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt; قلپا خان&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1359–1360
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Наурыз хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt; نوروز بیگ&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1360
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Қызыр хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;خضر خان ابن ساسیبوقا خان&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1360–1361
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''Қара Ноғай'''&lt;br&gt;1360–1361
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Темір Қожа хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt; تیمور خواجه ابن خضر خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1361
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Орда Мәлік хан]]''' (Орда Шейх)&lt;br&gt; &lt;small&gt; اردو ملک شیخ &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1361
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Келдібек хан]]'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1361–1362
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Абдулла хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt; عبد اللہ خان ابن ازبک خان&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;Мамай отырғызған қуыршақ хан&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1362 &lt;small&gt;Сарай Беркедегі 1-билігі&lt;/small&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Мұрад хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt; مراد خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1362
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Мір Болат хан]]''' &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1362–1364
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''Тоғылық Темір хан''' &lt;br&gt;1363–1365
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Әзіз Шейх хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;عزیز شیخ &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1364–1367
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Мүбәрәк Қожа хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; مبارک خواجہ &lt;/small&gt;&lt;br&gt;c. 1365–1369
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Абдулла хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt; عبد اللہ خان ابن ازبک خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;Мамай отырғызған қуыршақ хан&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1367–1368 &lt;small&gt;Сарай Беркедегі 2-билігі&lt;/small&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''Ұлжай Темір'''&lt;br&gt; &lt;small&gt; تیمور&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1368
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Хасан хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;حسن بیگ &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1368–1369
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Абдулла хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt; عبد اللہ خان ابن ازبک خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;Мамай отырғызған қуыршақ хан&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1369 &lt;small&gt;Сарай қаласындағы 3-билігі&lt;/small&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''Құтлұқ Қожа'''&lt;br&gt;1369–1370
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Ұрыс хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; عروس خا&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1369–1370
|-  
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Тұлынбек ханым]]'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;Мамай отырғызған қуыршақ хан&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1370–1371
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Мұхаммед Бұлақ хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt; محمد بولاق &lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;Мамай отырғызған қуыршақ хан&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1371–1373&lt;small&gt;Сарай қаласындағы 1-билігі&lt;/small&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|-
|- style=&quot;background:lightblue&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Ұрыс хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; عروس خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1373
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''Шеркес хан'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;حاجی چرکس &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1373–1374
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Ұрыс хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;عروس خان&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1373–1374
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Ілбек хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt; خان ایبک &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1374
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Мұхаммед Бұлақ хан]]''' &lt;br&gt; &lt;small&gt; محمد بولاق &lt;/small&gt;&lt;br&gt; Мамай отырғызған қуыршақ хан &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1374 &lt;small&gt;Сарай қаласындағы 2-билігі&lt;/small&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|-
|- style=&quot;background:lightblue&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Ұрыс хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;عروس خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1374–1375
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Қағанбек хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;غیاث الدین خاقان بیگ &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1375–1377
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Ұрыс хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;عروس خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1375–1377
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Арабшах хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt;عرب شاہ مظفر &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1377–1380
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Тоқтақия хан]]'''&lt;br&gt; &lt;small&gt; توک تکیا &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1377
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Темір Мәлік хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; تیمور ملک &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1377–1379
|- 
|style=&quot;text-align:center&quot;|
|style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Тоқтамыс хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; تختامش خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1379–1380
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Тоқтамыс хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; تختامش خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1380–1395
|-
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Қойыршақ хан]]''' &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1395–1397
|-
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Темір Құтлық]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; تیمور قتلغ ابن تیمور ملک &lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt; Едіге отырғызған қуыршақ хан &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1397–1399
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Шәдібек хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; شادی بیگ ابن تیمور ملک &lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt; Едіге отырғызған қуыршақ хан &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1399–1407
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Болат хан (Алтын Орда)|Болат хан]]''' &lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;Едіге отырғызған қуыршақ хан&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1407–1409
&lt;small&gt;Сарайдағы 1-билігі&lt;/small&gt;
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Керімберді хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; کریم بردی ابن تختامش &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1409
&lt;small&gt;Сарайдағы 1-билігі&lt;/smal&gt;
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Болат хан (Алтын Орда)|Болат хан]]''' &lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;Едіге отырғызған қуыршақ хан&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1409–1410
&lt;small&gt;Сарайдағы 2-билігі&lt;/small&gt;
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Темір хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; تیمور خان ابن تیمور قتلغ &lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt; Едіге отырғызған қуыршақ хан &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1410–1411
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Жәлеләддин хан]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt; جلال الدین خان ابن تختامش &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1411–1412
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Керімберді хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; کریم بردی ابن تختامش&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1412–1413
&lt;small&gt;Сарайдағы 2-билігі&lt;/small&gt;
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Кепек хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; قبق خان ابن تختامش  &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1413–1414
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Керімберді хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; کریم بردی ابن تختامش &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1414
&lt;small&gt;Сарайдағы 3-билігі&lt;/small&gt;
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Жаппарберді хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;جبار بردی خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1414–1415
&lt;small&gt;Сарайдағы 1-билігі&lt;/small&gt;
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Шөкре хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; چکرہ خان ابن اکمل &lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt; Едіге отырғызған қуыршақ хан &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1415–1416
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Жаппарберді хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;جبار بردی خان&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1416–1417
&lt;small&gt;Сарайдағы 2-билігі&lt;/small&gt;
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Дервиш хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;درویش خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt; Едігенің ұлдары отырғызған қуыршақ хан &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1417–1419
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Қадырберді хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; قدیر بردی خان ابن تختامش &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1419
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Қажы Мұхаммед хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; حاجی محمد خان ابن اغلان علی &lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt; Едігенің ұлдары отырғызған қуыршақ хан &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1419
|-
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|*'''[[Ұлық Мұхаммед хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;الغ محمد &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1419–1421&lt;br&gt;*[[Дәулетберді хан]] &lt;br&gt;&lt;small&gt; دولت برد &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1419–1421
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Барақ хан]]''' (&lt;small&gt;Оның ұлы [[Жәнібек хан]] немере ағасы Керей ханмен бірігіп 1456 жылы [[Қазақ хандығы]]н құрды&lt;/small&gt;) &lt;br&gt;&lt;small&gt; برا‍ق خان بن کویرچک&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1421–1427
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Ұлық Мұхаммед хан]]'''  (&lt;small&gt;1438 жылы Қазан хандығын құрды&lt;/small&gt;) &lt;br&gt;&lt;small&gt; الغ محمد &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1427–1433
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Сейіт Ахмет хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;سید احمد اول &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1433–1435
|- 
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Кіші Мұхаммед хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt; کوچک محمد &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1435–1459
|- 
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;| [[Алтын Орда]] келесі түрде ыдырады: 1438 жылы — [[Қазан хандығы]] құрылды, оны [[Ұлық Мұхаммед]] басқарды. 1441 жылы — [[Қырым хандығы]] пайда болды, оның негізін қалаушы — Хажы I Герай. 1452 жылы — [[Қасым хандығы]] құрылды. Ал қалған бөлігі, яғни Днепр мен Жайық өзендерінің арасындағы дала, астана Сарай қаласымен бірге &quot;Ұлы Орда&quot; деп аталып, өздерін Алтын Орданың заңды мұрагері ретінде көрсетуге тырысты.
|- 
|- style=&quot;background:lightpink&quot;
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|[[Ұлы Орда]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;عظیم اردو&lt;/small&gt;&lt;br&gt; 1459–1502
|- 
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Махмұд хан]]'''  (&lt;small&gt;1466 жылы Қажытархан хандығын құрды&lt;/small&gt;) &lt;br&gt;&lt;small&gt; محمود بن کوچک &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1459–1465
|- 
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Ахмат хан]]''' &lt;br&gt;&lt;small&gt;احمد خان &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1465–1481
|- 
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|'''[[Шейх Ахмет хан]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;سید احمد ثانی &lt;/small&gt;&lt;br&gt;1481–1502
|- 
|colspan=5 style=&quot;text-align:center&quot;|Ұлы Орда көп ұзамай ыдырады. Оның аумағында 1466 жылы Қажытархан хандығы құрылды, 1468 жылы Кіші Мұхамеддің ұлы Махмұд бин Кіші – Сібір хандығын құрды.
|}

==Қосымша тізім мен қысқаша өмірбаяндар==
Төменде келтірілген тізім – байланысты мақалаларға сілтеме жасауға арналған егжей-тегжейлі аннотацияланған тізім. Бұл тізім негізінен келесі еңбектерге сүйеніп жасалған: Баумер 2016, Гаев 2002, Григорьев 1983, Ховорт 1880, Почекаев 2010, және Сабитов 2008 және 2014. Есімдердің жазылу нұсқалары жиі өзгеріп, әртүрлі болып кездесетіндіктен, олар Бирана 1997 және Босворт 1996 еңбектерінің негізінде біріздендірілген.&lt;ref&gt;Baumer 2016: 262–273.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Howorth 1880: 25–349. This is the most detailed account of the history of the Golden Horde in English, but it is very dated. The sources and scholarship available to Howorth were very limited by present standards, and the work should be used with caution, especially for the obscure and confused events after 1359.&lt;/ref&gt;

=== Алтын Орданың батыс жартысы (1226–1362) ===
1 Чингис хан 1206–1227, моңғол империясын құрған, Волгаға дейін жеткен.
Генералдар Субүтәй мен Жебе 1219–1223 жылдары Каспий теңізі бойында сағат тілінің бағытымен жорық жүргізіп, Русты Калка өзені шайқасында жеңген.
2 Жошы шамамен 1208–1227, Шыңғыс ханның (1) тұңғыш ұлы, батысқа берілген, әкесінен ерте қайтыс болған, Алтын Орда хандарының арғы атасы.[3]
3 Бату хан 28 жыл, 1227–1255, Жошының (2) ұлы, 1236–42 жылдары Ресей мен Украинаға жаулап кірген, шамамен 1250 жылы төменгі Волгада Сарай астанасын құрған.[4]
3a Орда хан, Батудың (3) үлкен ағасы, шығысты басқарған, төменде А-бөлімде қараңыз.
3b Шыбан ?–?, Батудың (3) жас інісі, Арал/Каспий маңын басқарған, оның ұрпақтары (Шайбанидтер) маңызды.
3c Тұқа-Темір ?–?, Батудың (3) жас інісі, ұрпақтары (Тұқа-Теміридтер) маңызды.
4 Сартақ хан 1 жыл, 1256–1257, Батудың (3) ұлы, қысқалық билігі кезінде көп уақыт Монғолиядағы ұлы ханға барумен өткен.[5]
5 Ұлағчи, 1257, Сартақтың (4) інісі (немесе баласы деген ықтимал), 10 жаста.[6]
6 Бөркe 9 жыл, 1257–1266, Батудың (3) жас інісі, Парсыдағы Хулагу ханмен соғысып, мамлүктермен одақ құрған, Хулагудың ұлына қарсы шайқас кезінде қайтыс болған, алғашқы мұсылман хан болғанымен исламға зорлап қосқан жоқ.[7]
7 Мәңке Темір 14 жыл, 1266–1280, Батудың (3) ұлы Тоғаннан туған, мұсылман емес, Қафада генуэздік сауда орнатқан; 1269 жылдан бастап ұлы хан Құбылайдан дербестік бастаған.[8]
7a Ноғай хан шамамен 1266–1299, Жошының (2) жетінші ұлы Татастың ұлы Бо'алдан туған; Батумен бірге батыс шекараны қорғанған, Польшаға шабуыл жасаған, Бөркеге (6) Хулагуға қарсы көмектескен, 1265 жылы Балқанға басып кірген, 1266 жылы Днепрден батысты билеген, шамамен 1280 жылы Болгар императорын өлтірген, 1285 жылы өзі мен Талабұға Қарағанда қуып, 1287 жылы Польшаға, сосын Шіркейге шабуыл жасаған, Тохтаға (10) шайқаста өлтірілген, ұлы Болгарияға қашып кеткен, кейде оны Болгария императоры деп атайды.[9]
8 Төде Мәңке 7 жыл, 1280–1287, Мәңке Темірдің (7) інісі, діни мұсылман, әлсіз, Ноғай арқылы отставкаға кеткен.[10]
9 Төле Бұқа 4 жыл, 1287–1291, Мәңке Темірдің (7) інісі Тарту ұлы, Ноғай билеген, оған жойқын күшейген кезде ол шығарылған, кейін Ноғай немесе Тохта (10) өлтірген.[11]
10 Тохта 23 жыл, 1291–1312, Мәңке Темірдің (7) ұлы, Ноғай ұсына отырып таққа отырған, 1300 жылы Ноғайды өлтірген, Қафада генуэздермен қақтығыста болған.[12]
11 Өз Бег 27 жыл, 1314–1341, Мәңке Темірдің (7) ұлы Тоғрылшадан туған, исламды қолдаған алғашқы хан, Парсымен соғысып, бейбіт болды, Иван Калитаға салық жинаушы тағайындады.[13]
12 Тіни Бег 1 жыл, 1341–1342, Өз Бег (11) ұлы, Жүні Бег (13) өлтірген.[14]
13 Жані Бег 15 жыл, 1342–1357, Тіни Бегтің (12) інісі, батыста жерін ауыр тапшылыққа ұшыратып, Тебризді алған, 1347 жылы Қафада қалған ошағында қара өлімге әкелді.[15]
Қара өлім бұл кезеңде далаға әсер еткен, бірақ жазбаша деректер сирек.
14 Берді Бег 2 жыл, 1357–1359, Жані Бегтің (13) ұлы және мүмкін өлтіргені, жақын туыстарын жойған, өлтті ме? Батудың (3) тегі осымен тәмәм болған.[16]
15 Құлпа 1 жыл, 1359–1360, Жані Бегтің (13) жалған ұлы болуы мүмкін, өлтірілген.[17]
16 Навруз Бег (= ? Базарши) 1360, Өз Бегтің (11) немесе Жани Бегтің (13) жалған ұлы, өлтірілген.[18]
17 Хидр хан, 1360–1361, Шыбан (3b) ұрпағы мандгтай ұлы Тула-Бұқа ұлы Қадақ ұлы, өлтірілген.[19]
18 Темір Хожа, 1361, Хидр ханның (17) ұлы әрі өлтіргені, өлтірілген.[20]
&quot;Үлкен Беутиксіздік&quot; 1361–1380, бұл кезде үнемі азаматтық соғыс болды. Баумердің айтуынша, Берді Бег пен Токтамыш арасындағы кезеңде 19 хан болды, олардың кем дегенде 8-і Мамайдың қуыршақтары болған. Бірақ шын мәнінде тек 4 билеуші Мамайдың қолдаушысы болған.
Мамайдың соғыс көсемі, 1361–1380/1381, Қырымнан шыққан, түрлі хандарды қолдап, кейде Сарайға бақылау орнатты, Литва мен Мәскеудің салықтарын тоқтатқан, 1380 жылы Куликово шайқасында ресейліктерге жеңілді, сол жылы Тоқтамышқа жеңіліп, Қырымға қашып, ақырында Тоқтамыш агенттері арқылы жойылды.[21]
19 Орду Малик, 1361, Іл-Тұтар ұлы, Данышманд ұлы, Баяндың ұлы, Тұқа-Темір ұлы Тұқа-Темір (3c) ұрпағы; өлтірілген.[22]
20 Кілді Бег, 1361–1362, Жані Бег (13) жалған ұлы; өлтірілген.[23]

&quot;Сарай Ордасы&quot; (Волганың оң жағы) (1362–1399) [өңдеу | қайнарын өңдеу]
(Григорьевтің 1983 жылғы хронологиясы бойынша)

21G Абдоллаһ = 21M, 1362, Мінқасар ұлы, Тұқа-Темір ұрпағы; Мамай корпорациясының қолдаушысы, қуылған.[24]
22G Мурад, 1362, Хидр ханның (17) інісі, қуылған (1361–1364 жылдары Гүлістанда қарсы хан).[25]
23G Хайр Пұлад немесе Мір Пұлад, 1362–1364, Жошы-Бұқа ұрпағы; қуылған? (1364–1367 жылдары Гүлістандағы қарсы хан ретінде). [26]
24G Әзіз Шейх, 1364–1367, Шейбан ұрпағы; өлтірілген.[27]
25G Абдоллаһ = 21M, 1367–1368, қайтып келген, қуылған.
26G Ұлжай Темір немесе Пұлад Темір, 1368, Тұқа-Темір ұрпағы; Астрахандағы Хаджы Черкес корпорациясының қолдаушысы, қуылған. [28]
27G Хасан Бег, 1368–1369, Геир Пұладтың інісі; қуылған, өлтірілді ме? [29]
28G Абдоллаһ = 21M, 1369–1370, қайта келген, Мамай корпорациясының қолдаушысы.
29G Тулүн Бег ханым, 1370–1371, Батудың ұрпағы, Мамайдың Саруда қорғалушысы. [30]
30G Мұхаммед-Сұлтан = 22M, 1371–1373, Абдоллаһ ұрпағы; Мамай корпорациясының қуыршағы, қуылған. [31]
31G Ұрыс хан, 1373, жоғарыдағы I пунктке сәйкес, Тұқа-Темір ұрпақтары; Орда ұрпағы емес, алданбалы; қуылған. [32]
32G Черкес Бег, 1373–1374, Жани Бег (13) жалған ұлы; Мамайдың қорғаушысы; қуылған. [33]
33G Іл Beg, 1374, Геир Пұладтың (23G) інісі.[34]
34G Мұхаммед-Сұлтан = 22M, 1374, қайта келген, қуылған. [35]
35G Ұрыс хан, 1374–1375 = I, қайта келген, қуылған, 1377 жылы қайтыс болған. [36]
36G Қаған Бег, 1375–1377, Іл Бегтің (33G) ұлы, тақтан бас тартқан. [37]
37G ʿArab Shāh, 1377–1380, Геир Пұлад ұлы, тақтан бас тартқан. [38]
Тоқтамыш, 1380–1399 = L төменде, Тұй Хожа ұлы, Құтлық Хожа ұлы, Қуючак ұлы, Сарыжа ұлы, Ұруңбаш ұлы, Тұқа-Темір ұрпағы; шығыстан келіп, Орданы біріктірген, бастапқыда Темір (Тамерлан) қорғаушысы, кейін оның қолдауынан айырылды, Едігеге қуылды. [39]

(Сидоренко 2000 жылғы балама хронологиясы)
21S Хайр Пұлад немесе Мір Пұлад, 1362–1364, Шейбан ұрпақтары; қуылған? (Гүлістандағы қарсы хан ретінде)
22S Абдоллаһ, 1362–1365, Тұқа-Темір ұрпақтары, Мамайдың қорғаушысы; қуылған.
23S Әзіз Шейх, 1365–1367, Шейбан ұрпақтары; өлтірілген.
24S Ұлжай Темір немесе Пұлад Темір, 1367, Тұқа-Темір ұрпақтары.
Sidorenko 2000 дәл түрде хандар тізімін жалғастырмайды, себебі ол тек нақты монеталарға негізделеді; ол Тулүн Бег ханымды 1371/1372, Іл Бегті 1373/1374 (Сарай-Жүк), Черкес Бегті 1374/1375 (Астрахан), Қаған Бегті 1375–1377 және ʿArab Shāh 1377–1380 ретінде белгілеген.
&quot;Мамайдың Ордасы&quot; (Волганың сол жағы) (1362–1380) [өңдеу | қайнарын өңдеу]
21M Абдоллаһ = 21/25/28G, 1362–1370, Тұқа-Темір ұрпағы; Мамайдың қорғаушысы. [40]
22M Мұхаммед-Сұлтан = 30/34G; 1370–1379, Абдоллаһ ұлы; Мамайдың қорғаушысы, сол арқылы өлтірілген? [41]
23M Туلاك, 1379–1380, Тұғылық Хожа ағасының ұлы; Мамай қорғаушысы, Куликово шайқасында өлтірілген? [42]
Ескі әдебиетте Мұхаммед-Сұлтан мен Туلاكты бір адам деп шатастырған, бірақ Sidorenko 2000, Gaev 2002 және басқалар айырмашылықты нақты анықтаған.

== Алтын Орданың шығыс бөлігі (1227–1380) ==

1242 мен 1380 жылдар аралығында Алтын Орданың шығыс және батыс бөліктері әдетте бөлек өмір сүрді. Бұл екі бөліктің арасындағы шекара Каспий теңізінің солтүстігінде, шамамен Жайық өзенінің маңында болған деген болжам бар. Екі бөліктің өзара қатынасы әрқашан айқын бола бермесе де, шығыс бөлік билеушілері әдетте батыс бөліктің хандарының жоғары билігін мойындаған.

XIV ғасырдың соңына қарай Шығыс бөліктің билеушілері — Ұрыс хан мен Тоқтамыс — кей кездері батыс бөлікті өз бақылауына алуға сәтті әрекет жасаған. Батыс хандарының астанасы төменгі Еділ бойындағы Сарай қаласында болса, шығыс хандарының астаналары немесе қыстаулары Сырдария бойында, әсіресе Сығанақ қаласында орналасқан еді.

Шығыс бөліктегі көпшілік билеушілер туралы деректер жеткіліксіз, сондықтан бұл тақырыптағы зерттеулер әлі күнге дейін 1840 жылы жазған Хаммер-Пургштальдің еңбектеріне сүйенеді. Ол кезде ол қазіргі таңда сенімсіз деп танылған дереккөздерге — мысалы, бұрын &quot;Искендірдің Анонимі&quot; деп аталған Мұин ад-Дин Натанзидің жазбаларына — қол жеткізген болатын. Осы Натанзи және оның туындыларының негізінде Орда ханнан бастап Ұрыс хан мен Тоқтамысқа дейінгі хандық билік жүйелі түрде жалғасқан деген дәстүрлі нұсқа пайда болды.

Бұл дәстүрлі хронология мен шежіренің көптеген қателіктері бар екені анықталғанымен, олар тарихнамада әлі күнге дейін кеңінен қолданылып келеді. Мұндай көзқарастар тіпті Босуорттың 1996 жылғы және Баумердің 2016 жылғы еңбектерінде де кездеседі. Бұл тақырыпқа байланысты тереңірек талдауды Вашари (Vásáry) 2009 жылғы зерттеуінен табуға болады.

'''Хаммер Пургштальдің 1840 жылғы хронологиясы'''

*Орда хан – шамамен 1227–1251 жж. 28 жыл биледі. Шығыс бөлікті басқарды, ал інісі Батый хан Батыс бөлікті биледі. Батыйдың Батыстағы жорықтарында қолбасшы болды.

*Құн Құран – шамамен 1251–1280 жж. 29 жыл билікте. Орда ханның төртінші ұлы. Туралы мәлімет аз.

*Көше – шамамен 1280–1302 жж. 22 жыл билікте. Орда ханның немересі. Бейбіт билік құрған.

*Баян – 1302–1309 жж. 7 жыл билікте. Көшенің ұлы. Шығыстағы Қайдуға қосылған туысы Коблукпен соғысқан.

*Сасыбұқа – 1309–1315 жж. 6 жыл билікте. Баянның ұлы. Өзбек ханға қарсы тұрған.

*Ілбасан – шамамен 1310/15–1320 жж. 5 жыл билікте. Сасыбұқаның ұлы. Мүмкін оңтүстік-шығыс жерлерге иелік етіп, Өзбектің үстемдігін мойындаған.

*Мұбарак Хожа – 1320–1344 жж. 24 жыл билікте. Ілбасанның ағасы. Туралы мәлімет аз.

*Чимтай – 1344–1360 жж. 16 жыл билікте. Ілбасанның ұлы. Туралы мәлімет аз.

*Урыс хан – 1361–1376 жж. 15 жыл билікте. Чимтайдың ұлы. Тоқтамыстың ағасы делінеді. Тоқтамыс пен Әмір Темірге қарсы соғысқан. 1373 және 1374–75 жылдары қысқа уақыт Алтын Орданың Батыс бөлігін басқарған.

*Тоқтақия – 1377 ж. 2 ай билік құрған. Урыс ханның ұлы. Тоқтамысқа жеңілген.

*Темір Мәлік – 1377–1378 жж. 1 жыл билікте. Урыс ханның ұлы. Тоқтамыс тарапынан өлтірілген.

*Тоқтамыс – 1378–1395 жж. 21 жыл билікте. Түй Хожаның ұлы. Урыс ханның інісі делінеді. Үлкен тұлға болғанымен, нағыз билеушіден гөрі әскери көсем ретінде ерекшеленеді. Ағасы Урыс ханға қарсы көтеріліп, Әмір Темірге қашып барған, ол 1378 жылы Тоқтамысты хан етіп тағайындады. 1380 жылы Еділден өтіп, Мамайға қарсы шығып жеңіске жетіп, Алтын Орданың екі бөлігін біріктірді. Мәскеуді өртеп, Куликово шайқасындағы кек алды. Кейін Әмір Темірмен араздасып, Тебризді басып алды да шегінді. Әмір Темір 1391 жылы Еділде, 1395 жылы Теректе Тоқтамысты жеңіп, Каспийдің солтүстігіндегі қалаларын қиратты. Тоқтамыс Литваға қашып, кейін Әмір Темірдің қолбасшысы Едіге тарапынан жеңіліп, Сібірге қашты. Ақырында Едігенің адамдары оны өлтірді.

'''Жаңартылған хронология мен генеалогия (Вашари 2009 бойынша)'''

Мұбарак Хожаның теңгелерінің 1366–1368 жылдары соғылғаны (бұрынғы болжам бойынша 40 немесе 30 жыл ертерек деп есептелген), Натандзидің бұл тақырып бойынша сенімсіз дереккөзі екені және моңғол билеушілерінің хронологиясы мен генеалогиясына қатысты сенімді деректердің негізінде, Вашари 2009 жылы келесі жаңартылған құрылымды ұсынды. Бұл құрылымның кейбір тұстары бұған дейін Гаев 2002 сияқты зерттеушілер тарапынан да айтылған болатын.

*Орда – Жошының тұңғыш ұлы
*Қоңқырған – Орданың төртінші ұлы
*Қонышы – Орда ұлы Сартақтайдың тұңғыш ұлы
*Баян – Қонышының тұңғыш ұлы
*Сасыбұқа – шамамен 1310–1320/1321, Баянның екінші ұлы
*Ерзен – 1320/1321–1344/1345, Сасыбұқаның ұлы
*Чимтай – 1344/1345–1360/1361, Ерзеннің ұлы
*Қара Ноғай – 1360/1361–1363, Сасының екінші ұлы (Тоқаншардың тұңғыш ұлы, ол Бай-Темірдің тұңғыш ұлы, ол Туқа-Темірдің тұңғыш ұлы, ал Туқа-Темір Жошының он үшінші ұлы)
*Тұғлық Темір – 1363–?, Сасының тұңғыш ұлы, Қара Ноғайдың інісі
*Мұбарак Хожа – ?–1369, Боaz Құлақтың тұңғыш ұлы, Тоқаншардың екінші ұлы, Тұғлық Темірдің немере ағасы

'''Сабитов 2014 бойынша жаңартылған хронология мен генеалогия'''

Сабитов 2014 жылы &quot;Муʿизз әл-ансаб&quot;, &quot;Таварих-и гузида-и нусрат-нама&quot; және &quot;Жәмиғ ат-таварих&quot; секілді дереккөздерге сүйене отырып, Алтын Орданың шығыс бөлігін басқарған хандар тізіміне елеулі түзетулер енгізді. Вашариден айырмашылығы — Сабитов Орда әулетінің билігі 1330 жылдары тоқтап, өз билігін жоғалтқанын көрсетеді. Осы кезеңде Батыс Алтын Орданың билеушісі Өзбек хан Шығыс жартыға Жошы тұқымынан шықпаған Қият руынан әкім тағайындаған. Шығыс бөлігінде тек 1360 жылдан кейін ғана қайтадан өз хандары пайда болды.

Орда 1227–1252/1253, Жошының тұңғыш ұлы
Қоңқырған, 1252/3–1280, Орданың төртінші ұлы
Құтуқу, 1262/1263 жылы билік еткен, Орданың екінші ұлы
Қонышы, 1280 жылдары–1301/1302, Сартақтайдың тұңғыш ұлы, Сартақтай — Орданың тұңғыш ұлы
Құбылық, 1301/1302, Тұмұр-Бұқаның ұлы, Құтуқудың немересі — өлтірілген
Баян, 1301/1302–1309, Қонышының тұңғыш ұлы
Маңғытай, 1308/1309–1318/1319, Қонышының төртінші ұлы
Құштай, 1302–1308/1309, Құбылықтың ұлы, бәсекелес хан
Сасы (Сасыбұқа), шамамен 1319–1320/1321, Тоқаншардың тұңғыш ұлы, Тоқаншар — Бай-Темірдің, ол Туқа-Темірдің тұңғыш ұлы
Қалақ, 1320/1321–1328/1330, Маңғытайдың ұлы
Қият әкімі Исатай, 1330 жылдан бастап, Өзбек хан тағайындаған
Ерзен, 1330–1344/1345, Сасының ұлы
Қият әкімі Жир-Құтлу, Исатайдың ұлы, болашақ Орыс хан тарапынан өлтірілген
Чимтай, 1344/1345–1360, Ерзеннің ұлы
Қият әкімі Теңгіз-Бұқа, 1357–1360, Жир-Құтлу ұлы, Қара Ноғай тарапынан өлтірілген
Қара Ноғай, 1360–1363, Сасының екінші ұлы, Шығыс жартыда дербес хандық билікті қайта орнатты
Тұғлық Темір, 1363–1365, Сасының төртінші ұлы Бужқақтың ұлы
Мұбарак Хожа, 1365–1369, Тоқаншардың екінші ұлы Боз Құлақтың ұлы
Құтлық Хожа, 1369, Сасының үшінші ұлы
Орыс хан, 1369–1377, Бадақтың ұлы, Бадақ — Темір Хожаның ұлы, ол Тағтақтың, ол Ашықтың, ол Ұруңбаштың (Ұруң-Темір) ұлы, ал Ұруңбаш — Туқа-Темірдің үшінші ұлы
Тоқтақия, 1377, Орыс ханның екінші ұлы, 2 ай билік етті
Темір Мәлік, 1377–1379, Орыс ханның үшінші ұлы
Тоқтамыс, 1379–1395, Тұй Хожаның ұлы, ол Құтлық Хожаның ұлы, ол Құйұшақтың, ол Саричаның, ол Ұруңбаштың (Ұруң-Темір) ұлы. 1380 жылы Сарайды жаулап алып, Мамайды жою арқылы Алтын Орданы уақытша біріктіріп, тұрақтандырды

'''(Сәбитовтың 2014 жылғы деректеріне негізделген жаңартылған хронология мен шежіре)'''

Сәбитов 2014 жылы Алтын Орданың шығыс жартысындағы хандар тізімін елеулі түрде қайта қарап шықты. Бұл зерттеу &quot;Муʿизз әл-ансаб&quot;, &quot;Таварих-и гузида-и нусрат-нама&quot; және &quot;Жәңгіз-нама&quot; сияқты дереккөздерге сүйенген. Ваша́риден айырмашылығы, Сәбитов Орда ханынан тараған хандардың мұрагерлігін тек сенімді дереккөздер растай алатын шекке дейін ғана жалғастырды. Ол Орда әулетінің билігі 1330 жылға қарай әлсіреп, Батыс Алтын Орданың билеушісі Өзбек хан Шығыс бөліктің басына өзіне тәуелді, Жошы ұрпағы емес Қият руынан шыққан әкімді тағайындағанын дәлелдеді. Шығыс бөлікте өз хандары тек 1360 жылдан кейін ғана қайта пайда болды. 1330 жылдан кейінгі тізім Гаев (2002: 10–15) және Сәбитов (2008: 286) еңбектеріне негізделген.

Шығыс Алтын Орда хандары тізімі:
S1. Орда (1227–1252/1253) — Жошының тұңғыш ұлы.
S2. Қоңқұран (1252/3–1280) — Орданың төртінші ұлы.
S3. Құтуқу (1262/1263) — Орданың екінші ұлы.
S4. Қонышы (1280-жылдар – 1301/1302) — Сартақтайдың (Орданың тұңғыш ұлы) ұлы.
S5. Құблық (1301/1302) — Тімір-Бұқаның (Құтуқу ұлы) тұңғыш ұлы. Өлтірілген.
S6. Баян (1301/1302–1309) — Қонышының тұңғыш ұлы.
S7. Мәңгітай (1308/1309–1318/1319) — Қонышының төртінші ұлы.
S7a. Құштай (1302–1308/1309) — Құблықтың ұлы, қарсы хан.
S8. Сасы (немесе Сасы-Бұқа) (шамамен 1319–1320/1321) — Тоқанчардың ұлы, Бай-Темірдің немересі, Тұқа-Темірдің шөбересі.
S9. Қалақ (1320/1321–1328/1330) — Мәңгітайдың ұлы.
S10. Қият әкімі Исатай (?-1342) — Өзбек хан (11) тағайындаған.
S10a. Ерзен (1330–1344/1345) — Сасының (S8) тұңғыш ұлы.
S11. Қият әкімі Жир-Құтлы (?-1357/1359) — Исатайдың ұлы (S10). Болашақ Ұрыс хан (S17) өлтірген.
S11a. Чимтай (1344/1345–1360) — Ерзеннің ұлы.
S12. Қият әкімі Теңіз-Бұқа (1357–1360) — Жир-Құтлының ұлы. Қара Ноғай өлтірген.
S13. Қара Ноғай (1360–1363) — Сасының екінші ұлы. Шығыс бөлікте автономиялық билікті қайта орнатқан.
S14. Тұғлық Темір (1363–1365) — Сасының төртінші ұлы Бұжқақтың ұлы, яғни немере інісі.
S15. Мұбарак Хожа (1365–1369) — Тоқанчардың екінші ұлы Боз Құлақтың ұлы, яғни немере ағайыны.
S16. Құтлық Хожа (1369) — Сасының үшінші ұлы, немере ағайыны.
S17. Ұрыс хан (1369–1377) — Бадақтың ұлы, Тақтақ → Ашык → Ұруңбаш → Тұқа-Темір тармағынан.
S18. Тоқтақия (1377) — Ұрыс ханның екінші ұлы. 2 ай ғана билік етті.
S19. Тімір Мәлік (1377–1379) — Ұрыс ханның үшінші ұлы.
S20. Тоқтамыс (1379–1395) — Түй Хожаның ұлы, Құтлық Хожаның немересі. 1380 жылы Сарайды алып, Мамайды жеңіп, Алтын Орданы уақытша біріктіріп, тұрақтандырды. &lt;ref&gt;Sabitov 2008: 286; Počekaev 2010: 153, 159.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sabitov 2008: 286; Počekaev 2010: 153, 155–177, 365–366, 372.&lt;/ref&gt;

== Токтамыстан кейін (1380–1502) ==
Тоқтамыстан кейін шығыс пен батыс арасындағы айқын айырмашылық жойылды. Алғашқы жиырма жыл бойы билік Ұрыс хан мен Тоқтамыстың ұрпақтары және соғыс көсемі Едігудің қолында болды. Кейін түсініксіз кезең басталып, одан кейін бірнеше ұзақ билік кезеңдері болды. Соңғы хан 1502 жылы тақтан тайдырылды. Алтын Орда төмендегідей бөлінді:
1400 жылға дейін: Литва шығысқа қарай Киевке дейін кеңейді,
?: Курск – Литваның вассалы болды,
шамамен 1430: Оралдың шығысындағы жерлерді Әбілқайыр иеленді,
1438: Қазан (T11),
1449: Қырым (3c әулеті),
1452: Қасымов – Ресей вассалы (3c әулеті),
1465: Қазақ хандығы (T12 ұлдары),
1466: Астрахан (T15),
1480: Ресей,
1490 жылға дейін?: Сібір.
Сол кезде дала көшпенділері Ноғай Ордасы ретінде ұйымдастырылды.

T1 Тоқтамыс, 1380–1397 = L/S20 жоғарыда, Түй Хожа ұлы, Құтлық Хожа ұлы, Қуючак ұлы, Сарыжа ұлы, Ұруңбаш (Ұруң-Темір) ұлы, Тұқа-Темірдің (3c) үшінші ұлы.

Соғыс көсемі Едіге шамамен 1396–1410 жылдары Волга–Орал аймағын басқарды, 1399 жылы T1-ді жеңді, 1406 жылы оның адамдары T1-ді өлтірді, 1407 жылы Волга Болгариясына жорық жасады, 1408 жылы Ресейге жорық жасады, 1410 жылы тақтан тайдырылды, шығысқа қашып, Сарайға қайта оралды, 1419 жылы Қадыр Бердімен шайқаста өлімін алды. Баумерге сілтеме жасай отырып, 1410 жылы Эдиге оны ұлының біреуі қуып шыққаны туралы айтылады, содан кейін 9 хан 9 жыл ішінде келді.

T1a Қуыршық, 1395–1397, Ұрыс ханның (1/S17) ұлы.
T1b Таш-Темір, 1395–1396, Джанса ұлы, Түләк-Темір ұлы, Қуючак ұлы, Сарыжа ұлы, Ұруң-Темір ұлы, Тұқа-Темірдің (3c) ұрпағы. Қырымдағы қарсы хан болды.
T2 Темір Құтлық, 1397–1399, Темір Бек ұлы, Құтлық-Темір ұлы, Нұмқан ұлы, Абай ұлы, Қай-Темір ұлы, Тұқа-Темір (3c) ұлы; Тоқтамыс баласы Тимур Мәлік кезінде емес, туған інісі емес; шын билік Темір Құтлықты таққа отырғызған Едігеге тиесілі.
T2a Тоқтамыс, 1397, қысқа уақыт билікке оралып, кейін қуылды; 1406 жылға дейін Сібірдегі қарсы хан болды.
T3 Шаді Бег, 1399–1407, Құтлу-Бек ұлы, Құтлық-Темір ұлы, Нұмқан ұлы, Абай ұлы, Қай-Темір ұлы, Тұқа-Темір (3c) ұлы; Темір Құтлықпен бауыр емес, қайын іні; Едігенің қорғаушысы, кейін Ширванға қашты.
T4 Пұлад, 1407–1410, Темір Құтлықтың (T2) ұлы; Шаді Бегтің баласы емес; Едігенің қорғаушысы, қуылды.
T5 Карім Берді, 1409, Тоқтамыс ұлы, Сарайды басып алды, қуылды.
T6 Пұлад, 1407–1410: екінші кезең; Мәскеуді қоршаудан босатуды Едігеден талап етті.
T7 Темір, 1410–1412, Темір Құтлықтың ұлы; Едігені тақтан тайдырды, қуылды және өлтірілді.
T8 Жәләл ад-Дін, 1411–1412, Тоқтамыс ұлы, Темірді (T7) қуып, өлтірді, литвалық қорғаушысы, інісінің қолынан өлтірілді.
T9 Карім Берді, 1412–1413: екінші кезең; литвалық қарсы; литвалық қарсы хан «Бетсабул» = ? Кебек (T10) өлтірді; тақтан тайдырылды.
T10 Кебек (= ? «Бетсабул»), 1414, Тоқтамыс ұлы, литвалық қорғаушысы, өлтірілді.
T11 Карім Берді, 1414: үшінші кезең; тақтан тайдырылды, 1417 жылы інісі Жаббар Берді (T12/14) өлтірді.
T12 Жаббар Берді, 1414–1415, Тоқтамыс ұлы, литвалық қорғаушы, тақтан тайдырылды.
T13 Чекре, 1415–1416, Ақмил ұлы, Мінқасар ұлы, Абай ұлы, Қай-Темір ұлы, Тұқа-Темір (3c) ұлы; 1414 жылдан Едіге қорғаушысы, Кебектің (T10) қарсысы; тоғыз ай билік етіп, Жаббар Бердіні (T12/14) тоқтатып, қуылды немесе өлтірілді.
T14 Жаббар Берді, 1416–1417: екінші кезең; тақтан тайдырылды және өлтірілді.
T15 Сәйид Ахмад (I), 1417, Едігенің қорғаушысы, тәжірибесіз, 45 күннің ішінде тақтан тайдырылды; кейбіреулері Карім Бердінің (T5/9/11) ұлы деп санайды, сондықтан Тоқтамыс ұлы емес, немесе Чекренің (T13) ағайыны ретінде Минқасар ұлы Мамкидің ұлы ретінде санайды.
T15a Ғият ад-Дін I, 1416, Таш-Темір ұлы; литвалық қорғаушысы, Сәйид Ахмадқа қарсы шайқаста өлтірілді.
T16 Дарвиш, 1417–1419, Алти Құртұқа ұлы, Мамки ұлы, Минқасар ұлы; Едігенің қорғаушысы, өлтірілді ме?
T17 Қадыр Берді, 1419, Тоқтамыс ұлы; Едігеге қарсы шайқаста өлтірді; Едіге де қайтыс болды.
T17a Бег Сүфі, 1419–1421, Едіге қойған қарсы хан; кейін Қырымда литвалық қорғаушы болды. Немесе Таш-Темір ұлы болған; немесе Данышмандтың ұлы Мәмки ұлы Құттаймұхаммедтің ұлы болуы мүмкін.
T18 Хажы Мұхаммед, 1419–1423, Әли ұлы, Хасан Бек бауыры, Шайбан ұрпағы, Едігенің ұлы Мансұр қорғаушысы, Барақ (T19) өлтірді; бұл кезеңде үш Мұхаммед хан айтылады және оларды ажырату қиын.
T19 Барақ, 1423–1425, Қуыршықтың (T1a) ұлы; 1419 жылдан шығыста Тимурид қорғаушысы; 1425 жылы Ғият ад-Дін II (T20) қуып тастады, 1426 жылы Ұлуғ Мұхаммед (T21) жеңіп, Сарайдан қуылды, бірақ шығыста билігін сақтап қалды, 1428 жылы (мүмкін) Кіші Мұхаммед (T24)-ға қарсы шайқасып өлтірілді; Яны-бек Абұ-Саидтің әкесі, Қазақ хандарының атасы.
T19a Худайдад, 1422–1424, Таш-Темір ұлы; литваға қарсы; 1422 жылы Бараққа (T19) жеңілді; 1424 жылы Одойевті ала алмады; соңғы рет 1425 жылы айтылған.
T20 Ғият ад-Дін II, 1425–1426, Шаді Бектің (T3) ұлы; 1421 жылы Азовтағы қарсы хан; кейін Мансұр қорғаушысы; 1426 жылы Ұлуғ Мұхаммед (T21) шығарды, 1437 жылы Сарайда уақытша хан болды.
T21 Ұлуғ Мұхаммед, 1426–1428, Таш-Темірдің (T1b) бауыры Хасан ұлы; 1419/20 жылдан қарсы хан болуы мүмкін; 1424–1428 жылдары Қырымда литвалық қорғаушы; 1428 или 1427 жылы Саяйд Берді (T22) немесе Барақ (T19) шығарды.
T22 Дәулет Берді, 1428, Таш-Темір ұлы; 1421–24 және 1426–28 жылдары Қырымда литвалық қорғаушы болды; 1424 жылы Ұлуғ Мұхаммед (T21/23) қуып шығарды, 1426 жылы орнына келді, 1427 немесе 1428 жылы Сарайды басып алды, сол жылы қайтыс болды немесе өлтірілді.
T23 Ұлуғ Мұхаммед, 1428–1436: екінші кезең; Сарайды 1427 немесе 1428 жылы қайтарып алды; 1432 жылы Сәйид Ахмад I (II)-ды жеңді; 1433 жылы Кіші Мұхаммедпен (T24) бөлісті (батысты сақтап қалды), 1436 жылы Сәйид Ахмад I (II)-ға қуылды; 1437 жылы Мәскеу ІІ Василийді жеңді, 1438 жылы Қазан хандығын құрды, 1439 жылы Мәскеуді қоршады, 1445 жылы қайтыс болды, кейбіреулері оны ұлы Мәжмүд өлтірді деп айтады; тағы бір ұлы Қасым Қасымов хандығын құрды.
T23a Жұмадақ, 1426–1428, Сүфінің ұлы, Баба ұлы, Суюнш Бай ұлы, Суюнш Темір бауыры; Сібір мен шығыста хан болды.
T23b Мәжмүд Хожа, 1428–1430, Қаған Бектің (36G) ұлы; Сібір мен шығыста хан болды.
T23c Хидр, 1428–1429, Ибрахим бауыры ʿАраб Шах (37G); Сібір мен шығыста хан болды.
T23d Абул-Қайыр хан, 1429–1431, Дәулет Шейх бауыры Хидрдің ұлы; Сібір мен шығыста хан болды, кейін Өзбек хандығын құрды, 1469 жылы қайтыс болды.
T23e Мәжмүдақ, 1431–1464, Хажы Мұхаммед (T18) ұлы; Сібір мен шығыста хан болды, оның әулеті Сібір хандығын басқарды.
T24 Кіші Мұхаммед, 1433–1459, Темір ұлы (T7); 1427 жылдан бастап Едігенің ұлы Ғазимен қорғаушы болып тағайындалды; 1428 жылы Барақты (T19) өлтіріп, орнына келді; 1433 жылы Ұлуғ Мұхаммедпен (T21/23) бөлісті (Еділ мен шығысты алды), Астраханды берді; 1437 жылы Ұлуғ Мұхаммедті жеңді; Аязовты иеленді (Giosafat Barbaro және Қырым куәлігі бойынша); Дон мен Қазақстан даласында билік етті.
T25 Сәйид Ахмад I (II), 1436–1452, Бег Сүфінің ұлы (T17a); 1432 жылы Қырым ханы деп жарияланды, бірақ Ұлуғ Мұхаммедке (T21/23) ұтылып, тұтқынға алынды; 1433 жылы Литвадағы Швитригайла ықпалыменқауланды; 1436 жылы Ұлуғ Мұхаммедті қуып, ондаған жылдар бойы Днепр мен Дон арасында билік етті, Ресейге жорық жасады, 1441 жылы Қырымды жоғалтты; 1452 жылы Қырым ханы Хажы Герай I (T25a) шабуыл жасап, Киевке қашып, литвалықтарға тұтқындала отырып, 1455/65 жылдары Ковно қаласында қайғылы жағдайда қайтыс болды.
T25a Хажы Герай I, 1441–1466, Ғият ад-Дін I (T15a) ұлы; 1428 жылдан бері қарсы хан, Қырым хандығын құрды.
T26 Мәжмүд, 1459–1471, Кіші Мұхаммедтің (T24) ұлы; Астрахан хандығын негіздеді (ұл Жақсы); 1465 жылы Хажы Герай I (T25a) жеңді.
T27 Ахмад, 1465–1481, Кіші Мұхаммед (T24) ұлы; Сарайда болды; Өзбектермен соғысып, 1480 жылы Ресейді жоғалтты; Сібірдің ханы Ибақ және ноғайлар өлтірді.
T28 Шейх Ахмад, 1481–1493 және 1494–1502, Ахмад (T27) ұлы; ағайындарымен бірге таққа таласына түсті; 1493–1494 жылдары Мұртаза (T30)-ға уақытша орын беріп, кейін қайта таққа отырды; 1502 жылы Қырым ханы Меңлі Герай I өлтірді; Астраханға, сосын Литваға қашып, тұтқын болып қалды; 1527 жылы босанып, қысқа уақыт Астрахан хандық билесін басқарды; 1528 жылы қайтыс болды.
T29 Сәйид Ахмад II (III), 1485–1502, Ахмад (T27) ұлы; Шейх Ахмадқа (T28) қарсы болған; 1486 жылы Ақаң, Мұртаза (T30)-ның көмегімен Қырымды басып алды; 1490 жылға дейін Шейх Ахмадтың серігі болды, 1501 жылы қайта ажырасты; 1504 жылы соңғы рет айтылды.
T30 Мұртаза, 1486–1494, Ахмад (T27) ұлы; Шейх Ахмадқа (T28) қарсы және Сәйид Ахмад II (III) қолдаушысы; 1493–1494 жылдары Шейх Ахмадты тақтан тайдырды; қуылды; Астраханда да болды; 1499 немесе 1514 жылдан кейін қайтыс болды.

1502 жылы Қырым ханы Меңлі Герай I-нің Сарай қаласын қиратып талқылауы – &quot;Ұлы Орда&quot; аяқталуы; жалпы, Алтын Орда 1420–1460 жылдары арасында ыдыраған.

==Жошы әулетінің өкілдері билеген немесе жоғары лауазым иеленген мемлекеттер==
*[[Моңғол империясы]]
*[[Алтын Орда]]
*[[Орда-Ежен ұлысы]]
*[[Көк Орда]]
*[[Әбілқайыр Ордасы]]
*[[Қазан хандығы]] &lt;br&gt;
*[[Қырым хандығы]] &lt;br&gt;
*[[Қасым хандығы]]
*[[Астрахан хандығы]] &lt;br&gt;
*[[Сібір хандығы]]
*[[Қазақ хандығы]] 
*[[Ұлы жүз]] &lt;br&gt;
*[[Орта жүз]] &lt;br&gt;
*[[Кіші жүз]] 
*[[Бұхара хандығы]]
*Балх сұлтанаты
*[[Хиуа хандығы]] &lt;br&gt;
*[[Бөкей Ордасы]] &lt;br&gt;
*[[Ресей империясы]]
=== Шежіре ===
{{Tree chart/start|align=center|style=font-size:90%}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | A01 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
|A01='''[[Шыңғыс хан|Темүжін]]''' &lt;br&gt;(1206-1227)
|boxstyle_ A01 =border-color:#408080
}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | A01 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
|A01='''[[Жошы хан|Жошы]]''' &lt;br&gt;(1225-1227)
|boxstyle_ A01 =border-color:#D8A403
}}
{{Tree chart| | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}}
{{Tree chart| | A01 | | | | | | | | | | A02 | | A03 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A04 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A05 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A06 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
|A01='''[[Орда Ежен хан|Орда Ежен]]''' &lt;br&gt;(1242-1251)
|A02='''[[Бату хан|Бату]]''' &lt;br&gt;(1242-1255)
|A03='''[[Берке хан|Берке]]''' &lt;br&gt;(1257-1267)
|A04=[[Шибан]]
|A05=Буал
|A06=[[Тоқа Темір]]
|boxstyle_ A01 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A02 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A03 =border-color:#C3C3C3
}}
{{Tree chart| | |)|-|-|-|.| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |!| | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}}
{{Tree chart| | A01 | | A02 | | A03 | | A04 | | A05 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A06 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A07 | | A08 | | A09 | | | | | | | | | | A10 | | | | | | A11 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A12 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A13 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
|A01=Сартақтай
|A02='''[[Күнқыран хан|Күнқыран]]''' &lt;br&gt;(1251-1280)
|A03='''[[Сартақ хан|Сартақ]]''' &lt;br&gt;(1255-1257)
|A04=[[Тұқан]]
|A05='''[[Ұлақшы хан|Ұлақшы]]''' &lt;br&gt;(1257-1257)
|A06=Бахадүр
|A07=Салхан
|A08=Қадақ
|A09=Тұтар
|A10=Бектемір
|A11=Баян
|A12=Ұран Темір
|A13=Қай Темір
|boxstyle_ A02 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A03 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A05 =border-color:#C3C3C3
}}
{{Tree chart| | |!| | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|(| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}}
{{Tree chart| | A01 | | | | | | A02 | | A03 | | A04 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A05 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A06 | | A07 | | A08 | | | | | | | | | | A09 | | | | | | A10 | | A11 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A12 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A13 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
|A01='''[[Қоныша хан|Қоныша]]''' &lt;br&gt;(1280-1302)
|A02=Тарту
|A03='''[[Меңгу Темір хан|Мөңке Темір]]''' &lt;br&gt;(1267-1280)
|A04='''[[Туда Меңгу хан|Тоды Меңгу]]''' &lt;br&gt;(1280-1287)
|A05=Жошы Бұқа
|A06=Құтлұқ Темір
|A07=Төле Бұқа
|A08=Ноғай
|A09=Тоғоншар
|A10=Данышманд
|A11=Ашық
|A12=Сарыша
|A13=Абай
|boxstyle_ A01 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A03 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A04 =border-color:#C3C3C3
}}
{{Tree chart| | |!| | | | | | | |!| | | |)|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|^|-|-|-|.| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | | | | |}}
{{Tree chart| | A01 | | | | | | A02 | | A03 | | A04 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A05 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A06 | | A07 | | A08 | | A09 | | | | | | A10 | | | | | | A11 | | A12 | | A13 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A14 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A15 | | | | | | | | | | | | | | A16 | | | | | | | | | |
|A01='''[[Баян хан|Баян]]''' &lt;br&gt;(1302-1309)
|A02='''[[Төле Бұқа хан|Төле Бұқа]]''' &lt;br&gt;(1287-1290)
|A03=Тоғрылша
|A04='''[[Тоқта хан|Тоқта]]''' &lt;br&gt;(1290-1312)
|A05=Бадақұл
|A06=Баянчар
|A07=Бұралтай
|A08=Маңғұтай
|A09='''Чақа''' &lt;br&gt;(1299-1300)
|A10=Сасы
|A11=Бұрқұлақ
|A12=Елтұтар
|A13=Тартақ
|A14=Құйыншық
|A15=Нұмқан
|A16=Мыңқасар
|boxstyle_ A01 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A02 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A04 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A09 =border-color:#FF7F26
}}
{{Tree chart| | |!| | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | |)|-|-|-|.| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|-|-|-|-|.| | |}}
{{Tree chart| | A01 | | | | | | | | | | A02 | | A03 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A04 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A05 | | A06 | | A07 | | A08 | | A09 | | A10 | | A11 | | A12 | | A13 | | A14 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A15 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A16 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A17 | | | | | | A18 | | A19 | | A20 | | | | | | A21 | |
|A01='''[[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа]]''' &lt;br&gt;(1309-1320)
|A02='''[[Өзбек хан|Өзбек]]''' &lt;br&gt;{{r.|1313|1341}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1313|1320}}|#D8A403}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1320|1341}}|#B3A504}}
|A03='''Елбармыш''' &lt;br&gt;{{r.|1312|1313}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1312|1313}}|#D8A403}}
|A04=Мың Темір
|A05=Ғазан
|A06=Балық
|A07='''[[Қызыр хан|Қызыр]]''' &lt;br&gt;(1359-1361)
|A08='''[[Murad (Golden Horde)|Murad]]''' &lt;br&gt;(1361-1364)
|A09='''Қара Ноғай''' &lt;br&gt;(1361-1363)
|A10=Бұшқақ
|A11='''Құтлұқ Қожа''' &lt;br&gt;{{r.|1368|1368}}
|A12='''[[Мүбәрак Қожа хан|Мүбәрак Қожа]]''' &lt;br&gt;{{r.|1365|1368}}
|A13='''[[Ордамәлік хан|Орда Мәлік]]''' &lt;br&gt;{{r.|1360|1361}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1361|1361}}|#B3A504}}
|A14=Темір Қожа
|A15=Құтлұқ Қожа
|A16=Тұлақ Темір
|A17=Құтлұқ Темір
|A18='''[[Abdallāh (Golden Horde)|Abdullah]]''' &lt;br&gt;{{r.|1361|1370}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1362|1362|&lt;br&gt;1367|1368}}|#B3A504}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1369|1370}}|#B3A504}}
|A19=Тұғлұқ Қожа
|A20=Ақмыл
|A21=Мәмкі
|boxstyle_ A01 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A02 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A03 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A07 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A08 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A09 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A11 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A12 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A13 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A18 =border-color:#C3C3C3
}}
{{Tree chart| | |!| | | | | | | |,|-|-|-|(| | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| | | |!| | | |!| | | |,|-|-|-|(| | |}}
{{Tree chart| | A01 | | | | | | A02 | | A03 | | | | | | | | | | A04 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A05 | | A06 | | A07 | | A08 | | A09 | | A10 | | | | | | | | | | A11 | | | | | | | | | | | | | | A12 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A13 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A14 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A15 | | A16 | | A17 | | A18 | | A19 | | A20 | | A21 | |
|A01='''[[Ерзен хан|Елбасан]]''' &lt;br&gt;{{r.|1320|1344}}
|A02='''[[Тыныбек хан|Тыныбек]]''' &lt;br&gt;{{r.|1341|1342}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1341|1342}}|#B3A504}}
|A03='''[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек]]''' &lt;br&gt;{{r.|1342|1357}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1342|1357}}|#B3A504}}
|A04='''Қайыр Болат''' &lt;br&gt;{{r.|1361|1367}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1362|1364}}|#B3A504}}
|A05=Бекқұнды
|A06='''Елбек''' &lt;br&gt;{{r.|1374|1374}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1374|1374}}|#B3A504}}
|A07=Сүйініш Темір
|A08=Ақберді
|A09=Түн Қожа
|A10='''[[Timur Khwaja|Timur-Khwaja]]''' &lt;br&gt;{{r.|1361|1361}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1361|1361}}|#B3A504}}
|A11='''Тоғылық Темір''' &lt;br&gt;{{r.|1363|1365}}
|A12=Бадық
|A13=Түй Қожа
|A14=Жаныш
|A15='''Ұлжай Темір''' &lt;br&gt;{{r.|1368|1368}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1368|1368}}|#B3A504}}
|A16=Құтлұқ Бек
|A17='''[[Muhammad Sultan (Golden Horde)|Muhammad-Sultan]]''' &lt;br&gt;{{r.|1370|1379}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1370|1373|&lt;br&gt;1374|1374}}|#B3A504}}
|A18='''[[Tulak (Golden Horde)|Tulak]]''' &lt;br&gt;{{r.|1379|1380}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1380|1380}}|#B3A504}}
|A19='''[[Chekre]]''' &lt;br&gt;{{r.|1413|1416}}
|A20='''Саид Ахмад I''' &lt;br&gt;{{r.|1416|1416}}
|A21=Алты Құртұқа
|boxstyle_ A01 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A02 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A03 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A04 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A06 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A10 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A11 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A15 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A17 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A18 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A19 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A20 =border-color:#B3A504
}}
{{Tree chart| | |!| | | |F|~|~|~|V|~|~|~|t|~|~|~|V|~|~|~|7| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|(| | | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|v|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}}
{{Tree chart| | A01 | | A02 | | A03 | | A04 | | A05 | | A06 | | A07 | | | | | | | | | | | | | | | | | | A08 | | | | | | | | | | | | | | A09 | | A10 | | A11 | | A12 | | A13 | | A14 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A15 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A16 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A17 | | | | | | | | | | A18 | | A19 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A20 | | A21 | | | | | | | | | | | | | | | | | | A22 | |
|A01='''[[Шымтай хан|Шымтай]]''' &lt;br&gt;{{r.|1344|1361}}
|A02='''[[Құлпа хан|Құлпа]]''' &lt;br&gt;{{r.|1359|1360}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1359|1360}}|#B3A504}}
|A03='''[[Наурыз хан|Наурыз Бек]]''' &lt;br&gt;{{r.|1360|1360}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1360|1360}}|#B3A504}}
|A04='''[[Бердібек хан|Берді Бек]]''' &lt;br&gt;{{r.|1357|1359}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1357|1359}}|#B3A504}}
|A05='''[[Келдібек хан|Келді Бек]]''' &lt;br&gt;{{r.|1361|1362}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1361|1362}}|#B3A504}}
|A06='''Шеркес Бек''' &lt;br&gt;{{r.|1359|1375}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1373|1374}}|#B3A504}}
|A07=Ибрахим
|A08='''[[Арабшах хан|Арабшах]]''' &lt;br&gt;{{r.|1374|1380}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1377|1380}}|#B3A504}}
|A09='''Хасан Бек''' &lt;br&gt;{{r.|1367|1370}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1368|1369}}|#B3A504}}
|A10=Ali
|A11='''[[Қағанбек хан|Қаған Бек]]''' &lt;br&gt;{{r.|1374|1377}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1375|1377}}|#B3A504}}
|A12=Сүйініш Бек
|A13=Мұса
|A14='''[[Әзіз Шейх хан|Әзіз Шейх]]''' &lt;br&gt;{{r.|1364|1367}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1364|1367}}|#B3A504}}
|A15='''[[Ұрыс хан|Ұрыс]]''' &lt;br&gt;{{r.|1368|1377}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1373|1373|&lt;br&gt;1374|1375}}|#B3A504}}
|A16='''[[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]]''' &lt;br&gt;{{r.|1378|1380}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1380|1406}}|#B3A504}}
|A17='''Таш Темір''' &lt;br&gt;{{r.|1392|1395}}
|A18=Әли
|A19=Хасан
|A20='''[[Temür Qutlugh|Timur-Qutluq]]''' &lt;br&gt;{{r.|1395|1399}}
|A21='''[[Шәдібек хан|Шәдібек]]''' &lt;br&gt;{{r.|1399|1406}}
|A22='''[[Дервиш хан|Дервиш]]''' &lt;br&gt;{{r.|1416|1419}}
|boxstyle_ A01 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A02 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A03 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A04 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A05 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A06 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A08 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A09 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A11 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A14 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A15 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A16 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A17 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A20 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A21 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A22 =border-color:#B3A504
}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|(| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|(| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | A01 | | | | | | | | | | A02 | | | | | | | | | | | | | | | | | | A03 | | | | | | | | | | | | | | | | | | A04 | | A05 | | A06 | | A07 | | A08 | | | | | | | | | | | | | | A09 | | | | | | | | | | | | | | A10 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A11 | | A12 | | A13 | | A14 | | A15 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A16 | | A17 | | A18 | | A19 | | A20 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A21 | | A22 | | A23 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
|A01='''[[Тұлынбек ханым|Тұлынбек]]''' &lt;br&gt;{{r.|1370|1370}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1370|1370}}|#B3A504}}
|A02='''Дәулет Шейх''' &lt;br&gt;{{r.|1423|1425}}
|A03=Тоғлық Қажы
|A04='''[[Hajji Muhammad (Golden Horde)|Hajji-Muhammad]]''' &lt;br&gt;{{r.|1419|1423}}
|A05='''Махмұд Қожа''' &lt;br&gt;{{r.|1423|1431}}
|A06=Баба
|A07='''Мұстафа I''' &lt;br&gt;{{r.|1423|1428|&lt;br&gt;1440|1446}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1457|1462}}|#CD7835}}
|A08='''[[Тоқтақия хан|Тоқтақия]]''' &lt;br&gt;{{r.|1377|1377}}
|A09='''[[Temur-Malik (White Horde)|Timur-Malik]]''' &lt;br&gt;{{r.|1377|1378}}
|A10='''[[Құйыршық хан|Құйыршық]]''' &lt;br&gt;{{r.|1395|1395}}
|A11='''[[Jalal al-Din Khan ibn Tokhtamysh|Jalal ad-Din]]''' &lt;br&gt;{{r.|1411|1411}}
|A12='''[[Керімберді хан|Керімберді]]''' &lt;br&gt;{{r.|1409|1409|&lt;br&gt;1412|1414}}
|A13='''[[Кепек хан|Кебек]]''' &lt;br&gt;{{r.|1413|1414}}
|A14='''[[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]''' &lt;br&gt;{{r.|1414|1416}}
|A15='''[[Қадырберді хан|Қадырберді]]''' &lt;br&gt;{{r.|1419|1419}}
|A16='''Ғияс Ад Дин I''' &lt;br&gt;{{r.|1416|1416}}
|A17='''Бек Сопы''' &lt;br&gt;{{r.|1419|1421}}
|A18='''[[Дәулетберді хан|Дәулетберді]]''' &lt;br&gt;{{r.|1419|1423|&lt;br&gt;1426|1428}}
|A19='''Құдайдат''' &lt;br&gt;{{r.|1423|1423}}
|A20='''[[Ulugh Muhammad]]''' &lt;br&gt;{{r.|1419|1423|&lt;br&gt;1425|1438}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1438|1445}}|#FFC90D}}
|A21='''Пұлад''' &lt;br&gt;{{r.|1406|1410}}
|A22='''[[Timur (Golden Horde)|Timur]]''' &lt;br&gt;{{r.|1410|1411}}
|A23='''Ғияс ад Дин II''' &lt;br&gt;{{r.|1421|1428|&lt;br&gt;1431|1438}}
|boxstyle_ A01 =border-color:#C3C3C3
|boxstyle_ A02 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A04 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A05 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A07 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A08 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A09 =border-color:#283CC1
|boxstyle_ A10 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A11 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A12 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A13 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A14 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A15 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A16 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A17 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A18 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A19 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A20 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A21 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A22 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A23 =border-color:#B3A504
}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| | | |,|-|-|-|(| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A01 | | | | | | | | | | | | | | | | | | A02 | | | | | | | | | | | | | | | | | | A03 | | A04 | | A05 | | A06 | | A07 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A08 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A09 | | A10 | | | | | | | | | | A11 | | A12 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A13 | | A14 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
|A01='''[[Abu'l-Khayr Khan|Abu'l-Khayr]]''' &lt;br&gt;{{r.|1428|1428}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1428|1468}}|#CD7835}}
|A02=Темір Шейх
|A03='''Махмұд''' &lt;br&gt;{{r.|1457|1464}}
|A04='''Саид Ахмад''' &lt;br&gt;{{r.|1464|1468}}
|A05='''Суфи''' &lt;br&gt;{{r.|1425|1426}}
|A06='''Бекболат''' &lt;br&gt;{{r.|1391|1392}}
|A07=[[Болат сұлтан]]
|A08='''[[Барақ хан|Барақ]]''' &lt;br&gt;(1419|1428)
|A09='''[[Hacı I Giray|Hajji I Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1428|1429|&lt;br&gt;1431|1434}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1441|1456|&lt;br&gt;1456|1466}}|#76C2E2}}
|A10='''[[Sayid Ahmad I|Sayyid-Ahmad II]]''' &lt;br&gt;{{r.|1433|1455}}
|A11='''[[Mäxmüd of Kazan|Mahmud]]''' &lt;br&gt;{{r.|1445|1465}}
|A12='''[[Qasim Khan|Qasim]]''' &lt;br&gt;{{r.|1445|1469}}
|A13='''[[Küchük Muhammad|Kichik Muhammad]]''' &lt;br&gt;{{r.|1428|1459}}
|A14='''Мұстафа II''' &lt;br&gt;{{r.|1431|1433}}
|boxstyle_ A01 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A03 =border-color:#167734
|boxstyle_ A04 =border-color:#167734
|boxstyle_ A05 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A06 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A08 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A09 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A10 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A11 =border-color:#FFC90D
|boxstyle_ A12 =border-color:#CA3402
|boxstyle_ A13 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A14 =border-color:#B3A504
}}
{{Tree chart| | | | | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|(| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!| | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|(| | | | | | | | | | | |,|-|-|-|(| | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|.| | | | | | |}}
{{Tree chart| | | | | | A01 | | A02 | | A03 | | | | | | A04 | | A05 | | | | | | | | | | | | | | | | | | A06 | | | | | | | | | | | | | | A07 | | A08 | | A09 | | A10 | | | | | | A11 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A12 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A13 | | | | | | A14 | | | | | | A15 | | | | | | | | | | A16 | | A17 | | A18 | | | | | | A19 | | | | | | | | | | | | | | A20 | | | | | | | | | | | | | | A21 | | A22 | | | | | |
|A01=Шахбұдақ
|A02='''Шейх Хайдар''' &lt;br&gt;{{r.|1468|1471}}
|A03='''[[Kuchkunji Khan|Kuchkunchi-Muhammad]]''' &lt;br&gt;{{r.|1512|1530}}
|A04=Сүйініш Қожа
|A05=Қожа Мұхаммед
|A06='''Жәдігер''' &lt;br&gt;{{r.|1468|1468}}
|A07='''[[Ибақ хан|Ибрагим]]''' &lt;br&gt;{{r.|1468|1495}}
|A08='''[[Mamuq of Kazan|Muhammad]]''' &lt;br&gt;{{r.|1495|1496}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1496|1496}}|#FFC90D}}
|A09='''Ағлақ''' &lt;br&gt;{{r.|1496|1505}}
|A10='''Жұмадық''' &lt;br&gt;{{r.|1426|1428}}
|A11='''[[Керей хан|Керей]]''' &lt;br&gt;{{r.|1465|1473}}
|A12='''[[Жәнібек хан|Жәнібек I]]''' &lt;br&gt;{{r.|1473|1480}}
|A13='''[[Nur Devlet|Nur-Dawlat]]''' &lt;br&gt;{{r.|1466|1469|&lt;br&gt;1475|1476}} &lt;br&gt;{{r.|1477|1478}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1486|1491}}|#CA3402}}
|A14='''[[Hayder of Crimea|Haydar]]''' &lt;br&gt;{{r.|1456|1456|&lt;br&gt;1475|1475}}
|A15='''[[Meñli I Giray|Mangli I Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1469|1475|&lt;br&gt;1478|1515}}
|A16='''[[Xälil of Kazan|Khalil]]''' &lt;br&gt;{{r.|1465|1467}}
|A17='''[[Ibrahim of Kazan|Ibrahim]]''' &lt;br&gt;{{r.|1467|1479}}
|A18='''Даниял''' &lt;br&gt;{{r.|1469|1486}}
|A19='''[[Mahmud bin Küchük|Mahmud]]''' &lt;br&gt;{{r.|1459|1465}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1465|1476}}|#5561D9}}
|A20='''[[Ahmed Khan bin Küchük|Ahmad]]''' &lt;br&gt;{{r.|1459|1481}}
|A21=Бахтияр
|A22=Шуақ
|boxstyle_ A02 =border-color:#CD7835
|boxstyle_ A03 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A06 =border-color:#CD7835
|boxstyle_ A07 =border-color:#167734
|boxstyle_ A08 =border-color:#167734
|boxstyle_ A09 =border-color:#167734
|boxstyle_ A10 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A11 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A12 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A13 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A14 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A15 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A16 =border-color:#FFC90D
|boxstyle_ A17 =border-color:#FFC90D
|boxstyle_ A18 =border-color:#CA3402
|boxstyle_ A19 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A20 =border-color:#B3A504
}}
{{Tree chart| | |,|-|-|-|(| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!| | | |)|-|-|-|.| | | | | | | |,|-|-|-|v|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | |)|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |,|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | | | | | |!| | | |!| | | | | | |}}
{{Tree chart| | A01 | | A02 | | A03 | | A04 | | A05 | | A06 | | A07 | | A08 | | | | | | A09 | | A10 | | | | | | | | | | A11 | | | | | | A12 | | A13 | | | | | | | | | | | | | | A14 | | A15 | | | | | | A16 | | | | | | A17 | | | | | | A18 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A19 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A20 | | A21 | | A22 | | A23 | | A24 | | A25 | | A26 | | A27 | | A28 | | A29 | | A30 | | A31 | | A32 | | A33 | | A34 | | A35 | | A36 | | A37 | | | | | | A38 | | A39 | | | | | |
|A01='''[[Muhammad Shaybani|Shaybani]]''' &lt;br&gt;{{r.|1501|1510}}
|A02=Mahmud-Shah
|A03='''Abu Sa'id''' &lt;br&gt;{{r.|1530|1533}}
|A04='''Abdullah I''' &lt;br&gt;{{r.|1539|1540}}
|A05='''Abdul-Latif''' &lt;br&gt;{{r.|1540|1552}}
|A06='''Nawruz-Ahmad''' &lt;br&gt;{{r.|1552|1556}}
|A07=Жәнібек
|A08=Бұбай
|A09=Барка
|A10=Абұлақ
|A11=Әминақ
|A12='''Күлік''' &lt;br&gt;{{r.|1505|1510}}
|A13=Мұртада
|A14='''[[Бұрындық хан|Бұрындық]]''' &lt;br&gt;{{r.|1480|1511}}
|A15='''[[Қасым хан|Қасым I]]''' &lt;br&gt;{{r.|1511|1521}}
|A16=Әдік
|A17=Жаныш
|A18=Жәдік
|A19=Үсек
|A20='''[[Satylghan ibn Nur Daulat|Satylghan]]''' &lt;br&gt;{{r.|1491|1506}}
|A21='''Жанай''' &lt;br&gt;{{r.|1506|1512}}
|A22='''[[Mehmed I Giray|Muhammad I Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1493|1495}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1515|1523}}|#76C2E2}}
|A23='''[[Saadet I Giray|Saadat I Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1524|1532}}
|A24='''[[Sahib I Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1521|1524}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1532|1551}}|#76C2E2}}
|A25=Mubarak Giray
|A26=Fath Giray
|A27='''[[Ilham Ghali of Kazan|Ilham-Ali]]''' &lt;br&gt;{{r.|1479|1484|&lt;br&gt;1485|1487}}
|A28='''[[Möxämmädämin of Kazan|Muhammad-Amin]]''' &lt;br&gt;{{r.|1484|1485|&lt;br&gt;1487|1496}} &lt;br&gt;{{r.|1502|1519}}
|A29='''[[Ghabdellatif of Kazan|Abdul-Latif]]''' &lt;br&gt;{{r.|1487|1487|&lt;br&gt;1496|1502}}
|A30='''[[Qasim I of Astrakhan|Qasim I]]''' &lt;br&gt;{{r.|1476|1480|&lt;br&gt;1482|1495}}
|A31='''[[Abdal-Karim Khan Astrakhani|Abdul-Karim]]''' &lt;br&gt;{{r.|1482|1485|&lt;br&gt;1488|1491}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1495|1504|&lt;br&gt;1509|1514}}|#5561D9}}
|A32='''Jani-Beg''' &lt;br&gt;{{r.|1476|1477}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1514|1521}}|#5561D9}}
|A33='''Murtada''' &lt;br&gt;{{r.|1480|1482}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1482|1485|&lt;br&gt;1486|1491}}|#B3A504}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1493|1494}}|#B3A504}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1495|1514}}|#A349A3}}
|A34='''Hajji-Ahmad''' &lt;br&gt;{{r.|1495|1502}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1514|1515}}|#A349A3}}
|A35='''[[Sheikh Ahmed|Shaykh-Ahmad]]''' &lt;br&gt;{{r.|1481|1491|&lt;br&gt;1491|1493}} &lt;br&gt;{{r.|1494|1502}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1527|1529}}|#5561D9}}
|A36='''Sayyid-Ahmad III''' &lt;br&gt;{{r.|1481|1485|&lt;br&gt;1486|1491}} &lt;br&gt;{{r.|1491|1502}}
|A37=Баһадүр
|A38='''Shaykh-Allahyar''' &lt;br&gt;{{r.|1512|1516}}
|A39=Mangishlaq
|boxstyle_ A01 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A03 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A04 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A05 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A06 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A12 =border-color:#167734
|boxstyle_ A14 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A15 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A20 =border-color:#CA3402
|boxstyle_ A21 =border-color:#CA3402
|boxstyle_ A22 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A23 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A24 =border-color:#FFC90D
|boxstyle_ A27 =border-color:#FFC90D
|boxstyle_ A28 =border-color:#FFC90D
|boxstyle_ A29 =border-color:#FFC90D
|boxstyle_ A30 =border-color:#5561D9
|boxstyle_ A31 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A32 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A33 =border-color:#5561D9
|boxstyle_ A34 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A35 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A36 =border-color:#B3A504
|boxstyle_ A38 =border-color:#CA3402
}}
{{Tree chart| | | | | | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|(| | | |!| | | |,|-|-|-|(| | | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|(| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!| | | |,|-|-|-|(| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | |)|-|-|-|.| | | |!| | | |!| | | |!| | | |,|-|-|-|(| | | |!| | | | | | |}}
{{Tree chart| | | | | | A01 | | A02 | | A03 | | A04 | | | | | | A05 | | A06 | | A07 | | A08 | | A09 | | A10 | | A11 | | A12 | | A13 | | A14 | | A15 | | | | | | | | | | | | | | A16 | | A17 | | A18 | | A19 | | A20 | | A21 | | A22 | | A23 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A24 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A25 | | A26 | | A27 | | A28 | | A29 | | | | | | | | | | | | | | | | | | A30 | | A31 | | A32 | | A33 | | A34 | | A35 | | A36 | | A37 | | A38 | | A39 | | | | | |
|A01='''Ubaydullah I''' &lt;br&gt;{{r.|1533|1539}}
|A02='''Kistan-Qara''' &lt;br&gt;{{r.|1526|1544}}
|A03='''Pir-Muhammad I''' &lt;br&gt;{{r.|1545|1567}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1556|1561}}|#FF822E}}
|A04='''Iskandar I''' &lt;br&gt;{{r.|1561|1583}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1573|1582}}|#009896}}
|A05='''Sulayman''' &lt;br&gt;{{r.|1567|1567}}
|A06=Kibak
|A07='''Ilbars I''' &lt;br&gt;{{r.|1511|1518}}
|A08=Балбарс
|A09='''Hasan-Quli''' &lt;br&gt;{{r.|1519|1524}}
|A10='''Sufiyan''' &lt;br&gt;{{r.|1524|1535}}
|A11='''Buchugha''' &lt;br&gt;{{r.|1535|1535}}
|A12='''Awanish''' &lt;br&gt;{{r.|1535|1538}}
|A13='''Qal''' &lt;br&gt;{{r.|1540|1547}}
|A14='''Ақатай''' &lt;br&gt;{{r.|1547|1557}}
|A15='''[[Көшім хан|Көшім]]''' &lt;br&gt;{{r.|1563|1598}}
|A16='''[[Мамаш хан|Maмаш]]''' &lt;br&gt;{{r.|1521|1523}}
|A17='''[[Хақназар хан|Хақназар]]''' &lt;br&gt;{{r.|1538|1580}}
|A18='''[[Taiyr Khan|Tahir I]]''' &lt;br&gt;{{r.|1523|1533}}
|A19='''Баш''' &lt;br&gt;{{r.|1528|1533}}
|A20='''Бұйдаш''' &lt;br&gt;{{r.|1533|1538}}
|A21='''[[Ahmet Khan|Ahmad]]''' &lt;br&gt;{{r.|1533|1535}}
|A22='''Тоғым''' &lt;br&gt;{{r.|1533|1537}}
|A23='''Шығай''' &lt;br&gt;{{r.|1580|1582}}
|A24=Бөлекей
|A25='''[[Ğazı I Giray|Ghazi I Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1523|1524}}
|A26='''[[İslâm I Giray|Islam I Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1531|1531}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1532|1532}}|#76C2E2}}
|A27='''Bahadur Giray''' &lt;br&gt;{{r.|1523|1523}}
|A28='''[[Devlet I Giray|Dawlat I Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1549|1551}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1551|1577}}|#76C2E2}}
|A29='''[[Safa Giray of Kazan|Safa Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1524|1531|&lt;br&gt;1535|1546}} &lt;br&gt;{{r.|1546|1549}}
|A30='''[[Abdur Rahman Astrakhani|Abdur-Rahman]]''' &lt;br&gt;{{r.|1533|1538|&lt;br&gt;1539|1545}}
|A31='''Husayn''' &lt;br&gt;{{r.|1521|1523|&lt;br&gt;1523|1527}}
|A32='''[[Aq Kubek of Astrakhan|Aq-Kibak]]''' &lt;br&gt;{{r.|1515|1550}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1532|1533|&lt;br&gt;1545|1546}}|#5561D9}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1546|1549}}|#5561D9}}
|A33=Berdi-Beg
|A34=[[Sheikh Haydar Astrakhani|Shaykh-Haydar]]
|A35='''[[Qasim II of Astrakhan|Qasim II]]''' &lt;br&gt;{{r.|1504|1509|&lt;br&gt;1529|1531}} &lt;br&gt;{{r.|1531|1532}}
|A36=Beg-Pulad
|A37='''[[Shahghali|Shah-Ali]]''' &lt;br&gt;{{r.|1516|1519|&lt;br&gt;1535|1567}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1519|1521|&lt;br&gt;1546|1546}}|#FFC90D}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1551|1552}}|#FFC90D}}
|A38='''[[Canghali of Kazan|Jan-Ali]]''' &lt;br&gt;{{r.|1519|1531}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1531|1535}}|#FFC90D}}
|A39=Yar-Muhammad
|boxstyle_ A01 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A02 =border-color:#009896
|boxstyle_ A03 =border-color:#009896
|boxstyle_ A04 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A05 =border-color:#009896
|boxstyle_ A07 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A09 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A10 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A11 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A12 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A13 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A14 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A15 =border-color:#799B10
|boxstyle_ A16 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A17 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A18 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A19 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A20 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A21 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A22 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A23 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A25 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A26 =border-color:#5561D9
|boxstyle_ A27 =border-color:#5561D9
|boxstyle_ A28 =border-color:#FFC90D
|boxstyle_ A29 =border-color:#FFC90D
|boxstyle_ A30 =border-color:#5561D9
|boxstyle_ A31 =border-color:#5561D9
|boxstyle_ A32 =border-color:#A349A3
|boxstyle_ A35 =border-color:#5561D9
|boxstyle_ A37 =border-color:#CA3402
|boxstyle_ A38 =border-color:#CA3402
}}
{{Tree chart| | | | | | |!| | | |!| | | |!| | | |)|-|-|-|.| | | |!| | | |!| | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|(| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|(| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|(| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | |!| | | | | | |}}
{{Tree chart| | | | | | A01 | | A02 | | A03 | | A04 | | A05 | | A06 | | A07 | | | | | | A08 | | | | | | | | | | A09 | | | | | | | | | | A10 | | A11 | | | | | | | | | | A12 | | | | | | | | | | | | | | A13 | | | | | | | | | | | | | | A14 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A15 | | A16 | | A17 | | A18 | | A19 | | A20 | | | | | | | | | | | | | | A21 | | | | | | | | | | | | | | A22 | | A23 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A24 | | A25 | | A26 | | A27 | | A28 | | | | | | | | | | A29 | | | | | |
|A01='''Abdul-Aziz''' &lt;br&gt;{{r.|1538|1540}}
|A02='''Qilich-Qara''' &lt;br&gt;{{r.|1544|1545}}
|A03='''Din-Muhammad''' &lt;br&gt;{{r.|1567|1573}}
|A04='''[[Abdullah Khan II|Abdullah II]]''' &lt;br&gt;{{r.|1583|1598}} &lt;br&gt;{{font color|#ffffff|#2A2A2A|{{r.|1594|1598}}}}
|A05=Ibadullah
|A06='''Pir-Muhammad II''' &lt;br&gt;{{r.|1599|1599}}
|A07='''Muhammad-Ibrahim''' &lt;br&gt;{{r.|1601|1601}}
|A08='''Sultan-Hajji''' &lt;br&gt;{{r.|1518|1519}}
|A09='''Dust-Muhammad''' &lt;br&gt;{{r.|1557|1558}}
|A10='''Hajji-Muhammad''' &lt;br&gt;{{r.|1558|1594|&lt;br&gt;1598|1602}}
|A11=Ali
|A12=Andan
|A13='''[[Тәуекел хан|Тәуекел]]''' &lt;br&gt;{{r.|1582|1598}}
|A14='''Ishim I''' &lt;br&gt;{{r.|1598|1628}}
|A15='''Batyr I''' &lt;br&gt;{{r.|1652|1680}}
|A16=Айшуақ
|A17='''[[Mehmed II Giray|Muhammad II Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1577|1584}}
|A18='''[[İslâm II Giray|Islam II Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1584|1588}}
|A19='''[[Ğazı II Giray|Ghazi II Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1588|1596|&lt;br&gt;1596|1607}}
|A20='''[[Fetih I Giray|Fath I Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1596|1596}}
|A21='''[[Selâmet I Giray|Salamat I Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1607|1610}}
|A22=Mubarak Giray
|A23='''[[Utameshgaray of Kazan|Utamysh Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1549|1551}}
|A24=Abdullah
|A25='''[[Yamghurchi of Astrakhan|Yamghurchi]]''' &lt;br&gt;{{r.|1546|1546|&lt;br&gt;1549|1549}} &lt;br&gt;{{r.|1551|1554}}
|A26='''[[Dervish Ali Astrakhani|Darwish-Ali]]''' &lt;br&gt;{{r.|1538|1539|&lt;br&gt;1549|1551}} &lt;br&gt;{{r.|1554|1556}}
|A27='''[[Yadegar Mokhammad of Kazan|Yadigar-Muhammad]]''' &lt;br&gt;{{r.|1552|1552}}
|A28='''[[Simeon Bekbulatovich|Sayin-Pulad]]''' &lt;br&gt;{{r.|1567|1573}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1575|1576}}|#E6029B}}
|A29='''Jani-Muhammad''' &lt;br&gt;{{r.|1599|1603}}
|boxstyle_ A01 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A02 =border-color:#009896
|boxstyle_ A03 =border-color:#009896
|boxstyle_ A04 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A06 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A07 =border-color:#009896
|boxstyle_ A08 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A09 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A10 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A13 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A14 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A15 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A17 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A18 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A19 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A20 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A21 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A23 =border-color:#FFC90D
|boxstyle_ A25 =border-color:#5561D9
|boxstyle_ A26 =border-color:#5561D9
|boxstyle_ A27 =border-color:#FFC90D
|boxstyle_ A28 =border-color:#CA3402
|boxstyle_ A29 =border-color:#FF822E
}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |F|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|e| | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|(| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | |,|-|-|-|(| | | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|(| | | | | | |}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | A01 | | A02 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |:| | | | | | | | | | | | | | | | | | | A03 | | A04 |m| A05 | | A06 | | A07 | | | | | | | | | | | | | | | | | | A08 | | A09 | | | | | | | | | | | | | | | | | | A10 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A11 | | A12 | | A13 | | A14 | | A15 | | A16 | | A17 | | A18 | | A19 | | A20 | | A21 | | A22 | | A23 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A24 | | A25 | | | | | | | | | | A26 | | | | | | | | | | A27 | | | | | |
|A01='''Abdul-Mu'min''' &lt;br&gt;{{r.|1582|1599}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1598|1599}}|#FF822E}}
|A02='''Abdul-Amin''' &lt;br&gt;{{r.|1599|1601}}
|A03='''Arab-Muhammad''' &lt;br&gt;{{r.|1602|1621}}
|A04='''[[Arslanghali|Arslan-Ali]]''' &lt;br&gt;{{r.|1614|1626}}
|A05='''[[Fatima Soltan|Fatima-Sultan]]''' &lt;br&gt;{{r.|1679|1681}}
|A06='''Uraz-Muhammad''' &lt;br&gt;{{r.|1600|1610}}
|A07=Kichik
|A08='''Jani-Beg II''' &lt;br&gt;{{r.|1628|1643}}
|A09='''[[Salqam Jangir Khan|Jahangir]]''' &lt;br&gt;{{r.|1643|1652}}
|A10=Sartaq
|A11=Irish
|A12='''[[Saadet II Giray|Saadat II Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1584|1584}}
|A13='''[[Toqtamış Giray|Toqtamysh Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1607|1607}}
|A14='''[[İnayet Giray|Inayat Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1635|1637}}
|A15=Dawlat Giray
|A16='''[[Bahadır I Giray|Bahadur I Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1637|1641}}
|A17='''[[İslâm III Giray|Islam III Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1644|1654}}
|A18='''[[Mehmed IV Giray|Muhammad IV Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1641|1644|&lt;br&gt;1654|1666}}
|A19=Karim Giray
|A20=Mubarak Giray
|A21=Safa Giray
|A22=Adil Giray
|A23='''[[Canibek Giray|Jani-Beg Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1610|1623|&lt;br&gt;1628|1635}}
|A24='''Mustafa-Ali''' &lt;br&gt;{{r.|1585|1590}}
|A25=Din-Muhammad
|A26='''[[Baqi Muhammad Khan|Baqi-Muhammad]]''' &lt;br&gt;{{r.|1603|1605}}
|A27='''[[Vali Muhammad Khan|Wali-Muhammad]]''' &lt;br&gt;{{r.|1601|1611}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1605|1611}}|#FF822E}}
|boxstyle_ A01 =border-color:#009896
|boxstyle_ A02 =border-color:#009896
|boxstyle_ A03 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A04 =border-color:#CA3402
|boxstyle_ A05 =border-color:#CA3402
|boxstyle_ A06 =border-color:#CA3402
|boxstyle_ A08 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A09 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A12 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A13 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A14 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A16 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A17 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A18 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A23 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A24 =border-color:#CA3402
|boxstyle_ A26 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A27 =border-color:#009896
}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |D|~|~|~|7| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|(| | | | | |!| | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|(| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|(| | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|^|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | |}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A01 | | A02 | | A03 | | A04 | | A05 | | A06 | | | | A07 | | | | | | | | A08 | | | | | | | | | | A09 | | | | | | | | | | A10 | | | | | | | | | | | | | | | | | | A11 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A12 | | A13 | | | | | | | | | | A14 | | A15 | | | | | | A16 | | A17 | | A18 | | A19 | | A20 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A21 | | | | | | A22 | | | | | | | | | | | | | | | | | | A23 | | | | | |
|A01='''Jochi''' &lt;br&gt;{{r.|1695|1697}}
|A02='''Wali''' &lt;br&gt;{{r.|1697|1698}}
|A03='''Habash''' &lt;br&gt;{{r.|1621|1623}}
|A04='''Ilbars II''' &lt;br&gt;{{r.|1621|1623}}
|A05='''Isfandiyar I''' &lt;br&gt;{{r.|1623|1643}}
|A06='''[[Abu al-Ghazi Bahadur|Abu'l-Ghazi I]]''' &lt;br&gt;{{r.|1643|1664}}
|A07='''[[Sayed Borhan|Sayyid-Burhan]]''' &lt;br&gt;{{r.|1626|1679}}
|A08=Bukay
|A09='''[[Tauke Khan|Tawka]]''' &lt;br&gt;{{r.|1680|1715}}
|A10=Wali
|A11=Khusraw
|A12=Aytaq-Hajji
|A13='''[[Mehmed III Giray|Muhammad III Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1623|1628}}
|A14='''[[Adil Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1666|1671}}
|A15='''[[Selim I Giray|Salim I Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1671|1678|&lt;br&gt;1684|1691}} &lt;br&gt;{{r.|1692|1699|&lt;br&gt;1702|1704}}
|A16='''[[Haci II Giray|Hajji II Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1683|1684}}
|A17='''[[Saadet III Giray|Saadat III Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1691|1691}}
|A18='''[[Murad Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1678|1683}}
|A19='''[[Safa Giray of Crimea|Safa Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1691|1692}}
|A20='''[[Devlet III Giray|Dawlat III Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1715|1717}}
|A21='''[[Imam Quli Khan of Bukhara|Imam-Quli]]''' &lt;br&gt;{{r.|1611|1642}}
|A22='''Nadir-Muhammad''' &lt;br&gt;{{r.|1611|1651}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1642|1645}}|#FF822E}}
|A23=Rustam-Muhammad
|boxstyle_ A01 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A02 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A03 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A04 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A05 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A06 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A07 =border-color:#CA3402
|boxstyle_ A09 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A13 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A14 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A15 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A16 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A17 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A18 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A19 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A20 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A21 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A22 =border-color:#009896
}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |,|-|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|-|-|-|-|.| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |,|-|-|-|(| | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | |}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A01 | | | | | | A02 | | | | | | | | | | A03 | | | | | | | | | | | | | | A04 | | A05 | | | | | | A06 | | | | | | A07 | | A08 | | | | | | | | | | | | | | | | | | A09 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A10 | | | | | | | | | | | | | | A11 | | A12 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A13 | | A14 | | A15 | | A16 | | A17 | | | | | | | | | | | | | | A18 | | A19 | | A20 | | | | | | | | | | | | | | A21 | | A22 | | A23 | |
|A01='''Shah-Niyaz''' &lt;br&gt;{{r.|1698|1702}}
|A02='''Musa''' &lt;br&gt;{{r.|1703|1704}}
|A03='''Anush-Muhammad''' &lt;br&gt;{{r.|1664|1686}}
|A04=Khudabanda
|A05='''Pulad''' &lt;br&gt;{{r.|1718|1729}}
|A06='''Sameke''' &lt;br&gt;{{r.|1718|1734}}
|A07=Aytaq
|A08=Abuli
|A09='''Qayip''' &lt;br&gt;{{r.|1715|1718}}
|A10='''[[Abul Khair Khan|Abu'l-Khayr]]''' &lt;br&gt;{{r.|1718|1748}}
|A11=Toqtamysh
|A12='''[[Devlet II Giray|Dawlat II Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1699|1702|&lt;br&gt;1709|1713}}
|A13='''[[Saadet IV Giray|Saadat IV Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1717|1724}}
|A14='''[[Ğazı III Giray|Ghazi III Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1704|1707}}
|A15='''[[Qaplan I Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1707|1709|&lt;br&gt;1713|1715}} &lt;br&gt;{{r.|1730|1736}}
|A16='''[[Meñli II Giray|Mangli II Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1724|1730|&lt;br&gt;1737|1739}}
|A17='''[[Selâmet II Giray|Salamat II Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1739|1743}}
|A18=Rajab-Muhammad
|A19='''Abdul-Aziz''' &lt;br&gt;{{r.|1645|1681}}
|A20='''[[Subhan Quli Khan|Subhan-Quli]]''' &lt;br&gt;{{r.|1651|1681}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1681|1702}}|#FF822E}}
|A21=Muhammad-Rahim
|A22='''Muhammad-Tahir''' &lt;br&gt;{{r.|1740|1741}}
|A23=Wali-Muhammad
|boxstyle_ A01 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A02 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A03 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A05 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A06 =border-color:#3481B9
|boxstyle_ A09 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A10 =border-color:#84B4F2
|boxstyle_ A12 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A13 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A14 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A15 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A16 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A17 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A19 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A20 =border-color:#009896
|boxstyle_ A22 =border-color:#2A2A2A
}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|(| | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | |,|-|-|-|(| | | |,|-|-|-|(| | | |)|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|j|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |!| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|.| | | |!| | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |!| | | | | | | |!| | |}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A01 | | A02 | | A03 | | A04 | | A05 | | A06 | | A07 | | | | | | | | | | | | | | A08 | | A09 | | A10 | | A11 | | A12 | | A13 | | A14 | | A15 | | | | | | | | | | | | | | A16 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A17 | | A18 | | A19 | | A20 | | A21 | | A22 | | A23 | | A24 | | | | | | A25 | | | | | | A26 | | | | | | A27 | | A28 | | | | | | A29 | | | | | | A30 | | | | | | | | | | | | | | A31 | | A32 | | A33 | | A34 | | A35 | | A36 | | A37 | | | | | | A38 | |
|A01='''Shah-Bakht''' &lt;br&gt;{{r.|1702|1703}}
|A02='''Sayyid-Ali''' &lt;br&gt;{{r.|1703|1703}}
|A03='''Ilbars III''' &lt;br&gt;{{r.|1728|1740}}
|A04='''Shah-Timur''' &lt;br&gt;{{r.|1721|1736}}
|A05='''Khudaydad''' &lt;br&gt;{{r.|1686|1689}}
|A06='''Muhammad-Arang''' &lt;br&gt;{{r.|1689|1695}}
|A07='''Yadigar I''' &lt;br&gt;{{r.|1704|1714}}
|A08=Tursun
|A09='''Abu'l-Muhammad''' &lt;br&gt;{{r.|1734|1771}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1741|1771}}|#3A6987}}
|A10=Sa'id
|A11=Ishim
|A12='''Kart-Abu'l-Khayr''' &lt;br&gt;{{r.|1718|1730}}
|A13='''Yulbars''' &lt;br&gt;{{r.|1730|1740}}
|A14=Wali
|A15='''Ishim''' &lt;br&gt;{{r.|1714|1715}}
|A16='''Batyr II''' &lt;br&gt;{{r.|1728|1728}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1748|1771}}|#84B4F2}}
|A17='''[[Nuraly Khan|Nur-Ali I]]''' &lt;br&gt;{{r.|1741|1742}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1748|1786}}|#84B4F2}}
|A18='''Bayramch''' &lt;br&gt;{{r.|1785|1790}}
|A19='''Ir-Ali''' &lt;br&gt;{{r.|1791|1794}}
|A20='''Yar-Muhammad''' &lt;br&gt;{{r.|1786|1791}}
|A21='''Aychuwaq''' &lt;br&gt;{{r.|1797|1805}}
|A22=Adil
|A23='''Sari-Aygir''' &lt;br&gt;{{r.|1727|1728}}
|A24='''[[Arslan Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1748|1756|&lt;br&gt;1767|1767}}
|A25='''[[Fetih II Giray|Fath II Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1736|1737}}
|A26=Ahmad Giray
|A27='''[[Qırım Giray|Karim Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1758|1764|&lt;br&gt;1768|1769}}
|A28='''[[Halim Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1756|1758}}
|A29='''[[Selim II Giray|Salim II Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1743|1748}}
|A30='''Maqsud Giray''' &lt;br&gt;{{r.|1767|1768}}
|A31=Ibrahim
|A32='''Ubaydullah II''' &lt;br&gt;{{r.|1702|1711}}
|A33='''[[Abu al-Fayz Khan|Abu'l-Fayd]]''' &lt;br&gt;{{r.|1711|1747}}
|A34='''Iskandar II''' &lt;br&gt;{{r.|1681|1683}}
|A35='''Abu'l-Mansur''' &lt;br&gt;{{r.|1683|1683}}
|A36='''Saddiq-Muhammad''' &lt;br&gt;{{r.|1683|1687}}
|A37='''Abdullah''' &lt;br&gt;{{r.|1711|1712}}
|A38='''Muhammad''' &lt;br&gt;{{r.|1717|1720}}
|boxstyle_ A01 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A02 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A03 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A04 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A05 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A06 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A07 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A09 =border-color:#3481B9
|boxstyle_ A12 =border-color:#255859
|boxstyle_ A13 =border-color:#255859
|boxstyle_ A15 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A16 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A17 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A18 =border-color:#84B4F2
|boxstyle_ A19 =border-color:#84B4F2
|boxstyle_ A20 =border-color:#84B4F2
|boxstyle_ A21 =border-color:#84B4F2
|boxstyle_ A23 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A24 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A25 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A27 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A28 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A29 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A30 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A32 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A33 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A34 =border-color:#009896
|boxstyle_ A35 =border-color:#009896
|boxstyle_ A36 =border-color:#009896
|boxstyle_ A37 =border-color:#009896
|boxstyle_ A38 =border-color:#009896
}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|(| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|(| | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | |!| | | |!| | | |!| | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!| | | |,|-|-|-|(| | | |)|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|.| | | |!| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |,|-|-|-|(| | | |!| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | |}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A01 | | A02 | | A03 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A04 | | A05 | | A06 | | A07 | | A08 | | | | | | A09 | | A10 | | A11 | | A12 | | | | | | | | | | | | | | | | | | A13 | | A14 | | A15 | | A16 | | A17 | | A18 | | A19 | | A20 | | A21 | | A22 | | A23 | | A24 | | A25 | | A26 | | A27 | | A28 | | A29 | | A30 | | | | | | | | | | A31 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A32 | | A33 | | A34 | | A35 | | | | | | | | | | A36 | | | | | | | | | |
|A01='''Abu'l-Ghazi II''' &lt;br&gt;{{r.|1742|1747}}
|A02=Safar
|A03='''Ubaydullah III''' &lt;br&gt;{{r.|1751|1754}}
|A04='''Kichik''' &lt;br&gt;{{r.|1718|1748}}
|A05='''Baraq''' &lt;br&gt;{{r.|1748|1750}}
|A06='''Abu'l-Fayd''' &lt;br&gt;{{r.|1771|1774}}
|A07=Qara-Bash
|A08=Khudabanda
|A09='''Abu'l-Fath''' &lt;br&gt;{{r.|1740|1750}}
|A10='''[[Ablai Khan|Abuli]]''' &lt;br&gt;{{r.|1756|1771}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1771|1781}}|#3481B9}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1771|1781}}|#3A6987}}
|A11='''Shir-Ghazi''' &lt;br&gt;{{r.|1715|1727}}
|A12='''[[Kaip Khan|Qayip]]''' &lt;br&gt;{{r.|1747|1757}}
|A13='''Abdullah I Qara-Beg''' &lt;br&gt;{{r.|1757|1758|&lt;br&gt;1772|1772}}
|A14=Khudayar
|A15='''Ishim II''' &lt;br&gt;{{r.|1790|1791|&lt;br&gt;1796|1797}}
|A16='''Bukay''' &lt;br&gt;{{r.|1812|1815}}
|A17='''Shighay''' &lt;br&gt;{{r.|1815|1823}}
|A18='''Qaratay''' &lt;br&gt;{{r.|1806|1816}}
|A19='''Bulakay''' &lt;br&gt;{{r.|1770|1770}}
|A20='''Jan-Tura I''' &lt;br&gt;{{r.|1805|1809}}
|A21='''Shir-Ghazi''' &lt;br&gt;{{r.|1812|1824}}
|A22='''Aqim''' &lt;br&gt;{{r.|1770|1771|&lt;br&gt;1772|1772}}
|A23=Tugin
|A24='''Dawlat IV Giray''' &lt;br&gt;{{r.|1769|1770|&lt;br&gt;1775|1777}}
|A25='''Shahbaz Giray''' &lt;br&gt;{{r.|1787|1789}}
|A26='''[[Selim III Giray|Salim III Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1764|1767|&lt;br&gt;1770|1771}}
|A27='''[[Bahadır II Giray|Bahadur II Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1782|1782}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1783|1787}}|#7171E2}}
|A28='''[[Sahib II Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1771|1775}}
|A29='''[[Şahin Giray|Shahin Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1777|1782|&lt;br&gt;1782|1783}}
|A30='''Bakht Giray''' &lt;br&gt;{{r.|1789|1792}}
|A31='''[[Qaplan II Giray]]''' &lt;br&gt;{{r.|1770|1770}}
|A32='''Abu'l-Ghazi''' &lt;br&gt;{{r.|1758|1785}}
|A33='''Abu'l-Mu'min''' &lt;br&gt;{{r.|1747|1751}}
|A34='''Shir-Ghazi''' &lt;br&gt;{{r.|1754|1756}}
|A35='''Muhammad-Muqim''' &lt;br&gt;{{r.|1687|1706}}
|A36='''Sanjar''' &lt;br&gt;{{r.|1712|1717}}
|boxstyle_ A01 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A03 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A04 =border-color:#3481B9
|boxstyle_ A05 =border-color:#3481B9
|boxstyle_ A06 =border-color:#255859
|boxstyle_ A09 =border-color:#255859
|boxstyle_ A10 =border-color:#255859
|boxstyle_ A11 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A12 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A13 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A15 =border-color:#84B4F2
|boxstyle_ A16 =border-color:#545ED1
|boxstyle_ A17 =border-color:#545ED1
|boxstyle_ A18 =border-color:#84B4F2
|boxstyle_ A19 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A20 =border-color:#84B4F2
|boxstyle_ A21 =border-color:#84B4F2
|boxstyle_ A22 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A24 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A25 =border-color:#7171E2
|boxstyle_ A26 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A27 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A28 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A29 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A30 =border-color:#7171E2
|boxstyle_ A31 =border-color:#76C2E2
|boxstyle_ A32 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A33 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A34 =border-color:#FF822E
|boxstyle_ A35 =border-color:#009896
|boxstyle_ A36 =border-color:#009896
}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!| | | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|(| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |!| | | |!| | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A01 | | A02 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A03 | | A04 | | A05 | | A06 | | A07 | | A08 | | A09 | | A10 | | A11 | | A12 | | A13 | | A14 | | A15 | | A16 | | A17 | | A18 | | | | | | A19 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A20 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
|A01='''Shah-Ghazi''' &lt;br&gt;{{r.|1764|1767}}
|A02='''Pulad-Ghazi''' &lt;br&gt;{{r.|1781|1783}}
|A03='''Tahir II''' &lt;br&gt;{{r.|1781|1784}}
|A04='''Bukay''' &lt;br&gt;{{r.|1815|1819}}
|A05='''Nur-Ali II''' &lt;br&gt;{{r.|1768|1769}}
|A06='''Toqay''' &lt;br&gt;{{r.|1809|1826}}
|A07='''Juma-Jan''' &lt;br&gt;{{r.|1817|1819}}
|A08='''Wali''' &lt;br&gt;{{r.|1781|1819}}
|A09='''Qasim II''' &lt;br&gt;{{r.|1806|1809}}
|A10='''Adil''' &lt;br&gt;{{r.|1774|1781}}
|A11='''Timur-Ghazi''' &lt;br&gt;{{r.|1758|1764}}
|A12='''Abu'l-Ghazi III''' &lt;br&gt;{{r.|1767|1768}} &lt;br&gt;{{hilight|{{r.|1791|1806}}|#84B4F2}}
|A13='''Jahangir''' &lt;br&gt;{{r.|1769|1770}}
|A14='''Abdul-Aziz''' &lt;br&gt;{{r.|1771|1771}}
|A15='''Artuq-Ghazi''' &lt;br&gt;{{r.|1771|1772}}
|A16='''Abu'l-Fayd''' &lt;br&gt;{{r.|1775|1779}}
|A17='''Abu'l-Ghazi IV''' &lt;br&gt;{{r.|1790|1802}}
|A18='''Tawka''' &lt;br&gt;{{r.|1764|1764}}
|A19='''Jahangir''' &lt;br&gt;{{r.|1823|1845}}
|A20='''Yadigar II''' &lt;br&gt;{{r.|1772|1775|&lt;br&gt;1779|1781}} &lt;br&gt;{{r.|1783|1790}}
|boxstyle_ A01 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A02 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A03 =border-color:#3481B9
|boxstyle_ A04 =border-color:#3481B9
|boxstyle_ A05 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A06 =border-color:#255859
|boxstyle_ A07 =border-color:#3481B9
|boxstyle_ A08 =border-color:#3481B9
|boxstyle_ A09 =border-color:#255859
|boxstyle_ A10 =border-color:#255859
|boxstyle_ A11 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A12 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A13 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A14 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A15 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A16 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A17 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A18 =border-color:#2A2A2A
|boxstyle_ A19 =border-color:#545ED1
|boxstyle_ A20 =border-color:#2A2A2A
}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}}
{{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A01 | | | | | | | | | | | | | | A02 | | A03 | | | | | | | | | | A04 | | A05 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A06 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | A07 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
|A01='''Genghis''' &lt;br&gt;{{r.|1819|1822}}
|A02='''Ubaydullah''' &lt;br&gt;{{r.|1819|1822}}
|A03='''[[Kenesary Qasymuly|Kanashirin]]''' &lt;br&gt;{{r.|1841|1847}}
|A04='''Aryn-Ghazi''' &lt;br&gt;{{r.|1816|1821}}
|A05='''Jan-Tura II''' &lt;br&gt;{{r.|1817|1819}}
|A06='''Sahib''' &lt;br&gt;{{r.|1845|1847}}
|A07='''Abu'l-Ghazi V''' &lt;br&gt;{{r.|1802|1804|&lt;br&gt;1806|1806}}
|boxstyle_ A01 =border-color:#3481B9
|boxstyle_ A02 =border-color:#3481B9
|boxstyle_ A03 =border-color:#3A6987
|boxstyle_ A04 =border-color:#84B4F2
|boxstyle_ A05 =border-color:#3481B9
|boxstyle_ A06 =border-color:#545ED1
|boxstyle_ A07 =border-color:#2A2A2A
}}
{{Tree chart/end}}
{{Chart bottom}}

== Дереккөздер ==
=== Цитаталар ===
{{Reflist}}

=== Қолданылған әдебиет ===
{{refbegin}}
* Baumer, C., ''The History of Central Asia''. Vol. 3: ''The Age of Islam and the Mongols''. London, 2016.
* Biran, M., ''Qaidu and the Rise of the Independent Mongol State in Central Asia'', Richmond, Surrey, 1997.
* Bosworth, C. E., ''The New Islamic Dynasties'', New York, 1996.
* Gaev, A. G., &quot;Genealogija i hronologija Džučidov,&quot; ''Numizmatičeskij sbornik'' 3 (2002) 9–55.
* Grigor'ev, A. P., &quot;Zolotoordynskie hany 60-70-h godov XIV v.: hronologija pravlenii,&quot; ''Istriografija i istočnikovedenie stran Azii i Afriki'' 7 (1983) 9–54.
* Hammer-Purgstall, J. von, ''Geschichte der Goldenen horde in Kiptschak, das ist: der Mongolen in Russland'', Pest, 1840.
* Howorth, H. H., ''History of the Mongols from the 9th to the 19th Century.'' Part II.1. London, 1880.
* Kafalı, M., Altın Ordu Hanlığının Kuruluş ve Yükseliş Devirleri, İstanbul, 1976.
* May, T., &quot;Color Symbolism in the Turco-Mongol World,&quot; in S. Kim (ed.), ''The Use of Color in History, Politics, and Art'', Dahlonega, GA, 2016: 51–78.
* May, T., ''The Mongol Empire''. Edinburgh, 2018.
* Parunin, A. V., &quot;Imperator Solkatskij Bek-Sufi,&quot; ''Istoričeskij format'' 4 (2016) 159–168.
* Počekaev, R. J., ''Cari ordynskie: Biografii hanov i pravitelej Zolotoj Ordy''. Saint Petersburg, 2010.
* Reva, R., &quot;Borba za vlast' v pervoj polovine XV v.,&quot; in ''Zolotaja Orda v mirovoj istorii'', Kazan', 2016: 704–729.
* Sabitov, Ž. M., ''Genealogija &quot;Tore&quot;'', Astana, 2008.
* Sabitov, Ž. M., &quot;K voprosu o genealogijah potomkov Orda-ičena XIV veka,&quot; ''Zolotoordynskaja civilizacija'' 7 (2014) 41–53.
* Sabitov, Ž. M., &quot;Političeskaja istorija ulusa Džuči v 1256–1263 godah,&quot; ''Zolotoordynskoe obozrenie'' 2 (2015) 51–64.
* Sidorenko, V. A., &quot;Hronologija pravlenii zolotoordynskih hanov 1357–1380 gg.,&quot; ''Materialov po arheologii, istorii i ètnografii Tavrii'' 7 (2000) 267–288.
* Vásáry, I., &quot;The beginnings of coinage in the Blue Horde,&quot; ''Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae'' 62 (2009) 371–385.
* Vohidov, Š. H. (trans.), ''Istorija Kazahstana v persidskih istočnikah.'' 3. ''Muʿizz al-ansāb.'' Almaty, 2006.
{{refend}}

[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Азия монархиялары]]
[[Санат:Еуропа монархиялары]]
[[Санат:Хандар]]</text>
      <sha1>h94hcosjs961yz2satm855qlgg3oqyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ұлы дүрбелең</title>
    <ns>0</ns>
    <id>757748</id>
    <revision>
      <id>3618878</id>
      <parentid>3603093</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38850" sha1="5fmzhd86cla28ohf3l2m6ahctqmul8i" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ұлы Дүрбелең
 |бөлім       = 
 |сурет       = 
 |сурет атауы = 
 |дата        = 1359 - 1381
 |орын        = [[Алтын Орда]]
 |себеп       = Тақ үшін талас
 |нәтиже      = Билікке Тоқтамыс келді
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = 
 |қарсылас2   = 
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = 
 |командир2   = 
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Ұлы дүрбелең''' (орыс дереккөздерінде: ''Великая замятня'', түркі дереккөздерінде ''дүрбелең'') — бұл [[1359 жыл]]дан [[1381 жыл]]ға дейінгі аралықта Ұлық Ұлыстағы (''орыс деректерінде Алтын Орда'')  хандардың кезек кезек билікке келіп, [[Жошы әулеті]]ндегі таққа талас ушыққан тұрақсыз кезең. 

Бұл дәуір — Алтын Орданың қалаларын «[[Оба індеті|Қара өлім]]» індеті жайпап өткеннен кейін басталған және жиырма жылға созылған дерлік анархия кезеңі болды. Қысқа уақыт билік еткен хандар бірінен соң бірі тақтан тайдырылып, өлтіріліп отырды — ал олардың орнына келгендер де сол тағдырды кешті.{{sfn|Halperin|2016|p=8}} Осы кезеңде [[Мамай (беклербек)|Мамай]] атты әмір ең ықпалды моңғол қолбасшысына айналды. Ол көбінесе [[Тверь]] мен [[Рязань]] секілді Русь князьдіктерін одақтас ретінде пайдаланды.{{sfn|Sorogin|2022|p=36}} Алайда Мамай — [[Шыңғыс хан]] ұрпағы (Чингизид) болмағандықтан, таққа заңды құқығы болмады. Сондықтан ол қуыршақ хандарды отырғызып, солар арқылы саяси билікті жүргізіп отырды. Бұл уақытта Русь князьдіктері мен көрші мемлекеттер түрлі моңғол топтары мен бір-біріне қарсы одақтар құрып, жағдайға байланысты жиі жақ ауыстырып отырды — бұл тактикалық әрекеттер өз мүдделерін қорғауға бағытталған болатын, өйткені жағдай тез өзгеріп отыратын еді. Литва Ұлы княздігі, сондай-ақ [[Тверь]] мен [[Мәскеу]] секілді Алтын Орданың вассалдары, аймақтағы моңғол-татар билігінің әлсіреуіне себеп болған өзара қырқысушы соғыстардан пайда табуға тырысты.

Ольгерд (Литва Ұлы князі) Көксу шайқасында Мамайдың әскерін жеңіп, соның нәтижесінде [[Киев князьдігі]]н жаулап алды. Ал [[Дмитрий Донской]] 1380 жылғы Куликово шайқасында Мамайға қарсы көптеген Русь князьдіктерін біріктіріп, Мәскеудің бұл князьдіктер арасындағы басымдығын нығайтты.

Алайда, [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] [[1370 жыл]]дардың соңында билікке найзағайдай тез келуі, [[1381 жыл]]ы Мамайды түбегейлі жеңуі, және 1382 жылы [[Мәскеу]]ді тонауы — Русь князьдіктерінің Алтын Ордаға вассал ретінде бағынышты екендігін тағы да айқындап берді.

== Тарихы ==
[[Алтын Орда]] өзінің қуаты мен гүлденуінің шарықтау шегіне [[Өзбек хан]]ның (1313–1341 жж. билік құрған) тұсында жетті. Бұл кезеңде [[Қара теңіз]]ден [[Юань империясы|Юань әулеті]] билік еткен Қытайға дейінгі құрлық жолымен сауда қарқынды дамыды. Өзбек хан ислам дінін қабылдағанымен, православ шіркеуі (олар жарлықтармен – салықтан босату грамоталарымен қорғалған) оның билігін қолдауды жалғастырды. Сол уақыттағы түркі-моңғол халқы біртіндеп ассимиляцияға ұшырап, “татарлар” деген атпен белгілі бола бастады.

Алым-салықтарды Алтын Орданың қоластындағы Русь князьдіктерінен “даруғачи” немесе “басқақ” (бассақ) жинап отырған, бұл Хан қазынасына мол табыс әкелді. Уақыт өте келе салық жинау міндеті басқақтардан Русь князьдеріне берілді, алайда бұл қашан және не себепті жүзеге асқаны нақты белгісіз. Алтын Орда шенеуніктері Русь деректерінде кеңінен жеккөрінішті бейнеде суреттеледі. Басқақ жүйесіне қатысты соңғы мәліметтер 1350–1382 жылдар аралығындағы Рязань князьдігінен табылады (мүмкін бұл жүйеден соңғы бас тартқан аймақ осы болған). Әмір Мамай 1380 жылы басқақ жүйесін қайта қалпына келтірмекші болған делінеді, бұл жүйенің сол кезде қолданыстан шыққанын көрсетеді.

Хандар кез келген өздеріне ұнаған орыс князін Владимирдің ұлы князі атағына тағайындау құқығына ие болған. Бұл құқық жарлық (патент) арқылы берілетін. Олар бұл маңызды символдық атақты әлсіздеу княздікті (көбіне Мәскеу) күшейту үшін, ал қуаттырақ княздікті (көбіне Тверь) тежеу мақсатында пайдаланған – яғни «бөлшекте және биле» саясатының көрінісі. Нижний Новгород-Суздаль княздігі де 1353 және 1371 жылдары осы моңғол ережелеріне сай саяси ойынға қатысқан. XIV ғасырдың ортасында Литва ұлы князі Ольгерд (Альгирдас) Тверь мен Рязанды өз бақылауына алуға тырысты (1368–1372 жылдардағы Литва-Мәскеу соғысы кезінде). Ол да моңғол ережелері бойынша әрекет етіп, Батый ұрпақтарына елшілер жіберіп, бейбіт келіссөздер жүргізгісі келді. Алайда моңғолдар Литваның күшеюін тежеу үшін Мәскеуді қолдап, литвалық елшілерді тұтқындап, Мәскеуге беріп жіберді. Осылайша, Ольгерд өз елшілерін жауларынан сатып алуға мәжбүр болды.

XIV ғасырдың ортасындағы екі маңызды оқиға Алтын Орданың қоғамы мен экономикасы үшін апатты салдарға әкелді: 1330–1370 жылдар аралығында бірнеше моңғол хандықтары құлады; 1340 жылдары «Қара өлім» (оба індеті) Алтын Орданың астанасы Сарайға жетіп, барлық қалаларға тарады. Бұл індет хан әскерінің қатарын қырып, Русь халқының шамамен 25%-ын қырды. 1341 жылы Өзбек ханның өлімі династиялық дағдарыстарды тудырды: Алғашында бұл кідіре отырып, кейін [[1359 жыл]]дан бастап жиілеп кеткен билік үшін қанды күрестерге ұласты. Өзбектің ұлы [[Тыныбек хан|Тыныбекті]] оның інісі [[Жәнібек хан|Жәнібек]] (1342) өлтірді. Жәнібек те, шамамен, өз ұлы Бердібек (1357) тарапынан өлтірілген. [[Бердібек хан|Бердібекті]] інісі [[Құлпа хан|Құлпа]] 1359 жылы өлтірді. Осы оқиға тарихшылар тарапынан «Ұлы Дүрбелең» (Great Troubles) кезеңінің басталуы деп есептеледі. Құлпаны 1360 жылы тағы бір бауыры Наурызбек өлтірді, бірақ ол да бір жылдан соң күмәнді жағдайда көз жұмды. Осылайша, Алтын Орданың негізін қалаушы [[Бату хан]]ның (1242) тұқымы үзіліп қалды. 1360–1380 жылдар аралығында Жошының әр түрлі ұрпақтары таққа таласып, өзара аяусыз күрес жүргізді. Бұл кезеңде кем дегенде 24 хан (кей деректерде одан да көп) таққа отырып, құлатылып отырды. Сарай қаласы бірнеше рет қолдан-қолға өтті – кей жылдары 6 түрлі үміткер бір жылдың ішінде кезектесіп билік етті.

=== 1359–1360 ===
[[Бердібек хан]] 1359 жылы өз ағасы [[Құлпа хан|Құлпа]] ұйымдастырған төңкеріс кезінде өлтірілді. Құлпаның екі ұлы христиан еді және олардың славянша есімдері Михаил мен Иван болған, бұл Алтын Орданың мұсылман халқында ашу-ызасын туғызды. 1360 жылы, Құлпаның ағасы [[Наурыз хан|Наурызбек]] оған қарсы көтеріліс жасап, Құлпаны және оның ұлдарын өлтірді.

Бердібек өлді деген хабарды естігенде, орыс кінәздері оның мұрагерінен ярлық (патент) алу үшін Сарайға қарай жол тартты, бірақ олар жеткенше таққа Наурыз отырып үлгерген еді. Наурыз Владимирдің ұлы кінәзі атағын Мәскеулік кінәз Дмитрий Ивановичке (кейін “Донской” атанған) емес, Суздальдік Дмитрий Константиновичке, яғни Нижний Новгород–Суздаль кінәздігіне берген. Ол бұрын осы атақты иеленген Александр Суздальскийдің жиені болатын (Иван I Калита Мәскеуден бұрын оны иеленген). Дмитрий Константинович Мәскеудің Данииловичтер әулетінің күшеюіне алаңдаған бірқатар орыс кінәздерімен одақтас болды: Ростов, Белоозеро және Галич–Дмитров кінәздері Наурыздан өз үлестерін көбірек алу үшін Константиновичтің ұлы кінәз болуын қолдады. Алайда Наурыз 1361 жылы тақтан тайдырылды.

1360 жылға қарай Ұрыс хан Сығанақта (қазіргі Қазақстандағы Шиелі маңында) ордасын құрды. Оның есімі &quot;Ұрыс&quot; деп аталды, бұл түркі тілінде &quot;орыс&quot; дегенді білдіреді. Мұның себебі, мүмкін, «Ұрыс ханның анасы орыс ханшайымы болғандықтан... ол Ресейге қатысты өз талабын осы негізде білдіруге дайын еді» деген жорамалға негізделген.

=== 1360 жылдар ===
[[1361 жыл]]ы [[Жошы хан|Жошының]] бесінші ұлы Шибанның ұрпағы [[Қызыр хан|Қызыр]] кейбір ақсүйектердің шақыруымен таққа таласуға келді. Қызыр Наурызға қарсы көтеріліс жасап, Наурыздың өзінің қолбасшысы оны сатып, ұстап беріп, өлім жазасына кесілген. Дегенмен, сол жылы Қызырды өзінің ұлы [[Темір Қожа хан|Темір Қожа]] өлтіріп кетті. Темір Қожа билікте небәрі бес апта ғана отырды, содан кейін Өзбек ханның ұрпақтары билікті тартып алды.

[[1362 жыл]]ы [[Алтын Орда]] бірнеше бөлікке бөлінді: Сарайда Келдібек, [[Еділ Бұлғариясы]]нда Болат Темір, ал Қырымда Абдулла билік жүргізді. Осы уақытта Литва Ұлы княздігі Алтын Орданың батыстағы вассал аймақтарына шабуыл жасап, 1363 жылғы Көксу шайқасынан кейін Киев пен Подолияны жаулап алды. Абдулланы қолдаған күшті моңғол әмірі Мамай Сарайды басып ала алмады. Бұл кезде Сарайда тағы екі хан — Мұрат пен Әзіз — кезекпен билікке келіп, кетті. 1370 жылы [[Абдулла хан|Абдулла]] қайтыс болып, Мамай [[Мұхаммед Бұлақ хан|Мұхаммед Бұлақты]] қуыршақ хан ретінде таққа отырғызды.

=== 1370 жылдар ===
Мамайға [[Төменгі Новгород]]тағы көтерілісті басумен де айналысуға тура келді. Мәскеу әскері Бұлғар аумағына, яғни Болат Темірдің ұлы Арабшахтың жеріне басып кірді. [[Арабшах хан|Арабшах]] оларды дайын емес кезінде ұстап алып, 1377 жылы Пьяна өзенінің бойында күйрете жеңді. Алайда бұл жеңістен кейін Арабшах пайда таба алмады, себебі шығыстан тағы бір мықты моңғол қолбасшысы жақындап келе жатты. 1378 жылы Мамай [[Мәскеу]] бастаған одаққа қарсы әскер жіберді, бірақ [[Дмитрий Донской]] бастаған Русь әскері оның қолбасшысы Бегич басқарған күштерін Возжа өзеніндегі шайқаста жеңіп шықты.

1372 жылы [[Ұрыс хан]] батысқа қарай жорық жасап, Сарайды басып алды. Оның жиені әрі қолбасшысы Тоқтамыс одан теріс айналып, Әмір Темірден көмек сұрап кетті. Тоқтамыс Ұрысқа қарсы шабуыл жасап, оның ұлы Құтлуғ-Бұқаны өлтірді, бірақ шайқаста жеңіліп, [[Самарқан]]ға қашуға мәжбүр болды. Көп ұзамай тағы бір қолбасшы [[Едіге]] де Ұрыстан теріс айналып, [[Әмір Темір]]дің жағына өтті. 1376 жылы Әмір Темірдің өзі Ұрысқа қарсы жорық жасады, бірақ бұл науқан нақты нәтижесіз аяқталды. Келесі жылы Ұрыс хан қайтыс болып, оның орнына ұлы [[Темір Мәлік хан]] отырды. Алайда ол билікке келген бойда [[Сығанақ]]ты Тоқтамысқа беріп қойды. 1378 жылы Тоқтамыс Сарайды бағындырды.

=== 1380-1381 ===
[[1380 жыл]]ы Мамай [[Мәскеу]]ге тағы бір шабуыл жасау үшін генуялық, черкес және алан жалдамалыларын жалдады. Алайда Куликово шайқасында моңғол әскері тағы да жеңіліске ұшырады. «Ұлы Дүрбелең» [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]]тың 1381 жылы Калка өзеніндегі шайқаста Мамайды жеке өзі жеңуімен аяқталды. Осы жеңістен кейін Тоқтамыс [[Алтын Орда]]ның ешкімге бағынбайтын дара ханы атанды.

=== Салдары: 1382 жылғы Мәскеу қоршауы ===
1382 жылғы Мәскеу қоршауы Тоқтамыс ханның Алтын Орданың билігіне қарсы шыққаны үшін Мәскеуді жазалау ниетінен туған болатын. 1380 жылы Куликово шайқасында Мәскеу кінәздігі Мамайдың әскерін жеңіп, Алтын Орда билігіне ашық түрде қарсы шыққан еді. Бұл шайқаста Тоқтамыс қатыспаса да, 1381 жылы Калка өзенінде Мамайды жеңіп, дара хан атанғаннан кейін, ол Алтын Орданың үстемдігін мойындамағандарға сабақ бергісі келді. Тоқтамыс Мәскеуге қарсы шабуыл жасау үшін Твер, Рязань және Төменгі Новгород кінәздерімен (жартылай мәжбүрлеу арқылы) одақ құрды. Ол Мәскеуге күтпеген жерден шабуыл жасап, 1382 жылы қаланы қоршауға алды. Мәскеу кінәзі Дмитрий Донской екі жыл бұрын Куликовода өз әскерімен пиррлік жеңіске жеткенімен, бұл жолы астанасын тастап, солтүстікке қашып кетті. Қала халқы қорғаныс басшылығын Литва князі, Ольгердтің немересі Остейге (немесе Остейж) тапсырды. Алайда Төменгі Новгород кінәздері Мәскеу тұрғындарын қала беруге көндіріп, олардың сенімін сатып кетті. Қаланы ашқан сәтте Тоқтамыстың әскері бірден Мәскеуді ойрандап, қарсылықтың жазасын қатты түрде берді.

Куликово шайқасы Мәскеудің орыс кінәздіктері арасындағы жаңа жетекші мемлекетке айналғанын көрсеткенімен, одан кейінгі 1382 жылғы Мәскеудің тонауы Дмитрий Донской мен өзге де кінәздердің Тұрар-Моңғол Алтын Ордасының (бұл кезде Тоқтамыс билігіндегі) үстемдігінен әлі де толықтай тәуелсіз еместігін растады. Тарихшы Чарльз Дж. Халпериннің (1987) пікірінше, «Мәскеу Куликово шайқасындағы жеңістен гөрі Тоқтамыс пен Әмір Темір арасындағы қарым-қатынастың нашарлауынан көбірек пайда көрді.» Тоқтамыс пен Әмір Темір арасындағы соғыс (1386–1395) пен 1399 жылғы Ворскла өзеніндегі шайқас Алтын Орданы және оның орыс вассалдарын Теміридтердің ықпалына енгізді. Алайда Мәскеу бұл соғыстардың қиратуынан көп зардап шекпегендіктен, бұл жылдар оған күш жинап, ықпалын күшейтуге мүмкіндік берді.

Халперин (2016) Жошы ұлысын (Алтын Орданы) сипаттай келе, оның «XIII ғасырдан XIV ғасырдың басына дейінгі Еуропа мен Азиядағы ірі державадан» «XIV ғасырдың соңы кезінде Шығыс Еуропадағы кішігірім аймақтық державаға» айналғанын айтады — бұл жағдай бірнеше ондаған жылға созылған соғыстардың нәтижесінде қалыптасқан. Тоқтамыс Шыңғыс хан секілді қанқұйлы болмаған және Мәскеуді түбегейлі жермен жексен етуге Шыңғыс хандай мүмкіндігі де болмаған. Бұл — 1327 жылғы Твер көтерілісін басып-жаншыған Өзбек ханның да Твер қаласын жер бетінен жойып жібермегенімен салыстырылады.
== Хронология ==
*1359: Құлпа [[Бердібек хан]]ды өлтіріп, [[Алтын Орда]] тағына ие болады — Ұлы бүліктер басталады.{{sfn|Martin|2004|p=208}}
*1360 жылғы ақпан: Наурызбек Құлпаны тақтан тайдырады.
*1360 жылғы маусым: [[Қызыр хан]] Наурызбекті тақтан тайдырады.
*1360 жыл: [[Ұрыс хан]] [[Сығанақ]]та ордасын тігеді.{{sfn|Vernadsky|1953|p=247}}
*1360/1361 жыл: Русь кінәздері Сарайға бара жатқанда қорлық көріп, мүлкі тоналады. Осыдан кейін олар Сарайға жеке баруын тоқтатып, елшілерін жіберіп, құрмет көрсетіп, жарлықтар алатын болды.
*1361 жылғы тамыз: Темір-Қожа [[Қызыр хан]]ды тақтан тайдырады.
*1361 жылғы тамыз-қыркүйек: Ордамәлік Темір-Қожаны тақтан тайдырады.
*1361 жылғы қыркүйек-қазан: қолбасшы Мамай мен Мұқша билеушісі Тағай Сарайды басып алып, Орда Мәлікті құлатып, Құлдыбек ханды таққа отырғызады.
*1361 жылдың соңы: Мамай Қырымға қайтып, Абдулланы жаңа хан ретінде жариялайды.
*1362 жылғы тамыз-қыркүйек: Еділ өзеніндегі шайқас — Қызыр ханның ағасы Мурад (Гүлістан билеушісі) Құлдыбекті жеңіп, өлтіреді.
*1362 жылғы қыркүйек: Мамай Абдулланы уақытша Сарайда отырғызады, бірақ оларды Мұрад жеңеді.

*1362 жылдың күзі немесе 1363 жыл: Көксу шайқасы (Battle of Blue Waters) — Литва әскері Абдулланың Алтын Орда күштерін жеңіп, Киев княздігін өзіне қосады.
*1362 жылдың соңы: Қайырболат Сарайды басып алып, Мұрад немесе Абдулланы қуып шығады.
*1362–1363 жылғы қыс: Мәскеу кінәзі [[Дмитрий Донской]]дың әскері Владимир-на-Клязьма қаласынан Нижний Новгород-Суздаль кінәзі Дмитрий Константиновичтің әскерін қуып шығады (ханның берген жарлығымен).
*1363 жылдың басы: Мамай Дмитрий Донскойға Владимир кінәздігін беру туралы жарлық береді. Осылайша Донской әртүрлі хандардан екі түрлі жарлық алады. Сарайдағы хан кейін өз пікірін өзгертіп, Владимир кінәздігін Дмитрий Константиновичке береді.
*1363 жыл: Дмитрий Константинович Владимир қаласын қайта алмақ болғанымен, жеңіліп, Суздальге шегінеді.
*1363/1364 жыл: Донской Стародуб, Галич және Ростов князьдіктерінен кінәздерді қуып, орнына өз вассалдарын қояды (Мамайдың қолдауымен Владимир кінәздігінің мәртебесін пайдаланып).
*1363 жыл: Мамай Гүлістандағы Мұрадқа қарсы соғыс ашады.
*1363/1364 жыл: Қайырболат Қырымды басып алмақ болып, Мамай тарапынан жеңіледі.
*1364 жыл: Мәскеу мен Нижний Новгород-Суздаль кінәздері бейбіт келісім жасап, Донскойды Владимирдің ұлы кінәзі деп таниды. Кейінірек Константинович тағы бір ханның жарлығынан бас тартады.
*1364 жылдың күзі: Әзіз Шейх Сарайды (мүмкін Хайырпұладтан) басып алып, өзін хан деп жариялайды.

*1365 жыл: Шишев орманы түбіндегі шайқас — Рязань және Козельск кінәздіктерінің күштері Алтын Орда әскерін (Мұқша губернаторы Тағайды) жеңеді.
*1367 жыл: Пьяна өзеніндегі шайқас — Нижний Новгород-Суздаль князьдіктерінің әскері Еділ Булгарларының билеушісі Булат-Темірді жеңеді.
*1367 жыл: Әзіз Шейх Болат-Темірді жеңіп, Бұлғар ұлұсын Алтын Орда құрамына қайта қосады.
*1368 жыл: Мамай Мұқша губернаторы Тағайды жеңеді.
*1368/1369 жыл: Ұрыс хан Орда ұлысының тағын Құтлық Қожадан тартып алып, өзін хан деп жариялап, сенімсіз князьдер мен әмірлерді қырып тастайды.
*1368–1372 жылдар: Литва–Мәскеу соғысы — Литва ұлы кінәзі Ольгерд пен Твер кінәзі Михаил ІІ Мәскеуге үш рет шабуылдайды, бірақ Мәскеуді ала алмайды. Жаңадан салынған Мәскеу Кремльінің қабырғасы оларға кедергі болды.
*1371 жылғы желтоқсан: Скорищево шайқасы — Мәскеу кінәздігі Рязань кінәзін жеңеді.
*1372 жылғы жаз: Любутск келісімі — Литва мен Мәскеу бейбіт келісім жасайды.
*1373 жыл: Орыс хан Мамайдың қолдауындағы Мұхаммед Бұлақты Сарайдан қуып шығып, қаланы уақытша өз бақылауына алады.
*1374 жыл: Мамай Сарайды уақытша басып алып, кейін оны Орыс хан қайтадан жаулап алады.
*1374 жыл: Мамай Сары-Ақа елшілігін Нижний Новгородқа жібереді.
*1375 жыл: Қағанбек Орыс ханды Сарайдан ығыстырып, қаланы басып алады.
*1375 жыл: Мәскеудің Тверге қарсы жорығы (Твер Мамаймен одақтас еді). Твер Мәскеуге &quot;кіші бауыр&quot; ретінде мойынсұнады.
*137? жыл: Тоқтамыс Әмір Темірдің көмегімен Отырар мен Сайрамда бекінеді. Орыс ханның ұлы Құтлубұға Тоқтамысты жеңеді, бірақ жарақаттан қайтыс болады.
*137? жыл: Тоқтамыс жаңа әскермен Орыс ханды шабуылдап, бірақ Орыс ханның ұлы Тоқтақиядан жеңіледі.
*1376 жыл: Тоқтамыс пен Орыс хан күштері арасындағы ұрыстар шешілмей аяқталады. Орыс хан қайтыс болады.
*1376 жыл: Мәскеу мен Нижний Новгород-Суздаль князьдіктері Еділ Булгарларымен соғысады. Мәскеу біраз уақыт Болғар қаласында салық жинаушы отырғызады.
*1377 жыл: 21 шілде (2 тамыз Жаңа Стиль) Пьяна өзеніндегі шайқас — Мамайдың немесе Арабшахтың әскері Русь князьдерінің әскерін жеңеді. Князь Иван Дмитриевич шайқаста қаза табады.
*1377 жыл: Пьянадан кейін, Мамайдың әскері Нижний Новгородты өртеп, тонайды.
*1377 жыл: Арабшахтың әскерлері Нижний Новгород пен Рязань өлкелерін шауып, Рязань қаласын жаулап алады.
*1377 жылдың күзі: Арабшах Қағанбекті тақтан тайдырып, өзі Сарайда хан болады.
*1377 жыл: Арабшахтың бұйрығымен Мәскеу және Нижний Новгород князьдері мордваларды шабуылдап, оларды Араб-шахтың билігін мойындаттырады.
*1378 жыл: Арабшах Мұқша губернаторы Тағайға шабуыл жасап, оны өлтіріп, аймақты бағындырады. (Русь шежірелерінде Тағай 1360-шы жылдардың соңында өлген деп көрсетіледі.)
*1378 жыл: Арабшах өзінің бұрынғы вассалы Нижний Новгород кінәзін тұтқындап, қаланы тонайды.
*1378 жыл: Арабшах Рязань қаласын тағы да шауып, тонайды.
*1378 жылғы 11 тамыз: Вожа өзеніндегі шайқас — Мәскеу кінәзі Мамайдың қолбасшысы Бегічті жеңеді.
*1378 жыл: Тоқтамыс Сарайды жаулап алады. Арабшах кейін 1380 жылы тақтан түсіп, Тоқтамыс оны және Қағанбекті тірі қалдырып, оларға ұлыстар береді.
*1378/1379 жыл: Тоқтамыс Орыс ханның ұлы Темір-Мәлікті жеңіп, өлтіреді.
*1380 жыл: Куликово шайқасы — Мәскеу кінәзі Дмитрий Донской бастаған Русь князьдері Мамайдың әскерін жеңеді.
*1381 жыл: Калка өзеніндегі шайқас — Тоқтамыстың әскері Мамайдың әскерін жеңіп, Алтын Ордада біртұтас билікті орнатады және Ұлы бүлік аяқталады.
*1382 жыл: Мәскеу қоршауы — Тоқтамыс Мәскеуді қоршап, басып алады және қалаға үлкен залал келтіреді. Дмитрий Донской қашып кетеді.

== Қолданылған әдебиет ==
{{refbegin}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |url-access=registration |year=2004 |publisher=Facts On File |isbn=978-0-8160-4671-3}}
* {{cite book |last=Crummey |first=Robert O. | date=2014 | title=The Formation of Muscovy 1300 – 1613 |url=https://books.google.com/books?id=MMwFBAAAQBAJ |publisher=Routledge |pages=52–62|isbn=9781317872009 }} (originally published in 1987).
* {{cite book |last1=Grekov |first1=B. D. |first2=A. J. |last2=Jakubovskij |title=Zolotaja orda i eë padenie |location=Moscow |date=1950}}
* {{cite journal |last=Grigor'ev |first=A. P. |title=Zolotoordynskie hany 60-70-h godov XIV v.: hronologija pravlenii |journal=Istriografija i istočnikovedenie stran Azii i Afriki |volume=7 |date=1983 |pages=9–54}}
* {{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |authorlink=Charles J. Halperin |year=1987| title=Russia and the Golden Horde: The Mongol Impact on Medieval Russian History |pages=222 |publisher=Indiana University |isbn=9781850430575}} (e-book).
* {{Cite journal|last=Halperin|first=Charles J. |authorlink=Charles J. Halperin |date=17 February 2016 |title=A Tatar interpretation of the battle of Kulikovo Field, 1380: Rustam Nabiev|url=https://doi.org/10.1080/00905992.2015.1063594|journal=Nationalities Papers|volume=44|issue=1|pages=4–19|doi=10.1080/00905992.2015.1063594|s2cid=129150302|issn=0090-5992}}
* {{cite book |last=Howorth |first= H. H. |title=History of the Mongols from the 9th to the 19th Century Part II.1. |location= London |year= 1880}}
* {{Cite book |last=Kohn |first=George Childs |date=2013 |title=Dictionary of Wars. Revised Edition |url=https://books.google.com/books?id=qTDfAQAAQBAJ |location=Londen/New York |publisher=Routledge |isbn=9781135954949}}
* {{cite book |title=Medieval Russia: 980–1584 |last=Martin |first=Janet |year=1995 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=0521362768 }}
** {{cite book |title=Medieval Russia: 980–1584 |last=Martin |first=Janet |url=https://books.google.com/books?id=sRCc3TtL9bIC |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9780521368322 |access-date=11 October 2015 |archive-date=23 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423152842/https://books.google.com/books?id=sRCc3TtL9bIC |url-status=live }} (digital printing 2004)
** {{cite book |title=Medieval Russia: 980–1584. Second Edition. E-book |last=Martin |first=Janet |authorlink=Janet L. B. Martin|url=https://www.ebooks.com/en-us/book/802816/medieval-russia-980-1584/janet-martin/ |year=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-511-36800-4}}
* {{cite book |last=Nasonov |first=A. N. |title=Mongoly i Rus |location=Moscow |date=1940}}
* {{Cite book |last1=Počekaev |first1=Roman Julianovich |authorlink1= |date=2010a |title=Цари ордынские: биографии ханов и правителей Золотой Орды (Cari ordynskie: Biografii hanov i pravitelej Zolotoj Ordy) |trans-title=Tsars of the Horde: Biographies of the Khans and Rulers of the Golden Horde |url=https://books.google.com/books?id=0W698uyn8W4C |location=Saint Petersburg |publisher=Eurasia |pages=406 |isbn=9785918520109}}
* {{Cite book |last1=Počekaev |first1=Roman Julianovich  |date=2010b |title=Мамай: история &quot;антигероя&quot; в истории (Mamaj: Istorija &quot;anti-geroja&quot; v istorii) |trans-title=Mamai: the story of an 'anti-hero' in history |url=https://books.google.com/books?id=lKbAZwEACAAJ |location=Saint Petersburg |publisher=Eurasia |pages=287 |isbn=9785918520208}}
* {{cite book | last1 = Pokhlebkin |first1=William | author-link = William Pokhlyobkin | title = [[A History of Vodka]]|date= 1992| publisher = Verso| isbn= 0-86091-359-7}} 
* {{cite book |last=Safargaliev |first=M. G. |title=Raspad Zolotoj Ordy |location=Saransk |date=1960}}
* {{cite book |last=Sagdeeva |first=R. Z. |title=Serebrjannye monety hanov Zolotoj Ordy |location=Moscow |date=2005}}
* {{cite book |last=Seleznëv |first= J. V. |title=Èlita Zolotoj Ordy |location= Kazan |year= 2009}}
* {{cite book |last=Shaikhutdinov |first=Marat | date=23 November 2021 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=s6JMEAAAQBAJ&amp;pg=PT104 |title=Between East and West: The Formation of the Moscow State |chapter=3.4 Invasion of Tokhtamysh |publisher=Academic Studies Press |pages=104–107|isbn=9781644697153}}
* {{cite book |last=Sidorenko |first=V. A. |chapter=Hronologija pravlenii zolotoordynskih hanov 1357-1380 gg |title=Materialov po arheologii, istorii i ètnografii Tavrii |volume=7 |date=2000 |pages=267–288}}
* {{citation|last=Vernadsky|first=George|year=1953|title=The Mongols and Russia|publisher=Yale University Press}}
* {{Cite journal |last1=Sorogin |first1=Yevgeniy Igorevich |date=2022 |title=Начальный период &quot;великой замятни&quot; в русских летописях |trans-title=The initial period of the &quot;Great Troubles&quot; in Rus' chronicles |url=https://cyberleninka.ru/article/n/nachalnyy-period-velikoy-zamyatni-v-russkih-letopisyah |journal=Bulletin of the South Ural State University |publisher=[[South Ural State University]] |volume=22 |issue=2 |pages=35–41 |doi=10.14529/ssh220205 |doi-broken-date=1 November 2024 |language=ru}}
 
{{refend}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда тарихы]]</text>
      <sha1>5fmzhd86cla28ohf3l2m6ahctqmul8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3618528</id>
      <parentid>3618046</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3618528</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="p306mkwlr7conzsaahm2swepttvfo92" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 244058,
	&quot;pages&quot;: 667940,
	&quot;edits&quot;: 3614812,
	&quot;users&quot;: 178904,
	&quot;activeusers&quot;: 331,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8754
}</text>
      <sha1>p306mkwlr7conzsaahm2swepttvfo92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бендеры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772855</id>
    <revision>
      <id>3618745</id>
      <parentid>3541486</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10660" sha1="ddy66adc8iiy0l4ibkbsi7y8epz36co" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Бендер
 |шынайы атауы            = {{Lang-mo|Бендер}}
 |сурет                   = Bender Fortress sunflowers.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =49 |lat_sec =50 
  |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =28 |lon_sec =16 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = XII ғ.	
 |алғашқы дерек           = 1408 	
 |бұрынғы атаулары        = Тягянякяча, Тигина
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 15
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 83 800
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = + 373 552 -----
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Бендеры''' ({{Lang-mo|Бендер}}) — Приднестровьедегі [[Днестр]] өзенінің батыс жағалауында орналасқан қала, [[Молдова]]. Приднестровье темір жолының ең үлкен теміржол торабы. Молдова Республикасының ресми шекарасындағы мойындалмаған Приднестровье Молдавия Республикасында.
Бендеры қаласының халқы 2026 жылы 83 800 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/bender|title=Население Бендер 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Бик және Днестр өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан. Бендер қаласының климаты континенталды. Жыл бойы температура әдетте -4°C-тан 38°C-қа дейін болады. Жаз ұзақ және ыстық. Көктемдер жылы және жартылай бұлтты. Қаңтардың орташа температурасы -3,9°C, ал шілденің орташа температурасы +32°C.

== Тарихы ==
Қазіргі Бендер қаласының орнында алғашқы қоныстар біздің заманымызға дейінгі II ғасырда пайда болды. III және IV ғасырларда мұнда фракия тайпалары, содан кейін бастарна, скифтер және басқалар өмір сүрді. V ғасырдың аяғынан бастап славян тайпалары Днестр-Прут өзені аралығында қоныстана бастады. Кейіннен бұл жерлер половецтер, печенегтер және түріктердің көшпелі тайпалары үшін өткелге айналды. [[Сурет:Bendery fortress.jpg|нобай | солға |250px|Бендердегі бекіністің көрінісі (1790)]]
XIII ғасырдың ортасынан бастап аймақ моңғол-татар билігіне өтті. 1345 жылы олар сол кездегі күшінің шарықтау шегіне жеткен Венгрияның қысымымен Днестр-Прут өзені аралығындан кетуге мәжбүр болды. 1359 жылы жергілікті халықтың венгр билігіне қарсы көтерілісі Марамурештік Богдан I басқарған Молдавия княздігінің құрылуына әкелді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://pmrgid.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=40&amp;Itemid=109&amp;ysclid=mkl2izp1m2963006004|title=История Бендер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қала 1541 жылы Бендер атауын алды. Алайда, Бессарабия 1919 жылы Румынияға қосылғаннан кейін, қала Тигина болып өзгертілді. 1940 жылы Бессарабия Ресейдің құрамына кірді, ал тұрғындардың өтініші бойынша қаланың бастапқы атауы Бендер қалпына келтірілді.&lt;br /&gt;
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін кей тұрғындар қала атауын өзгертуді насихаттай бастады, бірақ жергілікті халық арасында өткізілген референдум Бендер атауын сақтап қалды.
Қала 1940 жылдан кейін Молдова КСР құрамына кіргеннен кейін экономикалық және іскерлік қарқынды дамыды. Қалада ескірген кәсіпорындар тез қалпына келтірілді, жаңа өнеркәсіптер ашылды, медициналық және білім беру мекемелерінің желісі кеңейді. 1941 жылға қарай Бендер дамыған экономикасы бар ірі қалаға айналды.
Соғыс кезінде қала толығымен қирады. Бірде-бір кәсіпорын аман қалмады, сондықтан соғыстан кейінгі кезеңде қала өзінің келбеті мен бағытын толығымен өзгертті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1885-Bendery.html|title=Европа. Молдова. Приднестровье|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Коммерциялық орын ретінде Бендер салыстырмалы түрде жоғары аймақтық маңызға ие. Приднестровьедегі ең ірі сыра қайнату зауыты, Floare және Tighina аяқ киім өндірушілері, электр өнеркәсібіне арналған moldavkabel электронды компаниясы сияқты бірнеше компаниялар бар. 
Бендерде троллейбус желісі бар, ол қаланы көрші Тираспольмен байланыстырады.

== Көрікті жерлері ==
Қалада аймақтағы ең көне мұражайлардың бірі — Бендер тарихи және өлкетану мұражайы орналасқан. 1914 жылы ашылған оның коллекциясында қазіргі уақытта шамамен 60 000 экспонат бар. Днестр өзенінің жағасында орналасқан әйгілі Бендер бекінісі ерекше назар аударуға тұрарлық. 1540 жылы салынған бекініс XVI және XVIII ғасырлар аралығында кеңейтіліп, бірнеше рет нығайтылды. Жалпы ауданы 20 гектарды алып жатқан бекініс төменгі, жоғарғы және цитадельге бөлінген.

Бендер бекінісінің ішінде 1833 жылы Византия стилінде крест түрінде салынған Әулие Александр Невский шіркеуі бар.
Қаладағы тағы бір әйгілі шіркеу — аймақтың түрік билігінен азат етілуінің символы - Преображенск шіркеуі. Қаланың тағы бір бейресми символы - оның ең көне ескерткіші, 1912 жылы салынған орыс даңқының ескерткіші және батылдықты бейнелейтін қанаттары жайылған қола бүркітпен көмкерілген қысқартылған пирамида.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tourout.ru/db/sights/byp/bendery/?ysclid=mkl5flc5i8922276558|title=Достопримечательности в Бендерах.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Бауырлас қалалар ==
*{{Ту|Мозамбик}} [[Бейра]] ([[Мозамбик]])
*{{Ту|Италия}} [[Кавриаго]] ([[Италия]])
*{{Ту|Италия}} [[Монтезильвано]] ([[Италия]])

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Кинотеатр им.Горького в Бендерах.jpg|Кинотеатр
Станция Бендеры 1 - Донор.jpg|Темір жол вокзалы
Bendery Zentrum.jpg|Қала орталығы
Friedhof.jpg|Әскери зират
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары ]]</text>
      <sha1>ddy66adc8iiy0l4ibkbsi7y8epz36co</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бессарабка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772884</id>
    <revision>
      <id>3618747</id>
      <parentid>3541566</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7600" sha1="cr5dma3uv3xyyrq38b9u00kzlf3tat6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Бессарабка
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Basarabeasca}}
 |сурет                   = Complexul de clădiri al nodului de cale ferată în Basarabeasca 2.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =20 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =58 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аудан
 |аймағы                  = Басарабка ауданы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1856 	
 |алғашқы дерек           = 1849 	
 |бұрынғы атаулары        =  Романовка, Ромынешть
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 39
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 12 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 297
 |пошта индексі           = MD-6701
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Бессарабка''' ({{Lang-ro|Basarabeasca}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Басарабка ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://feedback.md/2640-2/?ysclid=mkle832uj2718828459|title=Басарабяска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-19|lang=}}&lt;/ref&gt;
Бессарабка қаласының халқы 2026 жылы 12 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/basarabeasca|title=Население Бессарабки 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Кишиневтен 101 км қашықтықта, Когильник және Ларга өзендерінің жайылмасында, Украинамен шекаралас жерде орналасқан. Республиканың оңтүстік-шығысындағы маңызды теміржол торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/section/16/content/757?ysclid=mklee39yhe49031766|title=Басарабяска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бастапқыда қазіргі қаланың орнында билеуші империялық әулеттің атымен аталған Романовка еврей қонысы пайда болды. Олар өздеріне тиесілі егістік жерлерде егіншілікпен айналысты. Бірақ 1866 жылы олардың жер құқығы жойылған кезде, олар басқа табыс көздерін іздей бастады. Жергілікті халықтың бір бөлігі шарап жасаушыларға бейімделді. Кейбір тұрғындар қолөнермен айналыса бастады, ал кәсіпкерлігі жоғарылары бизнеспен айналыса бастады.

19 ғасырдың аяғында Романовкада 1622 жергілікті тұрғын болды, оның ішінде 1142 еврей. Синагога мен намаз мектебі ашылды. Сол уақытта бір сыныпты алғашқы земство мектебі ашылды. 20 ғасырдың басында ауылдың жанында теміржол вокзалының құрылысы басталды, бұл Романовканың қарқынды дамуына айтарлықтай әсер етті.

1913 жылы Романовкада екі бу диірмені және өзара көмек қоры жұмыс істеді. Он жылдан кейін ол бастауыш мектебі, дәріханасы және көптеген дүкендері бар үлкен ауыл болды. Сол кезде онда 690 үй болған. 1941 жылдың көктемінде Одесса аудандық кавалериялық корпусының әскери қолбасшылығы Романовкада орналасқан. 1957 жылдың қыркүйегінде аумақтық және әкімшілік өзгерістер болды. Нәтижесінде Романовка және жақын маңдағы Гейнрихсдорф елді мекені (бұрынғы неміс колониясы) бірыңғай елді мекенге — Бессарабка қаласына біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16709-Bessarabka.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада үш коммерциялық банктің және бір сақтандыру компаниясының филиалдары бар. Заңгерлік кеңес беру қызметтерін төрт консалтингтік орталық көрсетеді. Қалада 200-ден астам шағын және орта кәсіпкер жұмыс істейді.

Білім беру жүйесіне төрт балабақша, бір орта мектеп және үш лицей кіреді. Денсаулық сақтау жүйесінде екі аурухана, бір емхана және жедел жәрдем стансасы бар. Қалада екі спорт клубы бар: әртүрлі халықаралық турнирлерге қатысқан «Локомотив» футбол клубы және әртүрлі халықаралық турнирлерге қатысқан ««Дрем-Тим»» баскетбол клубы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>cr5dma3uv3xyyrq38b9u00kzlf3tat6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луи Натаниэль де Ротшильд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774232</id>
    <revision>
      <id>3618624</id>
      <parentid>3549463</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Louis_Freiherr_von_Rothschild_(1882–1955)_~1930_©_Georg_Fayer_(1892–1950)_OeNB_12995689.jpg|Louis_Freiherr_von_Rothschild_(1882–1955)_~1930_©_Georg_Fayer_(1892–1950)_OeNB_12995689.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons</comment>
      <origin>3618624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12431" sha1="brhf4zx3b6mg36ajaauew51ppxanm77" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Луи Натаниэль фон Ротшильд
 |Шынайы есімі          = {{lang-de|Ludwig Nathaniel, Freiherr von Rothschild}}
 |Сурет                 =
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Ludwig Nathaniel, Freiherr von Rothschild
 |Туған күні            = 05.03.1882
 |Туған жері            = [[Вена]], [[Аустрия-Мажарстан]]
 |Қайтыс болған күні    = 15.01.1955
 |Қайтыс болған жері    = [[Монтего-Бей]], [[Корнуолл]], [[Ямайка]]
 |Азаматтығы            = {{Байрақ|Аустрия}}
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[банкир]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Альберт Саломон Ансельм фон Ротшильд
 |Анасы                 = Беттина Каролина де Ротшильд
 |Жұбайы                = Хильдегарда Каролина Йоханна Мария фон Ауэрсперг
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = жоқ
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Луи Натаниэль фон Ротшильд''' ({{lang-de|Ludwig Nathaniel, Freiherr von Rothschild}}) — Ротшильдтер әулетінен шыққан аустриялық [[банкир]], барон.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aeiou.at/aeiou.encyclop.r/r883218.htm%3Binternal%26action%3D_setlanguage.action?LANGUAGE=en|title=Rothschild, Louis Nathaniel Freiherr von|website=www.aeiou.at|access-date=2025-01-11|archive-date=2025-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250111181736/https://www.aeiou.at/aeiou.encyclop.r/r883218.htm;internal%26action%3D_setlanguage.action%3FLANGUAGE%3Den|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Ерте жылдары ==
Ротшильд 1882 жылғы 5 наурызда [[Вена]] қаласында барон Альберт Саломон Ансельм фон Ротшильдтің (1844–1911) және оның жұбайы Беттина Каролина де Ротшильдтің (1858–1892) отбасында дүниеге келді. Әкесі Вена қаласындағы көптеген сарайлардың иесі болған, олардың ішінде көркемөнер туындылары мен антиквариаттың таңдаулы коллекциялары сақталған [[Альберт Ротшильд сарайы]] да бар еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/novosti-photogallery/82727-rokfellery-i-rotshildy-obedinyayut-aktivy-dinastii-v-licah|title=Династии Рокфеллеров и Ротшильдов в лицах|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2012-05-30|access-date=2025-01-11}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
1911 жылы әкесі Альберт Ротшильд қайтыс болғаннан кейін, Луи «[[Creditanstalt]]&lt;nowiki/&gt;» банкін басқаруды, сондай-ақ Ротшильдтер әулетінің аустриялық тармағына тиесілі түрлі өнеркәсіптік компанияларды өз қолына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://family.rothschildarchive.org/people/97-louis-nathaniel-von-rothschild-1882-1955|title=Louis Nathaniel von Rothschild (1882-1955) {{!}} Rothschild Family|website=family.rothschildarchive.org|access-date=2025-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Нацистер тарапынан қамауға алынуы ===
1938 жылғы наурызда Аустрия [[нацистік Германия]] тарапынан аннексияланғаннан кейін, Ротшильд [[Асперн әуежайы]]нда ұсталып, нацистердің қамауына алынды. Ол тек әулет пен нацистік билік арасындағы ұзаққа созылған келіссөздер аяқталып, 21 000 000 АҚШ доллары көлемінде төлем жасалғаннан кейін ғана босатылды. [[Еврей телеграф агенттігі]]нің деректеріне сәйкес, бұл оқиға адамды босату үшін төленген тарихтағы ең ірі төлем ретінде саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jta.org/archive/baron-louis-de-rothschild-dead-paid-21000000-ransom-to-nazis|title=Baron Louis De Rothschild Dead: Paid $21,000,000 Ransom to Nazis|lang=en-US|website=Jewish Telegraphic Agency|date=2015-03-20|access-date=2025-01-11|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110232808/https://www.jta.org/archive/baron-louis-de-rothschild-dead-paid-21000000-ransom-to-nazis|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қамауда болған кезеңінде оған [[Генрих Гиммлер]] арнайы келіп кеткен. Ротшильд СС басшысына айтарлықтай әсер қалдырғаны байқалады, себебі содан кейін Гиммлер банкирдiң түрмедегі ұстау жағдайларын жақсартуға бұйрық беріп, камерасын жақсы жиһазбен және санитарлық қолайлылықтармен қамтамасыз етуді тапсырған. Ұлыбритания патшайымы Марияның, сондай-ақ, мүмкін, Виндзор герцогының араласу әрекеттеріне қарамастан, Ротшильд Венадағы «[[Метрополь]]&lt;nowiki/&gt;» қонақ үйінде қамауда ұсталды. Ол кемінде 1938 жылғы шілдеге дейін тұтқында болды, ал оның барлық мүлкі немістің арнайы «комиссарының» бақылауына берілді.

Аустриялық экономист әрі банкир [[Феликс Сомари]] өз естеліктерінде аншлюс қарсаңында баронға бірнеше рет қоңырау шалып, оны Аустриядан кетуге үгіттеуге тырысқанын жазады. Аншлюстен бір күн бұрын Луидің бауыры Альфонс жұбайымен бірге оны Швейцарияда көріп, Аустрияға қайтпақ болған, алайда Луи оларды сол жерде қалуға көндіріп, өз балалары — Франческа де Ротшильд пен Хайди де Ротшильдті Аустриядан [[Нидерланд]]қа алып кетуді өтінген. Ақырында Луиге Аустриядан кетуге рұқсат берілді, және ол [[Холокост]]ты да, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]ты да аман өткерді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://short-history.com/nazis-enormous-ransom-rothschild-d0459c7bfd71|title=How the Nazis Demanded Enormous Ransom for the Heir of the Rothschild Dynasty|lang=en|first=Peter|last=Preskar|website=Medium|date=2023-02-26|access-date=2025-01-11}}&lt;/ref&gt;

=== Мүлікті тәркілеу ===
Ротшильдтерге тиесілі барлық мүлік талан-таражға салынып, кейіннен «[[арийлендіру]]&lt;nowiki/&gt;» рәсіміне ұшыратылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/rothschild-lawsuit-draws-attention-to-familys-vienna-past/|title=Rothschild lawsuit draws attention to family’s Vienna past|lang=en-US|first=Sophie|last=MAKRIS|website=www.timesofisrael.com|access-date=2025-01-11|archive-date=2025-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250112011841/https://www.timesofisrael.com/rothschild-lawsuit-draws-attention-to-familys-vienna-past/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Барон өз мүлкінің басым бөлігін қайтара алмады, өйткені картиналардың едәуір бөлігі Аустрия мемлекетінің иелігіне өтіп, оларды елден әкету туралы өтініш қабылданбады. 1998 жылы Аустрия үкіметі Ротшильдтер әулетінің мұрагерлеріне 200-ден астам өнер туындысын қайтарып берді, ал бұл туындылар 1999 жылы [[Лондон]]да «[[Christie’s]]&lt;nowiki/&gt;» аукционында сатылымға шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=At $90 Million, Rothschild Sale Exceeds Goals|first=Carol|last=Vogel|url=https://www.nytimes.com/1999/07/09/world/at-90-million-rothschild-sale-exceeds-goals.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=1999-07-09|access-date=2025-01-11|lang=en-US|archive-date=2025-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250111181734/https://www.nytimes.com/1999/07/09/world/at-90-million-rothschild-sale-exceeds-goals.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы Ротшильдтер әулетінің мұрагерлері нацистер тәркілеген өнер бұйымдарына байланысты тарихтағы ең ірі [[реституция]]лық талаптардың бірі бойынша Вена билігіне қарсы сотқа талап-арыз берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/11bfa5d0-3ea7-11ea-a01a-bae547046735|title=Rothschild heirs sue Vienna over trust seized by Nazis|lang=en-GB|website=www.ft.com|access-date=2025-01-11}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
1946 жылы Ротшильд граф Антон фон Ауэрспергтің (1858–1924) және оның жұбайы Валери Шенк фон Ледечтің (1875–1931) жалғыз қызы — графиня Хильдегарда Каролина Йоханна Мария фон Ауэрспергке (1895–1981) үйленді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=BARON, ONCE HELD BY GESTAPO, WEDS; Louis de Rothschild, Now U.S. Citizen, Marries in Locust Valley Countess Auersperg|first=Special to THE NEW YORK|last=TIMES|url=https://www.nytimes.com/1946/08/15/archives/baron-once-held-by-gestapo-weds-louis-de-rothschild-now-us-citizen.html?searchResultPosition=3|website=The New York Times|id=0362-4331|date=1946-08-15|access-date=2025-01-11|lang=en-US|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203141802/https://www.nytimes.com/1946/08/15/archives/baron-once-held-by-gestapo-weds-louis-de-rothschild-now-us-citizen.html?searchResultPosition=3|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Олар [[Ист-Барнард]]та (АҚШ, [[Вермонт]] штаты), сондай-ақ [[Англия]]да тұрды. Бұл некеден бала болмады. Ротшильд 1955 жылғы 15 қаңтарда [[Монтего-Бей]] қаласында (Ямайка) шомылу кезінде жүрек жеткіліксіздігінен 72 жасында қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Baron Louis de Rothschild Dies; Freed by Nazis for $21. Million; Former Vienna Banker Held Prisoner in '38- 39 During Ransom Negotiations|url=https://www.nytimes.com/1955/01/16/archives/baron-louis-de-rothschild-dies-freed-by-nazis-for-21-million-former.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=1955-01-16|access-date=2025-01-11|lang=en-US|archive-date=2017-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224002631/http://www.nytimes.com/1955/01/16/archives/baron-louis-de-rothschild-dies-freed-by-nazis-for-21-million-former.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ротшильд әулеті]]
[[Санат:Аустрия банкирлері]]</text>
      <sha1>brhf4zx3b6mg36ajaauew51ppxanm77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3618550</id>
      <parentid>3618139</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3618550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="760350" sha1="5ckkj7cbhimdlbtgn5p8ql6eropstzp" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 70389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 112983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 270341]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 37196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 121597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 373097]
|-
|3
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 37041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 82760]
|-
|4
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 27069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 127948]
|-
|5
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 270067]
|-
|6
|[[Жоба:Уики-көктем 2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 4799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13615]
|-
|7
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 9366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 14677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 20563]
|-
|8
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116782]
|-
|9
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 5564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83053]
|-
|10
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 13460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 107233]
|-
|11
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 8026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16851]
|-
|12
|[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5718]
|-
|13
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50604]
|-
|14
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 84865]
|-
|15
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 4176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 8042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29694]
|-
|16
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 23278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 111935]
|-
|17
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 53391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72848]
|-
|18
|[[Жәңгір мектебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 4139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 4419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 5209]
|-
|19
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 3514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 14407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 27558]
|-
|20
|[[Қазақстан көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23130]
|-
|21
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59916]
|-
|22
|[[Қазақ халық аңыздары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10397]
|-
|23
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23984]
|-
|24
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 9017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64203]
|-
|25
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 6204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 23010]
|-
|26
|[[Бірқазандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5272]
|-
|27
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16813]
|-
|28
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21015]
|-
|29
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20602]
|-
|30
|[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 3240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 4689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 10354]
|-
|31
|[[Татьяна Николаевна Бурмистрова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4594]
|-
|32
|[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7642]
|-
|33
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 66535]
|-
|34
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 5014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15461]
|-
|35
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50713]
|-
|36
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 122178]
|-
|37
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 100491]
|-
|38
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23607]
|-
|39
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 3008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22632]
|-
|40
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23339]
|-
|41
|[[Жеңіс күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5100]
|-
|42
|[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 4768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 7975]
|-
|43
|[[Құралайдың салқыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 4954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 6818]
|-
|44
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28858]
|-
|45
|[[Партизандық соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3714]
|-
|46
|[[Мөлдір Әуелбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8110]
|-
|47
|[[Халифат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 3003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 3169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 5251]
|-
|48
|[[Қазақтардың дәстүрлі шаруашылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 4799]
|-
|49
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84899]
|-
|50
|[[Азаматтық іс жүргізу құқығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 3017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 4328]
|-
|51
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60480]
|-
|52
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 6187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42889]
|-
|53
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 8074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 80801]
|-
|54
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24771]
|-
|55
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33243]
|-
|56
|[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10244]
|-
|57
|[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4236]
|-
|58
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38643]
|-
|59
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 26452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40533]
|-
|60
|[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6419]
|-
|61
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8395]
|-
|62
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27472]
|-
|63
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16477]
|-
|64
|[[Алкандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7540]
|-
|65
|[[Құрбан айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 2566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 3253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 4556]
|-
|66
|[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7586]
|-
|67
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 59408]
|-
|68
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40310]
|-
|69
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18208]
|-
|70
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 27100]
|-
|71
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15570]
|-
|72
|[[Нарықтық экономика қатынастары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2912]
|-
|73
|[[Франсиско Франко]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2799]
|-
|74
|[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12000]
|-
|75
|[[Ғаламдық экологиялық проблемалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9643]
|-
|76
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 7185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22642]
|-
|77
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77611]
|-
|78
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 11222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29961]
|-
|79
|[[Нұркен Әбдіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5690]
|-
|80
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26288]
|-
|81
|[[Етіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 2393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 3127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 9640]
|-
|82
|[[Саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11154]
|-
|83
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 7599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30595]
|-
|84
|[[Толық ішкі шағылудың шектік бұрышы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2639]
|-
|85
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35345]
|-
|86
|[[Серік Қапшықбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2600]
|-
|87
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43423]
|-
|88
|[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 4160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 16317]
|-
|89
|[[Жәркен Бөдешұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7758]
|-
|90
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 64774]
|-
|91
|[[Гамета]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 2338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 2530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 3118]
|-
|92
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39592]
|-
|93
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36798]
|-
|94
|[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5670]
|-
|95
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33399]
|-
|96
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16905]
|-
|97
|[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9525]
|-
|98
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 4105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 40930]
|-
|99
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15677]
|-
|100
|[[Игельстром реформасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4486]
|-
|101
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 59027]
|-
|102
|[[Азаматтық қоғам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 2191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 2739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 5983]
|-
|103
|[[Вегетативтік көбею]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 2243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 2596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 3270]
|-
|104
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 48707]
|-
|105
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27816]
|-
|106
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62794]
|-
|107
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 2056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24064]
|-
|108
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46238]
|-
|109
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30215]
|-
|110
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 4044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21809]
|-
|111
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 7268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28038]
|-
|112
|[[Қазақстан экономикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8877]
|-
|113
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 25118]
|-
|114
|[[Халықаралық ұйымдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 1820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 3147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8049]
|-
|115
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 4696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20790]
|-
|116
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8165]
|-
|117
|[[Изосызықтар тәсілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2141]
|-
|118
|[[Халықаралық географиялық еңбек бөлінісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2280]
|-
|119
|[[Ұлы жасақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 2078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 2281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 5128]
|-
|120
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28379]
|-
|121
|[[Ыңғайлас салалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 6826]
|-
|122
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10239]
|-
|123
|[[Батыр Баян (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 19705]
|-
|124
|[[Ауыл (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3578]
|-
|125
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 6283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28338]
|-
|126
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16502]
|-
|127
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 40386]
|-
|128
|[[Жасақ (Яса)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 2025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 2184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 3995]
|-
|129
|[[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9296]
|-
|130
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36845]
|-
|131
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12260]
|-
|132
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8835]
|-
|133
|[[Әмір Темір жорықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4993]
|-
|134
|[[Құрбандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3486]
|-
|135
|[[Қызыл кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 9764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 27659]
|-
|136
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 17867]
|-
|137
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28049]
|-
|138
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10245]
|-
|139
|[[Дүниежүзілік тұқым қоры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2236]
|-
|140
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54996]
|-
|141
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15364]
|-
|142
|[[Александр Сергеевич Пушкин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 1276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6205]
|-
|143
|[[Жетісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10043]
|-
|144
|[[Экологиялық пирамида ережесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 1818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 2192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 2951]
|-
|145
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29747]
|-
|146
|[[Жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12377]
|-
|147
|[[Қабанбай (Үржар ауданы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 2003]
|-
|148
|[[Ерте темір дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 10087]
|-
|149
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35975]
|-
|150
|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 1250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16064]
|-
|151
|[[Салалас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11171]
|-
|152
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31321]
|-
|153
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30750]
|-
|154
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 25362]
|-
|155
|[[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2782]
|-
|156
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39777]
|-
|157
|[[Кенжебай Мәденов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2212]
|-
|158
|[[Сәукеле]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 1851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 2262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 4394]
|-
|159
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16236]
|-
|160
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23763]
|-
|161
|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4788]
|-
|162
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 3604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24571]
|-
|163
|[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 12449]
|-
|164
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 55476]
|-
|165
|[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5131]
|-
|166
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35281]
|-
|167
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7877]
|-
|168
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 6770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24858]
|-
|169
|[[Шалғай (Батыс Қазақстан облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1926]
|-
|170
|[[Бір корпусты сүңгуір қайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1804]
|-
|171
|[[Үш Жүз партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9773]
|-
|172
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 54285]
|-
|173
|[[Ағартушылық дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2880]
|-
|174
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27155]
|-
|175
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 6546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 46837]
|-
|176
|[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 2863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6809]
|-
|177
|[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 40865]
|-
|178
|[[Жүйке жасушалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6625]
|-
|179
|[[Александр Викторович Затаевич]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 1689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 2144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 3166]
|-
|180
|[[Жынысты көбею және ұрықтану ерекшеліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2568]
|-
|181
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39520]
|-
|182
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21366]
|-
|183
|[[Сарқылатын ресурстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3381]
|-
|184
|[[Химия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 1677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 2112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 6751]
|-
|185
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20887]
|-
|186
|[[Қазақ тілі тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4691]
|-
|187
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 6840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35832]
|-
|188
|[[Алакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 13344]
|-
|189
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27927]
|-
|190
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26933]
|-
|191
|[[Экологиялық мәдениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2514]
|-
|192
|[[Демікпе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 3360]
|-
|193
|[[Тұмар ханша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 1561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 2472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 10166]
|-
|194
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13388]
|-
|195
|[[Болашақ (стипендия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4616]
|-
|196
|[[Гарнизон және қарауыл қызметі жарғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2201]
|-
|197
|[[Сыбаға]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 1668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 1803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 2955]
|-
|198
|[[Аманай мен Заманай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 1584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 3338]
|-
|199
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8024]
|-
|200
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 24857]
|-
|201
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24340]
|-
|202
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20356]
|-
|203
|[[:Сурет:Amre Kashaubaev.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1689]
|-
|204
|[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11378]
|-
|205
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36733]
|-
|206
|[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1717]
|-
|207
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26398]
|-
|208
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 6292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 25353]
|-
|209
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 9582]
|-
|210
|[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6498]
|-
|211
|[[Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1955]
|-
|212
|[[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5575]
|-
|213
|[[Орта білім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 1602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 1690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 2244]
|-
|214
|[[Жүрегім, ойбай, соқпа енді...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1642]
|-
|215
|[[Қазақ солдаты (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4530]
|-
|216
|[[Қазақстанның кен ресурстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6271]
|-
|217
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29983]
|-
|218
|[[Дүниежүзілік сауда ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6196]
|-
|219
|[[Уикипедия:Telegram]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5275]
|-
|220
|[[Сарматтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 4649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12521]
|-
|221
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 5411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 31708]
|-
|222
|[[Ақсақ құлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 6370]
|-
|223
|[[Сәулет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 2297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 5175]
|-
|224
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15876]
|-
|225
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36470]
|-
|226
|[[Уикипедия:Видео сабақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5474]
|-
|227
|[[Ересектер арасындағы сауатсыздықты жою]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 1595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 1764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 2492]
|-
|228
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15728]
|-
|229
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 1553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 23043]
|-
|230
|[[Өсімдіктер систематикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 4021]
|-
|231
|[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6686]
|-
|232
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20192]
|-
|233
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 11209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 57467]
|-
|234
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 5419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 32921]
|-
|235
|[[Күкірт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 1496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 1945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 7659]
|-
|236
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 5827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 66010]
|-
|237
|[[Жұлын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 1485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 2258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 6696]
|-
|238
|[[Сүйектің құрылысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3397]
|-
|239
|[[Қазақстандағы туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5603]
|-
|240
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16188]
|-
|241
|[[Сөзжасам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 1385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 1981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 8340]
|-
|242
|[[Сақ-сармат дәуiрiндегi Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4553]
|-
|243
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13952]
|-
|244
|[[Роза Мұқанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4437]
|-
|245
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20098]
|-
|246
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34505]
|-
|247
|[[Қатысушы талқылауы:Сатыбалды Нурдаулет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1471]
|-
|248
|[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5086]
|-
|249
|[[Қазақстан 2050]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 2392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 6012]
|-
|250
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17407]
|-
|251
|[[Әскери форма]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1541]
|-
|252
|[[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6133]
|-
|253
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 24002]
|-
|254
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29362]
|-
|255
|[[Синтаксис]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 1353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 2064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 7317]
|-
|256
|[[Жаһандық жылыну]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 1390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 1592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 2872]
|-
|257
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 37206]
|-
|258
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 4599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26733]
|-
|259
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 7917]
|-
|260
|[[Әбілқайыр хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4028]
|-
|261
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9772]
|-
|262
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13700]
|-
|263
|[[Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2982]
|-
|264
|[[Америка әсерлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1755]
|-
|265
|[[Мақаншы ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3449]
|-
|266
|[[Құдайберген Тәуекелұлы Сұлтанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2346]
|-
|267
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17828]
|-
|268
|[[Жоғары молекулалы қосылыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3561]
|-
|269
|[[Еңбек тәрбиесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 1375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 1500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 2077]
|-
|270
|[[Сперматозоид]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 1363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 1730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 3728]
|-
|271
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29969]
|-
|272
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16455]
|-
|273
|[[Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы заң]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1529]
|-
|274
|[[Иван Васильевич Панфилов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2590]
|-
|275
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 5042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 30672]
|-
|276
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17319]
|-
|277
|[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10238]
|-
|278
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21310]
|-
|279
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11867]
|-
|280
|[[Салт-дәстүр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 1308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 9990]
|-
|281
|[[Қазақстан халқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 7551]
|-
|282
|[[Қазақстан халқының бірлігі күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7552]
|-
|283
|[[Арыстан (арнайы бөлімше)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 1303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 1483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2365]
|-
|284
|[[Ауыз әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5312]
|-
|285
|[[Атмосфераның ластануы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 2435]
|-
|286
|[[Көне дәуірдегі Қазақстан жеріндегі ежелгі этникалық үдерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2867]
|-
|287
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 3101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32148]
|-
|288
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 7334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58540]
|-
|289
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12570]
|-
|290
|[[Бәйтерек (мифология)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 4687]
|-
|291
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23503]
|-
|292
|[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17335]
|-
|293
|[[Даладағы дабыл (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1393]
|-
|294
|[[Қабанбай (Жетісу облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1615]
|-
|295
|[[Әлеуметтік қақтығыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1897]
|-
|296
|[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18651]
|-
|297
|[[Салт етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 4138]
|-
|298
|[[Қабанбай (Шығыс Қазақстан облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1425]
|-
|299
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 5002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 63664]
|-
|300
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23704]
|-
|301
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15843]
|-
|302
|[[Сын есімнің шырайлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7689]
|-
|303
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24385]
|-
|304
|[[Наурыз-думан әні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1903]
|-
|305
|[[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 3658]
|-
|306
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 5276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 32065]
|-
|307
|[[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1649]
|-
|308
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31974]
|-
|309
|[[Мұңал рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3997]
|-
|310
|[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 1791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 4641]
|-
|311
|[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8036]
|-
|312
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22395]
|-
|313
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26508]
|-
|314
|[[Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4426]
|-
|315
|[[Наурыз мейрамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 10492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29525]
|-
|316
|[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12684]
|-
|317
|[[Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 1622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 3470]
|-
|318
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 3863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 23562]
|-
|319
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31946]
|-
|320
|[[Оптика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2588]
|-
|321
|[[Жанар Хамитова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2285]
|-
|322
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29367]
|-
|323
|[[Магмалық тау жыныстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5243]
|-
|324
|[[Қазақстан археологиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5168]
|-
|325
|[[Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1445]
|-
|326
|[[Астанадағы ең биік ғимараттардың тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2465]
|-
|327
|[[Қазақстан қор биржасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1974]
|-
|328
|[[Жақып Ақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5154]
|-
|329
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14448]
|-
|330
|[[Географиялық ақпараттық жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7561]
|-
|331
|[[Атырау облысының климаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1609]
|-
|332
|[[Эндокриндік жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7106]
|-
|333
|[[Бронх демікпесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 1203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 1507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 4012]
|-
|334
|[[Қазақ халқының дәстүрі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 1195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 2053]
|-
|335
|[[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1829]
|-
|336
|[[Қазақ газеттері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1956]
|-
|337
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10532]
|-
|338
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 4062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 25332]
|-
|339
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16653]
|-
|340
|[[Үйсін антропологиялық типі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1435]
|-
|341
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 4774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30386]
|-
|342
|[[Алаш автономиясының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4444]
|-
|343
|[[Балғабек Қыдырбекұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5664]
|-
|344
|[[Қонақжайлылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2183]
|-
|345
|[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4072]
|-
|346
|[[Дамушы елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7922]
|-
|347
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19738]
|-
|348
|[[Өкпенің созылмалы обструкциялық ауруы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2357]
|-
|349
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47423]
|-
|350
|[[Антропология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 3236]
|-
|351
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15331]
|-
|352
|[[Ауырсынуды басатын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2172]
|-
|353
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 6439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18245]
|-
|354
|[[Balapan (телеарна)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 1426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 3251]
|-
|355
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9763]
|-
|356
|[[Елім-ай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 4869]
|-
|357
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9632]
|-
|358
|[[Салыстырмалы қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 2093]
|-
|359
|[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20376]
|-
|360
|[[Тәуелдік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13717]
|-
|361
|[[Құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11721]
|-
|362
|[[28 гвардияшы-панфиловшылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2149]
|-
|363
|[[Қазақстан Құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2537]
|-
|364
|[[Қылмыстық процеске қатысушылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2263]
|-
|365
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4916]
|-
|366
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17818]
|-
|367
|[[Әбілхан Қастеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 3466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 19953]
|-
|368
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13913]
|-
|369
|[[Зәйтүн тұқымдасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1226]
|-
|370
|[[Қазақстан 2030]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12224]
|-
|371
|[[Ұлы отан соғысы жылдарындағы КСРО-ның адам шығыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1564]
|-
|372
|[[:Санат:Қазақстан газ кен орындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1656]
|-
|373
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15037]
|-
|374
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15284]
|-
|375
|[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11828]
|-
|376
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40942]
|-
|377
|[[Шал мен теңіз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 2116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 3709]
|-
|378
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16870]
|-
|379
|[[Шежіре-и Түрк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 1036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 1334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 2600]
|-
|380
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22122]
|-
|381
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23626]
|-
|382
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26477]
|-
|383
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 3230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16209]
|-
|384
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32352]
|-
|385
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13452]
|-
|386
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20154]
|-
|387
|[[Қазақ хандығы (телесериал)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 4419]
|-
|388
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19651]
|-
|389
|[[Ілия Жақанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3997]
|-
|390
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12634]
|-
|391
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 16912]
|-
|392
|[[Сексеуіл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 1531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 5889]
|-
|393
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22841]
|-
|394
|[[Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2096]
|-
|395
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15648]
|-
|396
|[[Мұнай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 10496]
|-
|397
|[[Қыпшақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17861]
|-
|398
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30544]
|-
|399
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5274]
|-
|400
|[[Аралас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4763]
|-
|401
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 2235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10359]
|-
|402
|[[Бурабай (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2874]
|-
|403
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18280]
|-
|404
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21298]
|-
|405
|[[Андроново мәдениеті кезеңінің ескерткіштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2691]
|-
|406
|[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7396]
|-
|407
|[[Мәдениеттану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 7333]
|-
|408
|[[Рай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 1530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 5649]
|-
|409
|[[Қазақстан экономикасының тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3561]
|-
|410
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 17054]
|-
|411
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 3146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23500]
|-
|412
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19423]
|-
|413
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11647]
|-
|414
|[[Есімше]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 11071]
|-
|415
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18550]
|-
|416
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12762]
|-
|417
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14526]
|-
|418
|[[Жатыр миомасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3825]
|-
|419
|[[Ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2607]
|-
|420
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13028]
|-
|421
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14637]
|-
|422
|[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8596]
|-
|423
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 13176]
|-
|424
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28534]
|-
|425
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 16488]
|-
|426
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9039]
|-
|427
|[[Талқылау:Сүңгуір қайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1013]
|-
|428
|[[Экологиялық жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6551]
|-
|429
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32367]
|-
|430
|[[Ауыл шаруашылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9527]
|-
|431
|[[Эмбрион]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 1229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 2448]
|-
|432
|[[Лифт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 1025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 1175]
|-
|433
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 3846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21796]
|-
|434
|[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15492]
|-
|435
|[[Бұзаубас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 2735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 6924]
|-
|436
|[[Антропологиялық типтер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 1079]
|-
|437
|[[Бактериялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10248]
|-
|438
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3028]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15527]
|-
|439
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15790]
|-
|440
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19137]
|-
|441
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 3182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28731]
|-
|442
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13301]
|-
|443
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26926]
|-
|444
|[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17109]
|-
|445
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20592]
|-
|446
|[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7255]
|-
|447
|[[Есімді сөз тіркестері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3826]
|-
|448
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39832]
|-
|449
|[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3130]
|-
|450
|[[Әділет (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3180]
|-
|451
|[[Туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6312]
|-
|452
|[[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1254]
|-
|453
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 17804]
|-
|454
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8442]
|-
|455
|[[Жүктілік кезіндегі гестоз ауруы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2458]
|-
|456
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 3929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24085]
|-
|457
|[[Қазақстанның орта ғасырлардағы сәулет өнері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 1514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 4193]
|-
|458
|[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26310]
|-
|459
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31345]
|-
|460
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 3441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16702]
|-
|461
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8987]
|-
|462
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12754]
|-
|463
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 24709]
|-
|464
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20718]
|-
|465
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9385]
|-
|466
|[[Экономикалық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 1271]
|-
|467
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11240]
|-
|468
|[[Қылмыстық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 4028]
|-
|469
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 6359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16490]
|-
|470
|[[Конор Макгрегор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 1346]
|-
|471
|[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 2093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8808]
|-
|472
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 2030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 16966]
|-
|473
|[[Тырнақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6495]
|-
|474
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21421]
|-
|475
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17399]
|-
|476
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16135]
|-
|477
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9909]
|-
|478
|[[Салауатты өмір салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6798]
|-
|479
|[[Әзілхан Нұршайықов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6067]
|-
|480
|[[Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3420]
|-
|481
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20105]
|-
|482
|[[Нивелир]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 1157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 1874]
|-
|483
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9238]
|-
|484
|[[Ресми стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 5965]
|-
|485
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12565]
|-
|486
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17240]
|-
|487
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19707]
|-
|488
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16008]
|-
|489
|[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3301]
|-
|490
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13752]
|-
|491
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15934]
|-
|492
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16686]
|-
|493
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16412]
|-
|494
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13178]
|-
|495
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13564]
|-
|496
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 3969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19016]
|-
|497
|[[Өздігінен тозаңдану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1111]
|-
|498
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3135]
|-
|499
|[[Қыз Жібек (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8865]
|-
|500
|[[Негізді тау жыныстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 908]
|-
|501
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 3906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28447]
|-
|502
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15886]
|-
|503
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18641]
|-
|504
|[[Жерлеу рәсімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 3818]
|-
|505
|[[Жылқы өсіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1728]
|-
|506
|[[Қазақ (этноним)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4975]
|-
|507
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 2490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 8196]
|-
|508
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11295]
|-
|509
|[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1894]
|-
|510
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15878]
|-
|511
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10684]
|-
|512
|[[Ауа ластануы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 5550]
|-
|513
|[[Түр критерийлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1477]
|-
|514
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7335]
|-
|515
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8769]
|-
|516
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12828]
|-
|517
|[[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4774]
|-
|518
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 14901]
|-
|519
|[[Фототранзистор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 906]
|-
|520
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30454]
|-
|521
|[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1319]
|-
|522
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19466]
|-
|523
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 16731]
|-
|524
|[[Қаһарлы күндер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2226]
|-
|525
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12378]
|-
|526
|[[Ысмайыл Ғаспыралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1948]
|-
|527
|[[316-атқыштар дивизиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1992]
|-
|528
|[[Параллелепипед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 2891]
|-
|529
|[[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 2827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12468]
|-
|530
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22275]
|-
|531
|[[Бақтыораз Бейсекбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3364]
|-
|532
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15324]
|-
|533
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17570]
|-
|534
|[[Хабарды жол-жөнекей ұстау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 841]
|-
|535
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19676]
|-
|536
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19417]
|-
|537
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9551]
|-
|538
|[[Ескертпе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 911]
|-
|539
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23871]
|-
|540
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 2982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25691]
|-
|541
|[[Қазақ мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5607]
|-
|542
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 15469]
|-
|543
|[[Тыныс белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7999]
|-
|544
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 4388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25479]
|-
|545
|[[Гастрит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 1165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 3600]
|-
|546
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38093]
|-
|547
|[[Жалпақтал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 1050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 1447]
|-
|548
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16074]
|-
|549
|[[Илон Маск]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 3872]
|-
|550
|[[25 мамыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1200]
|-
|551
|[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8909]
|-
|552
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7915]
|-
|553
|[[Невралгия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1622]
|-
|554
|[[Әбілхайыр ханның тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1183]
|-
|555
|[[Қатерлі ісік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 6390]
|-
|556
|[[Столыпин реформасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 6094]
|-
|557
|[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6386]
|-
|558
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 2491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14799]
|-
|559
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27225]
|-
|560
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12206]
|-
|561
|[[Уикипедия:Таныстыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3852]
|-
|562
|[[Одағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 2167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 11479]
|-
|563
|[[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12091]
|-
|564
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12994]
|-
|565
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ChatGPT 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 2455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ChatGPT 9430]
|-
|566
|[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5830]
|-
|567
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12181]
|-
|568
|[[Кіші Кордяга]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 811]
|-
|569
|[[Хантавирус инфекциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 806]
|-
|570
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11048]
|-
|571
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 2642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 20278]
|-
|572
|[[Назарбаев Университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2728]
|-
|573
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6368]
|-
|574
|[[Талқылау:Деректер қорының жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 781]
|-
|575
|[[Әдеби жанрлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6527]
|-
|576
|[[Табиғи қорлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 35]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1527]
|-
|577
|[[Көсемше]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 7232]
|-
|578
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12509]
|-
|579
|[[Сәукеле кигізу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1064]
|-
|580
|[[Орталық Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8896]
|-
|581
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12162]
|-
|582
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18742]
|-
|583
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11667]
|-
|584
|[[Петров мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3058]
|-
|585
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18982]
|-
|586
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11285]
|-
|587
|[[Джек Лондон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 1291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 2078]
|-
|588
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7446]
|-
|589
|[[Қазақстан Ғарыш Сапары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 1737]
|-
|590
|[[Нанотехнология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 4151]
|-
|591
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8961]
|-
|592
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17896]
|-
|593
|[[Айдау (Мұнай және газ)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 931]
|-
|594
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 16787]
|-
|595
|[[Тәуекел Мүслім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 1552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4227]
|-
|596
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11786]
|-
|597
|[[Қайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1670]
|-
|598
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12557]
|-
|599
|[[Қазақ әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 7571]
|-
|600
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 2632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22839]
|-
|601
|[[Алтын белгі төсбелгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1297]
|-
|602
|[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1984]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3314]
|-
|603
|[[Көксағыз бақбағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1011]
|-
|604
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9439]
|-
|605
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6984]
|-
|606
|[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3620]
|-
|607
|[[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9306]
|-
|608
|[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7205]
|-
|609
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11944]
|-
|610
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8974]
|-
|611
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17742]
|-
|612
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23745]
|-
|613
|[[Шек беру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1908]
|-
|614
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9285]
|-
|615
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14997]
|-
|616
|[[Майкл Джексон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 1276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 3925]
|-
|617
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15905]
|-
|618
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 2963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20343]
|-
|619
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24912]
|-
|620
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9736]
|-
|621
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14174]
|-
|622
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16148]
|-
|623
|[[Эссе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 1558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 7283]
|-
|624
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6321]
|-
|625
|[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6617]
|-
|626
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10131]
|-
|627
|[[Шахмұрат Мүтәліп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2944]
|-
|628
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 20759]
|-
|629
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13039]
|-
|630
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8146]
|-
|631
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32549]
|-
|632
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6155]
|-
|633
|[[Түменбай Қуандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4583]
|-
|634
|[[Жүйке жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9748]
|-
|635
|[[Қызғалдақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 13539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 21579]
|-
|636
|[[Еліктеу сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 10311]
|-
|637
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9321]
|-
|638
|[[Мезозой]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 1058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 3484]
|-
|639
|[[Іле Алатауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4275]
|-
|640
|[[Екінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10580]
|-
|641
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11724]
|-
|642
|[[Алаштану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 953]
|-
|643
|[[Жігіттер тобы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6916]
|-
|644
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9335]
|-
|645
|[[Қазақстан ғалымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4782]
|-
|646
|[[Бастың ауыруы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 1193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 6249]
|-
|647
|[[Ленинград шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2846]
|-
|648
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20041]
|-
|649
|[[Білім инновациялық лицейлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3498]
|-
|650
|[[Құрбақалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3104]
|-
|651
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5759]
|-
|652
|[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5441]
|-
|653
|[[Қазақстан астанасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7656]
|-
|654
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12263]
|-
|655
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12709]
|-
|656
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13317]
|-
|657
|[[Электр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 1971]
|-
|658
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11435]
|-
|659
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17300]
|-
|660
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11197]
|-
|661
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8435]
|-
|662
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10515]
|-
|663
|[[Сөздің қызметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 886]
|-
|664
|[[Популяция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 4182]
|-
|665
|[[Эйфель мұнарасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 3516]
|-
|666
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 2139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5896]
|-
|667
|[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14405]
|-
|668
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12134]
|-
|669
|[[Абайдың философиялық көзқарасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2743]
|-
|670
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21986]
|-
|671
|[[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3164]
|-
|672
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9988]
|-
|673
|[[Жай сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3004]
|-
|674
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12391]
|-
|675
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14721]
|-
|676
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19734]
|-
|677
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 2458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17196]
|-
|678
|[[Нәлқожа Ақбалаұлы Ергешбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 71]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 822]
|-
|679
|[[Күй (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2532]
|-
|680
|[[Сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 3819]
|-
|681
|[[Қаракерей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7602]
|-
|682
|[[Қазақ даласында өмір сүрген ежелгі тайпалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5545]
|-
|683
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9391]
|-
|684
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8142]
|-
|685
|[[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8766]
|-
|686
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 2781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17516]
|-
|687
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17191]
|-
|688
|[[Жолжазба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 712]
|-
|689
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 15206]
|-
|690
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8663]
|-
|691
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13470]
|-
|692
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7303]
|-
|693
|[[Даңқ ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2070]
|-
|694
|[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3247]
|-
|695
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12199]
|-
|696
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11565]
|-
|697
|[[Аңыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 984]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 3562]
|-
|698
|[[Кәмелеттік жасқа толмағандардың істері бойынша іс жүргізу ерекшеліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1276]
|-
|699
|[[Қосай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 2763]
|-
|700
|[[Халық қаһарманы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7699]
|-
|701
|[[Бабалар сөзі (жинақ)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 3273]
|-
|702
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8413]
|-
|703
|[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3703]
|-
|704
|[[Біржан мен Сара айтысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10575]
|-
|705
|[[Кірме сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5793]
|-
|706
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6978]
|-
|707
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 16881]
|-
|708
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9345]
|-
|709
|[[Сөздік қор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 3689]
|-
|710
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8109]
|-
|711
|[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 6758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8658]
|-
|712
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8470]
|-
|713
|[[Бұқаралық ақпарат құралдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6172]
|-
|714
|[[Қазақстанның биік тау шыңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6004]
|-
|715
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11644]
|-
|716
|[[Жұмбақтас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 3790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10618]
|-
|717
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 2064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19340]
|-
|718
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8436]
|-
|719
|[[Әже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 15000]
|-
|720
|[[Вирустар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 6189]
|-
|721
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24844]
|-
|722
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11665]
|-
|723
|[[Робототехника]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9437]
|-
|724
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10896]
|-
|725
|[[Серке газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3690]
|-
|726
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11426]
|-
|727
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18763]
|-
|728
|[[Уикипедия:Жүктеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3892]
|-
|729
|[[Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1713]
|-
|730
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22679]
|-
|731
|[[Гелиос]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 1056]
|-
|732
|[[Қой]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 6873]
|-
|733
|[[Неолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 10858]
|-
|734
|[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6847]
|-
|735
|[[Күй аңызы (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10516]
|-
|736
|[[Ноғай ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13975]
|-
|737
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6607]
|-
|738
|[[Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2566]
|-
|739
|[[Иштуан Қоңыр Мандоки]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 988]
|-
|740
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7380]
|-
|741
|[[Құмкөл мұнай-газ кен орны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 1510]
|-
|742
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3290]
|-
|743
|[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 6305]
|-
|744
|[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15354]
|-
|745
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13812]
|-
|746
|[[Жау тылындағы бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20682]
|-
|747
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8157]
|-
|748
|[[Құрмет ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5612]
|-
|749
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9693]
|-
|750
|[[Картоп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 2248]
|-
|751
|[[Орман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 4647]
|-
|752
|[[Жалаң сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2185]
|-
|753
|[[Шайтанкөл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2789]
|-
|754
|[[Қазақ хандықтарының сыртқы саясаты мен дипломатиясы (15-17 ғасыр)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 3075]
|-
|755
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8673]
|-
|756
|[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9080]
|-
|757
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8307]
|-
|758
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24115]
|-
|759
|[[Галстук]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2630]
|-
|760
|[[Көпжылдық өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 709]
|-
|761
|[[Оянған өлке (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2705]
|-
|762
|[[Көкбауыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 1010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 4028]
|-
|763
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7372]
|-
|764
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8019]
|-
|765
|[[Қоршаған ортаны қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 1281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 9782]
|-
|766
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11750]
|-
|767
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10639]
|-
|768
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12335]
|-
|769
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5619]
|-
|770
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20409]
|-
|771
|[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 46]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3950]
|-
|772
|[[Деннис Тито]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 699]
|-
|773
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8228]
|-
|774
|[[Айтыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 11671]
|-
|775
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11040]
|-
|776
|[[Төлеген Тоқтаров көшесі (Астана)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 710]
|-
|777
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10859]
|-
|778
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7900]
|-
|779
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15467]
|-
|780
|[[Үрмелі музыка аспаптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3408]
|-
|781
|[[Жайылма сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2969]
|-
|782
|[[Ким Серікбайұлы Серікбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 793]
|-
|783
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16933]
|-
|784
|[[Ибраһим]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5544]
|-
|785
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10623]
|-
|786
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10976]
|-
|787
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5972]
|-
|788
|[[Жүсіп Баласағұни]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 2167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 24590]
|-
|789
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7101]
|-
|790
|[[Әсет Болғанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1141]
|-
|791
|[[Ацетилсалицил қышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2843]
|-
|792
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17487]
|-
|793
|[[Роман Васильевич Скляр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 1504]
|-
|794
|[[Табиғат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 2154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 13692]
|-
|795
|[[Лейкоз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 3085]
|-
|796
|[[Заң Шығару Бастамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 815]
|-
|797
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12167]
|-
|798
|[[Жылқы (қазақ дәстүрі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 5896]
|-
|799
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 10479]
|-
|800
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 13142]
|-
|801
|[[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6134]
|-
|802
|[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9482]
|-
|803
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4987]
|-
|804
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7061]
|-
|805
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12250]
|-
|806
|[[Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4062]
|-
|807
|[[Алюминий]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 5455]
|-
|808
|[[Литосфера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 5742]
|-
|809
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14349]
|-
|810
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 12793]
|-
|811
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8569]
|-
|812
|[[Желдірме]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 828]
|-
|813
|[[Педагогика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7902]
|-
|814
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 2330]
|-
|815
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 13551]
|-
|816
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10750]
|-
|817
|[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің кадет корпусы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 715]
|-
|818
|[[Жиембет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12725]
|-
|819
|[[Мұзды өлке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 1276]
|-
|820
|[[Қорғалжын қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12392]
|-
|821
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15398]
|-
|822
|[[:Санат:Қазақ жазушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5613]
|-
|823
|[[Нүктелі үтір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 2064]
|-
|824
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8087]
|-
|825
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9347]
|-
|826
|[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 18]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 14801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17290]
|-
|827
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9660]
|-
|828
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24578]
|-
|829
|[[Мемлекеттік басқару формасы бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4807]
|-
|830
|[[Сақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1908]
|-
|831
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9621]
|-
|832
|[[Қатысушы:Алмас Алимжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 29]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 614]
|-
|833
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22635]
|-
|834
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7525]
|-
|835
|[[Жабайы алма (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7733]
|-
|836
|[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4870]
|-
|837
|[[Эмбриология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1149]
|-
|838
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10596]
|-
|839
|[[Компьютерлік қауіпсіздік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2946]
|-
|840
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11798]
|-
|841
|[[Алтынемел ұлттық паркі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7338]
|-
|842
|[[Оксидтер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 1036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 6808]
|-
|843
|[[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11567]
|-
|844
|[[Лексикалық мағына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1809]
|-
|845
|[[Әбділда Тәжібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6202]
|-
|846
|[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 11333]
|-
|847
|[[Мәлік Ғабдуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12591]
|-
|848
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2985]
|-
|849
|[[Нуклеин қышқылдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5304]
|-
|850
|[[Бүйрекүсті безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 3447]
|-
|851
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14210]
|-
|852
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7876]
|-
|853
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9407]
|-
|854
|[[Азаматтық іс жүргізудің құқықтық қатынастарына қатысушылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1144]
|-
|855
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11646]
|-
|856
|[[Тың игеру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12139]
|-
|857
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7851]
|-
|858
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7495]
|-
|859
|[[Әскери қызмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 3314]
|-
|860
|[[Барыс ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2765]
|-
|861
|[[Толеранттық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 2822]
|-
|862
|[[Шешендік өнер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 6784]
|-
|863
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6796]
|-
|864
|[[Эрнест Хемингуэй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 3861]
|-
|865
|[[Қазақ есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6830]
|-
|866
|[[Мәңгілік ел қақпасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18253]
|-
|867
|[[Астана Опера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 1267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4801]
|-
|868
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15472]
|-
|869
|[[Монополистік, жетілмеген бәсеке. Бәсекенің формалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1009]
|-
|870
|[[Қызыл жебе (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7852]
|-
|871
|[[Жезқазған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6599]
|-
|872
|[[Дауысты дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16750]
|-
|873
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8169]
|-
|874
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sadraddin 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 1326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sadraddin 5840]
|-
|875
|[[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10888]
|-
|876
|[[Қазақстанның автомобиль жолдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1707]
|-
|877
|[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1699]
|-
|878
|[[Бақбақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4325]
|-
|879
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10570]
|-
|880
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15843]
|-
|881
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19828]
|-
|882
|[[Жалмауыз кемпір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 1599]
|-
|883
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6913]
|-
|884
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12308]
|-
|885
|[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4426]
|-
|886
|[[Тіршілік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2534]
|-
|887
|[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3326]
|-
|888
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13214]
|-
|889
|[[Аусыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 1092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 2359]
|-
|890
|[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3739]
|-
|891
|[[Жүзу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 91]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 2855]
|-
|892
|[[Қазақстанның сыртқы саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7117]
|-
|893
|[[Айқындауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 5757]
|-
|894
|[[Түрік руна жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4715]
|-
|895
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5877]
|-
|896
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7323]
|-
|897
|[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6582]
|-
|898
|[[Дүние жүзінің саяси картасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6220]
|-
|899
|[[Адамаралық қарым-қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 3785]
|-
|900
|[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12284]
|-
|901
|[[Көшбасшылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4098]
|-
|902
|[[Қарақалпақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6900]
|-
|903
|[[Күлтегін ескерткіші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 12455]
|-
|904
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9342]
|-
|905
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9271]
|-
|906
|[[Пысықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10189]
|-
|907
|[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 7887]
|-
|908
|[[Қайым Мұқамедханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7638]
|-
|909
|[[Қазақстандағы референдум (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6626]
|-
|910
|[[Астана қаласының бас мешіті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6489]
|-
|911
|[[Плацента]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 1431]
|-
|912
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 11996]
|-
|913
|[[Жошы хан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4777]
|-
|914
|[[Ғұндар өркениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1926]
|-
|915
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8468]
|-
|916
|[[Махмұд Қашқари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 1649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13288]
|-
|917
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8271]
|-
|918
|[[Қазақстан Республикасының Президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9859]
|-
|919
|[[Термометр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 3556]
|-
|920
|[[Талас шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14222]
|-
|921
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12604]
|-
|922
|[[Жекешелендіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 1872]
|-
|923
|[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8974]
|-
|924
|[[Аналитикалық тәсіл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 4059]
|-
|925
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15955]
|-
|926
|[[Публицистикалық стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 10353]
|-
|927
|[[Конституциялық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3889]
|-
|928
|[[Халиди Құрбанғали]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 1640]
|-
|929
|[[Василий Васильевич Радлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2573]
|-
|930
|[[Қаракесек (Әлімұлы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5480]
|-
|931
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7969]
|-
|932
|[[Бұлшық ет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 13484]
|-
|933
|[[Тоқтар Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9689]
|-
|934
|[[Қазақстан елтаңбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11439]
|-
|935
|[[Ғылыми әдіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 3515]
|-
|936
|[[Қырғи қабақ соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 12864]
|-
|937
|[[Таласбек Әсемқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3320]
|-
|938
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 2604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 14510]
|-
|939
|[[Аминқышқылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 7021]
|-
|940
|[[Атығай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 3976]
|-
|941
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16311]
|-
|942
|[[Уикипедия:Санаттар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3580]
|-
|943
|[[Мұражай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5715]
|-
|944
|[[Заңды өкіл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 832]
|-
|945
|[[Жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 9397]
|-
|946
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7202]
|-
|947
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14379]
|-
|948
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4607]
|-
|949
|[[Тырысқақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 3532]
|-
|950
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3675]
|-
|951
|[[Әдет-ғұрыптар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2251]
|-
|952
|[[Абай лирикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2762]
|-
|953
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9277]
|-
|954
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12414]
|-
|955
|[[Python]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Python 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Python 1751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Python 6646]
|-
|956
|[[Теңіз машығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 514]
|-
|957
|[[Жаңабай (Дулат)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 1087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4303]
|-
|958
|[[Күн жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 8922]
|-
|959
|[[Дәстүрлі билер соты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 1283]
|-
|960
|[[Химиялық реакциялардың типтері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2334]
|-
|961
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15770]
|-
|962
|[[Нұрлы көш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 2232]
|-
|963
|[[Жаңа білім беру жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 5282]
|-
|964
|[[Христиандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8166]
|-
|965
|[[Жәнібек Ақатұлы Елеуісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1040]
|-
|966
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 2534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 18414]
|-
|967
|[[Барлас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2553]
|-
|968
|[[Метафора]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 12622]
|-
|969
|[[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9334]
|-
|970
|[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7372]
|-
|971
|[[Флеш-жад]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 856]
|-
|972
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6751]
|-
|973
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29798]
|-
|974
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6539]
|-
|975
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 14147]
|-
|976
|[[Тәңіршілдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5663]
|-
|977
|[[Түйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10548]
|-
|978
|[[Күш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 5064]
|-
|979
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9162]
|-
|980
|[[Елтаңба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 12089]
|-
|981
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5793]
|-
|982
|[[Ішкі қызмет жарғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1149]
|-
|983
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16702]
|-
|984
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 12911]
|-
|985
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6486]
|-
|986
|[[Түрксіб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 7972]
|-
|987
|[[Үтір намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4569]
|-
|988
|[[Ақуыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 9959]
|-
|989
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10916]
|-
|990
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13059]
|-
|991
|[[Тұрлаулы мүшелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2459]
|-
|992
|[[Тарақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5951]
|-
|993
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8202]
|-
|994
|[[Құстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 12893]
|-
|995
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9287]
|-
|996
|[[Ортағасыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 4353]
|-
|997
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7262]
|-
|998
|[[Сабақты етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2168]
|-
|999
|[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5934]
|-
|1000
|[[Мажарстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4725]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>5ckkj7cbhimdlbtgn5p8ql6eropstzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Тохтарқызы</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778866</id>
    <revision>
      <id>3618716</id>
      <parentid>3583037</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала атауындағы адам аты-жөндері */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3618716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1470" sha1="de3b57pv9num3dn7327fmqofl2xwmwb" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Тохтарқызы}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 09:28, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

== Ескерту ==

Қайырлы күн. Өңдемелеріңіз кері қайтарылды, себебі сіз вандализммен айналысып жатырсыз. Осылай жалғаса берсе, бұғатталуыңыз мүмкін. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:25, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

== Мақала атауындағы адам аты-жөндері ==

Сәлеметсіз бе. Тұлғалар жайлы мақалалардың атауы Аты Әкесінің аты Тегі форматында жазылады. Мысалға соңғы жазған мақалаңызда Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев болу керек. Келесі мақалаларды жазғанда ескерерсіз. Мақаланың басындағы бөлімді алып тастаңыз. Мақала соңына дереккөздер бөлімін қосыңыз. Мақалаға дереккөздер қосыңыз [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 11:17, 2026 ж. маусымның 17 (+05)</text>
      <sha1>de3b57pv9num3dn7327fmqofl2xwmwb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618718</id>
      <parentid>3618716</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала атауындағы адам аты-жөндері */</comment>
      <origin>3618718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1518" sha1="lrhtpai9fg6qfb19fbu1e7mqgmmd8g4" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Тохтарқызы}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 09:28, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

== Ескерту ==

Қайырлы күн. Өңдемелеріңіз кері қайтарылды, себебі сіз вандализммен айналысып жатырсыз. Осылай жалғаса берсе, бұғатталуыңыз мүмкін. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:25, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

== Мақала атауындағы адам аты-жөндері ==

Сәлеметсіз бе. Тұлғалар жайлы мақалалардың атауы Аты Әкесінің аты Тегі форматында жазылады. Мысалға соңғы жазған мақалаңызда Амуруллам Омарбакиұлы Омарбакиев болу керек. Келесі мақалаларды жазғанда ескерерсіз. Мақаланың басындағы бөлімді алып тастаңыз. Мақала соңына дереккөздер бөлімін қосыңыз. Мақалаға дереккөздер қосыңыз. Санат қоюды да ұмытпаңыз. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 11:17, 2026 ж. маусымның 17 (+05)</text>
      <sha1>lrhtpai9fg6qfb19fbu1e7mqgmmd8g4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүйінішқожа хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778867</id>
    <revision>
      <id>3618758</id>
      <parentid>3583273</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Амина Жанаққызы</username>
        <id>181102</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығу тегі */</comment>
      <origin>3618758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41785" sha1="qqboayzmb422kxohqs1eme3nfss3fb9" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Сүйінішқожа хан
 | Шынайы есімі         = {{lang-uz|Suyunchxoʻjaxon / Suyunchakxon / Suyunchik Sulton}}
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Ташкент уәлаяты]]ның [[хан]]ы 
 | Ту                   = War flag of Khanate of Bukhara.svg
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1512
 | Басқаруын аяқтады    = 1525
 | Президент            = 
 | Ізашары              = Мұхаммед Қасым Күхбүрде
 | Ізбасары             = [[Келді Мұхаммед]]
 | Титулы_2             = [[Бұхара хандығы]]ның [[Бұхара ханы|ханы]]
 | Ту_2                 = War flag of Khanate of Bukhara.svg
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = наурыз 1511
 | Басқаруын аяқтады_2  = желтоқсан 1512
 | Ізашары_2            = [[Мұхаммед Шайбани]] (1500–1510)
 | Ізбасары_2           = [[Көшкінді хан]] (1512–1530)
 | Титулы_3             = [[Ташкент уәлаяты]]ның [[сұлтан]]ы 
 | Ту_3                 = War flag of Khanate of Bukhara.svg
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 1503
 | Басқаруын аяқтады_3  = 1511
 | Ізашары_3            = [[Сұлтан Махмұт хан]]
 | Ізбасары_3           = [[Мұхаммед Қасым Күхбүрде]]
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 1454
 | Туған жері           = [[Өзбек хандығы]]
 | Қайтыс болған күні   = 1525
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Ташкент|Ташкентте}}, [[Бұхара хандығы]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]]
 | Анасы                = [[Рәбия сұлтан бегім]]
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = [[Келді Мұхаммед]]&lt;br&gt;[[Наурыз Ахмет хан]]&lt;br&gt;Ойсұлу
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сүйінішқожа хан''' ({{lang-fa|سویونچ خوجه خان}}; {{lang-uz|Suyunchxoʻjaxon / Suyunchakxon / Suyunchik Sulton}}; 1454–1525 жылдар, Ташкент) — [[Темір әулеті]]нен шыққан [[Ұлықбек|Мырза Ұлықбектің]] ұрпағы, 1511–1512 жылдары [[Бұхара хандығы]]нда билік құрған және [[Ташкент уәлаяты]]ның (1503/1508–1525) үлестік билеушісі болған Шайбанилер әулетінің өкілі.

Сүйінішқожа ханның билік еткен кезеңінен бастап және оның мұрагерлері тұсында аймақтың әдеби өмірінде [[өзбек тілі]]нің рөлі күшейе түскені байқалады, ал Ташкент көптеген зиялы қауым өкілдерін өзіне тартатын орталыққа айналды.

== Есімі ==
​Сүйінішқожа сұлтанның шын есімі — '''Әбу Наср Камал ад-дин Сүйініш бек''', осыған байланысты тарихи әдебиеттерде оның есімі Сүйінішқожа хан және Севиндж-хаджа ретінде де кездеседі.{{sfn|Mirza Haydar Dughlat|1996|p=304}}{{sfn|Исфахани|1976|p=81}}

== Шығу тегі ==
​Өзбек ұлысының негізін қалаушы [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр ханның]] (1428–1468) он бір ұлы болған, оның тоғызыншысы — Сүйінішқожа сұлтан.{{sfn|Пищулина|1969|p=330}} Сүйінішқожа сұлтанның анасы [[Рәбия сұлтан бегім]] — [[Темір әулеті]] мемлекетінің билеушісі [[Ұлықбек|Мырза Ұлықбектің]] (1409–1449) қызы. [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] мен Рабия Сұлтан бегімнің тағы екі ұлы болған: Сүйінішқожа сұлтанның ағасы — [[Көшкінді сұлтан]] және інісі — Ақбұрын сұлтан.{{sfn|Бартольд|1964|p=144}}{{sfn|Юдин|1969|p=394}}

== Саясат және әскери қызметі ==
​XV ғасырдың соңғы онжылдықтарынан бастап Сүйінішқожа сұлтан Өзбек ұлысындағы билік үшін Керей хан мен Жәнібек ханға қарсы Шибанилердің шайқастарына, сондай-ақ XVI ғасырдың басында жиені [[Мұхаммед Шайбани|Шайбани ханның]] [[Мәуереннахр]]ға жасаған жорықтарына қатысты.{{sfn|НЭУ: Суюнчхўжахон|2000–2005|p=782–783}}

Белгілі дін ғұламасы әрі саяхатшы, тарихшы [[Рузбехан|Рузбехан Исфахани]] Сүйінішқожа ханға мынадай сипаттама береді:
{{Дәйексөз|​«Мәртебелі айбынды, ізгі ниетті сұлтан, даңқты билеуші, жоғары дәрежелі падишах Сүйінішқожа сұлтан — ұлы хан Әбілқайыр хан мәртебелісінің болмыс теңізіндегі [маржаны]... Ташкент тағы мен оған қарасты аймақтар оның мәртебелісінің құдіретті де айбынды қолында».{{sfn|Исфахани|1976|p=58}}}}
Жаңа әулеттің негізін қалаушы [[Мұхаммед Шайбани|Шайбани хан]] (1500—1510) 1503 жылы (басқа мәліметтер бойынша 1508 жылы) Ташкент иелігінің сұлтаны етіп өзінің көкесі — Сүйінішқожа сұлтанды тағайындады. Қожа Әбілбақа ибн Бахауддиннің «Жами ал-мақамат» (XVII ғасыр) шығармасындағы мәліметтерге сәйкес, Сүйінішқожа сұлтан бастаған Шайбанилер әскері Ташкентті қоршауға алып, Шейх Хауанд Тахурдың ұрпағы Қожа Тахир ұйымдастырған қаланың ерлікпен қорғалуына қарамастан, соңында оны басып алған.{{sfn|НЭУ: Суюнчхўжахон|2000–2005|p=782–783}}

Рузбихан Исфахани өз еңбектерінде Сүйінішқожа сұлтан әскерінің құрамы туралы жазған. Оның айтуынша, он мыңнан асатын қол «тегі моңғолдармен және шағатайлармен араласпаған» өзбек атты әскерінен тұрған. Автор бұл әскердің артықшылықтарын жоғары бағалаған.{{sfn|Исфахани|1976|p=36}}

=== Шайбанилердің жоғарғы ханы — Бұхара хандығының ханы ===
1511 жылғы, Мерв шайқасында Шайбани ханның күтпеген өлімінен кейін бірнеше ай өткен соң, Сүйінішқожа хан жоғарғы хан болып сайланды. Оның таққа көтерілуі Самарқанда, [[Әмір Темір]]дің Бибі ханым атауымен кеңінен белгілі жұма мешітінде өтті.{{sfn|McChesney|1991|p=51}}{{sfn|Бартольд|1964|p=128}}
[[Сурет:Safavid Empire 1501 1722 AD.png|thumb|200px|Сефевидтік Иранның иеліктері]]
Сол уақытта сефевидтік [[I Ысмайыл|І Исмаил шах]] шығысқа қарай шабуылын жалғастыра берді: [[Герат]] шайқассыз алынып, басты лауазымдарға шахтың адамдары тағайындалды. 1511 жылдың көктемінде І Исмаил Оңтүстік Түркістанның Әмудария сыртындағы аймақтарына кіреді. Мұхаммед Темір сұлтан мен Ұбайдулла хан Шайбани ханның бұрынғы уәзірі қожа Камаледдин Махмұт Сағаржи арқылы І Исмаилдан Мәуереннахрға кірмеуді өтінеді, шах бұл ұсынысқа келіседі. Туыстарының бұл әрекеті Сүйінішқожа ханның наразылығын тудырды. Нәтижесінде Әмударияның сол жағалауындағы барлық аудандар қысқа уақытқа Сефевидтерге өтіп, оң жағалауы Шайбанилердің қолында қалады. Сүйінішқожа хан істің мұндай нәтижесімен келіспей, «Шайбанилер туысының қаны үшін кек алуға тиісті адаммен татуласу мүмкіндігіне жол бергісі келмеді».{{sfn|Бартольд|1973|p=144–145}}

==== Ферғана жорығы ====
[[Сурет:Fergana valley countries.jpg|thumb|200px|[[​Ферғана аңғары]] Орта Азия республикаларының қазіргі аумақтарындағы көрінісі]]
1511 жылы Сүйінішқожа хан әлі [[Бабыр]]дың тұсында наменгер болып тағайындалған сол жердің билеушісі Сұлтан Саид ханға қарсы Ферғанаға жорық ұйымдастырды. Олардың арасындағы шайқас [[Ангрен өзені]]нің бойында өтіп, оған Сүйінішқожа ханның өзі тікелей қатысты. Сұлтан Саид ханның әскері сан жағынан екі есе басым болғанына қарамастан, күл-талқан етілді. Сүйінішқожа хан [[Ферғана]]ға келіп, [[Әндіжан]]да ұлы Келді Мұхаммедті қалдырып, өзі [[Ташкент]]ке қайтты. Ал Сұлтан Саид хан Шығыс Түркістан тарапқа қашып кетіп, кейін ол жерде Моғолстан (Мамлакат-и Моголийе) мемлекетінің негізін қалады.{{sfn|Бартольд|1973|p=141}}

==== Ғыждуан шайқасы ====
​1512 жылы Сүйінішқожа ханның билігі тұсында [[Ғыждуан]]да шешуші шайқас өтті. Бұл соғыста бір тараптан Мәуереннахр Шайбанилері, екінші тараптан Наджм Сани бастаған Сефевидтік Иран әскері бетпе-бет келді. Шайқас барысында [[Ұбайдулла хан]] бастаған Шайбанилер [[Наджм Сани]] армиясын толықтай талқандап, шешуші жеңіске жетті.{{sfn|НЭУ: Ғиждувон жанги|200–2005|p=27–28}}

==== Бұхара хандығындағы саясат пен билік ====
​Сүйінішқожа хан таққа отырғаннан кейін, өз туыстарына Шайбани хан мәжбүрлеп тартып алған иеліктерін қайтарып берді. Ал Шайбани ханның ұлы Мұхаммед Темір сұлтанға қосымша елдің оңтүстігіндегі аймақтарды — [[Кеш]], [[Несеф]], [[Гузар]] және [[Дербент]]ті соған іргелес жатқан жерлерімен, яғни Әмудария жағалауына дейінгі аумақты иелікке берді.{{sfn|Тревер|1947|p=40}}{{sfn|Бартольд|1973|p=140}}{{sfn|Бартольд|1973|p=144}}{{sfn|Бартольд|1973|p=49}}{{sfn|Мукминова|1966|p=63}} 1512 жылдың соңында барлық шайбанилік сұлтандар [[Самарқан]]ға жиналып, [[Ұбайдулла хан]]ның келісімімен билеуші болу үшін осы жерге Сүйінішқожа ханның ағасы — Көшкінді сұлтанды шақырады. Осыдан кейін Сүйінішқожа хан жоғарғы хан лауазымынан бас тартып, жолының үлкендігіне байланысты оны ағасына береді. Осылайша [[Көшкінді хан]] (1512—1530) әулеттің жоғарғы ханына айналады.{{sfn|Бартольд|1973|p=141}}{{sfn|McChesney|1991|p=51}}

Академик В.В. Бартольдтың мәліметтеріне сәйкес, Сүйінішқожа хан Шайбанилердің жоғарғы ханы болып жарияланғанға дейінгі кезеңде, астана Самарқанның ақсүйектері Ұбайдулла сұлтанның диуан басы — Қожа Низамның жетекшілігімен кеңес ұйымдастырған. Ұбайдулла сұлтан Самарқан шонжарларының келісімімен хан болып жарияланып, жұма хұтпасын өз атына оқытуды бұйырады, бірақ кейін бұл туралы Сүйінішқожаға хабарлау үшін елші жібереді. Сүйінішқожа оған өзі жаулап алған аймақты, яғни Бұхараны беретінін айтып жауап қатады. Кейіннен Көшкінді хан жоғарғы хан болып жарияланса да, бүкіл нақты билік Убайдулла ханның қолында қалады. Ол Бұхараға аттанып, сол жерден шайбанилік сұлтандарға иеліктерді бөліп береді.{{sfn|Бартольд|1973|p=140–141}}

=== Ташкент уәлаятындағы саясат ===
​Ағасы жоғарғы хан болып жарияланғаннан кейін Сүйінішқожа хан өз иелігіне қайтады. Бұл уақытта оның орнына қалған Мұхаммед Қасым Күхбүрде Ташкент қамалына бекініп алады, сондықтан Сүйінішқожа ханға Ташкентті қоршауға алуға тура келеді. Бірнеше күндік қоршаудан кейін бекініс алынып, бүлікшілердің кейбірі өлім жазасына кесіледі. Осы сәттен бастап өмірінің соңына дейін Сүйінішқожа хан Ташкент уәлаятын құрметті хан лауазымымен басқаруды жалғастырады.{{sfn|Бартольд|1973|p=141}}

==== Қазақ хандары мен сұлтандарына қарсы шайқастар ====
​1509 жылдың 23 ақпанында Шайбани хан солтүстік-шығыс шекараға үшінші рет жорыққа шығуға мәжбүр болды, өйткені бұған дейін [[Жаныш сұлтан]] [[Бұхара]] мен [[Самарқан]]ға қарақшылық жорық жасап, көптеген адамды тұтқынға алған еді. Бұл шайқаста 13 мыңдық әскерімен Сүйінішқожа сұлтан да болды. [[Рузбехан|Рузбехан Исфаханидің]] мәліметінше, Сүйінішқожа сұлтанның әскері шайқас кезіндегі ауызбіршілігімен, жауынгерлік рухымен және батылдығымен ерекше көзге түскен.{{sfn|НЭУ: Суюнчхўжахон|2000–2005|p=782–783}}{{sfn|Исфахани|1976|p=36}}

1513 жылы Сүйінішқожа хан [[Ташкент]]ке шабуыл жасаған [[Қасым хан]]ның бетін қайтарды. Шайқастың қызған шағында Қасым хан атынан құлап түседі, бірақ қарсыластары оны танымай қалғандығының арқасында ғана аман қалады.{{sfn|История Казахстана|1997|p=365}} Академик В.В. Бартольд Мырза Мұхаммед Хайдардың сөздеріне сүйене отырып: «Осыдан кейін Қасым хан жаулап алушылық туралы армандамайтын болды», — деп жазады. Сүйінішқожа хан қазақ сұлтандарына қарсы бірнеше рет жорық жасап, үлкен олжамен оралып отырған.{{sfn|Бартольд|1973|p=143}}&lt;ref name=&quot;Ибрагимова&quot;&gt;{{кітап|авторы=пер. Ибрагимова С. К.|бөлімі=Некоторые данные к истории казахов XV-XVI вв.|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Известия АН Казахской ССР. Серия истории, археологии и этнографии|шынайы атауы=|сілтеме=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVI/1520-1540/Nasrullahi/text2.htm|уикитека=|жауапты=|басылым=Известия АН Казахской ССР|орны=|баспасы=|жыл=1956|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}&lt;/ref&gt;

«Тарих-и Рашиди» еңбегінде 1522–1523 жылдары Ташкент билеушісі Сүйінішқожа ханның қазақтарға қарсы Дешті Қыпшаққа жорық жасап, жеңіске жеткені айтылады, бірақ дереккөзде оның қарсыластарының есімдері аталмайды. Алайда бұл мәлімет бұл жеңілістің Қазақ хандығындағы саяси жағдайға қалай әсер еткенін түсіну үшін тым қысқа.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Атыгаев Нурлан Адилбекович|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Алматы|баспасы=Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|жыл=2023|томы=|беттері=42|барлық беті=225|сериясы=|isbn=978-601-7805-24-1|тиражы=}}&lt;/ref&gt;

==== Оңтүстік Түркістан мен Хорасанға жорықтар ====
​[[Сурет:AfghanTurkestan.png|слева|200px|thumb|Ауғанстанның этникалық атласына сәйкес [[Оңтүстік Түркістан]]ның шамаланған аумағы]]
Өзбек сұлтандарының [[Хорасан]]ға жорық ұйымдастыру үшін [[Бұхара]]да өткен жиынына Сүйінішқожа сұлтан да өз әскерімен келеді. Кездесу қорытындысы бойынша [[Құндыз (қала)|Құндыз]], [[Бағлан]] және [[Бадахшан]]ға жорық жасау туралы шешім қабылданады. Әскер жорықтан үлкен олжамен оралған соң, Сүйінішқожа хан хандар мен сұлтандарды Хорасанға аттануға көндіруге тырысады, бірақ онысынан ештеңе шықпайды. Содан соң ол амалсыз [[Ташкент]]ке оралуға мәжбүр болады, онда оған қазақ сұлтандарымен бірнеше рет шайқасуға тура келеді.{{sfn|Бартольд|1973|p=142}}

Моңғол және қазақ сұлтандарын толықтай жеңгеннен кейін Сүйінішқожа хан Хорасанға жорық жариялады. Шайбанилік хандар мен сұлтандар тағы да Бұхараға жиналып, Әмудариядан өтіп, [[Герат]]қа тақап келді. Қала алынуға шақ қалғанда, сұлтандар кенеттен кері қайтуға шешім қабылдайды. Сүйінішқожа хан олардың бұл әрекетіне наразы болса да, амалсыз соңдарынан еріп, Ташкентке оралады. Ол жаңа жорыққа белсенді түрде дайындала бастайды, бірақ кейін бұл жоспарына өзінің қаза болуы кедергі келтіреді.{{sfn|Бартольд|1973|p=143}}

== Мәдениет саласындағы саясаты ==
[[Сурет:During the battle of Indus.jpg|thumb|200px|М.б.О. Көхистанидің «Тарих-и Әбілқайыр хани» еңбегіндегі Шайбанилер дәуірінің миниатюрасы &lt;small&gt;(Өз әскерінің шегінуін қалқалап, кейін Үнді өзенінен атымен жүзіп өткен Жәлел әд-Дин, оның ерлігіне таңғалған [[Шыңғысхан]]ның көзінше қылышын құрғатып сүртіп тұр)&lt;/small&gt;]]
[[Сурет:Hafiz - Prince Entertained on a Terrace.jpg|thumb|200px|Шайбанилер дәуірінің миниатюрасы, 1523 жыл]]
Сүйінішқожа ханның билігінен бастап және оның мұрагерлері тұсында аймақтың әдеби өмірінде өзбек тілінің рөлі күшейе түскені байқалады; Ташкент көптеген зиялы қауым өкілдерін өзіне тартатын орталыққа айналады.{{sfn|Филанович|2003|p=69–71}} Сүйінішқожа ханның бұйрығымен бірнеше шығарма парсы тілінен өзбек тіліне аударылды. Кейінірек оның ұлы [[Наурыз Ахмет хан]] үшін парсы ақыны [[Саади Ширази]]дің «Бостан» атты көркем безендірілген қолжазбасы қайта көшіріп жазылды.&lt;ref name=Мукминова&gt;Мукминова Р. Г. Из истории культурной жизни Ташкента конца XV—XVI века // Общественные науки в Узбекистане. — 1983. — № 9. — С. 26—30.&lt;/ref&gt;

Ташкенттегі үлестік билеушілердің ресми құжаттары да [[ескі өзбек тілі]]нде толтырылып отырған.&lt;ref name=Мукминова/&gt; Мұндай құжаттардың үлгілері, мысалы, бұрын белгісіз болып келген «Жарлықтар жинағындағы» деректер бүгінгі күнге дейін сақталған. Бұл құжаттар [[Өзбекстан Ғылым академиясы]] Шығыстану институтының қолжазба қорында «1644» инвентарлық нөмірімен сақтаулы және ғылым үшін маңызы өте зор. Жинақта XVI—XIX ғасырларға жататын 146 ферман (жарлық), сойырғал және тархандық грамоталар бар; олар хандар мен жергілікті билеушілер тарапынан «әулие» Сұлтан Саидтың ұрпақтары — Қарақан сайиидтерінің атына берілген. Ең ерте жазылған құжатты хижра бойынша 928 (1521/22) жылы Сүйінішқожа хан Сайид Фазыл Әлиге берсе, ең соңғысы — [[Құдаяр хан]]ның ұлы [[Насриддин хан]]ның атынан 1292 жылдың ережеп айында (1876 жылдың тамызы) Сайид Жалаладдин қожаның атына жазылған.{{sfn|Юлдашев|1964|p=11}}

Сүйінішқожа хан сауатты билеуші болған әрі өз бабалары Мырза Ұлықбек пен Әбілқайыр ханның дәстүрін ұстанып, өз ордасына белгілі ғалымдарды, жазушылар мен ақындарды жинаған. Олардың арасында [[Зайнаддин Махмуд Васифи|Уасифи]], [[Абдулла Насруллахи]], [[Масуд бен Османи Көхистани]] сияқты тұлғалар аталады. Сондай-ақ, Уасифи 1518 жылдан бастап Сүйінішқожа ханның ұлы Келді Мұхаммедтің тәрбиешісі болды. 1525 жылы хан қайтыс болғаннан кейін ол шәкіртімен бірге Ташкентке көшіп келеді, ал бұрынғы шәкірті дүниеден өткен соң, оның ұлы Әбіл-Мұзаффар Хасан сұлтанның тәрбиешісі болады.{{sfn|Юдин|1969|p=174}}{{sfn|НЭУ: Келди Муҳаммад|2000–2005|p=288}}

[[Абдулла Насруллахи]] Сүйінішқожа ханның тапсырмасымен өзінің «[[Зубдат әл-асар]]&lt;nowiki/&gt;» атты тарихи еңбегін ескі өзбек тілінде жазып шықты.&lt;ref name=&quot;Ибрагимова&quot;/&gt;

Академик В.В. Бартольдтың пікірінше, [[Масуд бен Османи Көхистани]]дің «Тарих-и Әбілқайыр хани» атты тарихи еңбегі оқиғаға қатысушылардың бірінің, бәлкім, Сүйінішқожа ханның өз айтқандарына негізделген. Ал өзге пікірлер бойынша, бұл еңбек біздің заманымызға жетпеген құжаттарға сүйеніп жазылған.{{sfn|Бартольд|1964|p=490}}

Сүйінішқожа ханның есімімен Ташкенттегі әйгілі «Қайқаус» шарбағының (төрт бөліктен тұратын бақ) бой көтеруі тығыз байланысты. Бұл бақта ақындар, жазушылар, музыканттар мен фиқһ (мұсылман құқығы) білгірлері бас қосып, әдеби мәжілістер мен мерекелер өткізіп тұрған. Сонымен қатар, бақ аумағында Ташкент ханының ордасы және негізінен шайқастарда жараланған өзбек сұлтандарына арналған емхана орналасқан.{{sfn|НЭУ: Кайковус чорбоғи|2000–2005|p=29}}

== Отбасы ==
[[Сурет:Medrese Barakhan 13-21.JPG|thumb|Right|200px|[[​Барақ хан медресесі]]. Сүйінішқожа хан жерленген жер. Бұл ғимарат 1531–1532 жылдары оның ұлы [[Наурыз Ахмет хан]]ның нұсқауымен салынған.]]
Сүйінішқожа ханның екі ұлы болды: Ташкентте билік жүргізген [[Келді Мұхаммед хан]] (1525–1532) және [[Ташкент]]те 1532–1551 жылдары билік етіп, кейін 1552–1556 жылдары [[Самарқан]]да бүкіл мемлекеттің ханы болып жарияланған [[Наурыз Ахмет хан]].{{sfn|НЭУ: Келди Муҳаммад|2000–2005|p=288}}{{sfn|Бартольд|1973|p=52–54}}

Оның немерелері [[Баба сұлтан|Баба хан]] мен [[Дербіш хан]] Ташкент, Әндіжан және Түркістан аймақтарын бірлесіп басқарды.{{sfn|Зияев|1988|p=71}}

== Қайтыс болуы ==
​Сүйінішқожа хан 1525 жылы [[Ташкент]]те дүниеден өтті.{{sfn|Burton Audrey|1997|p=11}} Аңыз бойынша, Сүйінішқожа хан [[Түркістан]]да жерленген және оның құлпытасы да сонда делінеді. Алайда бұл аңыз тарихи шындыққа сәйкес келмейді. Сүйінішқожа ханның кесенесі — «Көк күмбез» Ташкенттегі Хазірет Имам ансамблінің құрамындағы [[Барақ хан медресесі]]нің архитектуралық кешенінде орналасқан.{{sfn|Смагулов|1999|p=119}}{{sfn|НЭУ: Суюнчхўжахон|2000–2005|p=782–783}}

1525 жылы Ташкент үлесіндегі билік оның ұлы Келді Мұхаммедке өтеді.&lt;ref&gt;Journal of Central Asia. Том 16. — Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University, 1993 — p. 67&lt;/ref&gt; Ханның замандасы [[Абдаллах Насруллахи]] жазған «[[Зубдат әл-асар]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи еңбегінде Сүйінішқожа ханның өлімі туралы баяндала отырып, оның ажал алдында өз ұлын — «сұлтандардың сұлтаны», яғни [[Келді Мұхаммед]]ті (Мұхаммед сұлтанды) шақырып алып, билікті соған тапсырғаны айтылады.{{sfn|Бартольд|1973|p=132}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Бартольд В. В.|бөлімі=2|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Сочинения. Работы по отдельным проблемам истории Средней Азии|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=М.|баспасы=Наука|жыл=1964|томы=2|беттері=|барлық беті=661|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=Бартольд В. В.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Сочинения. Работы по источниковедению|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=М.|баспасы=Наука|жыл=1973|томы=8|беттері=|барлық беті=725|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=Зияев Х. З.; Буряков Ю. Ф|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=История Ташкента с древнейших времен до победы Февральской буржуазно-демократической революции|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Т.|баспасы=Фан|жыл=1988|томы=|беттері=71|барлық беті=296|сериясы=|isbn=5-648-00434-6|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=История Казахстана|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Алматы|баспасы=Атамұра|жыл=1997|томы=2|беттері=365|барлық беті=624|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений)|шынайы атауы=|сілтеме=http://www.vostlit.info/Texts/rus15/Machmud_ben_Vali/frametext.htm|уикитека=|жауапты=Пер. К. А. Пищулиной|басылым=|орны=Алма-Ата|баспасы=Наука|жыл=1969|томы=|беттері=|барлық беті=652|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=Мукминова Р. Г.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=К истории аграрных отношений в Узбекистане XVI в. По материалам &quot;Вакф-наме&quot;|шынайы атауы=|сілтеме=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVI/1500-1520/Vakf_name_Seibani_han/framepred6.htm|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Т.|баспасы=Наука|жыл=1966|томы=|беттері=|барлық беті=648|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=Смагулов Э.; Григорьев Ф.; Итенов А.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Очерки по истории и археологии средневекового Туркестана|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=Ғылым|жыл=1999|томы=|беттері=|барлық беті=231|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=Тревер К. В.; Якубовский А. Ю.; Воронец М. Э.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=История народов Узбекистана. От образования государства Шейбанидов до Октябрьской Революции|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Т.|баспасы=АН УзССР|жыл=1947|томы=2|беттері=|барлық беті=514|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=Фазлаллах ибн Рузбихан Исфахани|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Михман-наме-йи Бухара (Записки бухарского гостя)|шынайы атауы=|сілтеме=http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Isfachani/frametext1.htm|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=М.|баспасы=Восточная литература|жыл=1976|томы=|беттері=106|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=Филанович М. И.|бөлімі=Хроника. Открытие археологической выставки «Древний Ташкент»|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Общественные науки в Узбекистане|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жыл=2003|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=Юдин В. П.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений)|шынайы атауы=|сілтеме=http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Vasifi/pred2.phtml?id=1452|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Алма-Ата|баспасы=Наука|жыл=1969|томы=|беттері=|барлық беті=560|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=Юлдашев М. Ю.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=К истории торговых и посольских связей Средней Азии с Россией в XVI-XVII вв|шынайы атауы=|сілтеме=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVII/1660-1680/Russ_buchar_dok/framepred.htm|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Т.|баспасы=Наука|жыл=1964|томы=|беттері=|барлық беті=124|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=Burton Audrey|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=The Bukharans. A dynastic, diplomatic and commercial history 1550-1702|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жыл=1997|томы=|беттері=11|барлық беті=664|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=McChesney R. D.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Waqf in Central Asia: Four Hundred Years in the History of a Muslim Shrine, 1480-1889|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=New Jersey|баспасы=Princeton University Press|жыл=1991|томы=|беттері=|барлық беті=378|сериясы=Princeton Legacy Library|isbn=978-1-4008-6196-5|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=Mirza Haydar Dughlat's|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Tarikh-i-Rashidi: A History of the Khans of Moghulistan|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Harvard|баспасы=Harvard University. Department of Near Eastern Languages and Civilizations|жыл=1996|томы=|беттері=304|барлық беті=307|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=|бөлімі=Кайковус чорбоғи|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Ўзбекистон миллий энциклопедияси|шынайы атауы=|сілтеме=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20K%20harfi.pdf|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Т.|баспасы=Ўзбекистон миллий энциклопедияси|жыл=2000—2005|томы=|беттері=29|барлық беті=900|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=|бөлімі=Келди Муҳаммад|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Ўзбекистон миллий энциклопедияси|шынайы атауы=|сілтеме=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20K%20harfi.pdf|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Т.|баспасы=Ўзбекистон миллий энциклопедияси|жыл=2000—2005|томы=|беттері=288|барлық беті=900|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=|бөлімі=Суюнчхўжахон|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Ўзбекистон миллий энциклопедияси|шынайы атауы=|сілтеме=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20S%20harfi.pdf|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Т.|баспасы=Ўзбекистон миллий энциклопедияси|жыл=2000—2005|томы=|беттері=782—783|барлық беті=839|сериясы=|isbn=|тиражы=}}
* {{кітап|авторы=|бөлімі=Ғиждувон жанги|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Ўзбекистон миллий энциклопедияси|шынайы атауы=|сілтеме=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20G'%20harfi.pdf|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Т.|баспасы=Ўзбекистон миллий энциклопедияси|жыл=2000—2005|томы=|беттері=27—28|барлық беті=59|сериясы=|isbn=|тиражы=}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Шайбани әулеті]]</text>
      <sha1>qqboayzmb422kxohqs1eme3nfss3fb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала</title>
    <ns>4</ns>
    <id>780876</id>
    <revision>
      <id>3618511</id>
      <parentid>3617974</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T15:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3618511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="297121" sha1="0ekfqh59ssyr0avv26v3z3t3kozd0ja" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-06-15'''.

{| class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
! N
! Бет
! Қаралу саны
|-
| data-sort-value=&quot;1&quot; | 1
| [[Басты бет]]
| data-sort-value=&quot;997&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 997]
|-
| data-sort-value=&quot;2&quot; | 2
| [[Әділет (партия)]]
| data-sort-value=&quot;485&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 485]
|-
| data-sort-value=&quot;3&quot; | 3
| [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
| data-sort-value=&quot;429&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 429]
|-
| data-sort-value=&quot;4&quot; | 4
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
| data-sort-value=&quot;215&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 215]
|-
| data-sort-value=&quot;5&quot; | 5
| [[Арнайы:Іздеу]]
| data-sort-value=&quot;213&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 213]
|-
| data-sort-value=&quot;6&quot; | 6
| [[Рафаил Иосифович Розенсон]]
| data-sort-value=&quot;209&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 209]
|-
| data-sort-value=&quot;7&quot; | 7
| [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
| data-sort-value=&quot;172&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 172]
|-
| data-sort-value=&quot;8&quot; | 8
| [[Футболдан 2026 жылғы әлем чемпионаты]]
| data-sort-value=&quot;148&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 148]
|-
| data-sort-value=&quot;9&quot; | 9
| [[Абай Құнанбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;145&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 145]
|-
| data-sort-value=&quot;10&quot; | 10
| [[Қазақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;115&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 115]
|-
| data-sort-value=&quot;11&quot; | 11
| [[Аманат (партия)]]
| data-sort-value=&quot;109&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 109]
|-
| data-sort-value=&quot;12&quot; | 12
| [[Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;105&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 105]
|-
| data-sort-value=&quot;13&quot; | 13
| [[Кабо-Верде]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 88]
|-
| data-sort-value=&quot;14&quot; | 14
| [[Күнделік.кз]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 85]
|-
| data-sort-value=&quot;15&quot; | 15
| [[КешYOU]]
| data-sort-value=&quot;82&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 82]
|-
| data-sort-value=&quot;16&quot; | 16
| [[:Санат:Ресей өзендері|Санат:Ресей өзендері]]
| data-sort-value=&quot;77&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 77]
|-
| data-sort-value=&quot;17&quot; | 17
| [[Қазақша жыл санау]]
| data-sort-value=&quot;74&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 74]
|-
| data-sort-value=&quot;18&quot; | 18
| [[Ыбырай Алтынсарин]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 69]
|-
| data-sort-value=&quot;19&quot; | 19
| [[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
| data-sort-value=&quot;68&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 68]
|-
| data-sort-value=&quot;20&quot; | 20
| [[Қазақ хандары]]
| data-sort-value=&quot;68&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 68]
|-
| data-sort-value=&quot;21&quot; | 21
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 64]
|-
| data-sort-value=&quot;22&quot; | 22
| [[Қазақстан Құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 62]
|-
| data-sort-value=&quot;23&quot; | 23
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 62]
|-
| data-sort-value=&quot;24&quot; | 24
| [[Мүшел жас]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 61]
|-
| data-sort-value=&quot;25&quot; | 25
| [[Бұзаубас]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 60]
|-
| data-sort-value=&quot;26&quot; | 26
| [[Уикипедия:Форум]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 60]
|-
| data-sort-value=&quot;27&quot; | 27
| [[Санжар Керімбай]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 57]
|-
| data-sort-value=&quot;28&quot; | 28
| [[Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 56]
|-
| data-sort-value=&quot;29&quot; | 29
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 55]
|-
| data-sort-value=&quot;30&quot; | 30
| [[Алматы]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 55]
|-
| data-sort-value=&quot;31&quot; | 31
| [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 53]
|-
| data-sort-value=&quot;32&quot; | 32
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 53]
|-
| data-sort-value=&quot;33&quot; | 33
| [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 52]
|-
| data-sort-value=&quot;34&quot; | 34
| [[Абай жолы (роман)]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 52]
|-
| data-sort-value=&quot;35&quot; | 35
| [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 51]
|-
| data-sort-value=&quot;36&quot; | 36
| [[Баланы қырқынан шығару]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 51]
|-
| data-sort-value=&quot;37&quot; | 37
| [[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 49]
|-
| data-sort-value=&quot;38&quot; | 38
| [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 49]
|-
| data-sort-value=&quot;39&quot; | 39
| [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 48]
|-
| data-sort-value=&quot;40&quot; | 40
| [[Қожа Ахмет Ясауи]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 48]
|-
| data-sort-value=&quot;41&quot; | 41
| [[Қоңырат]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 48]
|-
| data-sort-value=&quot;42&quot; | 42
| [[Наймандар]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 47]
|-
| data-sort-value=&quot;43&quot; | 43
| [[Шәмші Қалдаяқов]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 46]
|-
| data-sort-value=&quot;44&quot; | 44
| [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 45]
|-
| data-sort-value=&quot;45&quot; | 45
| [[Жылқы малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;46&quot; | 46
| [[Өзбекәлі Жәнібеков]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 44]
|-
| data-sort-value=&quot;47&quot; | 47
| [[Табын]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 43]
|-
| data-sort-value=&quot;48&quot; | 48
| [[Мемлекет астаналары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 43]
|-
| data-sort-value=&quot;49&quot; | 49
| [[Махаббат, қызық мол жылдар]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 42]
|-
| data-sort-value=&quot;50&quot; | 50
| [[АҚШ штаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 42]
|-
| data-sort-value=&quot;51&quot; | 51
| [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 42]
|-
| data-sort-value=&quot;52&quot; | 52
| [[Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 42]
|-
| data-sort-value=&quot;53&quot; | 53
| [[Арыстанбаб]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 42]
|-
| data-sort-value=&quot;54&quot; | 54
| [[Қазақ әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 41]
|-
| data-sort-value=&quot;55&quot; | 55
| [[Қазақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 41]
|-
| data-sort-value=&quot;56&quot; | 56
| [[Абылай хан]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 40]
|-
| data-sort-value=&quot;57&quot; | 57
| [[Ахмет Байтұрсынұлы]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40]
|-
| data-sort-value=&quot;58&quot; | 58
| [[Әлемнің жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 39]
|-
| data-sort-value=&quot;59&quot; | 59
| [[Әл-Фатиха сүресі]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 39]
|-
| data-sort-value=&quot;60&quot; | 60
| [[Айбек Қалиев]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 39]
|-
| data-sort-value=&quot;61&quot; | 61
| [[Қасым хан]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 39]
|-
| data-sort-value=&quot;62&quot; | 62
| [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 39]
|-
| data-sort-value=&quot;63&quot; | 63
| [[Футболдан әлем чемпионаты]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;64&quot; | 64
| [[:Санат:Алфавит бойынша футболшылар|Санат:Алфавит бойынша футболшылар]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 39]
|-
| data-sort-value=&quot;65&quot; | 65
| [[Бауыржан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;66&quot; | 66
| [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 37]
|-
| data-sort-value=&quot;67&quot; | 67
| [[Көшпенділер (трилогия)]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 37]
|-
| data-sort-value=&quot;68&quot; | 68
| [[Қарақұрт]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 37]
|-
| data-sort-value=&quot;69&quot; | 69
| [[Рауан Кенжеханұлы]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37]
|-
| data-sort-value=&quot;70&quot; | 70
| [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 37]
|-
| data-sort-value=&quot;71&quot; | 71
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 37]
|-
| data-sort-value=&quot;72&quot; | 72
| [[Арғын]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 37]
|-
| data-sort-value=&quot;73&quot; | 73
| [[Туыстық атаулары]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37]
|-
| data-sort-value=&quot;74&quot; | 74
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37]
|-
| data-sort-value=&quot;75&quot; | 75
| [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 36]
|-
| data-sort-value=&quot;76&quot; | 76
| [[Қазақ батырлар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36]
|-
| data-sort-value=&quot;77&quot; | 77
| [[Қ]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 35]
|-
| data-sort-value=&quot;78&quot; | 78
| [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;79&quot; | 79
| [[Қазақ ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;80&quot; | 80
| [[Әбіш Кекілбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;81&quot; | 81
| [[Махамбет Өтемісұлы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;82&quot; | 82
| [[Міржақып Дулатұлы]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value=&quot;83&quot; | 83
| [[Мысыр]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 34]
|-
| data-sort-value=&quot;84&quot; | 84
| [[Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value=&quot;85&quot; | 85
| [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value=&quot;86&quot; | 86
| [[Алланың есімдері]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 34]
|-
| data-sort-value=&quot;87&quot; | 87
| [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;88&quot; | 88
| [[Шыңғыс хан]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33]
|-
| data-sort-value=&quot;89&quot; | 89
| [[Сұңғыла]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 33]
|-
| data-sort-value=&quot;90&quot; | 90
| [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;91&quot; | 91
| [[Осиповичи]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8 32]
|-
| data-sort-value=&quot;92&quot; | 92
| [[Бәкіжан Сұлтанбекұлы Төртқарин]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 32]
|-
| data-sort-value=&quot;93&quot; | 93
| [[Сіргелі]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;94&quot; | 94
| [[Қабдеш Жұмаділов]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;95&quot; | 95
| [[Алтын Орда]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 31]
|-
| data-sort-value=&quot;96&quot; | 96
| [[Албан руы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;97&quot; | 97
| [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 31]
|-
| data-sort-value=&quot;98&quot; | 98
| [[Қазақстан аудандары]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;99&quot; | 99
| [[Уикипедия:Қауым порталы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;100&quot; | 100
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;101&quot; | 101
| [[Алаш партиясы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;102&quot; | 102
| [[Иісбек Рамазанұлы Әбілмәжінов]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;103&quot; | 103
| [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;104&quot; | 104
| [[Мұхтар Шаханов]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;105&quot; | 105
| [[Педагогика]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 31]
|-
| data-sort-value=&quot;106&quot; | 106
| [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 30]
|-
| data-sort-value=&quot;107&quot; | 107
| [[Суан]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 30]
|-
| data-sort-value=&quot;108&quot; | 108
| [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;109&quot; | 109
| [[Ақылбек Қожаұлы Шаяхмет]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82 29]
|-
| data-sort-value=&quot;110&quot; | 110
| [[Дулат]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 29]
|-
| data-sort-value=&quot;111&quot; | 111
| [[Жыныстық қатынас]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 29]
|-
| data-sort-value=&quot;112&quot; | 112
| [[Табылды Досымов]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;113&quot; | 113
| [[Оливер Три]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 29]
|-
| data-sort-value=&quot;114&quot; | 114
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;115&quot; | 115
| [[Ақ жол (партия)]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 29]
|-
| data-sort-value=&quot;116&quot; | 116
| [[Уикипедия:Telegram]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 29]
|-
| data-sort-value=&quot;117&quot; | 117
| [[Ақ Орда (мемлекет)]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 28]
|-
| data-sort-value=&quot;118&quot; | 118
| [[Ысты]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;119&quot; | 119
| [[Өзбекстан]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 28]
|-
| data-sort-value=&quot;120&quot; | 120
| [[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 28]
|-
| data-sort-value=&quot;121&quot; | 121
| [[Орбұлақ шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;122&quot; | 122
| [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;123&quot; | 123
| [[Славгород (Беларусь)]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4_%28%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C%29 28]
|-
| data-sort-value=&quot;124&quot; | 124
| [[Кюрасао]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 27]
|-
| data-sort-value=&quot;125&quot; | 125
| [[Шашыратқы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;126&quot; | 126
| [[Алматы облысы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;127&quot; | 127
| [[Кенесары хан]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27]
|-
| data-sort-value=&quot;128&quot; | 128
| [[Қарғын (роман)]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27]
|-
| data-sort-value=&quot;129&quot; | 129
| [[Ұлытау облысы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;130&quot; | 130
| [[Уикипедия:Видео сабақтар]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27]
|-
| data-sort-value=&quot;131&quot; | 131
| [[Жатақ]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;132&quot; | 132
| [[Жеті қазына]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 26]
|-
| data-sort-value=&quot;133&quot; | 133
| [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26]
|-
| data-sort-value=&quot;134&quot; | 134
| [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;135&quot; | 135
| [[Уикипедия:CSS кластарының тізімдемесі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ACSS_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;136&quot; | 136
| [[Қаракесек (Арғын)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;137&quot; | 137
| [[Мың бір түн (телесериал)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;138&quot; | 138
| [[Өзін-өзі өлтіру]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 26]
|-
| data-sort-value=&quot;139&quot; | 139
| [[Жасанды интеллект]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 26]
|-
| data-sort-value=&quot;140&quot; | 140
| [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;141&quot; | 141
| [[Ұлы Отан соғысы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;142&quot; | 142
| [[Уикипедия:Анықтама]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 26]
|-
| data-sort-value=&quot;143&quot; | 143
| [[Әйтеке би]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 25]
|-
| data-sort-value=&quot;144&quot; | 144
| [[Қазақстан Республикасының Президенті]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;145&quot; | 145
| [[Қазақ хандығының құрылуы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;146&quot; | 146
| [[Орталық Азия]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 25]
|-
| data-sort-value=&quot;147&quot; | 147
| [[Жәнібек хан]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value=&quot;148&quot; | 148
| [[Әлем елдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;149&quot; | 149
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;150&quot; | 150
| [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 25]
|-
| data-sort-value=&quot;151&quot; | 151
| [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;152&quot; | 152
| [[Жүсіпбек Аймауытов]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;153&quot; | 153
| [[Есім хан]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value=&quot;154&quot; | 154
| [[Қыпшақтар]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25]
|-
| data-sort-value=&quot;155&quot; | 155
| [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;156&quot; | 156
| [[Ботбай]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 24]
|-
| data-sort-value=&quot;157&quot; | 157
| [[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;158&quot; | 158
| [[Жұмбақтас]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 24]
|-
| data-sort-value=&quot;159&quot; | 159
| [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;160&quot; | 160
| [[Қазақстан жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;161&quot; | 161
| [[Қазақша Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 24]
|-
| data-sort-value=&quot;162&quot; | 162
| [[Қазақтың боғауыз сөздері]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;163&quot; | 163
| [[Ақтөбе облысы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;164&quot; | 164
| [[Жайдарман]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;165&quot; | 165
| [[Ресей]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 24]
|-
| data-sort-value=&quot;166&quot; | 166
| [[Керей (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;167&quot; | 167
| [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;168&quot; | 168
| [[Ермұхамед Мәулен]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;169&quot; | 169
| [[Қазақ тілі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;170&quot; | 170
| [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 23]
|-
| data-sort-value=&quot;171&quot; | 171
| [[Байбақты]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;172&quot; | 172
| [[Америка Құрама Штаттары]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;173&quot; | 173
| [[Әкелер күні]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;174&quot; | 174
| [[Кете (ру)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;175&quot; | 175
| [[Қазақстандағы саяси партиялар]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;176&quot; | 176
| [[Көксерек (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;177&quot; | 177
| [[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 23]
|-
| data-sort-value=&quot;178&quot; | 178
| [[Сәкен Сейфуллин]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;179&quot; | 179
| [[Қарахан мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;180&quot; | 180
| [[Қазақтар]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;181&quot; | 181
| [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;182&quot; | 182
| [[Қарағанды облысы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;183&quot; | 183
| [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;184&quot; | 184
| [[Бэкрумс (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;185&quot; | 185
| [[Осман империясы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;186&quot; | 186
| [[Оралхан Бөкей]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 22]
|-
| data-sort-value=&quot;187&quot; | 187
| [[Франция қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;188&quot; | 188
| [[Лаура Спелман Рокфеллер]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BA%D1%84%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;189&quot; | 189
| [[Исатай Шақатұлы Сүйеубаев]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;190&quot; | 190
| [[Каспий теңізі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;191&quot; | 191
| [[Ұлпан (роман)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;192&quot; | 192
| [[Ұшқан ұя]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 22]
|-
| data-sort-value=&quot;193&quot; | 193
| [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;194&quot; | 194
| [[Әмір Темір]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;195&quot; | 195
| [[Сақтар]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;196&quot; | 196
| [[Қасым Қайсенов]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;197&quot; | 197
| [[Астана қаласының бас мешіті]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;198&quot; | 198
| [[Химиялық элементтер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;199&quot; | 199
| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;200&quot; | 200
| [[Ілияс Есенберлин]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value=&quot;201&quot; | 201
| [[Түркістан облысы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;202&quot; | 202
| [[Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 22]
|-
| data-sort-value=&quot;203&quot; | 203
| [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;204&quot; | 204
| [[Қытай]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 21]
|-
| data-sort-value=&quot;205&quot; | 205
| [[Баланы ұшықтау]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 21]
|-
| data-sort-value=&quot;206&quot; | 206
| [[Абай облысы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;207&quot; | 207
| [[Қой малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;208&quot; | 208
| [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 21]
|-
| data-sort-value=&quot;209&quot; | 209
| [[Қимақ қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;210&quot; | 210
| [[Шымыр]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;211&quot; | 211
| [[Семей полигоны]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;212&quot; | 212
| [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 21]
|-
| data-sort-value=&quot;213&quot; | 213
| [[Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 21]
|-
| data-sort-value=&quot;214&quot; | 214
| [[Қожа]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;215&quot; | 215
| [[Бесін намазы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;216&quot; | 216
| [[Қарақалпақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;217&quot; | 217
| [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;218&quot; | 218
| [[Жамбыл Жабайұлы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;219&quot; | 219
| [[Қазақстан газеттері тізімі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;220&quot; | 220
| [[2026 жыл]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 21]
|-
| data-sort-value=&quot;221&quot; | 221
| [[Есет Көтібарұлы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;222&quot; | 222
| [[Өскемен]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;223&quot; | 223
| [[Руслан Тай]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 21]
|-
| data-sort-value=&quot;224&quot; | 224
| [[Мөлдір Әуелбекова]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;225&quot; | 225
| [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;226&quot; | 226
| [[Таз руы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;227&quot; | 227
| [[Мұхаррам]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%BC 21]
|-
| data-sort-value=&quot;228&quot; | 228
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;229&quot; | 229
| [[Сын есім]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20]
|-
| data-sort-value=&quot;230&quot; | 230
| [[Жошы хан кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;231&quot; | 231
| [[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;232&quot; | 232
| [[Ұлыбритания]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 20]
|-
| data-sort-value=&quot;233&quot; | 233
| [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;234&quot; | 234
| [[Бәйдібек Қарашаұлы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;235&quot; | 235
| [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;236&quot; | 236
| [[Ясин сүресі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;237&quot; | 237
| [[Құран]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;238&quot; | 238
| [[Алаша (ру)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;239&quot; | 239
| [[Ұлы жүз]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 20]
|-
| data-sort-value=&quot;240&quot; | 240
| [[Арыстан баб кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;241&quot; | 241
| [[Ұлы Жібек жолы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;242&quot; | 242
| [[Астана]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;243&quot; | 243
| [[Салауат]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 20]
|-
| data-sort-value=&quot;244&quot; | 244
| [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;245&quot; | 245
| [[Қабанбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;246&quot; | 246
| [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;247&quot; | 247
| [[Төреғали Төреəліұлы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;248&quot; | 248
| [[Алтын белгі төсбелгісі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;249&quot; | 249
| [[Шанышқылы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;250&quot; | 250
| [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;251&quot; | 251
| [[Қазақстан туы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;252&quot; | 252
| [[Зат есім]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19]
|-
| data-sort-value=&quot;253&quot; | 253
| [[Қайрат Нұртас]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 19]
|-
| data-sort-value=&quot;254&quot; | 254
| [[Франция]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 19]
|-
| data-sort-value=&quot;255&quot; | 255
| [[Үлгілі сарқырамасы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;256&quot; | 256
| [[Ноғай ордасы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;257&quot; | 257
| [[Аборт]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 19]
|-
| data-sort-value=&quot;258&quot; | 258
| [[Бозжыра шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;259&quot; | 259
| [[Конъюнктивит]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 19]
|-
| data-sort-value=&quot;260&quot; | 260
| [[Ерлан Кенжеғалиұлы Сағадиев]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;261&quot; | 261
| [[Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;262&quot; | 262
| [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;263&quot; | 263
| [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;264&quot; | 264
| [[Көңіл айту]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 19]
|-
| data-sort-value=&quot;265&quot; | 265
| [[Ілияс Жансүгіров]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;266&quot; | 266
| [[Бақытсыз Жамал]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 19]
|-
| data-sort-value=&quot;267&quot; | 267
| [[Балқаш]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 19]
|-
| data-sort-value=&quot;268&quot; | 268
| [[Әлішер Бейсенов]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D1%88%D0%B5%D1%80_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;269&quot; | 269
| [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 19]
|-
| data-sort-value=&quot;270&quot; | 270
| [[Солтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;271&quot; | 271
| [[Микротүтікшелер]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%82%D2%AF%D1%82%D1%96%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;272&quot; | 272
| [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;273&quot; | 273
| [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;274&quot; | 274
| [[Жошы хан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;275&quot; | 275
| [[Қазақстан халық кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;276&quot; | 276
| [[Әлімұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;277&quot; | 277
| [[Айқын Төлепберген]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;278&quot; | 278
| [[Ислам күнтізбесі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;279&quot; | 279
| [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 18]
|-
| data-sort-value=&quot;280&quot; | 280
| [[Қыз Жібек]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 18]
|-
| data-sort-value=&quot;281&quot; | 281
| [[Қасым Аманжолов]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;282&quot; | 282
| [[Төле би]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 18]
|-
| data-sort-value=&quot;283&quot; | 283
| [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;284&quot; | 284
| [[Төре]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 18]
|-
| data-sort-value=&quot;285&quot; | 285
| [[Саяси партия]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 18]
|-
| data-sort-value=&quot;286&quot; | 286
| [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;287&quot; | 287
| [[Ақтөбе]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 18]
|-
| data-sort-value=&quot;288&quot; | 288
| [[Тас дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;289&quot; | 289
| [[Жаныс]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 18]
|-
| data-sort-value=&quot;290&quot; | 290
| [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;291&quot; | 291
| [[Құйынды мекен (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;292&quot; | 292
| [[Салқам Жәңгір хан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;293&quot; | 293
| [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;294&quot; | 294
| [[Қорқай дұғасы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;295&quot; | 295
| [[Қарабура]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;296&quot; | 296
| [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;297&quot; | 297
| [[Шапырашты]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;298&quot; | 298
| [[Сүре]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 17]
|-
| data-sort-value=&quot;299&quot; | 299
| [[Қырық Қыз]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7 17]
|-
| data-sort-value=&quot;300&quot; | 300
| [[Түркістан (қала)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;301&quot; | 301
| [[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg|Сурет:Young stalin screenshot.jpg]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 17]
|-
| data-sort-value=&quot;302&quot; | 302
| [[Өмірзая (роман)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;303&quot; | 303
| [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;304&quot; | 304
| [[Бүйі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;305&quot; | 305
| [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;306&quot; | 306
| [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;307&quot; | 307
| [[Кіші жүз]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17]
|-
| data-sort-value=&quot;308&quot; | 308
| [[Үйсін мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;309&quot; | 309
| [[Жамбыл облысы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;310&quot; | 310
| [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;311&quot; | 311
| [[Қазақстан 2030]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 17]
|-
| data-sort-value=&quot;312&quot; | 312
| [[Бесікке салу]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;313&quot; | 313
| [[Сона]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;314&quot; | 314
| [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;315&quot; | 315
| [[Мұстафа Шоқай]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value=&quot;316&quot; | 316
| [[Шежіре]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 17]
|-
| data-sort-value=&quot;317&quot; | 317
| [[Шымкент]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 17]
|-
| data-sort-value=&quot;318&quot; | 318
| [[Бәйтерек (монумент)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;319&quot; | 319
| [[Септік жалғау]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;320&quot; | 320
| [[Орта жүз]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16]
|-
| data-sort-value=&quot;321&quot; | 321
| [[Қазақстан мерекелері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;322&quot; | 322
| [[Мазһаб]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D2%BB%D0%B0%D0%B1 16]
|-
| data-sort-value=&quot;323&quot; | 323
| [[Ақтау]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;324&quot; | 324
| [[Уикипедия:Таныстыру]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;325&quot; | 325
| [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;326&quot; | 326
| [[Айбек Сейітов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;327&quot; | 327
| [[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;328&quot; | 328
| [[Дихан Қамзабекұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;329&quot; | 329
| [[Киікоты]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%BA%D0%BE%D1%82%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;330&quot; | 330
| [[Уикипедия:Жүктеу]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;331&quot; | 331
| [[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;332&quot; | 332
| [[Қырғызстан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;333&quot; | 333
| [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;334&quot; | 334
| [[Тырнақша]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;335&quot; | 335
| [[Батыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;336&quot; | 336
| [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;337&quot; | 337
| [[Ботай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;338&quot; | 338
| [[Айша бибі кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;339&quot; | 339
| [[Үстеу]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;340&quot; | 340
| [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;341&quot; | 341
| [[Мехмет: Жаһан жаулаушысы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%3A_%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;342&quot; | 342
| [[Шөмекей]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;343&quot; | 343
| [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;344&quot; | 344
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;345&quot; | 345
| [[Ұйықтатын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;346&quot; | 346
| [[Рәбия сұлтан бегім]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 16]
|-
| data-sort-value=&quot;347&quot; | 347
| [[Хақназар хан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;348&quot; | 348
| [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B0%D2%B0-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83%D1%96_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%282025%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;349&quot; | 349
| [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;350&quot; | 350
| [[Ақтабан шұбырынды]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;351&quot; | 351
| [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;352&quot; | 352
| [[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;353&quot; | 353
| [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;354&quot; | 354
| [[Желтоқсан көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;355&quot; | 355
| [[Талас шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;356&quot; | 356
| [[Әл-Кәфирун сүресі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;357&quot; | 357
| [[Алаш автономиясы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;358&quot; | 358
| [[Сұлтан Бейбарыс]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 15]
|-
| data-sort-value=&quot;359&quot; | 359
| [[Жеті ата]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;360&quot; | 360
| [[Оңтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;361&quot; | 361
| [[Алаш партиясының бағдарламасы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;362&quot; | 362
| [[Ауғанстан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;363&quot; | 363
| [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;364&quot; | 364
| [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;365&quot; | 365
| [[Етеккір]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;366&quot; | 366
| [[Қазақ газеті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;367&quot; | 367
| [[Жеті жарғы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;368&quot; | 368
| [[Аналды секс]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 15]
|-
| data-sort-value=&quot;369&quot; | 369
| [[Қазақстан Республикасының заңдары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;370&quot; | 370
| [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;371&quot; | 371
| [[Сөз тіркесі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;372&quot; | 372
| [[Ширақ батыр]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;373&quot; | 373
| [[Ащы өмір (телесериал)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%89%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;374&quot; | 374
| [[Түркия]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 15]
|-
| data-sort-value=&quot;375&quot; | 375
| [[Макаров тапаншасы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;376&quot; | 376
| [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;377&quot; | 377
| [[Абақ Керей]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;378&quot; | 378
| [[Құнанбай Өскенбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;379&quot; | 379
| [[Орал]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 15]
|-
| data-sort-value=&quot;380&quot; | 380
| [[Адай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;381&quot; | 381
| [[Ошақты]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;382&quot; | 382
| [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;383&quot; | 383
| [[Тәжікстан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;384&quot; | 384
| [[Қадыр Мырза Әлі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;385&quot; | 385
| [[Қасым ханның қасқа жолы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;386&quot; | 386
| [[Қыналы қар]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;387&quot; | 387
| [[Алакөл (көл)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;388&quot; | 388
| [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;389&quot; | 389
| [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;390&quot; | 390
| [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;391&quot; | 391
| [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;392&quot; | 392
| [[Лексикалық талдау]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83 15]
|-
| data-sort-value=&quot;393&quot; | 393
| [[Маса]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;394&quot; | 394
| [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;395&quot; | 395
| [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;396&quot; | 396
| [[Жезқазған]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;397&quot; | 397
| [[Атырау]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;398&quot; | 398
| [[Ақбілек (роман)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;399&quot; | 399
| [[Салт-дәстүр]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;400&quot; | 400
| [[Байлар-Жандар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;401&quot; | 401
| [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;402&quot; | 402
| [[Шал мен теңіз]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 14]
|-
| data-sort-value=&quot;403&quot; | 403
| [[Мастопатия]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 14]
|-
| data-sort-value=&quot;404&quot; | 404
| [[Қаракерей]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;405&quot; | 405
| [[Жетісу облысы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;406&quot; | 406
| [[Психология]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 14]
|-
| data-sort-value=&quot;407&quot; | 407
| [[Қола дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;408&quot; | 408
| [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 14]
|-
| data-sort-value=&quot;409&quot; | 409
| [[ALT Университеті]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;410&quot; | 410
| [[Ұрыс хан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;411&quot; | 411
| [[Өт айдайтын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;412&quot; | 412
| [[Келінжан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;413&quot; | 413
| [[Әл-Кәусәр сүресі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;414&quot; | 414
| [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;415&quot; | 415
| [[Есекжем]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 14]
|-
| data-sort-value=&quot;416&quot; | 416
| [[Мемлекеттік ту]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;417&quot; | 417
| [[Шарын шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;418&quot; | 418
| [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;419&quot; | 419
| [[Қызылорда облысы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;420&quot; | 420
| [[Жақайым]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 14]
|-
| data-sort-value=&quot;421&quot; | 421
| [[Дидактика]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;422&quot; | 422
| [[Моғолстан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;423&quot; | 423
| [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;424&quot; | 424
| [[Теміреткі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;425&quot; | 425
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;426&quot; | 426
| [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 14]
|-
| data-sort-value=&quot;427&quot; | 427
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;428&quot; | 428
| [[Азия]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14]
|-
| data-sort-value=&quot;429&quot; | 429
| [[Жүсіп Баласағұни]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 14]
|-
| data-sort-value=&quot;430&quot; | 430
| [[Домбыра]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;431&quot; | 431
| [[ALEM (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;432&quot; | 432
| [[Қазақ билері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;433&quot; | 433
| [[Уикипедия:Мақалаға бастама]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;434&quot; | 434
| [[Бекет Мырзағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;435&quot; | 435
| [[Құрмет ордені]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;436&quot; | 436
| [[Германия]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 14]
|-
| data-sort-value=&quot;437&quot; | 437
| [[Түркия қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;438&quot; | 438
| [[Жұрнақ]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;439&quot; | 439
| [[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 14]
|-
| data-sort-value=&quot;440&quot; | 440
| [[Досай Тұрсынбайұлы Кенжетаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;441&quot; | 441
| [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;442&quot; | 442
| [[Дулат Исабеков]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;443&quot; | 443
| [[Қасымхан Сейітханұлы Бегманов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;444&quot; | 444
| [[Аңырақай шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;445&quot; | 445
| [[Христиандық]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;446&quot; | 446
| [[Қызылқұрт]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 13]
|-
| data-sort-value=&quot;447&quot; | 447
| [[Жапония]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;448&quot; | 448
| [[Тасаттық]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;449&quot; | 449
| [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;450&quot; | 450
| [[Ұлт-азаттық көтерілістер]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;451&quot; | 451
| [[Қорықтар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;452&quot; | 452
| [[Оңтүстік Америка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;453&quot; | 453
| [[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;454&quot; | 454
| [[Көңіл толқыны (күй)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;455&quot; | 455
| [[Махмұд Қашқари]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13]
|-
| data-sort-value=&quot;456&quot; | 456
| [[Жіктік жалғау]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;457&quot; | 457
| [[Италия]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;458&quot; | 458
| [[Үлгі:Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;459&quot; | 459
| [[Сейітқали Жақыпов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;460&quot; | 460
| [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;461&quot; | 461
| [[Жусан иісі (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;462&quot; | 462
| [[Асқазан аурулары]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;463&quot; | 463
| [[Қуық түбі безінің қабынуы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;464&quot; | 464
| [[Шегір]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;465&quot; | 465
| [[Жалғау]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;466&quot; | 466
| [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;467&quot; | 467
| [[Маңғыстау облысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;468&quot; | 468
| [[Германия қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;469&quot; | 469
| [[Матай (ру бірлестігі)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;470&quot; | 470
| [[Көне түркі жазбалары]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;471&quot; | 471
| [[Адам ата]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;472&quot; | 472
| [[Қазақстан демографиясы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;473&quot; | 473
| [[Сиқым]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 13]
|-
| data-sort-value=&quot;474&quot; | 474
| [[Төртқара]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;475&quot; | 475
| [[Жұлдыз]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 13]
|-
| data-sort-value=&quot;476&quot; | 476
| [[Физика]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;477&quot; | 477
| [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;478&quot; | 478
| [[I Сүлеймен]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;479&quot; | 479
| [[Сүндеттеу]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;480&quot; | 480
| [[Геннадий Геннадьевич Головкин]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;481&quot; | 481
| [[Сөйлем мүшелері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;482&quot; | 482
| [[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;483&quot; | 483
| [[Софы Қалыбекұлы Сматаев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;484&quot; | 484
| [[Татьяна Николаевна Бурмистрова]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;485&quot; | 485
| [[Қырғыз руы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;486&quot; | 486
| [[Дауыссыз дыбыстар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;487&quot; | 487
| [[Ақмола облысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;488&quot; | 488
| [[:Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері|Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29_%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;489&quot; | 489
| [[Тәуке хан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;490&quot; | 490
| [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13]
|-
| data-sort-value=&quot;491&quot; | 491
| [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;492&quot; | 492
| [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;493&quot; | 493
| [[Тұрар Рысқұлов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;494&quot; | 494
| [[Сырым Датұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;495&quot; | 495
| [[Қостанай облысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;496&quot; | 496
| [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;497&quot; | 497
| [[Қазақстан елтаңбасы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;498&quot; | 498
| [[Қорқыт ата]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;499&quot; | 499
| [[Мата атаулары мен түрлері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;500&quot; | 500
| [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;501&quot; | 501
| [[Ақан сері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;502&quot; | 502
| [[Украина]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;503&quot; | 503
| [[Ескендір Зұлқарнайын]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;504&quot; | 504
| [[Күлтегін ескерткіші]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;505&quot; | 505
| [[Зу-Зу Күлпаш]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 12]
|-
| data-sort-value=&quot;506&quot; | 506
| [[Қымыз]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 12]
|-
| data-sort-value=&quot;507&quot; | 507
| [[Ерке сылқым (күй)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;508&quot; | 508
| [[Бөгенбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;509&quot; | 509
| [[Еуразия ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;510&quot; | 510
| [[Кот-д’Ивуар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82-%D0%B4%E2%80%99%D0%98%D0%B2%D1%83%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;511&quot; | 511
| [[Мақал-мәтелдер]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;512&quot; | 512
| [[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 12]
|-
| data-sort-value=&quot;513&quot; | 513
| [[Қаһар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;514&quot; | 514
| [[Педагогикалық әдістер]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;515&quot; | 515
| [[Сайын Мұратбеков]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;516&quot; | 516
| [[Қарақалпақтар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;517&quot; | 517
| [[Торғай облысы (Қазақстан)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;518&quot; | 518
| [[Экономика]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;519&quot; | 519
| [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 12]
|-
| data-sort-value=&quot;520&quot; | 520
| [[Түйе малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;521&quot; | 521
| [[Қамар сұлу]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 12]
|-
| data-sort-value=&quot;522&quot; | 522
| [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;523&quot; | 523
| [[Түменбай Қуандық]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;524&quot; | 524
| [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;525&quot; | 525
| [[Бесжылдық жоспар (КСРО)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80_%28%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;526&quot; | 526
| [[Исатай Тайманұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;527&quot; | 527
| [[Жасуша]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;528&quot; | 528
| [[Футбол]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12]
|-
| data-sort-value=&quot;529&quot; | 529
| [[Шиқан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;530&quot; | 530
| [[Криштиану Роналду]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 12]
|-
| data-sort-value=&quot;531&quot; | 531
| [[Біржан Қожағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;532&quot; | 532
| [[Қан мен тер]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;533&quot; | 533
| [[Қантамырлар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;534&quot; | 534
| [[Атырау облысы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;535&quot; | 535
| [[Алаш Орда]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;536&quot; | 536
| [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;537&quot; | 537
| [[Шалқыма Хайруллақызы Құрманалина]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B0_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;538&quot; | 538
| [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;539&quot; | 539
| [[Киіз үй]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;540&quot; | 540
| [[Құбыла]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;541&quot; | 541
| [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;542&quot; | 542
| [[Жәнтекей]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;543&quot; | 543
| [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;544&quot; | 544
| [[Еңлік-Кебек]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 12]
|-
| data-sort-value=&quot;545&quot; | 545
| [[Шегіртке]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 12]
|-
| data-sort-value=&quot;546&quot; | 546
| [[Өнеркәсіптің дамуы және оның шикізаттық бағыт-бағдары]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B8%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%82-%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;547&quot; | 547
| [[Парасат ордені]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;548&quot; | 548
| [[Әлия Молдағұлова халықаралық әуежайы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;549&quot; | 549
| [[Сырдария]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 12]
|-
| data-sort-value=&quot;550&quot; | 550
| [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;551&quot; | 551
| [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;552&quot; | 552
| [[Құда]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;553&quot; | 553
| [[Беріш]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 12]
|-
| data-sort-value=&quot;554&quot; | 554
| [[Кәмшат Жолдыбаева]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;555&quot; | 555
| [[Тайқазан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;556&quot; | 556
| [[Оспан батыр]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;557&quot; | 557
| [[Қаңлы (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;558&quot; | 558
| [[Жарқанаттар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;559&quot; | 559
| [[Zheka Fatbelly]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zheka_Fatbelly 11]
|-
| data-sort-value=&quot;560&quot; | 560
| [[15 маусым]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=15_%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BC 11]
|-
| data-sort-value=&quot;561&quot; | 561
| [[Ғабиден Мұстафин]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;562&quot; | 562
| [[:Санат:Қазақстан актерлері|Санат:Қазақстан актерлері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;563&quot; | 563
| [[Іш өту]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;564&quot; | 564
| [[Әскери шен]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;565&quot; | 565
| [[Елена Сергеевна Бейсембинова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;566&quot; | 566
| [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;567&quot; | 567
| [[Қазақ жүздері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;568&quot; | 568
| [[Кеуел]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%83%D0%B5%D0%BB 11]
|-
| data-sort-value=&quot;569&quot; | 569
| [[Аустралия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;570&quot; | 570
| [[Тыныс белгілері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;571&quot; | 571
| [[Шығай хан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;572&quot; | 572
| [[Келес]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;573&quot; | 573
| [[Мажарстан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;574&quot; | 574
| [[Almaty]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Almaty 11]
|-
| data-sort-value=&quot;575&quot; | 575
| [[Әл-Бақара сүресі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;576&quot; | 576
| [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;577&quot; | 577
| [[Жақан Сыздықов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;578&quot; | 578
| [[Тұсаукесер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;579&quot; | 579
| [[Ералиев ауылы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;580&quot; | 580
| [[Үкаша ата мазары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;581&quot; | 581
| [[Ақмешіт әулие үңгірі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;582&quot; | 582
| [[Тәуекел хан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;583&quot; | 583
| [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;584&quot; | 584
| [[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;585&quot; | 585
| [[Сахабалар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;586&quot; | 586
| [[Есік Алтын адамы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;587&quot; | 587
| [[Мәслихат]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%82 11]
|-
| data-sort-value=&quot;588&quot; | 588
| [[Сібір хандығы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;589&quot; | 589
| [[Қызылорда]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;590&quot; | 590
| [[Престон Норт Энд]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%9D%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%BD%D0%B4 11]
|-
| data-sort-value=&quot;591&quot; | 591
| [[Фариза Оңғарсынова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;592&quot; | 592
| [[Cartoon Network]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Cartoon_Network 11]
|-
| data-sort-value=&quot;593&quot; | 593
| [[Вагиналды секс]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;594&quot; | 594
| [[Әл-хамду ли-Лләһ]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%83_%D0%BB%D0%B8-%D0%9B%D0%BB%D3%99%D2%BB 11]
|-
| data-sort-value=&quot;595&quot; | 595
| [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;596&quot; | 596
| [[Ләззат Оразханқызы Асанова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;597&quot; | 597
| [[Жануарлар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;598&quot; | 598
| [[Жыландар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;599&quot; | 599
| [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;600&quot; | 600
| [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;601&quot; | 601
| [[Батыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;602&quot; | 602
| [[Қайтадан (фильм, 2025)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;603&quot; | 603
| [[Үрімжі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B6%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;604&quot; | 604
| [[Алтын тамыр]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;605&quot; | 605
| [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;606&quot; | 606
| [[Құқық]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;607&quot; | 607
| [[Бақтыораз Бейсекбаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;608&quot; | 608
| [[Байұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;609&quot; | 609
| [[Салық Зиманұлы Зиманов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%97%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;610&quot; | 610
| [[Азан шақырып ат қою]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 11]
|-
| data-sort-value=&quot;611&quot; | 611
| [[Қарақытай мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;612&quot; | 612
| [[Философия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;613&quot; | 613
| [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;614&quot; | 614
| [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі (5001-10000)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;615&quot; | 615
| [[Іштің түйілуі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;616&quot; | 616
| [[Заңғар Бейсембинов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;617&quot; | 617
| [[Сыдық Мұхамеджанов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;618&quot; | 618
| [[Құныскерей Қожахметұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;619&quot; | 619
| [[Жоңышқа]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;620&quot; | 620
| [[Қыдыр ата]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;621&quot; | 621
| [[Күш]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 10]
|-
| data-sort-value=&quot;622&quot; | 622
| [[Qazaqstan (телеарна)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;623&quot; | 623
| [[Итаю]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D1%8E 10]
|-
| data-sort-value=&quot;624&quot; | 624
| [[Жүрек-қантамырлар жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;625&quot; | 625
| [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;626&quot; | 626
| [[Даун синдромы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;627&quot; | 627
| [[Бозоқ II]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D2%9B_II 10]
|-
| data-sort-value=&quot;628&quot; | 628
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;629&quot; | 629
| [[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;630&quot; | 630
| [[Соқырішек]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;631&quot; | 631
| [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;632&quot; | 632
| [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;633&quot; | 633
| [[Дыбыс үндестігі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;634&quot; | 634
| [[Төлен Әбдік]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;635&quot; | 635
| [[Тыныс алу жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;636&quot; | 636
| [[Бүйрек]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;637&quot; | 637
| [[Шеркеш]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 10]
|-
| data-sort-value=&quot;638&quot; | 638
| [[Өт]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;639&quot; | 639
| [[Синтаксис]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;640&quot; | 640
| [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;641&quot; | 641
| [[Шақ (етістік)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;642&quot; | 642
| [[Кесірткелер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;643&quot; | 643
| [[Ғұндар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;644&quot; | 644
| [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;645&quot; | 645
| [[Ислам]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;646&quot; | 646
| [[Естай - Қорлан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;647&quot; | 647
| [[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;648&quot; | 648
| [[Пневмония]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;649&quot; | 649
| [[Менеджмент]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;650&quot; | 650
| [[Вегетериан асханасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;651&quot; | 651
| [[Тәуелдік жалғау]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;652&quot; | 652
| [[Алшын]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;653&quot; | 653
| [[Асхат Раздықұлы Оралов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;654&quot; | 654
| [[Арон Қабышұлы Атабек]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;655&quot; | 655
| [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;656&quot; | 656
| [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;657&quot; | 657
| [[АҚШ президенттерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;658&quot; | 658
| [[Еркектің жыныстық мүшесі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;659&quot; | 659
| [[Күлтегін]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;660&quot; | 660
| [[Марк Кукурелья]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA_%D0%9A%D1%83%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;661&quot; | 661
| [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282022%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;662&quot; | 662
| [[Алтын балдақ]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;663&quot; | 663
| [[Кәлимә]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D3%99 10]
|-
| data-sort-value=&quot;664&quot; | 664
| [[Ерен еңбегі үшін медалі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;665&quot; | 665
| [[Қайрат Советайұлы Боранбаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;666&quot; | 666
| [[Уикипедия:Администраторлар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;667&quot; | 667
| [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;668&quot; | 668
| [[Қазақ есімдері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;669&quot; | 669
| [[Қызға қырық үйден тыйым]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;670&quot; | 670
| [[Көкшетау]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;671&quot; | 671
| [[Дәния Мәдиқызы Еспаева]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;672&quot; | 672
| [[Көзімнің қарасы...]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 10]
|-
| data-sort-value=&quot;673&quot; | 673
| [[Бронхит]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85%D0%B8%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;674&quot; | 674
| [[Си Цзиньпин]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D0%BF%D0%B8%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;675&quot; | 675
| [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;676&quot; | 676
| [[Пуэнте-ла-Рейна (комарка)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%B5-%D0%BB%D0%B0-%D0%A0%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%28%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;677&quot; | 677
| [[Иван Васильевич Кутурга]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D1%83%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;678&quot; | 678
| [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;679&quot; | 679
| [[Жағалбайлы (ру)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;680&quot; | 680
| [[Қазақстан телеарналары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;681&quot; | 681
| [[Жігіттер тобы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;682&quot; | 682
| [[Публицистикалық стиль]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 10]
|-
| data-sort-value=&quot;683&quot; | 683
| [[Ойын өлеңдері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;684&quot; | 684
| [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;685&quot; | 685
| [[Chevrolet Camaro (алтыншы буын)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Chevrolet_Camaro_%28%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BD%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;686&quot; | 686
| [[Қандала]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;687&quot; | 687
| [[Плебисцит (референдум)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D1%81%D1%86%D0%B8%D1%82_%28%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;688&quot; | 688
| [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;689&quot; | 689
| [[Партиялық жүйе]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 10]
|-
| data-sort-value=&quot;690&quot; | 690
| [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;691&quot; | 691
| [[Дауысты дыбыстар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;692&quot; | 692
| [[Жауғаш Қырбасұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;693&quot; | 693
| [[ДНҚ]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 10]
|-
| data-sort-value=&quot;694&quot; | 694
| [[Ән-Нас сүресі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;695&quot; | 695
| [[Етістік]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;696&quot; | 696
| [[Гауһартас (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;697&quot; | 697
| [[Тоғыз-құмалақ]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;698&quot; | 698
| [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;699&quot; | 699
| [[Жауғашты руы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;700&quot; | 700
| [[Бибісара Ерханқызы Асаубаева]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;701&quot; | 701
| [[Жапония қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;702&quot; | 702
| [[Уикипедия:Санаттар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;703&quot; | 703
| [[Түрксіб]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 10]
|-
| data-sort-value=&quot;704&quot; | 704
| [[Инфляция]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;705&quot; | 705
| [[Клермаре]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B5 10]
|-
| data-sort-value=&quot;706&quot; | 706
| [[Қармақшы ауданы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;707&quot; | 707
| [[Екпін]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;708&quot; | 708
| [[Амарележа]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;709&quot; | 709
| [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;710&quot; | 710
| [[YouTube]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=YouTube 10]
|-
| data-sort-value=&quot;711&quot; | 711
| [[Сабыржан Аққалықов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;712&quot; | 712
| [[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;713&quot; | 713
| [[Зарина Кармен]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;714&quot; | 714
| [[Психологияның зерттеу әдістері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;715&quot; | 715
| [[Шөмішбай Нағашыбайұлы Сариев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;716&quot; | 716
| [[Әл-Фалақ сүресі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;717&quot; | 717
| [[Шайтанкөл]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value=&quot;718&quot; | 718
| [[Доннле]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BB%D0%B5 10]
|-
| data-sort-value=&quot;719&quot; | 719
| [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;720&quot; | 720
| [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;721&quot; | 721
| [[Ыстықкөл]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value=&quot;722&quot; | 722
| [[Алғашқы көмек]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;723&quot; | 723
| [[Батыр Баян (поэма)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;724&quot; | 724
| [[Сыбайлас жемқорлық]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;725&quot; | 725
| [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;726&quot; | 726
| [[Жер асты суы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D1%83%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;727&quot; | 727
| [[Жетіқарақшы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;728&quot; | 728
| [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;729&quot; | 729
| [[Кірпішыбындар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BF%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;730&quot; | 730
| [[Қайыңды (көл)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;731&quot; | 731
| [[Майкл Джексон]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;732&quot; | 732
| [[Араб тілі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;733&quot; | 733
| [[Кенен Әзірбаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;734&quot; | 734
| [[Сент-Аман-лез-О]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%BB%D0%B5%D0%B7-%D0%9E 10]
|-
| data-sort-value=&quot;735&quot; | 735
| [[Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;736&quot; | 736
| [[Морфология (лингвистика)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;737&quot; | 737
| [[Шекті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;738&quot; | 738
| [[Карансебес шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;739&quot; | 739
| [[Баскетбол]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value=&quot;740&quot; | 740
| [[Тобықты]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;741&quot; | 741
| [[Ойық руы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;742&quot; | 742
| [[Понтея]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;743&quot; | 743
| [[Фонетика]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;744&quot; | 744
| [[Түрікменстан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;745&quot; | 745
| [[Қан топтары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;746&quot; | 746
| [[Төлеген Мұхамеджанұлы Мұхамеджанов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;747&quot; | 747
| [[Даньдун]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B4%D1%83%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;748&quot; | 748
| [[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;749&quot; | 749
| [[Әт-Тәкуир сүресі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;750&quot; | 750
| [[Домалақ ана]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;751&quot; | 751
| [[Петропавл]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value=&quot;752&quot; | 752
| [[Арқалық (қала)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;753&quot; | 753
| [[Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;754&quot; | 754
| [[Елек (құрал)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;755&quot; | 755
| [[Егемен Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;756&quot; | 756
| [[Назарбаев Университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;757&quot; | 757
| [[Қазақстан премьер-министрі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;758&quot; | 758
| [[Волонтерлік іс]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%96%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;759&quot; | 759
| [[Уикипедия:Тексерілмелдігі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;760&quot; | 760
| [[Септік]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;761&quot; | 761
| [[Реал Мадрид]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%B4 9]
|-
| data-sort-value=&quot;762&quot; | 762
| [[Берік Уәли]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8 9]
|-
| data-sort-value=&quot;763&quot; | 763
| [[Қырғи қабақ соғысы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;764&quot; | 764
| [[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;765&quot; | 765
| [[Тазша бала]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;766&quot; | 766
| [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;767&quot; | 767
| [[Жылқы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;768&quot; | 768
| [[Латвия]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;769&quot; | 769
| [[Жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;770&quot; | 770
| [[Іштің қатуы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;771&quot; | 771
| [[Биркен-Хонигзессен]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD-%D0%A5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B7%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;772&quot; | 772
| [[Жатыр мойны эрозиясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;773&quot; | 773
| [[Уикимедиа қоры]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;774&quot; | 774
| [[Обервиль-Бюрен]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%91%D1%8E%D1%80%D0%B5%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;775&quot; | 775
| [[Торғай үстірті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;776&quot; | 776
| [[Сыпатай батыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;777&quot; | 777
| [[Бөрі Исаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;778&quot; | 778
| [[NGC 4137]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=NGC_4137 9]
|-
| data-sort-value=&quot;779&quot; | 779
| [[Қазақ хандарының шежіресі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;780&quot; | 780
| [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;781&quot; | 781
| [[Galaxian]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Galaxian 9]
|-
| data-sort-value=&quot;782&quot; | 782
| [[Қарағанды]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;783&quot; | 783
| [[Биология]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;784&quot; | 784
| [[Апиын көкнәрі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BF%D0%B8%D1%8B%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;785&quot; | 785
| [[Жетімдер руы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;786&quot; | 786
| [[Сен-Рош-сюр-Егренн]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BD-%D0%A0%D0%BE%D1%88-%D1%81%D1%8E%D1%80-%D0%95%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;787&quot; | 787
| [[Тобыш]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 9]
|-
| data-sort-value=&quot;788&quot; | 788
| [[Қара қаңлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;789&quot; | 789
| [[Жатыр аурулары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;790&quot; | 790
| [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;791&quot; | 791
| [[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;792&quot; | 792
| [[Абылай хан алаңы (Бурабай)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%28%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;793&quot; | 793
| [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;794&quot; | 794
| [[Ғұмар Қараш]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 9]
|-
| data-sort-value=&quot;795&quot; | 795
| [[IC 4517]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IC_4517 9]
|-
| data-sort-value=&quot;796&quot; | 796
| [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;797&quot; | 797
| [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;798&quot; | 798
| [[Толқын Забирова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;799&quot; | 799
| [[Табиғат]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;800&quot; | 800
| [[Ығай мен сығай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;801&quot; | 801
| [[:Санат:Сырым ауданында туғандар|Санат:Сырым ауданында туғандар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;802&quot; | 802
| [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;803&quot; | 803
| [[Еуропа]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;804&quot; | 804
| [[Бокстан әлем кубогы 2026]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D1%8B_2026 9]
|-
| data-sort-value=&quot;805&quot; | 805
| [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;806&quot; | 806
| [[Сарайшық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;807&quot; | 807
| [[Gemini]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Gemini 9]
|-
| data-sort-value=&quot;808&quot; | 808
| [[Жиде]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;809&quot; | 809
| [[Риддер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;810&quot; | 810
| [[Ерболат Беделхан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;811&quot; | 811
| [[Ағылшын тілі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;812&quot; | 812
| [[Орда (музыкалық топ)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;813&quot; | 813
| [[Моңғол империясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;814&quot; | 814
| [[Ұйқы безі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;815&quot; | 815
| [[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;816&quot; | 816
| [[Ауыл шаруашылығы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;817&quot; | 817
| [[Тұманбай Молдағалиев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;818&quot; | 818
| [[Тоқтар Серіков]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;819&quot; | 819
| [[Қазақстандағы су қоймаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;820&quot; | 820
| [[Сүгір Әліұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;821&quot; | 821
| [[Сан есім]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;822&quot; | 822
| [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;823&quot; | 823
| [[Жетіру]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;824&quot; | 824
| [[Ас қорыту жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;825&quot; | 825
| [[Сарыағаш ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;826&quot; | 826
| [[Мұхит]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;827&quot; | 827
| [[Сарыүйсін]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;828&quot; | 828
| [[Баубек Бұлқышев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;829&quot; | 829
| [[Жәндіктер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;830&quot; | 830
| [[Ақселеу Сланұлы Сейдімбек]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;831&quot; | 831
| [[Салауатты өмір салты]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;832&quot; | 832
| [[Сөз табы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;833&quot; | 833
| [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;834&quot; | 834
| [[Бүлдірген]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;835&quot; | 835
| [[Арал теңізі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;836&quot; | 836
| [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;837&quot; | 837
| [[Сөзжасам]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;838&quot; | 838
| [[Көкбауыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;839&quot; | 839
| [[Қазақстан теңгесі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;840&quot; | 840
| [[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;841&quot; | 841
| [[NGC 438]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=NGC_438 9]
|-
| data-sort-value=&quot;842&quot; | 842
| [[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;843&quot; | 843
| [[Бақтияр Ғарифоллаұлы Артаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;844&quot; | 844
| [[Зұлбұхар Махсотулы Сүйнешов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D2%B1%D1%85%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;845&quot; | 845
| [[Валадареш (Монсан)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%88_%28%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BD%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;846&quot; | 846
| [[Қылмыстық құқық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;847&quot; | 847
| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;848&quot; | 848
| [[Ғ]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92 9]
|-
| data-sort-value=&quot;849&quot; | 849
| [[Хаслах-на-Мюле]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%85-%D0%BD%D0%B0-%D0%9C%D1%8E%D0%BB%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;850&quot; | 850
| [[Павлодар облысы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;851&quot; | 851
| [[Спандияр Көбеев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;852&quot; | 852
| [[Мәдениет]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;853&quot; | 853
| [[Үш Жүз партиясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;854&quot; | 854
| [[Атығай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;855&quot; | 855
| [[Грек тілі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;856&quot; | 856
| [[Қазақ тілінің батыс диалектісі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;857&quot; | 857
| [[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;858&quot; | 858
| [[Талдықорған]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;859&quot; | 859
| [[Сүтқоректілер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;860&quot; | 860
| [[Аминқышқылдар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;861&quot; | 861
| [[Әміре Қашаубаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;862&quot; | 862
| [[Қайым Мұқамедханов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;863&quot; | 863
| [[Филипп Исаевич Голощёкин]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;864&quot; | 864
| [[Шәрбану Мұхитқызы Құмарова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;865&quot; | 865
| [[Бөрте]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%82%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;866&quot; | 866
| [[Елдос Тоқтарбай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;867&quot; | 867
| [[IC 3080]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IC_3080 9]
|-
| data-sort-value=&quot;868&quot; | 868
| [[Пиелонефрит]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%80%D0%B8%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;869&quot; | 869
| [[Халел Досмұхамедов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;870&quot; | 870
| [[Түркі тілдері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;871&quot; | 871
| [[Сырға салу]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;872&quot; | 872
| [[Менің атым Қожа (хикаят)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;873&quot; | 873
| [[Отвиль-ле-Дижон]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%BB%D0%B5-%D0%94%D0%B8%D0%B6%D0%BE%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;874&quot; | 874
| [[Шиелі ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;875&quot; | 875
| [[SCAT]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SCAT 9]
|-
| data-sort-value=&quot;876&quot; | 876
| [[Ақпараттық қауіпсіздік]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;877&quot; | 877
| [[Жер сілкіну]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;878&quot; | 878
| [[Отырар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;879&quot; | 879
| [[Қарқаралы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;880&quot; | 880
| [[Ұлттық құрылтай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;881&quot; | 881
| [[Железница (Ока тармағы)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%28%D0%9E%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;882&quot; | 882
| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;883&quot; | 883
| [[:Санат:Уикилендіруі қажет мақалалар|Санат:Уикилендіруі қажет мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;884&quot; | 884
| [[Нұх пайғамбар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;885&quot; | 885
| [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;886&quot; | 886
| [[Қырғыздар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;887&quot; | 887
| [[Юрий Андреевич Абрамов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;888&quot; | 888
| [[Ибраһим]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;889&quot; | 889
| [[Намаз уақыты]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;890&quot; | 890
| [[Шеф-О]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%84-%D0%9E 9]
|-
| data-sort-value=&quot;891&quot; | 891
| [[Есімдік]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;892&quot; | 892
| [[Оқжетпес]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 9]
|-
| data-sort-value=&quot;893&quot; | 893
| [[Лексика]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;894&quot; | 894
| [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;895&quot; | 895
| [[Жаңбыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;896&quot; | 896
| [[Эрнест Хемингуэй]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;897&quot; | 897
| [[Жыл күндерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;898&quot; | 898
| [[Ұлыбритания премьер-министрлерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;899&quot; | 899
| [[Нағашы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;900&quot; | 900
| [[Өлі-тірі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;901&quot; | 901
| [[ChatGPT]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 9]
|-
| data-sort-value=&quot;902&quot; | 902
| [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;903&quot; | 903
| [[Асан қайғы Сәбитұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;904&quot; | 904
| [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;905&quot; | 905
| [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;906&quot; | 906
| [[Уикипедия:Қолтаңба]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;907&quot; | 907
| [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;908&quot; | 908
| [[Сауран ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;909&quot; | 909
| [[Дәулеткерей Шығайұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;910&quot; | 910
| [[:Санат:Ресей қалалары|Санат:Ресей қалалары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>0ekfqh59ssyr0avv26v3z3t3kozd0ja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұрат Құлшоранұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782240</id>
    <revision>
      <id>3618911</id>
      <parentid>3615453</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6325" sha1="7zwtheaxfvh4xjnh23ckoehwcg48nbq" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Мұрат Құлшоранұлы
 |шынайы есімі          =
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = [[XVIII ғасыр]]дың соңы
 |туған жері            =[[Кіші жүз]] (қазіргі Батыс Қазақстан)
 |қайтыс болған күні    = [[XIX ғасыр]]
 |қайтыс болған жері    = белгісіз
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = {{Flag|Ресей империясы}}
 |шыққан тегі           = Қазақ
 |діні                  =[[Ислам]]
 |әкесі                 = Құлшоран
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = 
 |туыстары              = 
 |қызмет еткен жылдары  = 1812 жылдан бастап
 |атағы                 = Хорунжий
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Казак атты әскері
 |басқарды              = 
 |әскери бөлімі         = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында)
 |шайқасы               = 1812 жылғы Отан соғысы&lt;br&gt;[[Бородино шайқасы]]&lt;br&gt;1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер
 |марапаттары           = 
«1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі
 |байланысы             = 
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Мұрат Құлшоранұлы''' ([[XVIII ғасыр]]дың соңы, [[Кіші жүз]] — [[XIX ғасыр]]) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор қазак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері&lt;ref name=&quot;caravan&quot;&gt;{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
[[XVIII ғасыр]]дың соңында [[Кіші жүз]] (қазіргі [[Батыс Қазақстан]]) аумағында дүниеге келген. [[Ресей империясы]]ның шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған&lt;ref name=&quot;ehistory&quot;&gt;{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}&lt;/ref&gt;.

=== Әскери қызметі мен ерлігі ===
1812 жылы шілдеде [[Наполеон Бонапарт]]тың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті&lt;ref name=&quot;caravan&quot;/&gt;:

Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді&lt;ref name=&quot;ucoz&quot;&gt;{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}&lt;/ref&gt;.

Майлыбайұлы және [[Қарынбай Зындағұлұлы]] сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты&lt;ref name=&quot;ehistory&quot;/&gt;. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған.

== Тарихи маңызы ==
Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады&lt;ref name=&quot;tarih&quot;&gt;{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]]
[[Санат:Кіші жүз тұлғалары]]</text>
      <sha1>7zwtheaxfvh4xjnh23ckoehwcg48nbq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бэкрумс (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782262</id>
    <revision>
      <id>3618512</id>
      <parentid>3614476</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T15:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3618512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14120" sha1="eqsjq53c2dsxj0a1n2h5frj8dcizs9j" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}}
{{Кино
 |Қазақша атауы    = Бэкрумс
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Backrooms}}
 |Суреті           =
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[Ғылыми-фантастикалық фильм|ғылыми-фантастикалық]] [[Қорқынышты фильм|қорқынышты фильм]]
 |Режиссёрі        = [[Кейн Парсонс]]
 |Продюсері        = [[Джеймс Ван]]&lt;br&gt;Майкл Клир&lt;br&gt;{{iw|Роберто Патино||en|Roberto Patino}}&lt;br&gt;[[Шон Леви]]&lt;br&gt;Дэн Коэн&lt;br&gt;{{iw|Дэн Левин||en|Dan Levine}}&lt;br&gt;[[Осгуд Перкинс]]&lt;br&gt;Крис Фергюсон&lt;br&gt;[[Питер Чернин]]&lt;br&gt;Джанго Топпинг&lt;br&gt;Кори Эделсон
 |Сазгері          = Эдо Ван Бремен&lt;br&gt;Кейн Парсонс
 |Қоюшы суретші    = Дэнни Верметт&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.acfcwest.com/current-productions/effigy/|title=&quot;Effigy - ACFC West, Local 2020 Unifor&quot;|lang=en|date=2025-08-16|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20250816122607/https://www.acfcwest.com/current-productions/effigy/|archive-date=2025-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |Негізі           = Кейн Парсонстың «{{Iw|Бэкрумс (веб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}» веб-сериалы
 |Сценарийші       = Уилл Судик
 |Актерлер         = [[Чиветел Эджиофор]]&lt;br&gt;[[Ренате Реинсве]]&lt;br&gt;[[Марк Дюпласс]]&lt;br&gt;{{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}&lt;br&gt;{{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}}
 |Операторы        = Джереми Кокс
 |Компания         = [[The North Road Company|North Road Films]]{{efn|Жарнамалық материалдарда [[Chernin Entertainment]] логотипі де қолданылады.}}&lt;br&gt;[[21 Laps Entertainment]]&lt;br&gt;[[Atomic Monster]]&lt;br&gt;Phobos
 |Дистрибьютор     = [[A24]]
 |Ұзақтығы         = 105 мин&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://app.a24films.com/tabs/home/release/522|title=Backrooms &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; A24 App}}&lt;/ref&gt;
 |Бюджеті          = $ 10 млн&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://deadline.com/2026/06/backrooms-box-office-record-a24-1236939795/  |title='Backrooms' Sets New Box Office Record For A24 |website=Deadline|publisher=Penske Media Corporation|access-date=2026-06-03|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://variety.com/2026/film/box-office/backrooms-box-office-opening-weekend-projections-a24-record-1236759146/|title=Box Office: A24 Backrooms Aims for Record $45 Million-Plus Opening Weekend Continuing Hot Streak for Low Budget Horror|first=Rebecca|last=Rubin|work=[[Variety]]|date=2026-05-27|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;
 |Түсім            = $ 135 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{Cite Box Office Mojo|title=Backrooms (2026)|id=26657236|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NUM&quot;&gt;{{Cite The Numbers|type=movie|title=Backrooms (2026)|id=Backrooms-(2026)|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл              = [[2026 жылғы фильмдер|2026]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          = 26658142
 |Сайты            = 
 |Ортаққор         = 
}}
'''«Бэкрумс»''' ({{Lang-en|The Backrooms}}; сөзбе-сөз аудармасы — '''«Артқы бөлмелер»''' немесе мағыналық баламасы — '''«Шындықтың сахна арты»''') — режиссер [[Кейн Парсонс]]тың Уилл Судиктің сценарийі бойынша түсірген [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Ғылыми-фантастикалық фильм|ғылыми-фантастикалық]] [[қорқынышты фильм]]і.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/06/the-backrooms-movie-renate-reinsve-chiwetel-ejiofor-a24-1236430244/|title=Renate Reinsve Joins Chiwetel Ejiofor In A24 Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-06-11|access-date=2025-08-18}}&lt;/ref&gt; Бұл — Парсонстың толықметражды режиссерлік дебюті. Фильм Парсонстың [[YouTube]] платформасында «{{Iw|Бэкрумс (веб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}&lt;nowiki/&gt;» веб-сериалын жасауына негіз болған [[Бэкрумс|аттас]] [[қалалық аңыз]] бен [[крипипаста]]ға негізделген. Басты рөлдерді [[Чиветел Эджиофор]], [[Ренате Реинсве]], [[Марк Дюпласс]], {{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}, {{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}} {{ref-en|Lukita Maxwell}} және [[Эван Джогиа]] сомдады. АҚШ-та фильм 2026 жылдың 29 мамырынан бастап, ал Қазақстанда 4 маусымнан бастап прокатқа шықты.

== Сюжеті ==
Жиһаз дүкенінің иесі Кларк өзінің жертөлесінен басқа шындыққа — Бэкрумс өтетін өткелді тауып алады. Бұл кеңістік біртүрлі заттарға толтырылған және сарғыш қабырғалары бар бөлмелерден тұратын шексіз лабиринт болып шығады. Кларк бұл мекенге әуестеніп, әр түн сайын оған баратын болады. Уақыт өте келе ол бұл тылсым кеңістікке кірген алғашқы адам емес екеніне көз жеткізеді. Басқа шындықтың бар екенін дәлелдеу мақсатында Кларк әріптесімен және оның жігітімен бірге Бэкрумста кіріп, олардың саяхатын бейнежазбаға түсіруді ұйымдастырады. Алайда, Кларктың достары Бэкрумстағы белгісіз құбыжықтармен кездесіп, қаза табады. Ал Кларктың өзі оның құпияларын ашуға тырысып, лабиринт ішінде қалып қояды. Дәрігер-психиатр Мэри Клейн науқасымен болған соңғы әңгімесіне және оның жұмбақ жағдайда жоғалып кетуіне қатты алаңдайды. Ол Кларкты іздеуге аттанып, нәтижесінде Бэкрумста апаратын дәл сол өткелді табады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.productionweekly.com/production-weekly-issue-1459-thursday-june-26-2025-180-listings-39-pages/|title=Production Weekly – Issue 1459 – Thursday, June 26, 2025 / 180 Listings – 39 Pages|lang=en-US|first=Rich|last=Browski|website=Production Weekly|date=2025-06-26|access-date=2025-08-18}}&lt;/ref&gt;

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Чиветел Эджиофор]]|3=Кларк}}
{{Рөлдерде|[[Ренате Реинсве]]|дәрігер|Мэри Клайн}}
{{Рөлдерде|[[Марк Дюпласс]]}}
{{Рөлдерде|{{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}|3=Бобби}}
{{Рөлдерде|{{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}}|3=Кэт}}
{{Рөлдерде|[[Эван Джогиа]]}}
{{Рөлдерде|Филип Грейнджер}}
{{РөлдердеАсты}}

== Өндірісі ==
=== Әзірленуі ===
2022 жылдың 7 қаңтарында Кейн Парсонс өзінің «Kane Pixels» [[YouTube]] арнасына «{{Iw|Бэкрумс (веб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын бейнероликтер топтамасын жүктей бастады; бұл тұжырымдама [[Бэкрумс]] интернет-[[Қалалық аңыз|аңыз]]ы мен [[крипипаста]]сына негізделген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H4dGpz6cnHo|title=The Backrooms (Found Footage)|last=Kane Pixels|date=2022-01-07|access-date=2025-08-18}}&lt;/ref&gt; 2023 жылдың ақпанында фильмді [[A24]], [[Chernin Entertainment]], [[Atomic Monster]] және [[21 Laps Entertainment]] компаниялары бірлесіп шығаратыны жарияланды. Парсонстың режиссер болатыны, ал Роберто Патиноның сценарий жазатыны белгілі болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2023/02/the-backrooms-a24-developing-feature-based-on-viral-horror-shorts-1235249413/|title=‘The Backrooms’ Horror Film Based On Viral Shorts By 17-Year-Old Kane Parsons In Works At A24, Atomic Monster, Chernin &amp; 21 Laps|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2023-02-06|access-date=2025-08-18}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың мамыр айында [[Чиветел Эджиофор]] мен [[Кристин Милиоти]] фильмге түсу туралы келіссөздер жүргізе бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/05/the-backrooms-chiwetel-ejiofor-cristin-milioti-eyed-to-star-a24-1236406671/|title=Chiwetel Ejiofor &amp; Cristin Milioti Eyed To Star In ‘The Backrooms’ At A24|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-05-20|access-date=2025-08-18}}&lt;/ref&gt; Келесі айда Эджиофор рөлге бекітілді, ал Уилл Судик сценарийдің соңғы нұсқасын жазатын болды; алайда Милиотимен келісімшарт жасалмай қалды.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/06/the-backrooms-movie-renate-reinsve-chiwetel-ejiofor-a24-1236430244/|title=Renate Reinsve Joins Chiwetel Ejiofor In A24 Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-06-11|access-date=2025-08-18}}&lt;/ref&gt; Оның орнына рөлге [[Ренате Реинсве]] тағайындалды. Шілде айында актерлік құрамға [[Марк Дюпласс]], Финн Беннетт, Лукита Максвелл және Эван Джогиа қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/07/mark-duplass-finn-bennett-lukita-maxwell-avan-jogia-join-a24-chernin-entertainment-sci-fi-horror-pic-the-backrooms-1236453956/|title=Mark Duplass, Finn Bennett, Lukita Maxwell &amp; Avan Jogia Join A24 &amp; Chernin Entertainment Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Anthony|last=D'Alessandro|website=Deadline|date=2025-07-10|access-date=2025-08-18}}&lt;/ref&gt;

=== Түсірілімдері ===
Негізгі түсірілімдер 7 шілдеде [[Канада]]ның [[Ванкувер]] қаласында «Қарақшы» жұмыс атауымен басталды, операторы Джереми Кокс болды&lt;ref&gt;[https://admin.wp-a.com/wp-content/uploads/2025/07/COX-Jeremy-DP-1.pdf Jeremy Cox] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250826212058/https://admin.wp-a.com/wp-content/uploads/2025/07/COX-Jeremy-DP-1.pdf |date=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt; және 2025 жылдың 14 тамызында аяқталды.

=== Музыкасы ===
Фильмнің музыкасын Эдо Ван Бремен мен Кейн Парсонс жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2026/03/19/edo-van-breemen-kane-parsons-scoring-a24s-backrooms/|title=Edo Van Breemen &amp; Kane Parsons Scoring A24’s ‘Backrooms’ {{!}} Film Music Reporter|lang=en-US|access-date=2026-05-05}}&lt;/ref&gt;

== Шығарылымы ==
Фильм АҚШ-та 2026 жылдың 29 мамырында прокатқа шықты, фильмнің дистрибьюторы — [[A24]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3937191/backrooms-poster-a24s-liminal-horror-movie-will-release-in-theaters-this-may/|title=&quot; 'Backrooms' Poster – A24's Liminal Horror Movie Will Release in Theaters This May&quot;|first=Джон|last=Сквайрс|website=[[Bloody Disgusting]]|date=2026-02-23|lang=en}}&lt;/ref&gt; Қазақстанда фильм 2026 жылдың 4 маусымында жарық көрді, фильмнің атауы — «Бэкрумс»; дистрибьюторы — «Вольга» компаниясы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kino.tricolor.ru/news/zakulise-realnosti-backrooms-vykhodyat-iz-interneta/|title=«Закулисье реальности»: Backrooms выходят из интернета|lang=ru|website=Триколор Кино и ТВ|date=2026-02-25|access-date=2026-06-02|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;

== Пікірлер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:A24 фильмдері]]
[[Санат:АҚШ қорқынышты фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ғылыми-фантастикалық қорқынышты фильмдері]]
[[Санат:Шон Леви продюсерлік еткен фильмдер]]
[[Санат:Ванкуверде түсірілген фильмдер]]
[[Санат:2026 жылғы қорқынышты фильмдер]]
[[Санат:2020-жылдардағы ғылыми-фантастикалық фильмдер]]
[[Санат:Веб-сериалдарға негізделген фильмдер]]
[[Санат:Параллельді ғаламдар туралы фильмдер]]
[[Санат:Кинорежиссёрлердің дебюттік фильмдері]]</text>
      <sha1>eqsjq53c2dsxj0a1n2h5frj8dcizs9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виктор Эмброс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782314</id>
    <revision>
      <id>3618865</id>
      <parentid>3617252</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3618865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8783" sha1="e8prjxim0semd5ksfdn5njjbfimhi30" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Виктор Эмброс 
 |Шынайы есімі        = ағылш. Victor R. Ambros 
 |Суреті              = Victor_Ambros,_2024_Nobel_Prize_Laureate_in_Medicine.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1.12.1953 
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Хановер|Хановерде (Графтон)}}, [[Графтон]], [[Нью-Гэмпшир]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{байрақ|АҚШ}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[генетик]], [[университет оқытушысы]], [[биолог]], [[молекулалық биология]]
 |Жұмыс орны          = [[Гарвард университеті]]&lt;br&gt;[[Массачусетс медицина университетінің мектебі]]&lt;br&gt;
[[Дартмут колледжі]]&lt;br&gt;[[Вустер биомедициналық зертханалары]]&lt;br&gt;[[Гейзел медицина мектебі]]&lt;br&gt;
[[Массачусетс технологиялық институты]]&lt;br&gt;[[Пенсильвания университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[PhD|Философия докторы]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Массачусетс технологиялық институты]]&lt;br&gt;
[[Woodstock Union орта мектебі]] (1987)
 |Ғылыми жетекші      = [[Дэвид Балтимор]] және [[Роберт Хорвиц]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = МикроРНҚ ретінде белгілі
 |Марапаттары         = [[Бенджамин Франклин медалі]] (2008)&lt;br&gt;[[Медицина саласындағы Вулф сыйлығы]] (2014)&lt;br&gt;
{{Нобельдік медаль}}  [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2024 жыл ғылымда|2024]])&lt;br&gt;
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Виктор Эмброс''' ({{Lang-en|Victor R. Ambros}}; [[1 желтоқсан]] [[1953 жыл|1953]], [[Хановэр (Нью-Гэмпшир)|Ханновер]], [[Нью-Гэмпшир]]) — американдық ғалым. Оның жұмысы негізінен молекулалық биология мен генетикаға бағытталған. Көптеген беделді марапаттардың иегері.

== Өмірбаян ==
1953 жылы 1 желтоқсанда Нью-Гэмпшир штатында Ханноверде, [[Вильнюс]] орта мектебін бітіргеннен кейін бірнеше жыл нацистік Германияда мәжбүрлі жұмысшы болып жұмыс істеген, [[Польша|поляк]] текті жиһаз жасаушы Лонгин Богдан Эмбростың (1923—2014) және жазушы Мелисса Эмбростың (қыз кезіндегі аты Браун, 1917—2014) отбасында дүниеге келген&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Obituary: Longin B. Ambros|url=https://www.knightfuneralhomes.com/obituary/2457074|accessdate=2024-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241007120135/https://www.knightfuneralhomes.com/obituary/2457074|archivedate=2024-10-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Obituary: Clara Melissa Brown Ambros|url=https://www.knightfuneralhomes.com/obituary/2860864|accessdate=2024-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181220220958/http://www.knightfuneralhomes.com/obituary/2860864|archivedate=2018-12-20}}&lt;/ref&gt;. 1975 жылы бакалавр дәрежесін, ал 1979 жылы Массачусетс технологиялық институтында PhD дәрежесін алды. 1984 жылдан 1992 жылға дейін [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] және 1992 жылдан 2007 жылға дейін Дартмут колледжінде жұмыс істеді. Ол микроРНҚ зерттеушісі ретінде танымалдылыққа ие болды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Victor Ambros awarded 2015 $3M Breakthrough Prize for co-discovery of microRNAs|url=http://umassmed.edu/news/news-archives/2014/11/victor-ambros-awarded-2015-3m-breakthrough-prize-for-co-discovery-of-micrornas/|accessdate=2015-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906202247/http://umassmed.edu/news/news-archives/2014/11/victor-ambros-awarded-2015-3m-breakthrough-prize-for-co-discovery-of-micrornas/|archivedate=2015-09-06}}&lt;/ref&gt;. Зерттеулерінің көп бөлігін [[Гэри Равкан|Гари Равканмен]] бірге жүргізді.

[[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] (2007) және [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] (2011) мүшесі&lt;ref&gt;{{Cite web|title=UMass Medical School - Victor Ambros named to the American Academy of Arts &amp; Sciences|url=http://www.umassmed.edu/news/news-archives/2011/04/victor_ambros_named/|accessdate=2015-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150919174847/http://www.umassmed.edu/news/news-archives/2011/04/victor_ambros_named/|archivedate=2015-09-19}}&lt;/ref&gt;.

2024 жылғы [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын]] Равканмен бірге жеңіп алды&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/7213492 Нобель по медицине дали американцам Эмбросу и Равкану за исследование РНК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007104549/https://www.kommersant.ru/doc/7213492 |date=2024-10-07 }}. Коммерсант. 7 октября 2024 года.&lt;/ref&gt;.

== Марапаттар ==
* 2002 — Ньюкомб Кливленд сыйлығы
* 2004 — Розенстиль сыйлығы
* 2006 — Америка генетика қоғамының медалі 
* 2008 — Халықаралық Гайрднер сыйлығы
* 2008 — Бенджамин Франклин медалі
* 2008 — Негізгі медициналық зерттеулер үшін Альберт Ласкер сыйлығы
* 2008 — Уоррен үшжылдық сыйлығы
* 2009 — Диксон сыйлығы
* 2009 — Луиза Гросс Хорвиц сыйлығы
* 2009 — Масри сыйлығы
* 2012 — Биомедициналық зерттеулер үшін Пол Янссен сыйлығы 
* 2013 — Кэйо сыйлығы 
* 2014 — Медицина саласындағы Вульф сыйлығы
* 2014 — Генетика бойынша Грубер сыйлығы
* 2015 — Медицина саласындағы серпінді сыйлық
* 2016 — Даму биологиясы бойынша Марш Димс сыйлығы
* 2024 — [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* ''Горовиц Э.'' [https://jewish.ru/ru/people/science/206775/ Мутантсыз мұны түсіну мүмкін емес]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Медицина бойынша Вольф сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:АҚШ генетиктері]]
[[Санат:Философия докторлары]]
[[Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері]]
[[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]]</text>
      <sha1>e8prjxim0semd5ksfdn5njjbfimhi30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Могилёв облысы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>782327</id>
    <revision>
      <id>3618671</id>
      <parentid>3618441</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1032" sha1="gc9svd7ucvpahsu23cigjhy9fz3gadx" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Могилёв облысы
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Могилёв облысы]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Белыничи]]{{•}} [[Бобруйск]]{{•}} [[Быхов]]{{•}} [[Горки]]{{•}} [[Кировск (Беларусь)|Кировск]]{{•}} [[Климовичи]]{{•}} [[Кличев]]{{•}} [[Костюковичи]]{{•}} [[Кричев]]{{•}} [[Круглое]]{{•}} [[Могилёв]]{{•}} [[Мстиславль]]{{•}} [[Осиповичи]]{{•}} [[Славгород (Беларусь)|Славгород]]{{•}} [[Чаусы]]{{•}} [[Чериков]]{{•}} [[Шклов]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Могилёв облысы|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gc9svd7ucvpahsu23cigjhy9fz3gadx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елек (құрал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782445</id>
    <revision>
      <id>3618727</id>
      <parentid>3617790</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Амина Жанаковна</username>
        <id>182087</id>
      </contributor>
      <comment>Дереккөздер қостым.</comment>
      <origin>3618727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4553" sha1="fqymrswhxnh9izhncimfkram2396q2b" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Елек'''&lt;ref&gt;[https://sozdikqor.kz/soz?id=354315&amp;a=ELEK Елек]&lt;/ref&gt; — ұсақ бөлшекті материалдарды ([[Дәндер|дәндерді]], жармаларды, [[құм|құмды]] және тағы басқаларын) олардың бөлшектерінің мөлшеріне қарай елеуге арналған құрал.

'''Елек''' - әр түрлі сусымалы өнімдер мен материал бөлшектерін тордың көмегімен елеу арқылы ірілігіне қарай бөлуге арналған құрылғы&lt;ref&gt;[https://kazneb.kz/index.php/kk/bookView/view?brId=1178581&amp;simple=true# Қазақстан [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : ұлттық энциклопедия ; бас ред. Ә. Нысанбаев ; ред. алқасы: Т. Б. Рсаев [ж. б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;- Алматы : Қазақ энциклопедиясы , 2001. – 5-89800-149-2 (мұқ.) 3-том . Г - Ж– 720 б.]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Елек адамзатқа ежелгі заманнан белгілі. Алғашқы електер ағаштан, [[қамыс|қамыстан]] немесе жануар терісінен жасалып, түбіне ұсақ тесіктер салынған. Кейін металл сымнан тоқылған торлар қолданыла бастады.
[[Сурет:Puderzuckersieb2.jpg|нобай|170x170 нүкте|Ұнды елеуге арналған механикалық елек]]

== Құрылысы ==
''Елек әдетте екі бөліктен тұрады:''

* [[Шеңбер]] немесе қаңқа;
* Торлы елеуіш беті.

== Қолданылуы ==

* Ұнды елеу;
* Астықты тазалау;[[Сурет:Passoire-chinois.JPG|нобай|174x174 нүкте|Асүй елегі]]
* Құм мен қиыршық тасты сұрыптау;
* Зертханалық жұмыстарда материалдарды бөлу.

== Түрлері ==
'''Асүй елегі''' — ұн, қант ұнтағы, жарма және басқа да сусымалы тағам өнімдерін елеуге арналған ұсақ торлы ас үй құралы. Ол өнімдерді бөгде қоспалардан тазартуға, ірі түйірлерді бөліп алуға және олардың құрылымын біркелкі етуге көмектеседі.
[[Сурет:Laboratory sieves BMK.jpg|нобай|175x175 нүкте|Әртүрлі өлшемдегі зертханалық електер]]
'''Құрылыс елегі''' — құм, қиыршық тас, цемент және басқа да құрылыс материалдарын бөлшектерінің мөлшеріне қарай сұрыптау және тазарту үшін қолданылатын елеу құралы. Ол ірі бөлшектерді ұсақтарынан ажыратып, құрылыс қоспаларының сапасын жақсартуға мүмкіндік береді.

'''Өнеркәсіптік елек''' — өндіріс орындарында сусымалы материалдарды (астық, ұн, кен, [[көмір]], химиялық заттар және т.б.) бөлшектерінің өлшеміне қарай сұрыптау, тазалау және бөлу үшін қолданылатын арнайы елеу құрылғысы. Ол өнім сапасын арттыруға және өндірістік процестердің тиімділігін қамтамасыз етуге қызмет етеді.

'''Зертханалық елек''' — ғылыми-зерттеу және талдау жұмыстарында ұсақ түйіршікті материалдарды (ұнтақтар, құм, химиялық заттар және т.б.) бөлшектерінің өлшеміне қарай дәл сұрыптау үшін қолданылатын елек. Ол материалдың гранулометриялық құрамын анықтауға және зертханалық тәжірибелерде біркелкі үлгі алуға мүмкіндік береді. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>fqymrswhxnh9izhncimfkram2396q2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618749</id>
      <parentid>3618727</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Амина Жанаковна</username>
        <id>182087</id>
      </contributor>
      <comment>Ішкі сілтемелер қосылды</comment>
      <origin>3618749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4591" sha1="ivi99k2zw6gk61h23bznw9t5wpqucvo" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Otheruses|Елек (айрық)}}


'''Елек'''&lt;ref&gt;[https://sozdikqor.kz/soz?id=354315&amp;a=ELEK Елек]&lt;/ref&gt; — ұсақ бөлшекті материалдарды ([[Дәндер|дәндерді]], жармаларды, [[құм|құмды]] және тағы басқаларын) олардың бөлшектерінің мөлшеріне қарай елеуге арналған құрал.

'''Елек''' - әр түрлі сусымалы өнімдер мен материал бөлшектерін тордың көмегімен елеу арқылы ірілігіне қарай бөлуге арналған құрылғы&lt;ref&gt;[https://kazneb.kz/index.php/kk/bookView/view?brId=1178581&amp;simple=true# Қазақстан [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : ұлттық энциклопедия ; бас ред. Ә. Нысанбаев ; ред. алқасы: Т. Б. Рсаев [ж. б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;- Алматы : Қазақ энциклопедиясы , 2001. – 5-89800-149-2 (мұқ.) 3-том . Г - Ж– 720 б.]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Елек адамзатқа ежелгі заманнан белгілі. Алғашқы електер ағаштан, [[қамыс|қамыстан]] немесе жануар терісінен жасалып, түбіне ұсақ тесіктер салынған. Кейін металл сымнан тоқылған торлар қолданыла бастады.
[[Сурет:Puderzuckersieb2.jpg|нобай|170x170 нүкте|Ұнды елеуге арналған механикалық елек]]

== Құрылысы ==
''Елек әдетте екі бөліктен тұрады:''

* [[Шеңбер]] немесе қаңқа;
* Торлы елеуіш беті.

== Қолданылуы ==

* Ұнды елеу;
* Астықты тазалау;[[Сурет:Passoire-chinois.JPG|нобай|174x174 нүкте|Асүй елегі]]
* Құм мен қиыршық тасты сұрыптау;
* Зертханалық жұмыстарда материалдарды бөлу.

== Түрлері ==
'''Асүй елегі''' — ұн, қант ұнтағы, жарма және басқа да сусымалы тағам өнімдерін елеуге арналған ұсақ торлы ас үй құралы. Ол өнімдерді бөгде қоспалардан тазартуға, ірі түйірлерді бөліп алуға және олардың құрылымын біркелкі етуге көмектеседі.
[[Сурет:Laboratory sieves BMK.jpg|нобай|175x175 нүкте|Әртүрлі өлшемдегі зертханалық електер]]
'''Құрылыс елегі''' — құм, қиыршық тас, цемент және басқа да құрылыс материалдарын бөлшектерінің мөлшеріне қарай сұрыптау және тазарту үшін қолданылатын елеу құралы. Ол ірі бөлшектерді ұсақтарынан ажыратып, құрылыс қоспаларының сапасын жақсартуға мүмкіндік береді.

'''Өнеркәсіптік елек''' — өндіріс орындарында сусымалы материалдарды (астық, ұн, кен, [[көмір]], химиялық заттар және т.б.) бөлшектерінің өлшеміне қарай сұрыптау, тазалау және бөлу үшін қолданылатын арнайы елеу құрылғысы. Ол өнім сапасын арттыруға және өндірістік процестердің тиімділігін қамтамасыз етуге қызмет етеді.

'''Зертханалық елек''' — ғылыми-зерттеу және талдау жұмыстарында ұсақ түйіршікті материалдарды (ұнтақтар, құм, химиялық заттар және т.б.) бөлшектерінің өлшеміне қарай дәл сұрыптау үшін қолданылатын елек. Ол материалдың гранулометриялық құрамын анықтауға және зертханалық тәжірибелерде біркелкі үлгі алуға мүмкіндік береді. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ivi99k2zw6gk61h23bznw9t5wpqucvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ащы өмір (телесериал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782585</id>
    <revision>
      <id>3618981</id>
      <parentid>3618120</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22279" sha1="joh6e29ma3s0aqxguozyzz05luicrzv" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Ащы өмір
 | Шынайы атауы = Acı Hayat
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[драма]], [[атыс-шабыс фильм|экшн]]
 | формат = Телевизиялық сериал
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = [[Sinegraf]]
 | рөлдерде = [[Кенан Имирзалыоғлы]]&lt;br&gt;[[Селин Демиратар]]&lt;br&gt;Огуз Галели&lt;br&gt;Эбру Коджаага&lt;br&gt;Ферди Мертер&lt;br&gt;Анта Торос&lt;br&gt;Мурат Сойдан&lt;br&gt;Ахмет Йенилмез
 | баяндаушы = 
 | бет басы = Хакан Ташыян - Beyaz Gülüm
 | композиторы = Айтуғ Яргич&lt;br&gt;Aria
 | мемлекет = {{TUR}}
 | тілі = [[Түрік тілі|түрікше]]
 | маусымдар = 2
 | сериялар саны = 59
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = [[Осман Сынав]]
 | режиссёрі = Абдүлкадир Джейлан Эде
 | операторы = 
 | сценарист = Айбарс Бора Кахяоглу&lt;br&gt;Сонер Пехливан&lt;br&gt;Тангүл Сынав&lt;br&gt;Иса Йылдыз
 | түсірілім орны = [[Ыстанбұл]]
 | ұзақтығы = 90 минут
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | teleарна = [[Show TV]]
 | бейне форматы = 4:3
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = [[14 желтоқсан]] [[2005 жыл]]
 | соңғы рет көрсетілді = [[18 маусым]] [[2007 жыл]]
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0487841
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Ащы өмір»''' ({{lang-tr|Acı Hayat}}) — [[Sinegraf]] компаниясы шығарған, продюсері [[Осман Сынав]] болып табылатын түрік [[драма]]лық және [[атыс-шабыс фильм|экшн]] жанрындағы телехикаясы.&lt;ref name=&quot;sinematurk&quot;&gt;[http://sinematurk.com Acı Hayat] SinemaTürk сайтында. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Басты рөлдерді [[Кенан Имирзалыоғлы]], Селин Демиратар, Огуз Галели және Эбру Коджаага сомдаған. Телехикая [[2005 жыл]] мен [[2007 жыл]]дар аралығында [[Show TV]] арнасында көрсетілді.&lt;ref name=&quot;showtv&quot;&gt;[https://showtv.com.tr Acı Hayat Tanıtımı] Show TV ресми сайты. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Жалпы саны 2 маусымнан тұратын туынды 59-шы бөлімімен өз мәресіне жетті.&lt;ref name=&quot;beyazperde&quot;&gt;[https://beyazperde.com Acı Hayat Genel Bakış] Beyazperde. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;

== Музыкасы ==
Телехикаяның саундтрегі мен музыкасын композитор Айтуг Яргыч пен «Aria» тобы дайындаған. Ал хикаяның интро әні ретінде танымал әнші Хакан Ташыянның орындауындағы «Beyaz Gülüm» (Ақ гүлім) шығармасы қолданылды.

== Сюжеті ==
[[Ыстанбұл]]дың кедей аудандарының бірінде тұратын дәнекерлеуші (сварщик) Мехмет пен маникюрші Нермин бір-бірін қатты жақсы көретін жастар. Олар үйленіп, өз шаңырақтарын көтергісі келгенімен, ақшаның жоқтығынан үнемі қиындықтарға тап болады. Кедейлік олардың өміріне үлкен көлеңке түсіреді. Тағдыр бұл екі ғашықты бір-бірінен ажырату үшін өз торларын құра бастайды. Нермин күн өткен сайын жоқшылық итермелеген үмітсіздікке бой алдырса, Мехмет бар күшін салса да, Нерминді бақытты болашаққа сендіре алмайды.

Нерминнің бақытқа деген сенімі толықтай жоғала бастаған кезеңде, жоғары қоғамның танымал өкілдерінің бірі — Белкыс Керванджыоглу өзіне маникюр жасату үшін Нерминді өзінің зәулім сарайына шақырады. Белкыс бұл салтанатты үйде күйеуі Сефа, қызы Филиз және танымал плейбой ұлы Эндермен бірге тұрады.

Эндер қарындасы Филизбен махаббат тақырыбында дауласып, бәсте жеңіп шығу үшін Нерминді өзіне нысана етіп таңдайды. Бұл оқиға үмітсіз махаббаттың жүгін арқалап жүрген Нерминнің тағдырын мүлдем өзгертеді. Эндер басында зиянсыз көрінгенімен, кейіннен Нерминнің өмірін тозаққа айналдыратын қулықтармен бойжеткеннің өміріне біржолата кіреді.

Жоқшылықтың кесірінен өзінің шынайы махаббатынан айырылған Мехмет осы бай әрі жарқыраған әлемнен кек алуға бел байлайды. Оның жалғыз ғана жолы бар — ол бай болу! Ол елдің ең ықпалды байларының бірі Эндер мен оның отбасын өз алдында тізе бүктіре алатындай зор қуатты байлыққа қол жеткізуді мақсат етеді.&lt;ref name=&quot;milliyet&quot;&gt;[https://milliyet.com.tr Acı Hayat'ın Unutulmaz Hikayesi] Milliyet. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sabah&quot;&gt;[https://sabah.com.tr Acı Hayat Bölüm Özetleri] Sabah. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;
== Қазақша атауы ==
Сериал ең алғаш 2008-2009 жылдары Ел Арна телеарнасында «Ащы өмір» атауымен көрсетілді. Кейіннен дәл осы Ел Арнада «Сұм өмір» атауымен қайталанып көрсетілді. 2015-2016 жылдары «Қазақстан» ұлттық арнасы бұл сериалды қазақ тіліне «Тағдыр тезі» деп аударып таратты. Бертінгі көрермен арасында сериал осы атымен танылды. «31 арна» орыс тілді нұсқасын «Горькая жизнь» деген атаумен ұсынды (бұл түрікше Acı Hayat атауының дәл аудармасы).

== Актерлер құрамы мен кейіпкерлер ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Актер / Актриса
! Кейіпкер
! Бөлімдер
! Ескертулер
|-

| [[Кенан Имирзалыоғлы]] || Мехмет Косовалы || rowspan=&quot;8&quot;|1-59 ||Кеме жасау зауытында (терсана) дәнекерлеуші болған. Керванджыоғлы әулетінен кек алу үшін зауыттан кеткен.
|-

| [[Селин Демиратар]] || Нермин Йылдыз || Мехмет Косовалының бұрынғы қалыңдығы. Эндер Керванджыоғлының әйелі. 52-бөлімде Эндер оны байқаусызда тапаншамен атып алады, дәрігерлердің көмегіне қарамастан аман қалмай, Финалда қайтыс болады.
|-

| Оғуз Галели || Эндер Керванджыоғлы || Белгілі кәсіпкер Сефа Керванджыоғлының ұлы. Нерминнің күйеуі. Нерминге дәрі беріп, оны өз Ортасына түсіріп, үйленген.
|-

| Эбру Коджааға || Филиз Керванджыоғлы || Сефа Керванджыоғлының қызы.
|-

| [[Ахмет Йенилмез]] || Хасан Джин || Мехмет Косовалының ең жақын досы.
|-

| [[Экин Түркмен]] || Өзлем Косовалы || Мехмет Косовалының қарындасы.
|-

| [[Мурат Сойдан]] || Джемал Косовалы || Мехмет Косовалының әкесі.
|-

| Мерал Орхонсай || Султан Косовалы || Мехмет Косовалының өгей шешесі.
|-

| Ферди Мертер || Сефа Керванджыоғлы || 1-56 || «Kervancıoğlu Holding» компаниясының иесі. Түрмеде өзін-өзі асып өлтіреді.
|-

| Анта Торос || Белкис Керванджыоғлы || 1-59 || Сефа Керванджыоғлының әйелі.
|-

| [[Тургай Танүлкү]] || Сабри Йылдыз || 1-8 || Нерминнің әкесі. Шаштараздың алдында қызы Нermin-ді өлтірмекші болғанда жүрек талмасынан қайтыс болады.
|-

| Налан Башаран || Асийе Йылдыз || rowspan=&quot;3&quot;|1-59 || Мелек, кішкентай Мехмет және Нерминнің анасы. Шүкрүнің енесі, Сабридің әйелі.
|-

| Өзлем Турхал || Мүге || Нерминнің ең жақын құрбысы.
|-

| Гүлсевен Йылмаз || Мелек Ахыскалы || Нерминнің әпкесі.
|-

| Текин Темел || Шүкрү Ахыскалы || 1-59 || Мелектің күйеуі. Нермин мен інісі Мехметтің жездесі. Асийеден туған қыздардың күйеу баласы. Мехмет Косовалының досы.
|-

| Уғур Ташдемир || Чағдаш Зафер || 5-57 || «Kervancıoğlu Holding» заңгері (адвокаты). Топал Иззет оның басынан атып өлтіреді.
|-

| [[Мехмет Полат]] || Бекир Карадағ || 6-51 || Мафия. Керванджыоғлы холдингінің заңсыз (көлеңкелі) істеріне жауапты болған. Терзи (Тігінші) оның басынан атып өлтіреді.
|-

| Мурат Ятман || Бетон || 8-58 || Бекир Карадағның оң қолы болған. Кейіннен Терзиге (Тігіншіге) жұмыс істеді. Зираттағы атыста Косовалы оны маңдайынан атып өлтіреді.
|-

| Сүлейман Арслан || Сүло || rowspan=&quot;2&quot;|8-58 || Бекир Карадағның адамы. Узун (Ұзын) оны өлтіреді.
|-

| Энис Айбар || Узун || Бекир Карадағның ең ұзын бойлы адамы. Шын есімі — Өндер Кемал Данаджы. Сүло оны өлтіреді.
|-

| Шахин Челик || Терзи (Тігінші) || rowspan=&quot;2&quot;|32-58 || Мафия. Сефа Кervancıoğlu-ның 30 жылдық досы. Шын есімі — Нусрет Антакиялы. Зираттағы атыста Косовалы оны маңдайынан атып өлтіреді.
|-

| Хүсейин Элмалыпынар || Нуман Чайыр || Терзидің оң қолы болған. Кейіннен Мехмет Косовалыға жұмыс істеді. Зираттағы атыста Бетоннан 2 оқ және Аднаннан 1 оқ тиіп қайтыс болады.
|-

| Эрджан Демирел || Рахман Мараш || 9-23 || Шырақшы (түрбедар). Мехмет Косовалының ақылшысы, ұстазы. Отставкадағы Қауіпсіздік басқармасының бастығы. Сефа Керванджыоғлының бұйрығымен Бекир оны өлтірді.
|-

| Халил Ибрахим Калайджыоғлы || Топал Иззет || 10-58 || Сефа Керванджыоғлының жеке кассасы, есепшісі. Узун мен Сүло оны өлтіреді.
|-

| Атилла Эроғлы || Вахдет Челиксой || 29-58 || Мехмет Косовалының досы. Сонымен қатар, Рахман Мараш өлімінде есімі аталған Өмер Челиксойдың ағасы. Эндер оны көліктің жүк салғышында басынан атып тастайды және Мехмет Нерминді іздеген аймақтағы жол жиегіне мәйітін лақтырып кетеді.
|-

| Мухаммет Али Тунджер || Аднан Кая || 42-58 || Терзидің (Тігіншінің) оң қолы. Зираттағы атыста Косовалы оны атып өлтіреді.
|-

| Гөкджан Гөкмен || Аису || 29-59 || Филиз Керванджыоғлының ең жақын құрбысы.
|-

| Бурак Чевик || Кішкентай Мехмет || 1-59 || Нерминнің інісі.
|-

| Атилла Энгин || Прокурор || 4-56 || Сот ісін жүргізуші мемлекеттік айыптаушы.
|- 

| Атилла Челикли || Джевхер Булут || 46-53 || Есірткі тасымалдаушы (контрабандист).
|-

| Фатих Йылдыз || Адвокат Шамил || 20-59 || Мехмет Косовалының қорғаушысы (заңгері).
|- 

| Лейла Башак || Эда || 1-6 || Эндер Керванджыоғлының көңілдесі (сүйіктісі). Кейіннен көзден таса болып, жоғалып кетеді.
|-

| Реджеп Джинисли || Текин Гүр || 3-6 || Кеме зауытында істейтін түнгі формен (шебер). Түрмеге түседі.
|- 

| Ибрахим Гүндоған || Ремзи || 4-5 || Джемал әкенің (Джелал Бабаның) досы.
|-
|}
== Көрсетілім кестесі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Маусым !! Көрсетілім күні мен уақыты !! Маусымның басталуы !! Маусымның аяқталуы !! Түсірілген бөлім саны !! Бөлімдер аралығы !! Көрсетілім жылы !! ТД арнасы
|-

| 1-маусым || Сәрсенбі 20.00&lt;ref name=&quot;Sabah2005&quot;&gt;{{Cite web | url = http://sabah.com.tr | title = SABAH - 14/12/2005 - Televizyon | website = arsiv.sabah.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20060101000000/http://sabah.com.tr | archive-date = 2006-01-01 }}&lt;/ref&gt; / Дүйсенбі 21.15&lt;ref name=&quot;SabahJune2006&quot;&gt;{{Cite web | url = http://arsiv.sabah.com.tr/2006/06/12/gny/tel02-200.html | title = SABAH - 12/06/2006 - Televizyon | website = arsiv.sabah.com.tr | access-date = 2022-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220508142246/http://arsiv.sabah.com.tr/2006/06/12/gny/tel02-200.html | archive-date = 2022-05-08}}&lt;/ref&gt; 
| 14 желтоқсан 2005&lt;ref name=&quot;Sabah2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Medyatava7Aralik&quot;&gt;{{Cite web | url = http://medyatava.com/ | title = Medyatava - 07.12.2005 | archive-url = https://archive.org | archive-date = 2010-01-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Medyatava14Aralik&quot;&gt;{{Cite web | url = http://medyatava.com/ | title = Medyatava - 14.12.2005 | archive-url = https://archive.org | archive-date = 2010-01-02 }}&lt;/ref&gt;
| 12 маусым 2006&lt;ref name=&quot;SabahJune2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Medyatava12Haziran&quot;&gt;{{Cite web |url=http://medyatava.com/rating.asp?TARIH=12.06.2006 |title=12 Haziran 2006 Reyting Sonuçları |archive-url=https://web.archive.org/web/20100103041142/http://medyatava.com/rating.asp?TARIH=12.06.2006 |archive-date=2010-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Medyatava19Haziran&quot;&gt;{{Cite web |url=http://medyatava.com/rating.asp?TARIH=19.06.2006 |title=19 Haziran 2006 Reyting Sonuçları |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106092958/http://medyatava.com/rating.asp?TARIH=19.06.2006 |archive-date=2011-01-06}}&lt;/ref&gt; 
| 23 || 1-23 || 2005-2006 || rowspan=&quot;2&quot;|[[Show TV]] 
|-

| 2-маусым || Дүйсенбі 20.15&lt;ref name=&quot;SabahOct2006&quot;&gt;{{Cite web | url = http://arsiv.sabah.com.tr/2006/10/09/gny/tel02-200.html | title = SABAH - 09/10/2006 - Televizyon | website = arsiv.sabah.com.tr | access-date = 2022-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220508143547/http://arsiv.sabah.com.tr/2006/10/09/gny/tel02-200.html | archive-date = 2022-05-08}}&lt;/ref&gt; / 21.45&lt;ref name=&quot;SabahFinal2007&quot;&gt;{{Cite web | url = http://sabah.com.tr | title = SABAH - 18/06/2007 - Televizyon | website = arsiv.sabah.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20070701000000/http://sabah.com.tr | archive-date = 2007-07-01 }}&lt;/ref&gt;
| 9 қазан 2006&lt;ref name=&quot;SabahOct2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Medyatava2Ekim&quot;&gt;{{Cite web |url=http://medyatava.com/rating.asp?TARIH=02.10.2006 |title=2 Ekim 2006 Reyting Sonuçları |archive-url=https://web.archive.org/web/20100103041142/http://medyatava.com/rating.asp?TARIH=02.10.2006 |archive-date=2010-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Medyatava9Ekim&quot;&gt;{{Cite web |url=http://medyatava.com/rating.asp?TARIH=09.10.2006 |title=9 Ekim 2006 Reyting Sonuçları |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104033207/http://medyatava.com/rating.asp?TARIH=09.10.2006 |archive-date=2010-01-04}}&lt;/ref&gt;
| 18 маусым 2007 (Финал)&lt;ref name=&quot;SabahFinal2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Medyatava18Haziran&quot;&gt;{{Cite web | url = http://medyatava.com/ | title = Medyatava - 18.06.2007 | archive-url = https://archive.org | archive-date = 2010-01-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Medyatava25Haziran&quot;&gt;{{Cite web | url = http://medyatava.com/ | title = Medyatava - 25.06.2007 | archive-url = https://archive.org | archive-date = 2010-01-06 }}&lt;/ref&gt;
| 36 || 24-59 || 2006-2007
|-
|}

'''Ескертпе''': Сериал 1-ден 9-бөлімге дейін сәрсенбіде сағат 20.00-де, ал 10-бөлімнен финалдық 59-бөлімге дейін дүйсенбіде сағат 20.00-де көрсетілді.
== Бөлімдер ==
=== 1-маусым (2005-2006) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Бөлім саны
!Продюсер
!Режиссер
!Көрсетілім мерзімі
|-
|1-бөлім

| rowspan=&quot;23&quot;|[[Осман Сынав]]
| rowspan=&quot;23&quot;|Абдүлкадир Джейлан Эде
|14 желтоқсан 2005
|-
|2-бөлім
|21 желтоқсан 2005
|-
|3-бөлім
|28 yellowқсан 2005
|-
|4-бөлім
|4 қаңтар 2006
|-
|5-бөлім
|18 қаңтар 2006
|-
|6-бөлім
|25 қаңтар 2006
|-
|7-бөлім
|8 ақпан 2006
|-
|8-бөлім
|15 ақпан 2006
|-
|9-бөлім
|1 наурыз 2006
|-
|10-бөлім
|13 наурыз 2006
|-
|11-бөлім
|20 наурыз 2006
|-
|12-бөлім
|27 наурыз 2006
|-
|13-бөлім
|3 сәуір 2006
|-
|14-бөлім
|10 сәуір 2006
|-
|15-бөлім
|17 сәуір 2006
|-
|16-бөлім
|24 сәуір 2006
|-
|17-бөлім
|1 мамыр 2006
|-
|18-бөлім
|8 мамыр 2006
|-
|19-бөлім
|15 мамыр 2006
|-
|20-бөлім
|22 мамыр 2006
|-
|21-бөлім
|29 мамыр 2006
|-
|22-бөлім
|5 маусым 2006
|-
|23-бөлім&lt;br&gt;(Маусым финалы)
|12 маусым 2006
|-
|}

=== 2-маусым (2006-2007) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Бөлім саны
!Реттік саны
!Продюсер
!Режиссер
!Көрсетілім мерзімі
|-
|24-бөлім
!1

| rowspan=&quot;12&quot;|[[Осман Сынав]]
| rowspan=&quot;12&quot;|Абдүлкадир Джейлан Эде
|9 қазан 2006
|-
|25-бөлім
!2
|16 қазан 2006
|-
|26-бөлім
!3
|23 қазан 2006
|-
|27-бөлім
!4
|30 қазан 2006
|-
|28-бөлім
!5
|6 қараша 2006
|-
|29-бөлім
!6
|13 қараша 2006
|-
|30-бөлім
!7
|20 қараша 2006
|-
|31-бөлім
!8
|27 қараша 2006
|-
|32-бөлім
!9
|4 желтоқсан 2006
|-
|33-бөлім
!10
|11 желтоқсан 2006
|-
|34-бөлім
!11
|18 yellowқсан 2006
|-
|35-бөлім
!12
|25 желтоқсан 2006
|-
! colspan=&quot;5&quot;|[[Жаңа жыл]]ға байланысты 1 апталық үзіліс берілді.
|-
|36-бөлім
!13

| rowspan=&quot;24&quot;|[[Осман Сынав]]
| rowspan=&quot;24&quot;|Абдүлкадир Джейлан Эде
|8 қаңтар 2007
|-
|37-бөлім
!14
|15 қаңтар 2007
|-
|38-бөлім
!15
|22 қаңтар 2007
|-
|39-бөлім
!16
|29 қаңтар 2007
|-
|40-бөлім
!17
|5 ақпан 2007
|-
|41-бөлім
!18
|12 ақпан 2007
|-
|42-бөлім
!19
|19 ақпан 2007
|-
|43-бөлім
!20
|26 ақпан 2007
|-
|44-бөлім
!21
|5 наурыз 2007
|-
|45-бөлім
!22
|12 наурыз 2007
|-
|46-бөлім
!23
|19 наурыз 2007
|-
|47-бөлім
!24
|26 наурыз 2007
|-
|48-бөлім
!25
|2 сәуір 2007
|-
|49-бөлім
!26
|9 сәуір 2007
|-
|50-бөлім
!27
|16 сәуір 2007
|-
|51-бөлім
!28
|23 сәуір 2007
|-
|52-бөлім
!29
|30 сәуір 2007
|-
|53-бөлім
!30
|7 мамыр 2007
|-
|54-бөлім
!31
|14 мамыр 2007
|-
|55-бөлім
!32
|21 мамыр 2007
|-
|56-бөлім
!33
|28 мамыр 2007
|-
|57-бөлім
!34
|4 маусым 2007
|-
|58-бөлім
!35
|11 маусым 2007
|-
|59-бөлім&lt;br&gt;(Финал)
!36
|18 маусым 2007
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркия телесериалдары]]
[[Санат:Драмалық телесериалдар]]
[[Санат:Атыс-шабыс телесериалдар]]
[[Санат:2005 жылы шыққан телесериалдар]]
[[Санат:2007 жылы аяқталған телесериалдар]]</text>
      <sha1>joh6e29ma3s0aqxguozyzz05luicrzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мехмет: Жаһан жаулаушысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782586</id>
    <revision>
      <id>3618980</id>
      <parentid>3618213</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8611" sha1="8pafd8iwgtxqkikthdbppoozbi7fc1w" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Мехмет: Жаһан жаулаушысы
 | Шынайы атауы = Mehmed: Bir Cihan Fatihi
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Тарихи фильм|тарихи]]
 | формат = Телевизиялық сериал
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = [[O3 Medya]]
 | рөлдерде = [[Кенан Имирзалыоғлы]]&lt;br&gt;[[Четин Текиндор]]&lt;br&gt;Гюркан Уйгун&lt;br&gt;Бүшра Девели
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Айтекин Аташ
 | мемлекет = {{TUR}}
 | тілі = [[Түрік тілі|түрікше]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 6
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Санер Аяр
 | режиссёрі = Джевдет Мерджан
 | операторы = 
 | сценарист = Эрджан Мехмет Эрдэм
 | түсірілім орны = [[Ыстанбұл]], [[Едирне]]
 | ұзақтығы = 120 минут
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = [[Kanal D]]
 | бейне форматы = 16:9 [[HDTV]]
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = [[20 наурыз]] [[2018 жыл]]
 | соңғы рет көрсетілді = [[1 мамыр]] [[2018 жыл]]
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 7943542
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Мехмет: Жаһан жаулаушысы»''' ({{lang-tr|Mehmed: Bir Cihan Fatihi}}) — [[O3 Medya]] компаниясы шығарған, алғашқы бөлімі [[2018 жыл]]ғы [[20 наурыз]]да жарық көрген түрік тарихи және көркем-қиял жанрындағы телесериалы.&lt;ref name=&quot;sinematurk&quot;&gt;[http://sinematurk.com Mehmed: Bir Cihan Fatihi] SinemaTürk сайтында. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Басты рөлді танымал актер [[Кенан Имирзалыоғлы]] сомдаған. Телесериал [[Kanal D]] арнасында көрсетілген. Жоба [[2018 жыл]]ғы [[1 мамыр]]да жарық көрген 6-шы бөлімімен өз мәресіне жетіп, көрсетілімін тоқтатты.&lt;ref name=&quot;kanald&quot;&gt;[https://kanald.com.tr Mehmed: Bir Cihan Fatihi Bölümleri] Kanal D ресми сайты. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;
== Сюжеті ==
Телесериал ең танымал [[Осман империясы]]ның падишахтарының бірі — [[II Мехмет|Сұлтан ІІ Мехмедтің]] (Фатих Сұлтан Мехмед) өмірі мен оның Константинопольді (жаңа тарих бойынша [[Ыстанбұл]] қаласы) жаулап алу жолындағы тарихи күресін баяндайды.

Туындыда Мехмедтің билік басына келуі, таққа отыру жолында оған кедергі болған ішкі және сыртқы саяси күштермен, мемлекет қайраткерлерімен және өз бауыры Орханмен болған текетірестері жан-жақты көрсетіледі. Сұлтан Мехмед өзінің басты арманы — ұлы [[Византия империясы|Византия]] астанасын бағындыруды мақсат етеді. Алайда, осы ұлы арман орындалғанға дейін оның жолында көптеген адамдардың тағдыры сынға түсіп, үлкен шығындар орын алады.&lt;ref name=&quot;beyazperde&quot;&gt;[https://beyazperde.com Mehmed: Bir Cihan Fatihi Genel Bakış] Beyazperde. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;milliyet&quot;&gt;[https://milliyet.com.tr Mehmed: Bir Cihan Fatihi Konusu] Milliyet. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sabah&quot;&gt;[https://sabah.com.tr Mehmed: Bir Cihan Fatihi Özeti] Sabah. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;

== Актерлер құрамы мен кейіпкерлер ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Актер / Актриса
! Кейіпкер
! Сипаттама
|-
| [[Кенан Имирзалыоғлы]]

| [[II Мехмет|Фатих Сұлтан Мехмед Хан]] || 7-ші [[Осман империясы|Османлы]] падишахы.
|-
| [[Четин Текиндор]]

| [[Шандарлы Халил Паша]] || Османлы уәзірі ағзамы (бас уәзірі).
|-
| [[Гүркан Уйгун]]

| Делибаш || Фатих Сұлтан Мехмедтің жанқияр қорғаушысы (фидайы).
|-
| Бүшра Девели

| Элени || Лукас Нотарас қолбасшының қызы.
|-
| Хазал Филиз Кючюккёсе

| Мелике || Шандарлы Халил Пашаның қызы. Фатих Сұлтан Мехмедке ғашық.
|-
| [[Эртан Сабан]]

| [[XI Константин Палеолог|Константинос]] || [[Византия империясы|Византия]] императоры.
|-
| [[Фунда Эрйиғит]]

| Евдокья || Лукас Нотарастың бұйрығымен Фатих Сұлтан Мехмедті өлтіруге әрекеттенетін тыңшы.
|-
| Седеф Авджы

| Лейла Хатун || Фатих Сұлтан Мехмедтің әкесі [[II Мұрат]]тың күңі (кәнизагы).
|-
| [[Исмаил Демирджи]]

| Шаһзада Орхан || Османлы шаһзадасы. [[Константинопольдің құлауы|Ыстанбұлды бағындыру]] кезінде Византия жағында соғысқан.
|-
| Атсыз Карадуман

| [[Зағанос Паша]] || Османлы уәзір ағзамы. Фатих Сұлтан Мехмедтің лаласы (атабегі).
|-
| Бурак Тамдоған

| [[Хадым Шехабеддин Паша|Шехабеддин Паша]] || Османлы уәзірі. Фатих Сұлтан Мехмедтің лаласы (атабегі).
|-
| Каан Чакыр

| [[Исхак Паша]] || Османлы уәзірі.
|-
| Идил Фырат

| [[Мара Хатун]] || II Мұраттың әйелі. Фатих Сұлтан Мехмедтің өгей шешесі.
|-
| Сердар Орчин

| Димитриос Палеолог || Морея деспоты, Константиностың інісі.
|-
| Топрак Сағлам

| Феодора Асанина || Димитриос Палеологтың әйелі.
|-
| Явуз Сепетчи

| Лукас Нотарас || Византия флот қолбасшысы (мегадук).
|-
| Мехмет Атай

| [[Ақшемседдин]] || Фатих Сұлтан Мехмедтің ұстазы (рухани тәлімгері).
|-
| [[Мерт Языджыоғлы]]
| Қорқұт
| Янычар (жаңа шерік) сарбазы.
|}

== Көрсетілім кестесі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Маусым
!Көрсетілім күні мен уақыты
!Маусымның басталуы
!Финал
!Түсірілген бөлім саны
!Bөлімдер аралығы
!Көрсетілім жылы
!ТД арнасы
|-
|1-маусым
|Сейсенбі 20.00
|20 наурыз 2018
|1 мамыр 2018
|6
|1-6
|2018
|[[Kanal D]]
|-
|}
== Бөлімдер ==
=== 1-маусым (2018) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Бөлім
!Көрсетілім мерзімі
!Режиссер
!Сценарийші
|-
|1-бөлім
|20 наурыз 2018

| rowspan=&quot;6&quot;|[[Джевдет Мерджан]]
| rowspan=&quot;6&quot;|[[Эрджан Мехмет Эрдем]]
|-
|2-бөлім
|27 наурыз 2018
|-
|3-бөлім
|3 сәуір 2018
|-
|4-бөлім
|10 сәуір 2018
|-
|5-бөлім
|17 сәуір 2018
|-
|6-бөлім&lt;br&gt;(Финал)
|1 мамыр 2018
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркия телесериалдары]]
[[Санат:Тарихи телесериалдар]]
[[Санат:2018 жылы басталған телесериалдар]]
[[Санат:2018 жылы аяқталған телесериалдар]]</text>
      <sha1>8pafd8iwgtxqkikthdbppoozbi7fc1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаңбырлы маусым (телесериал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782587</id>
    <revision>
      <id>3618978</id>
      <parentid>3618128</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6625" sha1="g0kcpmgtz46mnefqvcgrtr0jt49jmk4" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Жаңбырлы маусым
 | Шынайы атауы = Yağmur Zamanı
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[Драма]], [[Мелодрама]]
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Тамер Карадаглы]], [[Азра Акын]], [[Дениз Угур]]
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Кырач]] (Kıraç)
 | мемлекет = {{TUR}}
 | тілі = [[Түрік тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 57
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Эрол Авджи
 | режиссёрі = Дилек Гёкчин, Өзер Қызылтан
 | операторы = 
 | сценарист = Туна Киремитчи, Мухаррем Бухара
 | түсірілім орны = [[Ыстанбұл]]
 | ұзақтығы = 90 мин.
 | студия = [[TMC Film]]
 | статусы = Аяқталды
 | телеарна = Show TV
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 15 желтоқсан 2004
 | соңғы рет көрсетілді = 2006
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0439401
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Жаңбырлы маусым»''' ({{lang-tr|Yağmur Zamanı}}) — 2004–2006 жылдары «[[TMC Film]]» компаниясы шығарған және [[Түркия]]ның «[[Show TV]]» телеарнасында көрсетілген танымал [[Түркия|түрік]] телесериалы. [[Қазақстан]]да «Қазақстан Ұлттық телеарнасы» арқылы қазақ тілінде дубляждалып, отандық көрермендер арасында үлкен танымалдылыққа ие болды. Телехикая драма жанрында түсірілген, жалпы саны 57 бөлімнен тұрады.&lt;ref&gt;[https://themoviedb.org The Movie Database (TMDB) — сериалдың актерлер тізімі мен эпизодтар саны].&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Телесериалдың бас кейіпкері — '''Фырат''' (Тамер Карадаглы). Ол Ыстамбұлдағы ең танымал «Edda» түнгі клубының иесі, дәулетті, бірақ мінезі қатал әрі ашушаң ер адам.&lt;ref&gt;[https://sinemalar.com Sinemalar.com түрік кинопорталындағы сериалдың толық сюжеттік сипаттамасы].&lt;/ref&gt; Фыраттың әйелі қайтыс болған, ол төрт баласына жалғыз өзі әке де, ана да болып отыр. Оның ең үлкен уайымы — анасының қазасынан кейін тұйықталып, психологиялық соққы алған 5 жасар кіші қызы Наз. Назға ешбір бала күтуші шыдамай, жұмыстан кетіп қала береді.&lt;ref&gt;[https://kinorium.com Кинориум базасындағы «Во время дождя» (Yağmur Zamanı) профилі].&lt;/ref&gt;

Екінші бас кейіпкер — '''Ейлүл''' (Азра Акын). Ол балалар үйінде өскен, ата-анасын ешқашан көрмеген жетім қыз. Өмірдің қиындықтарына қарамастан, ол өте мейірімді, сабырлы және өмірге күліп қарайтын жан. Тағдырдың жазуымен Фырат Назға күтуші іздеп жүргенде Әйлүлмен жолығады.&lt;ref&gt;[https://kinopoisk.ru Кинопоиск платформасындағы Yağmur Zamanı парақшасы].&lt;/ref&gt; Ейлүл кішкентай Наздың жүрегіне жол тауып, Фыраттың отбасының ажырамас бөлігіне айналады. Алайда, олардың арасындағы сезімге және отбасының бақытына Фыратқа ғашық болып жүрген асқақ мінезді Аслы (Дениз Угур) үнемі кедергі жасауға тырысады.&lt;ref&gt;[https://beyazperde.com Beyazperde.com сайтындағы Yağmur Zamanı жобасы туралы мәлімет].&lt;/ref&gt;

== Актерлік құрам ==
Телехикаяның түсірілім тобы мен актерлік құрамы Түркияда жоғары бағаланған жобалардың бірі болды.&lt;ref&gt;[https://kinofilms.ua KinoFilms.ua сайтындағы сериалдың құрамы мен түсіру тобы].&lt;/ref&gt; Басты рөлдерде келесі актерлер ойнады:
* '''Тамер Карадаглы''' ({{lang-tr|Tamer Karadağlı}}) — Фырат Чалар (ауқатты бизнесмен, көпбалалы әке).
* '''Азра Акын''' ({{lang-tr|Azra Akın}}) — Ейлүл (Наздың бала күтушісі, 2002 жылғы «Әлем аруы» титулының иегері).
* '''Дениз Угур''' ({{lang-tr|Deniz Uğur}}) — Аслы (Фыраттың серіктесі, Әйлүлдің басты қарсыласы).
* '''Алптекин Серденгечти''' ({{lang-tr|Alptekin Serdengeçti}}) — Левент.
* '''Левент Йылмаз''' ({{lang-tr|Levent Yılmaz}}) — Сүлеймен.

== Музыкасы ==
Телехикаяның музыкалық сүйемелдеуін Түркияның танымал рок-орындаушысы және композиторы '''Кырач''' ({{lang-tr|Kıraç}}) жазған. Сериалдың басты әуені мен лирикалық композициялары туындының мұңды әрі әсерлі атмосферасын аша түсті және көрермендер арасында үлкен танымалдылыққа ие болды.&lt;ref&gt;[https://eksisozluk.com Ekşi Sözlük платформасындағы сериал туралы алғашқы пікірлер мен деректер (2004)].&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркия телесериалдары]]
[[Санат:Драмалық телесериалдар]]
[[Санат:2004 жылы шыққан телесериалдар]]</text>
      <sha1>g0kcpmgtz46mnefqvcgrtr0jt49jmk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белгісіз аймақтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782588</id>
    <revision>
      <id>3618977</id>
      <parentid>3618137</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15638" sha1="ce9935bfb49102rg40134p6ca653byo" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Белгісіз аймақтар
 | Шынайы атауы = Arka Sokaklar
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 

 | жанры = [[Детектив (проза)|детектив]], [[Атыс-шабыс фильм|экшн]], [[Драма]], [[Комедия]]
 | формат = Телевизиялық сериал
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = [[Erler Film]] (2006–2022)&lt;br&gt;[[D Media]] (2023–қазіргі уақыт)
 | рөлдерде = [[Зафер Эргин]]&lt;br&gt;[[Шевкет Чорух]]&lt;br&gt;[[Озгюр Озан]]&lt;br&gt;Илкер Инаноглу
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Мурат Эвгин
 | мемлекет = {{TUR}}
 | тілі = [[Түрік тілі|түрікше]]
 | маусымдар = 20
 | сериялар саны = 700+
 | сериялардың тізімі = Arka Sokaklar бөлімдерінің тізімі
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Түркер Инаноглу
 | режиссёрі = Баран Өзчайлан&lt;br&gt;Eray Koçak
 | операторы = 
 | сценарист = Ахмет Юрдакул&lt;br&gt;Озан Юрдакул&lt;br&gt;Синан Юрдакул&lt;br&gt;Баркын Шенүрен&lt;br&gt;Метин Арслан
 | түсірілім орны = [[Ыстанбұл]] (негізгі)
 | ұзақтығы = 130 минут
 | студия = 
 | статусы = Көрсетілуде
 | телеарна = [[Kanal D]]
 | бейне форматы = 16:9 [[HDTV]]
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = [[31 шілде]] [[2006 жыл]]
 | соңғы рет көрсетілді = 
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0845100
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://kanald.com.tr
}}

'''«Белгісіз аймақтар»''' ({{lang-tr|Arka Sokaklar}}) — [[Erler Film]] (2006–2022) және [[D Media]] (2023–қазіргі уақыт) компаниялары шығарған, алғашқы бөлімі [[2006 жыл]]ғы [[31 шілде]]де жарық көрген түрік детективті, экшн, драма және комедия жанрындағы телесериалы.&lt;ref name=&quot;kanald&quot;&gt;[https://kanald.com.tr Arka Sokaklar Resmi Sayfası] Kanal D. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Эфирге шыққан уақыты, маусымдары мен бөлімдерінің саны жағынан бұл туынды Түркия телевизия тарихындағы ең ұзақ уақыт бойы апта сайын үзіліссіз көрсетіліп келе жатқан апталық телесериал болып табылады.&lt;ref name=&quot;sabah_record&quot;&gt;[https://sabah.com.tr Arka Sokaklar rekor kırmaya devam ediyor] Sabah. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Жобаның режиссерлері — Баран Өзчайлан мен Эрай Кочак.&lt;ref name=&quot;sinematurk&quot;&gt;[http://sinematurk.com Arka Sokaklar Künyesi] SinemaTürk. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Телесериал тұрақты түрде [[Kanal D]] арнасында көрсетіледі.

== Сюжеті ==
Телесериалда Стамбул қалалық полиция департаментінің Қоғамдық қауіпсіздік бөліміндегі арнайы топта қызмет ететін полицейлердің қызметтік бастан кешкендері, Ыстанбұл көшелеріндегі қылмыспен күресі және олардың отбасылық өмірлері қатар баяндалады.&lt;ref name=&quot;beyazperde&quot;&gt;[https://beyazperde.com Arka Sokaklar Özet ve Detaylar] Beyazperde. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;

Бұл топ өз міндеттерін атқару барысында күнделікті өмірде әртүрлі адамдардың тағдырларымен және қилы оқиғалармен бетпе-бет келеді. Кейде күлкілі, кейде жүрек ауыртарлық бұл оқиғаларға көпжылдық кәсіби тәжірибесімен, әкелік қамқорлығымен қарайтын және топтың жас мүшелеріне үнемі бағыт-бағдар беріп отыратын полиция бастығы — Рыза Сойлу (Рыза Баба) болады.&lt;ref name=&quot;milliyet_story&quot;&gt;[https://milliyet.com.tr Arka Sokaklar'ın bitmeyen hikayesi] Milliyet. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;

== Түсірілім орындары ==
Телесериалдың сыртқы түсірілімдері негізінен [[Ыстанбұл]]дың Еуропа жағалауындағы [[Бейоглу]] және [[Шишли]] аудандарында, сондай-ақ Азия жағалауындағы [[Кадыкөй]] және [[Бейкоз]] аудандарында жүргізіледі. Сонымен қатар, сюжет желісіне байланысты арнайы бөлімдер Түркияның басқа да тарихи аймақтарында түсірілген:&lt;ref name=&quot;hurriyet_location&quot;&gt;[https://hurriyet.com.tr Arka Sokaklar nerede çekiliyor?] Hürriyet. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;
* 324-ші бөлім — [[Мардин]] қаласында;
* 424 және 425-ші бөлімдер — [[Карабүк]] уәлаятында;
* 433, 434, 721 және 749-шы бөлімдер — [[Бурса (қала)|Бурса]] қаласында;
* 448, 449 және 700-ші бөлімдер — [[Шанлыурфа]] қаласында;
* 663-ші бөлім — [[Хатай]] уәлаятында;
* 707-ші бөлім — [[Балыкесир]] уәлаятында;
* 750-ші және 751-ші бөлімдер — [[Невшехир]] (Каппадокия) аймағында таспаланған.

== РТЖК (RTÜK) тарапынан салынған айыппұлдар ==
Телесериал қоғамдық маңызы бар өткір тақырыптарды қозғағаны үшін мемлекеттік бақылау органының назарына ілікті. [[2024 жыл]]дың [[22 қараша]]сында эфирге шыққан 691-ші бөлімінде діни тариқаттар (ағымдар) тақырыбын ашық көрсеткені үшін, Түркияның Радио және телевизия жоғары кеңесі (RTÜK) тарапынан сериалдың көрсетілімін 2 рет уақытша тоқтату және 3% көлемінде әкімшілік қаржылай айыппұл салу жазасы қолданылды.&lt;ref name=&quot;rtuk_ceza&quot;&gt;[https://cumhuriyet.com.tr RTÜK'ten Arka Sokaklar'a tarikat cezası] Cumhuriyet. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;

== Актерлер құрамы мен кейіпкерлер ==
{{Негізгі мақала|Белгісіз аймақтар кейіпкерлерінің тізімі}}
Басты кейіпкерлер мен көмекші құрам туралы, сондай-ақ олардың бөлімдер бойынша ауысуы туралы толық мәлімет алу үшін негезігі кейіпкерлер тізімін қараңыз.&lt;ref name=&quot;sozcu_cast&quot;&gt;[https://sozcu.com.tr Arka Sokaklar Oyuncu Kadrosu] Sözcü. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;
=== Басты кейіпкерлер ===
* '''[[Рыза Сойлу]]''' ([[Зафер Эргин]]): Арнайы топтың негізін қалаушы. [[4-дәрежелі полиция директоры]].
* '''[[Месут Гүнери]]''' ([[Шевкет Чорух]]): Арнайы жасақтан шыққан тәжірибелі [[комиссар]]. Топқа алғашқылардың бірі болып қосылған.
* '''[[Хүснү Чобан]]''' ([[Өзгүр Озан]]): Топқа алғашқылардың бірі болып қосылған. [[Бас комиссар]].
* '''[[Али Ақдоған]]''' ([[Алп Коркмаз]]): Топқа алғашқылардың бірі болып қосылған. Мерген.
* '''Селин Демирджи''' ([[Оя Окар]]): Бұған дейін Террормен күрес бөлімінде (TEM) жұмыс істеген [[комиссар]].
* '''Хакан Чынар''' ([[Озан Чобаноғлы]]): Бұған дейін Террормен күрес бөлімінде (TEM) жұмыс істеген комиссар.
* '''Джандан Джейланлы''' ([[Эбру ДЖүндүбейоғлы]]): Полиция директоры.
* '''Барыш Бозоғлы''' ([[Сарп Левендоғлы]]): Бұрынғы арнайы жасақ сарбазы. Комиссар.

=== Қосалқы кейіпкерлер ===
* '''Зеки Чевик''' ([[Бурак Сатыбол]]): Комиссар.
* '''Назике Өзчайлан''' ([[Назлы Тосуноғлы]]): Суаттың тәтесі.
* '''Айла Сойлу''' (Хүлия Калебайыр): Рызаның әйелі.
* '''Пынар Сойlu''' (Элван Дишли): Рыза мен Айланың қызы.
* '''Тунч Гүнери''' (Керимхан Думан): Месуттың ұлы.
* '''Эсра Ақсой''' ([[Гайе Гүрсел]]): Хүснүнің әйелі.
* '''Метин Чобан''' (Фуркан Гөксел): Хүснүнің ұлы.
* '''Шуле Чобан''' (Эджем Өз): Хүснүнің қызы. Полиция қызметкері.
* '''Хайдар Берк Чобан''' (Мустафа Эфе Гүнай): Хүснүнің ұлы.
* '''Мелих Демирджан''' (Толга Кандемир): Полиция қызметкері.
* '''Мерве Ялчын''' (Фелиция Сағнак): Компьютер маманы, полиция қызметкері.
* '''Иззет Йылдырым''' (Орхан Алп): Полиция қызметкері.
* '''Уфук Ақгөл''' (Бурак Апак): Полиция қызметкері.
* '''Атийе Чевик''' (Аслы Туран): Зекидің әйелі.
* '''Рыза Эфе Ақдоған''' (Онурджан Сесли): Али мен Пынардың ұлы.
* '''Зейно Ақдоған''' (Ада Байкан): Али мен Пынардың қызы.
* '''Айшеджан Гүнери''' (Мина Ышык): Месут пен Селиннің қызы.

== Көрсетілім кестесі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Маусым
! Көрсетілім күні&lt;br&gt;мен уақыты
! Маусымның&lt;br&gt;басталуы
! Маусымның&lt;br&gt;аяқталуы
! Түсірілген&lt;br&gt;бөлім&lt;br&gt;саны 
! Бөлімдер&lt;br&gt;аралығы
! Көрсетілім&lt;br&gt;жылы
! ТД&lt;br&gt;арнасы
|-
| 1-маусым

| Дүйсенбі 20.00 / 22.15&lt;ref name=&quot;YeniSafakJuly2006&quot;&gt;{{Cite web|url = https://www.yenisafak.com/arsiv/2006/temmuz/31/televizyon.html|title = Yeni Şafak - Televizyon - 31.7.2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20230512204926/https://www.yenisafak.com/arsiv/2006/temmuz/31/televizyon.html|archive-date = 2023-05-12 }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;Сейсенбі &lt;br&gt;20.00 / 22.30&lt;ref name=&quot;YeniSafakAug2006&quot;&gt;{{Cite web|url = https://www.yenisafak.com/arsiv/2006/agustos/08/televizyon.html|title = Yeni Şafak - Televizyon - 8.8.2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20230512204927/https://www.yenisafak.com/arsiv/2006/agustos/08/televizyon.html|archive-date = 2023-05-12 }}&lt;/ref&gt;
| 31 шілде 2006
| 26 маусым 2007

| rowspan=&quot;2&quot;|43 
| 1-43 
| 2006-2007 

| rowspan=&quot;20&quot;|[[Kanal D]]
|-
| 2-маусым

| rowspan=&quot;5&quot;|Дүйсенбі 20.00 
| 3 қыркүйек 2007
| 30 маусым 2008
| 44-86 
| 2007-2008 
|-
| 3-маусым
| 8 қыркүйек 2008
| 29 маусым 2009
| 39 
| 87-125 
| 2008-2009 
|-
| 4-маусым
| 7 қыркүйек 2009
| 28 маусым 2010
| 41 
| 126-166 
| 2009-2010 
|-
| 5-маусым
| 23 тамыз 2010
| 20 маусым 2011
| 43 
| 167-209 
| 2010-2011 
|-
| 6-маусым
| 5 қыркүйек 2011
| 18 маусым 2012
| 41 
| 210-250 
| 2011-2012 
|-
| 7-маусым
| Дүйсенбі 20.00 /&lt;br&gt; Жұма 20.00
| 3 қыркүйек 2012
| 28 маусым 2013

| rowspan=&quot;2&quot;|43 
| 251-293 
| 2012-2013 
|-
| 8-маусым
| Сенбі 20.00 
| 7 қыркүйек 2013
| 28 маусым 2014
| 294-336 
| 2013-2014 
|-
| 9-маусым

| rowspan=&quot;9&quot;|Жұма 20.00 
| 12 қыркүйек 2014

| 26 маусым 2015&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/arka-sokaklar-376-final-son-bolumunde-macera-sona-erdi-izle-2078879 |title=Arka Sokaklar 376. bölüm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127041046/http://www.milliyet.com.tr/gundem/arka-sokaklar-376-final-son-bolumunde-macera-sona-erdi-izle-2078879 |archive-date=2020-01-27 }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;(Алғашқы финал)
| 40 
| 337-376 
| 2014-2015 
|-
| 10-маусым

| 20 қараша 2015&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/arka-sokaklar-377-bolumde-ekip-surgun-edildi-izle-2151369 |title=Arka Sokaklar 377. bölüm |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114082902/https://www.milliyet.com.tr/gundem/arka-sokaklar-377-bolumde-ekip-surgun-edildi-izle-2151369 |archive-date=2025-11-14 }}&lt;/ref&gt;
| 1 шілде 2016
| 32 
| 377-408 
| 2015-2016 
|-
| 11-маусым
| 23 қыркүйек 2016
| 23 маусым 2017
| 39 
| 409-447 
| 2016-2017 
|-
| 12-маусым 
| 15 қыркүйек 2017
| 22 маусым 2018
| 38 
| 448-485 
| 2017-2018 
|-
| 13-маусым 
| 14 қыркүйек 2018
| 14 маусым 2019
| 36 
| 486-521 
| 2018-2019 
|-
| 14-маусым 
| 13 қыркүйек 2019
| 12 маусым 2020
| 35 
| 522-556 
| 2019-2020 
|-
| 15-маусым 
| 18 қыркүйек 2020
| 18 маусым 2021

| rowspan=&quot;2&quot;|38 
| 557-594 
| 2020-2021 
|-
| 16-маусым
| 17 қыркүйек 2021
| 17 маусым 2022
| 595-632
| 2021-2022
|-
| 17-маусым
| 14 қазан 2022
| 18 қараша 2022&lt;br&gt; (Үзіліс берілді)
| 6
| 633-638
| 2022
|-
| 18-маусым
| Дүйсенбі 20.00 /&lt;br&gt;Бейсенбі 20.00 /&lt;br&gt; Жұма 20.00
| 1 қыркүйек 2023
| 28 маусым 2024
| 42
| 639-680
| 2023-2024
|-
| 19-маусым

| rowspan=&quot;2&quot;|Жұма 20.00
| 13 қыркүйек 2024
| 20 маусым 2025 
| 37
| 681-717
| 2024-2025
|-
| 20-маусым
| 12 қыркүйек 2025

| 5 маусым 2026&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://www.birsenaltuntas.com/dizi/arka-sokaklarla-ilgili-yeni-gelisme/73373/ | title = Arka Sokaklar’la ilgili yeni gelişme | publisher = Birsen Altuntaş | archive-url = https://web.archive.org/web/20260520191035/https://www.birsenaltuntas.com/dizi/arka-sokaklarla-ilgili-yeni-gelisme/73373/ | archive-date = 2026-05-20 }}&lt;/ref&gt;
| 34
| 718-751
| 2025-2026
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркия телесериалдары]]
[[Санат:Детективті телесериалдар]]
[[Санат:Атыс-шабыс телесериалдар]]
[[Санат:Драмалық телесериалдар]]
[[Санат:Комедиялық телесериалдар]]
[[Санат:2006 жылы басталған телесериалдар]]</text>
      <sha1>ce9935bfb49102rg40134p6ca653byo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генжо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782589</id>
    <revision>
      <id>3618974</id>
      <parentid>3618148</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9055" sha1="5tzmrzmc1grkwwpzqognbpwlgcbncrc" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Генджо
 | Шынайы атауы = Genco
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[драма]], лирика
 | формат = Телевизиялық сериал
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = [[D Productions]]
 | рөлдерде = Алпай Кемал Аталан&lt;br&gt;Селен Сейвен&lt;br&gt;[[Хазал Кая]]&lt;br&gt;Фаик Эргин&lt;br&gt;Орхан Шимшек
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Гөкхан Кырдар
 | мемлекет = {{TUR}}
 | тілі = [[Түрік тілі|түрікше]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 51
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Э. Айше Дурмаз
 | режиссёрі = Кемал Узун
 | операторы = 
 | сценарист = Нуран Эврен Сит
 | түсірілім орны = [[Стамбул]]
 | ұзақтығы = ~90 минут
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = [[Kanal D]]
 | бейне форматы = 4:3
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = [[18 маусым]] [[2007 жыл]]
 | соңғы рет көрсетілді = [[14 қазан]] [[2008 жыл]]
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 1113038
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://kanald.com.tr
}}

'''«Генджо»''' ({{lang-tr|Genco}}) — [[D Productions]] компаниясы шығарған, алғашқы бөлімі [[2007 жыл]]ғы [[18 маусым]]да жарық көрген түрік драмалық телесериалы.&lt;ref name=&quot;kanald&quot;&gt;[https://kanald.com.tr Genco Resmi Sayfası] Kanal D. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Телесериалдың режиссері — Кемал Узун, ал сценарийін Нуран Эврен Сит жазған&lt;ref name=&quot;sinematurk&quot;&gt;[http://sinematurk.com Genco Künyesi] SinemaTürk. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Басты рөлдерді Алпай Кемал Аталан, Селен Сейвен, [[Хазал Кая]], Фаик Эргин және Орхан Шимшек бөлісіп сомдайды.&lt;ref name=&quot;milliyet_cast&quot;&gt;[https://milliyet.com.tr Genco Oyuncu Kadrosu] Milliyet. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Телесериал [[Kanal D]] арнасында көрсетілген және [[2008 жыл]]ғы [[14 қазан]]да шыққан 51-ші бөлімімен өз мәресіне жетті.&lt;ref name=&quot;hurriyet_final&quot;&gt;[https://hurriyet.com.tr Genco Ekranlara Veda Ediyor] Hürriyet. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Телесериалдың негізгі өзегі 1999 жылғы жойқын Мармара жер сілкінісінен кейін өмірлері мүлдем өзгерген жастардың тағдырына негізделген.&lt;ref name=&quot;beyazperde&quot;&gt;[https://beyazperde.com Genco Özet ve Detaylar] Beyazperde. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Басты кейіпкер Генджо — табиғи апат кезінде бүкіл отбасынан айырылып, тек қарындасының тірі қалғанына сенетін жалғызбасты жас жігіт. Ол қарындасын табу мақсатымен Стамбул қаласына келеді.&lt;ref name=&quot;sabah_story&quot;&gt;[https://sabah.com.tr Genco Dizisi Hikayesi] Sabah. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Осы ізденіс жолында Генджо өзінің шынайы махаббаты — Пынармен кездеседі. Алайда, олардың арасындағы әлеуметтік теңсіздік пен өткен өмірдің құпиялары екі жастың бақытына үлкен кедергі болады. Сонымен қатар, бұл жоба белгілі актриса Хазал Каяның танымалдылығын арттырған алғашқы үлкен телевизиялық жұмыстарының бірі болып табылады.&lt;ref name=&quot;sozcu_hazal&quot;&gt;[https://sozcu.com.tr Hazal Kaya ve Genco Dizisi] Sözcü. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;

== Музыкасы ==
Телесериалдың ерекше атмосферасын қалыптастырған эмоционалды музыкасы мен негізгі саундтректерін белгілі түрік композиторы және рок-музыканты Гөкхан Кырдар жазған.&lt;ref name=&quot;vatan_music&quot;&gt;[https://gazetevatan.com Gençlik Dizisi Genco'nun Müzikleri] Gazete Vatan. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;
== Актерлер құрамы мен кейіпкерлер ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Актер / Актриса
! Кейіпкер 
|-
| [[Алпай Кемал Аталан]]
| Генджо 
|-
| [[Селен Сейвен]]
| Пынар 
|-
| [[Хазал Кая]]
| Өзгле 
|-
| [[Фаик Эргин]]
| Тибет 
|-
| Орхан Шимшек
| Ахмет 
|-
| Джансын Өзйосун  
| Илке 
|-
| Мине Түфекчиоғлы
| Фиген 
|-
| Мелис Гөзен
| Селин 
|-
| Дениз Гөзен
| Дерин 
|-
| Мине Бычакшы
| Сибел 
|-
| [[Эмин Гүрсой]]
| Сефа 
|-
| Мехтап Алтунок
| Түлин 
|-
| [[Энис Арыкан]]
| Джүнейт 
|-
| [[Бурак Демир]]
| Таркан 
|-
| Хүсейин Акшен
| Айдын
|-
| Чиғдем Тунч
| Бихтер 
|-
| Туғче Ташкыран
| Башак 
|-
| [[Кузей Варгын]]
| Хайдар Хашметли 
|-
| Эдже Инже Дурсун
| Аху 
|-
| Уйгар Өзчелик
| Эждер
|-
|}
== Көрсетілім кестесі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Маусым
! Көрсетілім күні мен уақыты
! Маусымның басталуы
! Финал
! Түсірілген бөлім саны
! Бөлімдер аралығы
! Көрсетілім жылы
! ТД арнасы
|-
| 1-маусым
| Сейсенбі &lt;br&gt; 20.00 &lt;br&gt;/ Сенбі 20.00
| 3 шілде 2007
| 28 маусым 2008
| 51
| 1-51
| 2007-2008
| [[Kanal D]]
|-
|}

* '''Ескертпе''': Сериал 1-ден 11-бөлімге дейін сейсенбіде сағат 20.00-де, ал 12-бөлімнен финалдық 51-бөлімге дейін сенбі күндері кешке көрсетілді.
== Бөлімдер ==
=== 1-маусым (2007-2008) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Көрсетілім күні мен уақыты
!Бөлім саны
!Көрсетілім мерзімі
!Сценарий
!Режиссер
!Арна
|-
! rowspan=&quot;11&quot;|Сейсенбі 20.00
!1
|3 шілде 2007

| rowspan=&quot;51&quot;|Илкер Барыш
| rowspan=&quot;51&quot;|[[Кемал Узун]]
| rowspan=&quot;51&quot;|[[Kanal D]]
|-
!2
|10 шілде 2007
|-
!3
|17 шілде 2007
|-
!4
|24 шілде 2007
|-
!5
|31 шілде 2007
|-
!6
|7 тамыз 2007
|-
!7
|14 тамыз 2007
|-
!8
|21 тамыз 2007
|-
!9
|28 тамыз 2007
|-
!10
|4 қыркүйек 2007
|-
!11
|11 қыркүйек 2007
|-
! rowspan=&quot;40&quot;|Сенбі 20.00
!12
|22 қыркүйек 2007
|-
!13
|29 қыркүйек 2007
|-
!14
|6 қазан 2007
|-
!15
|20 қазан 2007
|-
!16
|27 қазан 2007
|-
!17
|3 қараша 2007
|-
!18
|10 қараша 2007
|-
!19
|17 қараша 2007
|-
!20
|24 қараша 2007
|-
!21
|1 желтоқсан 2007
|-
!22
|8 желтоқсан 2007
|-
!23
|15 желтоқсан 2007
|-
!24
|22 желтоқсан 2007
|-
!25
|29 yellowқсан 2007
|-
!26
|5 қаңтар 2008
|-
!27
|12 қаңтар 2008
|-
!28
|19 қаңтар 2008
|-
!29
|26 қаңтар 2008
|-
!30
|2 ақпан 2008
|-
!31
|9 ақпан 2008
|-
!32
|16 ақпан 2008
|-
!33
|23 ақпан 2008
|-
!34
|1 наурыз 2008
|-
!35
|8 наурыз 2008
|-
!36
|15 наурыз 2008
|-
!37
|22 наурыз 2008
|-
!38
|29 наурыз 2008
|-
!39
|5 сәуір 2008
|-
!40
|12 сәуір 2008
|-
!41
|19 сәуір 2008
|-
!42
|26 сәуір 2008
|-
!43
|3 мамыр 2008
|-
!44
|10 мамыр 2008
|-
!45
|17 мамыр 2008
|-
!46
|24 мамыр 2008
|-
!47
|31 мамыр 2008
|-
!48
|7 маусым 2008
|-
!49
|14 маусым 2008
|-
!50
|21 маусым 2008
|-
!51&lt;br&gt;(Финал)
|28 маусым 2008
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркия телесериалдары]]
[[Санат:Драмалық телесериалдар]]
[[Санат:Мелодрамалық телесериалдар]]
[[Санат:2007 жылы басталған телесериалдар]]
[[Санат:2008 жылы аяқталған телесериалдар]]</text>
      <sha1>5tzmrzmc1grkwwpzqognbpwlgcbncrc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618975</id>
      <parentid>3618974</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9057" sha1="leixbe8ar5lgxfkzmor6066mkvikm9a" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Генджо
 | Шынайы атауы = Genco
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[драма]], лирика
 | формат = Телевизиялық сериал
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = [[D Productions]]
 | рөлдерде = Алпай Кемал Аталан&lt;br&gt;Селен Сейвен&lt;br&gt;[[Хазал Кая]]&lt;br&gt;Фаик Эргин&lt;br&gt;Орхан Шимшек
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Гөкхан Кырдар
 | мемлекет = {{TUR}}
 | тілі = [[Түрік тілі|түрікше]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 51
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Э. Айше Дурмаз
 | режиссёрі = Кемал Узун
 | операторы = 
 | сценарист = Нуран Эврен Сит
 | түсірілім орны = [[Ыстанбұл]]
 | ұзақтығы = ~90 минут
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = [[Kanal D]]
 | бейне форматы = 4:3
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = [[18 маусым]] [[2007 жыл]]
 | соңғы рет көрсетілді = [[14 қазан]] [[2008 жыл]]
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 1113038
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://kanald.com.tr
}}

'''«Генджо»''' ({{lang-tr|Genco}}) — [[D Productions]] компаниясы шығарған, алғашқы бөлімі [[2007 жыл]]ғы [[18 маусым]]да жарық көрген түрік драмалық телесериалы.&lt;ref name=&quot;kanald&quot;&gt;[https://kanald.com.tr Genco Resmi Sayfası] Kanal D. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Телесериалдың режиссері — Кемал Узун, ал сценарийін Нуран Эврен Сит жазған&lt;ref name=&quot;sinematurk&quot;&gt;[http://sinematurk.com Genco Künyesi] SinemaTürk. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Басты рөлдерді Алпай Кемал Аталан, Селен Сейвен, [[Хазал Кая]], Фаик Эргин және Орхан Шимшек бөлісіп сомдайды.&lt;ref name=&quot;milliyet_cast&quot;&gt;[https://milliyet.com.tr Genco Oyuncu Kadrosu] Milliyet. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Телесериал [[Kanal D]] арнасында көрсетілген және [[2008 жыл]]ғы [[14 қазан]]да шыққан 51-ші бөлімімен өз мәресіне жетті.&lt;ref name=&quot;hurriyet_final&quot;&gt;[https://hurriyet.com.tr Genco Ekranlara Veda Ediyor] Hürriyet. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Телесериалдың негізгі өзегі 1999 жылғы жойқын Мармара жер сілкінісінен кейін өмірлері мүлдем өзгерген жастардың тағдырына негізделген.&lt;ref name=&quot;beyazperde&quot;&gt;[https://beyazperde.com Genco Özet ve Detaylar] Beyazperde. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Басты кейіпкер Генджо — табиғи апат кезінде бүкіл отбасынан айырылып, тек қарындасының тірі қалғанына сенетін жалғызбасты жас жігіт. Ол қарындасын табу мақсатымен Стамбул қаласына келеді.&lt;ref name=&quot;sabah_story&quot;&gt;[https://sabah.com.tr Genco Dizisi Hikayesi] Sabah. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Осы ізденіс жолында Генджо өзінің шынайы махаббаты — Пынармен кездеседі. Алайда, олардың арасындағы әлеуметтік теңсіздік пен өткен өмірдің құпиялары екі жастың бақытына үлкен кедергі болады. Сонымен қатар, бұл жоба белгілі актриса Хазал Каяның танымалдылығын арттырған алғашқы үлкен телевизиялық жұмыстарының бірі болып табылады.&lt;ref name=&quot;sozcu_hazal&quot;&gt;[https://sozcu.com.tr Hazal Kaya ve Genco Dizisi] Sözcü. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;

== Музыкасы ==
Телесериалдың ерекше атмосферасын қалыптастырған эмоционалды музыкасы мен негізгі саундтректерін белгілі түрік композиторы және рок-музыканты Гөкхан Кырдар жазған.&lt;ref name=&quot;vatan_music&quot;&gt;[https://gazetevatan.com Gençlik Dizisi Genco'nun Müzikleri] Gazete Vatan. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;
== Актерлер құрамы мен кейіпкерлер ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Актер / Актриса
! Кейіпкер 
|-
| [[Алпай Кемал Аталан]]
| Генджо 
|-
| [[Селен Сейвен]]
| Пынар 
|-
| [[Хазал Кая]]
| Өзгле 
|-
| [[Фаик Эргин]]
| Тибет 
|-
| Орхан Шимшек
| Ахмет 
|-
| Джансын Өзйосун  
| Илке 
|-
| Мине Түфекчиоғлы
| Фиген 
|-
| Мелис Гөзен
| Селин 
|-
| Дениз Гөзен
| Дерин 
|-
| Мине Бычакшы
| Сибел 
|-
| [[Эмин Гүрсой]]
| Сефа 
|-
| Мехтап Алтунок
| Түлин 
|-
| [[Энис Арыкан]]
| Джүнейт 
|-
| [[Бурак Демир]]
| Таркан 
|-
| Хүсейин Акшен
| Айдын
|-
| Чиғдем Тунч
| Бихтер 
|-
| Туғче Ташкыран
| Башак 
|-
| [[Кузей Варгын]]
| Хайдар Хашметли 
|-
| Эдже Инже Дурсун
| Аху 
|-
| Уйгар Өзчелик
| Эждер
|-
|}
== Көрсетілім кестесі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Маусым
! Көрсетілім күні мен уақыты
! Маусымның басталуы
! Финал
! Түсірілген бөлім саны
! Бөлімдер аралығы
! Көрсетілім жылы
! ТД арнасы
|-
| 1-маусым
| Сейсенбі &lt;br&gt; 20.00 &lt;br&gt;/ Сенбі 20.00
| 3 шілде 2007
| 28 маусым 2008
| 51
| 1-51
| 2007-2008
| [[Kanal D]]
|-
|}

* '''Ескертпе''': Сериал 1-ден 11-бөлімге дейін сейсенбіде сағат 20.00-де, ал 12-бөлімнен финалдық 51-бөлімге дейін сенбі күндері кешке көрсетілді.
== Бөлімдер ==
=== 1-маусым (2007-2008) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Көрсетілім күні мен уақыты
!Бөлім саны
!Көрсетілім мерзімі
!Сценарий
!Режиссер
!Арна
|-
! rowspan=&quot;11&quot;|Сейсенбі 20.00
!1
|3 шілде 2007

| rowspan=&quot;51&quot;|Илкер Барыш
| rowspan=&quot;51&quot;|[[Кемал Узун]]
| rowspan=&quot;51&quot;|[[Kanal D]]
|-
!2
|10 шілде 2007
|-
!3
|17 шілде 2007
|-
!4
|24 шілде 2007
|-
!5
|31 шілде 2007
|-
!6
|7 тамыз 2007
|-
!7
|14 тамыз 2007
|-
!8
|21 тамыз 2007
|-
!9
|28 тамыз 2007
|-
!10
|4 қыркүйек 2007
|-
!11
|11 қыркүйек 2007
|-
! rowspan=&quot;40&quot;|Сенбі 20.00
!12
|22 қыркүйек 2007
|-
!13
|29 қыркүйек 2007
|-
!14
|6 қазан 2007
|-
!15
|20 қазан 2007
|-
!16
|27 қазан 2007
|-
!17
|3 қараша 2007
|-
!18
|10 қараша 2007
|-
!19
|17 қараша 2007
|-
!20
|24 қараша 2007
|-
!21
|1 желтоқсан 2007
|-
!22
|8 желтоқсан 2007
|-
!23
|15 желтоқсан 2007
|-
!24
|22 желтоқсан 2007
|-
!25
|29 yellowқсан 2007
|-
!26
|5 қаңтар 2008
|-
!27
|12 қаңтар 2008
|-
!28
|19 қаңтар 2008
|-
!29
|26 қаңтар 2008
|-
!30
|2 ақпан 2008
|-
!31
|9 ақпан 2008
|-
!32
|16 ақпан 2008
|-
!33
|23 ақпан 2008
|-
!34
|1 наурыз 2008
|-
!35
|8 наурыз 2008
|-
!36
|15 наурыз 2008
|-
!37
|22 наурыз 2008
|-
!38
|29 наурыз 2008
|-
!39
|5 сәуір 2008
|-
!40
|12 сәуір 2008
|-
!41
|19 сәуір 2008
|-
!42
|26 сәуір 2008
|-
!43
|3 мамыр 2008
|-
!44
|10 мамыр 2008
|-
!45
|17 мамыр 2008
|-
!46
|24 мамыр 2008
|-
!47
|31 мамыр 2008
|-
!48
|7 маусым 2008
|-
!49
|14 маусым 2008
|-
!50
|21 маусым 2008
|-
!51&lt;br&gt;(Финал)
|28 маусым 2008
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркия телесериалдары]]
[[Санат:Драмалық телесериалдар]]
[[Санат:Мелодрамалық телесериалдар]]
[[Санат:2007 жылы басталған телесериалдар]]
[[Санат:2008 жылы аяқталған телесериалдар]]</text>
      <sha1>leixbe8ar5lgxfkzmor6066mkvikm9a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618976</id>
      <parentid>3618975</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9058" sha1="hog2mynnyd41an7nnom9bapxs02lcgt" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Генджо
 | Шынайы атауы = Genco
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = [[драма]], лирика
 | формат = Телевизиялық сериал
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = [[D Productions]]
 | рөлдерде = Алпай Кемал Аталан&lt;br&gt;Селен Сейвен&lt;br&gt;[[Хазал Кая]]&lt;br&gt;Фаик Эргин&lt;br&gt;Орхан Шимшек
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Гөкхан Кырдар
 | мемлекет = {{TUR}}
 | тілі = [[Түрік тілі|түрікше]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 51
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Э. Айше Дурмаз
 | режиссёрі = Кемал Узун
 | операторы = 
 | сценарист = Нуран Эврен Сит
 | түсірілім орны = [[Ыстанбұл]]
 | ұзақтығы = ~90 минут
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = [[Kanal D]]
 | бейне форматы = 4:3
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = [[18 маусым]] [[2007 жыл]]
 | соңғы рет көрсетілді = [[14 қазан]] [[2008 жыл]]
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 1113038
 | tv_com_id = 
 | сайт = https://kanald.com.tr
}}

'''«Генджо»''' ({{lang-tr|Genco}}) — [[D Productions]] компаниясы шығарған, алғашқы бөлімі [[2007 жыл]]ғы [[18 маусым]]да жарық көрген түрік драмалық телесериалы.&lt;ref name=&quot;kanald&quot;&gt;[https://kanald.com.tr Genco Resmi Sayfası] Kanal D. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Телесериалдың режиссері — Кемал Узун, ал сценарийін Нуран Эврен Сит жазған.&lt;ref name=&quot;sinematurk&quot;&gt;[http://sinematurk.com Genco Künyesi] SinemaTürk. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Басты рөлдерді Алпай Кемал Аталан, Селен Сейвен, [[Хазал Кая]], Фаик Эргин және Орхан Шимшек бөлісіп сомдайды.&lt;ref name=&quot;milliyet_cast&quot;&gt;[https://milliyet.com.tr Genco Oyuncu Kadrosu] Milliyet. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Телесериал [[Kanal D]] арнасында көрсетілген және [[2008 жыл]]ғы [[14 қазан]]да шыққан 51-ші бөлімімен өз мәресіне жетті.&lt;ref name=&quot;hurriyet_final&quot;&gt;[https://hurriyet.com.tr Genco Ekranlara Veda Ediyor] Hürriyet. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Телесериалдың негізгі өзегі 1999 жылғы жойқын Мармара жер сілкінісінен кейін өмірлері мүлдем өзгерген жастардың тағдырына негізделген.&lt;ref name=&quot;beyazperde&quot;&gt;[https://beyazperde.com Genco Özet ve Detaylar] Beyazperde. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Басты кейіпкер Генджо — табиғи апат кезінде бүкіл отбасынан айырылып, тек қарындасының тірі қалғанына сенетін жалғызбасты жас жігіт. Ол қарындасын табу мақсатымен Стамбул қаласына келеді.&lt;ref name=&quot;sabah_story&quot;&gt;[https://sabah.com.tr Genco Dizisi Hikayesi] Sabah. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt; Осы ізденіс жолында Генджо өзінің шынайы махаббаты — Пынармен кездеседі. Алайда, олардың арасындағы әлеуметтік теңсіздік пен өткен өмірдің құпиялары екі жастың бақытына үлкен кедергі болады. Сонымен қатар, бұл жоба белгілі актриса Хазал Каяның танымалдылығын арттырған алғашқы үлкен телевизиялық жұмыстарының бірі болып табылады.&lt;ref name=&quot;sozcu_hazal&quot;&gt;[https://sozcu.com.tr Hazal Kaya ve Genco Dizisi] Sözcü. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;

== Музыкасы ==
Телесериалдың ерекше атмосферасын қалыптастырған эмоционалды музыкасы мен негізгі саундтректерін белгілі түрік композиторы және рок-музыканты Гөкхан Кырдар жазған.&lt;ref name=&quot;vatan_music&quot;&gt;[https://gazetevatan.com Gençlik Dizisi Genco'nun Müzikleri] Gazete Vatan. Тексерілді: 16 маусым 2026.&lt;/ref&gt;
== Актерлер құрамы мен кейіпкерлер ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Актер / Актриса
! Кейіпкер 
|-
| [[Алпай Кемал Аталан]]
| Генджо 
|-
| [[Селен Сейвен]]
| Пынар 
|-
| [[Хазал Кая]]
| Өзгле 
|-
| [[Фаик Эргин]]
| Тибет 
|-
| Орхан Шимшек
| Ахмет 
|-
| Джансын Өзйосун  
| Илке 
|-
| Мине Түфекчиоғлы
| Фиген 
|-
| Мелис Гөзен
| Селин 
|-
| Дениз Гөзен
| Дерин 
|-
| Мине Бычакшы
| Сибел 
|-
| [[Эмин Гүрсой]]
| Сефа 
|-
| Мехтап Алтунок
| Түлин 
|-
| [[Энис Арыкан]]
| Джүнейт 
|-
| [[Бурак Демир]]
| Таркан 
|-
| Хүсейин Акшен
| Айдын
|-
| Чиғдем Тунч
| Бихтер 
|-
| Туғче Ташкыран
| Башак 
|-
| [[Кузей Варгын]]
| Хайдар Хашметли 
|-
| Эдже Инже Дурсун
| Аху 
|-
| Уйгар Өзчелик
| Эждер
|-
|}
== Көрсетілім кестесі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Маусым
! Көрсетілім күні мен уақыты
! Маусымның басталуы
! Финал
! Түсірілген бөлім саны
! Бөлімдер аралығы
! Көрсетілім жылы
! ТД арнасы
|-
| 1-маусым
| Сейсенбі &lt;br&gt; 20.00 &lt;br&gt;/ Сенбі 20.00
| 3 шілде 2007
| 28 маусым 2008
| 51
| 1-51
| 2007-2008
| [[Kanal D]]
|-
|}

* '''Ескертпе''': Сериал 1-ден 11-бөлімге дейін сейсенбіде сағат 20.00-де, ал 12-бөлімнен финалдық 51-бөлімге дейін сенбі күндері кешке көрсетілді.
== Бөлімдер ==
=== 1-маусым (2007-2008) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Көрсетілім күні мен уақыты
!Бөлім саны
!Көрсетілім мерзімі
!Сценарий
!Режиссер
!Арна
|-
! rowspan=&quot;11&quot;|Сейсенбі 20.00
!1
|3 шілде 2007

| rowspan=&quot;51&quot;|Илкер Барыш
| rowspan=&quot;51&quot;|[[Кемал Узун]]
| rowspan=&quot;51&quot;|[[Kanal D]]
|-
!2
|10 шілде 2007
|-
!3
|17 шілде 2007
|-
!4
|24 шілде 2007
|-
!5
|31 шілде 2007
|-
!6
|7 тамыз 2007
|-
!7
|14 тамыз 2007
|-
!8
|21 тамыз 2007
|-
!9
|28 тамыз 2007
|-
!10
|4 қыркүйек 2007
|-
!11
|11 қыркүйек 2007
|-
! rowspan=&quot;40&quot;|Сенбі 20.00
!12
|22 қыркүйек 2007
|-
!13
|29 қыркүйек 2007
|-
!14
|6 қазан 2007
|-
!15
|20 қазан 2007
|-
!16
|27 қазан 2007
|-
!17
|3 қараша 2007
|-
!18
|10 қараша 2007
|-
!19
|17 қараша 2007
|-
!20
|24 қараша 2007
|-
!21
|1 желтоқсан 2007
|-
!22
|8 желтоқсан 2007
|-
!23
|15 желтоқсан 2007
|-
!24
|22 желтоқсан 2007
|-
!25
|29 yellowқсан 2007
|-
!26
|5 қаңтар 2008
|-
!27
|12 қаңтар 2008
|-
!28
|19 қаңтар 2008
|-
!29
|26 қаңтар 2008
|-
!30
|2 ақпан 2008
|-
!31
|9 ақпан 2008
|-
!32
|16 ақпан 2008
|-
!33
|23 ақпан 2008
|-
!34
|1 наурыз 2008
|-
!35
|8 наурыз 2008
|-
!36
|15 наурыз 2008
|-
!37
|22 наурыз 2008
|-
!38
|29 наурыз 2008
|-
!39
|5 сәуір 2008
|-
!40
|12 сәуір 2008
|-
!41
|19 сәуір 2008
|-
!42
|26 сәуір 2008
|-
!43
|3 мамыр 2008
|-
!44
|10 мамыр 2008
|-
!45
|17 мамыр 2008
|-
!46
|24 мамыр 2008
|-
!47
|31 мамыр 2008
|-
!48
|7 маусым 2008
|-
!49
|14 маусым 2008
|-
!50
|21 маусым 2008
|-
!51&lt;br&gt;(Финал)
|28 маусым 2008
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түркия телесериалдары]]
[[Санат:Драмалық телесериалдар]]
[[Санат:Мелодрамалық телесериалдар]]
[[Санат:2007 жылы басталған телесериалдар]]
[[Санат:2008 жылы аяқталған телесериалдар]]</text>
      <sha1>hog2mynnyd41an7nnom9bapxs02lcgt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чериков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782602</id>
    <revision>
      <id>3618459</id>
      <parentid>3618457</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7650" sha1="kswyh8kzba7rljod2c9p594af9t56u6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чериков
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чэрыкаў}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чериков''' ({{lang-be|Чэрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Чериков ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Чериков қаласының халқы 7 611 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Могилёв]]тен 76 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Кричев теміржол стансасынан 32 км жерде Сож өзенінің жағасында орналасқан. Қала арқылы Могилевті Костюковичимен және Бабруйскіді Кричевпен байланыстыратын тас жолдар өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9385-Cherikov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Чериковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Чериков туралы алғашқы жазбаша дерек 1460 жылға жатады. XVII ғасырдың басында Чериков қала мәртебесін алды, ал 1641 жылы патша және Ұлы Герцог Владислав Васа қалаға Магдебург құқығы мен елтаңбасын берді. XVII ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың басына дейін Чериков және оның айналасы аймақта болған көптеген әскери қақтығыстардан қатты зардап шекті.

1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Чериков Ресей империясының құрамына местечко (жартылай қалалық қоныс) ретінде кірді, бірақ 1773 және 1781 жылдары Чериков қала мәртебесін және жаңа елтаңбасын қайтарып алды. 1863-1864 жылдардағы көтеріліс кезінде Я.Жуковскийдің көтерілісші отряды Чериковта жұмыс істеді. XX ғасырдың басында қалада өзен айлағы, жылқы жәрмеңкелері, қант зауыты, шарап зауыты, ағаш кесетін зауыт, ұн диірмені және ұн диірмені жұмыс істеді.

1919 жылы Беларусь Коммунистік партиясының (большевиктер) бірінші съезінің қарарына сәйкес Чериков Беларусь КСР құрамына кірді, бірақ көп ұзамай қала Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы Чериков Беларусь КСР-іне қайтарылды.&lt;br /&gt; 
Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 17 шілдесінен 1943 жылдың 1 қазанына дейін Чериков неміс оккупациясында болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=97_Cherikov&amp;ysclid=mqgj7szmid253715316|title=История развития - Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі Чериков — болашаққа бағытталған, әдемі және жақсы күтілген қала. Чериков ауданы ауыл шаруашылығымен айналысқандықтан өнеркәсіптік әлеуеті төмен. Негізінен ірімшік зауыты, жеміс консервілеу зауыты, кооперативтік өнеркәсіптік зауыт, ағаш өңдеу зауыты және орман шаруашылығы кәсіпорны бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/cherikov/|title=Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада екі орта мектеп бар: кешкі мектеп, спорт мектебі және көркемсурет мектебі. Мәдениет орталығы, тарих мұражайы және кітапхана жұмыс жасайды. Ауданның денсаулық сақтау жүйесін Чериков орталық аудандық ауруханасы ұсынады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Могилёв облысы қалалары]]</text>
      <sha1>kswyh8kzba7rljod2c9p594af9t56u6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618460</id>
      <parentid>3618459</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3618460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7763" sha1="fz6hk8y1nfcyjozqw16xl0c1r1iw2p6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чериков
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чэрыкаў}}
 |сурет                   = Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 16.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чериков''' ({{lang-be|Чэрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Чериков ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Чериков қаласының халқы 7 611 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Могилёв]]тен 76 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Кричев теміржол стансасынан 32 км жерде Сож өзенінің жағасында орналасқан. Қала арқылы Могилевті Костюковичимен және Бабруйскіді Кричевпен байланыстыратын тас жолдар өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9385-Cherikov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Чериковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Чериков туралы алғашқы жазбаша дерек 1460 жылға жатады. XVII ғасырдың басында Чериков қала мәртебесін алды, ал 1641 жылы патша және Ұлы Герцог Владислав Васа қалаға Магдебург құқығы мен елтаңбасын берді. XVII ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың басына дейін Чериков және оның айналасы аймақта болған көптеген әскери қақтығыстардан қатты зардап шекті.

1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Чериков Ресей империясының құрамына местечко (жартылай қалалық қоныс) ретінде кірді, бірақ 1773 және 1781 жылдары Чериков қала мәртебесін және жаңа елтаңбасын қайтарып алды. 1863-1864 жылдардағы көтеріліс кезінде Я.Жуковскийдің көтерілісші отряды Чериковта жұмыс істеді. XX ғасырдың басында қалада өзен айлағы, жылқы жәрмеңкелері, қант зауыты, шарап зауыты, ағаш кесетін зауыт, ұн диірмені және ұн диірмені жұмыс істеді.

1919 жылы Беларусь Коммунистік партиясының (большевиктер) бірінші съезінің қарарына сәйкес Чериков Беларусь КСР құрамына кірді, бірақ көп ұзамай қала Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы Чериков Беларусь КСР-іне қайтарылды.&lt;br /&gt; 
Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 17 шілдесінен 1943 жылдың 1 қазанына дейін Чериков неміс оккупациясында болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=97_Cherikov&amp;ysclid=mqgj7szmid253715316|title=История развития - Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі Чериков — болашаққа бағытталған, әдемі және жақсы күтілген қала. Чериков ауданы ауыл шаруашылығымен айналысқандықтан өнеркәсіптік әлеуеті төмен. Негізінен ірімшік зауыты, жеміс консервілеу зауыты, кооперативтік өнеркәсіптік зауыт, ағаш өңдеу зауыты және орман шаруашылығы кәсіпорны бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/cherikov/|title=Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада екі орта мектеп бар: кешкі мектеп, спорт мектебі және көркемсурет мектебі. Мәдениет орталығы, тарих мұражайы және кітапхана жұмыс жасайды. Ауданның денсаулық сақтау жүйесін Чериков орталық аудандық ауруханасы ұсынады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Могилёв облысы қалалары]]</text>
      <sha1>fz6hk8y1nfcyjozqw16xl0c1r1iw2p6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618461</id>
      <parentid>3618460</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7780" sha1="jksnqtxl2rvsdkccd16sfespu9ih5zp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чериков
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чэрыкаў}}
 |сурет                   = Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 16.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Cherikov flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чериков''' ({{lang-be|Чэрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Чериков ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Чериков қаласының халқы 7 611 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Могилёв]]тен 76 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Кричев теміржол стансасынан 32 км жерде Сож өзенінің жағасында орналасқан. Қала арқылы Могилевті Костюковичимен және Бабруйскіді Кричевпен байланыстыратын тас жолдар өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9385-Cherikov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Чериковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Чериков туралы алғашқы жазбаша дерек 1460 жылға жатады. XVII ғасырдың басында Чериков қала мәртебесін алды, ал 1641 жылы патша және Ұлы Герцог Владислав Васа қалаға Магдебург құқығы мен елтаңбасын берді. XVII ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың басына дейін Чериков және оның айналасы аймақта болған көптеген әскери қақтығыстардан қатты зардап шекті.

1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Чериков Ресей империясының құрамына местечко (жартылай қалалық қоныс) ретінде кірді, бірақ 1773 және 1781 жылдары Чериков қала мәртебесін және жаңа елтаңбасын қайтарып алды. 1863-1864 жылдардағы көтеріліс кезінде Я.Жуковскийдің көтерілісші отряды Чериковта жұмыс істеді. XX ғасырдың басында қалада өзен айлағы, жылқы жәрмеңкелері, қант зауыты, шарап зауыты, ағаш кесетін зауыт, ұн диірмені және ұн диірмені жұмыс істеді.

1919 жылы Беларусь Коммунистік партиясының (большевиктер) бірінші съезінің қарарына сәйкес Чериков Беларусь КСР құрамына кірді, бірақ көп ұзамай қала Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы Чериков Беларусь КСР-іне қайтарылды.&lt;br /&gt; 
Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 17 шілдесінен 1943 жылдың 1 қазанына дейін Чериков неміс оккупациясында болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=97_Cherikov&amp;ysclid=mqgj7szmid253715316|title=История развития - Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі Чериков — болашаққа бағытталған, әдемі және жақсы күтілген қала. Чериков ауданы ауыл шаруашылығымен айналысқандықтан өнеркәсіптік әлеуеті төмен. Негізінен ірімшік зауыты, жеміс консервілеу зауыты, кооперативтік өнеркәсіптік зауыт, ағаш өңдеу зауыты және орман шаруашылығы кәсіпорны бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/cherikov/|title=Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада екі орта мектеп бар: кешкі мектеп, спорт мектебі және көркемсурет мектебі. Мәдениет орталығы, тарих мұражайы және кітапхана жұмыс жасайды. Ауданның денсаулық сақтау жүйесін Чериков орталық аудандық ауруханасы ұсынады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Могилёв облысы қалалары]]</text>
      <sha1>jksnqtxl2rvsdkccd16sfespu9ih5zp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618462</id>
      <parentid>3618461</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7805" sha1="0j5boitd63btlo8dtubbsbotbmdo7i8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чериков
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чэрыкаў}}
 |сурет                   = Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 16.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = Cherikov coat of arms.svg
 |ту                      = Cherikov flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чериков''' ({{lang-be|Чэрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Чериков ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Чериков қаласының халқы 7 611 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Могилёв]]тен 76 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Кричев теміржол стансасынан 32 км жерде Сож өзенінің жағасында орналасқан. Қала арқылы Могилевті Костюковичимен және Бабруйскіді Кричевпен байланыстыратын тас жолдар өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9385-Cherikov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Чериковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Чериков туралы алғашқы жазбаша дерек 1460 жылға жатады. XVII ғасырдың басында Чериков қала мәртебесін алды, ал 1641 жылы патша және Ұлы Герцог Владислав Васа қалаға Магдебург құқығы мен елтаңбасын берді. XVII ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың басына дейін Чериков және оның айналасы аймақта болған көптеген әскери қақтығыстардан қатты зардап шекті.

1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Чериков Ресей империясының құрамына местечко (жартылай қалалық қоныс) ретінде кірді, бірақ 1773 және 1781 жылдары Чериков қала мәртебесін және жаңа елтаңбасын қайтарып алды. 1863-1864 жылдардағы көтеріліс кезінде Я.Жуковскийдің көтерілісші отряды Чериковта жұмыс істеді. XX ғасырдың басында қалада өзен айлағы, жылқы жәрмеңкелері, қант зауыты, шарап зауыты, ағаш кесетін зауыт, ұн диірмені және ұн диірмені жұмыс істеді.

1919 жылы Беларусь Коммунистік партиясының (большевиктер) бірінші съезінің қарарына сәйкес Чериков Беларусь КСР құрамына кірді, бірақ көп ұзамай қала Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы Чериков Беларусь КСР-іне қайтарылды.&lt;br /&gt; 
Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 17 шілдесінен 1943 жылдың 1 қазанына дейін Чериков неміс оккупациясында болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=97_Cherikov&amp;ysclid=mqgj7szmid253715316|title=История развития - Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі Чериков — болашаққа бағытталған, әдемі және жақсы күтілген қала. Чериков ауданы ауыл шаруашылығымен айналысқандықтан өнеркәсіптік әлеуеті төмен. Негізінен ірімшік зауыты, жеміс консервілеу зауыты, кооперативтік өнеркәсіптік зауыт, ағаш өңдеу зауыты және орман шаруашылығы кәсіпорны бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/cherikov/|title=Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада екі орта мектеп бар: кешкі мектеп, спорт мектебі және көркемсурет мектебі. Мәдениет орталығы, тарих мұражайы және кітапхана жұмыс жасайды. Ауданның денсаулық сақтау жүйесін Чериков орталық аудандық ауруханасы ұсынады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Могилёв облысы қалалары]]</text>
      <sha1>0j5boitd63btlo8dtubbsbotbmdo7i8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618463</id>
      <parentid>3618462</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7829" sha1="0lpnay0oij1dil4mi0j7pvmk2uw51t3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чериков
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чэрыкаў}}
 |сурет                   = Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 16.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Cherikov coat of arms.svg
 |ту                      = Cherikov flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =22 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чериков''' ({{lang-be|Чэрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Чериков ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Чериков қаласының халқы 7 611 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Могилёв]]тен 76 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Кричев теміржол стансасынан 32 км жерде Сож өзенінің жағасында орналасқан. Қала арқылы Могилевті Костюковичимен және Бабруйскіді Кричевпен байланыстыратын тас жолдар өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9385-Cherikov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Чериковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Чериков туралы алғашқы жазбаша дерек 1460 жылға жатады. XVII ғасырдың басында Чериков қала мәртебесін алды, ал 1641 жылы патша және Ұлы Герцог Владислав Васа қалаға Магдебург құқығы мен елтаңбасын берді. XVII ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың басына дейін Чериков және оның айналасы аймақта болған көптеген әскери қақтығыстардан қатты зардап шекті.

1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Чериков Ресей империясының құрамына местечко (жартылай қалалық қоныс) ретінде кірді, бірақ 1773 және 1781 жылдары Чериков қала мәртебесін және жаңа елтаңбасын қайтарып алды. 1863-1864 жылдардағы көтеріліс кезінде Я.Жуковскийдің көтерілісші отряды Чериковта жұмыс істеді. XX ғасырдың басында қалада өзен айлағы, жылқы жәрмеңкелері, қант зауыты, шарап зауыты, ағаш кесетін зауыт, ұн диірмені және ұн диірмені жұмыс істеді.

1919 жылы Беларусь Коммунистік партиясының (большевиктер) бірінші съезінің қарарына сәйкес Чериков Беларусь КСР құрамына кірді, бірақ көп ұзамай қала Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы Чериков Беларусь КСР-іне қайтарылды.&lt;br /&gt; 
Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 17 шілдесінен 1943 жылдың 1 қазанына дейін Чериков неміс оккупациясында болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=97_Cherikov&amp;ysclid=mqgj7szmid253715316|title=История развития - Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі Чериков — болашаққа бағытталған, әдемі және жақсы күтілген қала. Чериков ауданы ауыл шаруашылығымен айналысқандықтан өнеркәсіптік әлеуеті төмен. Негізінен ірімшік зауыты, жеміс консервілеу зауыты, кооперативтік өнеркәсіптік зауыт, ағаш өңдеу зауыты және орман шаруашылығы кәсіпорны бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/cherikov/|title=Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада екі орта мектеп бар: кешкі мектеп, спорт мектебі және көркемсурет мектебі. Мәдениет орталығы, тарих мұражайы және кітапхана жұмыс жасайды. Ауданның денсаулық сақтау жүйесін Чериков орталық аудандық ауруханасы ұсынады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Могилёв облысы қалалары]]</text>
      <sha1>0lpnay0oij1dil4mi0j7pvmk2uw51t3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618464</id>
      <parentid>3618463</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7903" sha1="sntcd1hg71rurzb4hr0mliqbpspvues" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чериков
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чэрыкаў}}
 |сурет                   = Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 16.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Cherikov coat of arms.svg
 |ту                      = Cherikov flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =22 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Могилёв облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чериков ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чериков''' ({{lang-be|Чэрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Чериков ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Чериков қаласының халқы 7 611 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Могилёв]]тен 76 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Кричев теміржол стансасынан 32 км жерде Сож өзенінің жағасында орналасқан. Қала арқылы Могилевті Костюковичимен және Бабруйскіді Кричевпен байланыстыратын тас жолдар өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9385-Cherikov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Чериковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Чериков туралы алғашқы жазбаша дерек 1460 жылға жатады. XVII ғасырдың басында Чериков қала мәртебесін алды, ал 1641 жылы патша және Ұлы Герцог Владислав Васа қалаға Магдебург құқығы мен елтаңбасын берді. XVII ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың басына дейін Чериков және оның айналасы аймақта болған көптеген әскери қақтығыстардан қатты зардап шекті.

1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Чериков Ресей империясының құрамына местечко (жартылай қалалық қоныс) ретінде кірді, бірақ 1773 және 1781 жылдары Чериков қала мәртебесін және жаңа елтаңбасын қайтарып алды. 1863-1864 жылдардағы көтеріліс кезінде Я.Жуковскийдің көтерілісші отряды Чериковта жұмыс істеді. XX ғасырдың басында қалада өзен айлағы, жылқы жәрмеңкелері, қант зауыты, шарап зауыты, ағаш кесетін зауыт, ұн диірмені және ұн диірмені жұмыс істеді.

1919 жылы Беларусь Коммунистік партиясының (большевиктер) бірінші съезінің қарарына сәйкес Чериков Беларусь КСР құрамына кірді, бірақ көп ұзамай қала Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы Чериков Беларусь КСР-іне қайтарылды.&lt;br /&gt; 
Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 17 шілдесінен 1943 жылдың 1 қазанына дейін Чериков неміс оккупациясында болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=97_Cherikov&amp;ysclid=mqgj7szmid253715316|title=История развития - Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі Чериков — болашаққа бағытталған, әдемі және жақсы күтілген қала. Чериков ауданы ауыл шаруашылығымен айналысқандықтан өнеркәсіптік әлеуеті төмен. Негізінен ірімшік зауыты, жеміс консервілеу зауыты, кооперативтік өнеркәсіптік зауыт, ағаш өңдеу зауыты және орман шаруашылығы кәсіпорны бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/cherikov/|title=Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада екі орта мектеп бар: кешкі мектеп, спорт мектебі және көркемсурет мектебі. Мәдениет орталығы, тарих мұражайы және кітапхана жұмыс жасайды. Ауданның денсаулық сақтау жүйесін Чериков орталық аудандық ауруханасы ұсынады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Могилёв облысы қалалары]]</text>
      <sha1>sntcd1hg71rurzb4hr0mliqbpspvues</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618465</id>
      <parentid>3618464</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7932" sha1="qve4qb0aimwjtu62vrn4ys3ozlgi8we" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чериков
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чэрыкаў}}
 |сурет                   = Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 16.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Cherikov coat of arms.svg
 |ту                      = Cherikov flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =22 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Могилёв облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чериков ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2243
 |пошта индексі           = 213533
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Čerykaŭ
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чериков''' ({{lang-be|Чэрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Чериков ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Чериков қаласының халқы 7 611 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Могилёв]]тен 76 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Кричев теміржол стансасынан 32 км жерде Сож өзенінің жағасында орналасқан. Қала арқылы Могилевті Костюковичимен және Бабруйскіді Кричевпен байланыстыратын тас жолдар өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9385-Cherikov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Чериковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Чериков туралы алғашқы жазбаша дерек 1460 жылға жатады. XVII ғасырдың басында Чериков қала мәртебесін алды, ал 1641 жылы патша және Ұлы Герцог Владислав Васа қалаға Магдебург құқығы мен елтаңбасын берді. XVII ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың басына дейін Чериков және оның айналасы аймақта болған көптеген әскери қақтығыстардан қатты зардап шекті.

1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Чериков Ресей империясының құрамына местечко (жартылай қалалық қоныс) ретінде кірді, бірақ 1773 және 1781 жылдары Чериков қала мәртебесін және жаңа елтаңбасын қайтарып алды. 1863-1864 жылдардағы көтеріліс кезінде Я.Жуковскийдің көтерілісші отряды Чериковта жұмыс істеді. XX ғасырдың басында қалада өзен айлағы, жылқы жәрмеңкелері, қант зауыты, шарап зауыты, ағаш кесетін зауыт, ұн диірмені және ұн диірмені жұмыс істеді.

1919 жылы Беларусь Коммунистік партиясының (большевиктер) бірінші съезінің қарарына сәйкес Чериков Беларусь КСР құрамына кірді, бірақ көп ұзамай қала Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы Чериков Беларусь КСР-іне қайтарылды.&lt;br /&gt; 
Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 17 шілдесінен 1943 жылдың 1 қазанына дейін Чериков неміс оккупациясында болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=97_Cherikov&amp;ysclid=mqgj7szmid253715316|title=История развития - Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі Чериков — болашаққа бағытталған, әдемі және жақсы күтілген қала. Чериков ауданы ауыл шаруашылығымен айналысқандықтан өнеркәсіптік әлеуеті төмен. Негізінен ірімшік зауыты, жеміс консервілеу зауыты, кооперативтік өнеркәсіптік зауыт, ағаш өңдеу зауыты және орман шаруашылығы кәсіпорны бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/cherikov/|title=Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада екі орта мектеп бар: кешкі мектеп, спорт мектебі және көркемсурет мектебі. Мәдениет орталығы, тарих мұражайы және кітапхана жұмыс жасайды. Ауданның денсаулық сақтау жүйесін Чериков орталық аудандық ауруханасы ұсынады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Могилёв облысы қалалары]]</text>
      <sha1>qve4qb0aimwjtu62vrn4ys3ozlgi8we</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618466</id>
      <parentid>3618465</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7956" sha1="8gp0zwu1k18snwf2qkvsx45h4fz6ahu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чериков
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чэрыкаў}}
 |сурет                   = Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 16.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Cherikov coat of arms.svg
 |ту                      = Cherikov flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =22 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Могилёв облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чериков ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1578	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 167
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 866,3
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2243
 |пошта индексі           = 213533
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Čerykaŭ
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чериков''' ({{lang-be|Чэрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Чериков ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Чериков қаласының халқы 7 611 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Могилёв]]тен 76 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Кричев теміржол стансасынан 32 км жерде Сож өзенінің жағасында орналасқан. Қала арқылы Могилевті Костюковичимен және Бабруйскіді Кричевпен байланыстыратын тас жолдар өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9385-Cherikov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Чериковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Чериков туралы алғашқы жазбаша дерек 1460 жылға жатады. XVII ғасырдың басында Чериков қала мәртебесін алды, ал 1641 жылы патша және Ұлы Герцог Владислав Васа қалаға Магдебург құқығы мен елтаңбасын берді. XVII ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың басына дейін Чериков және оның айналасы аймақта болған көптеген әскери қақтығыстардан қатты зардап шекті.

1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Чериков Ресей империясының құрамына местечко (жартылай қалалық қоныс) ретінде кірді, бірақ 1773 және 1781 жылдары Чериков қала мәртебесін және жаңа елтаңбасын қайтарып алды. 1863-1864 жылдардағы көтеріліс кезінде Я.Жуковскийдің көтерілісші отряды Чериковта жұмыс істеді. XX ғасырдың басында қалада өзен айлағы, жылқы жәрмеңкелері, қант зауыты, шарап зауыты, ағаш кесетін зауыт, ұн диірмені және ұн диірмені жұмыс істеді.

1919 жылы Беларусь Коммунистік партиясының (большевиктер) бірінші съезінің қарарына сәйкес Чериков Беларусь КСР құрамына кірді, бірақ көп ұзамай қала Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы Чериков Беларусь КСР-іне қайтарылды.&lt;br /&gt; 
Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 17 шілдесінен 1943 жылдың 1 қазанына дейін Чериков неміс оккупациясында болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=97_Cherikov&amp;ysclid=mqgj7szmid253715316|title=История развития - Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі Чериков — болашаққа бағытталған, әдемі және жақсы күтілген қала. Чериков ауданы ауыл шаруашылығымен айналысқандықтан өнеркәсіптік әлеуеті төмен. Негізінен ірімшік зауыты, жеміс консервілеу зауыты, кооперативтік өнеркәсіптік зауыт, ағаш өңдеу зауыты және орман шаруашылығы кәсіпорны бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/cherikov/|title=Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада екі орта мектеп бар: кешкі мектеп, спорт мектебі және көркемсурет мектебі. Мәдениет орталығы, тарих мұражайы және кітапхана жұмыс жасайды. Ауданның денсаулық сақтау жүйесін Чериков орталық аудандық ауруханасы ұсынады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Могилёв облысы қалалары]]</text>
      <sha1>8gp0zwu1k18snwf2qkvsx45h4fz6ahu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618469</id>
      <parentid>3618466</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3618469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8161" sha1="gsjvfunshc6g4fzpwg9ok4xbessiijr" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чериков
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чэрыкаў}}
 |сурет                   = Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 16.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Cherikov coat of arms.svg
 |ту                      = Cherikov flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =22 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Могилёв облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чериков ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1578	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 167
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 866,3
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2243
 |пошта индексі           = 213533
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Čerykaŭ
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чериков''' ({{lang-be|Чэрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Чериков ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Чериков қаласының халқы 7 611 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Могилёв]]тен 76 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Кричев теміржол стансасынан 32 км жерде Сож өзенінің жағасында орналасқан. Қала арқылы Могилевті Костюковичимен және Бабруйскіді Кричевпен байланыстыратын тас жолдар өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9385-Cherikov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Чериковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Чериков туралы алғашқы жазбаша дерек 1460 жылға жатады. XVII ғасырдың басында Чериков қала мәртебесін алды, ал 1641 жылы патша және Ұлы Герцог Владислав Васа қалаға Магдебург құқығы мен елтаңбасын берді. XVII ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың басына дейін Чериков және оның айналасы аймақта болған көптеген әскери қақтығыстардан қатты зардап шекті.

1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Чериков Ресей империясының құрамына местечко (жартылай қалалық қоныс) ретінде кірді, бірақ 1773 және 1781 жылдары Чериков қала мәртебесін және жаңа елтаңбасын қайтарып алды. 1863-1864 жылдардағы көтеріліс кезінде Я.Жуковскийдің көтерілісші отряды Чериковта жұмыс істеді. XX ғасырдың басында қалада өзен айлағы, жылқы жәрмеңкелері, қант зауыты, шарап зауыты, ағаш кесетін зауыт, ұн диірмені және ұн диірмені жұмыс істеді.

1919 жылы Беларусь Коммунистік партиясының (большевиктер) бірінші съезінің қарарына сәйкес Чериков Беларусь КСР құрамына кірді, бірақ көп ұзамай қала Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы Чериков Беларусь КСР-іне қайтарылды.&lt;br /&gt; 
Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 17 шілдесінен 1943 жылдың 1 қазанына дейін Чериков неміс оккупациясында болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=97_Cherikov&amp;ysclid=mqgj7szmid253715316|title=История развития - Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі Чериков — болашаққа бағытталған, әдемі және жақсы күтілген қала. Чериков ауданы ауыл шаруашылығымен айналысқандықтан өнеркәсіптік әлеуеті төмен. Негізінен ірімшік зауыты, жеміс консервілеу зауыты, кооперативтік өнеркәсіптік зауыт, ағаш өңдеу зауыты және орман шаруашылығы кәсіпорны бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/cherikov/|title=Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада екі орта мектеп бар: кешкі мектеп, спорт мектебі және көркемсурет мектебі. Мәдениет орталығы, тарих мұражайы және кітапхана жұмыс жасайды. Ауданның денсаулық сақтау жүйесін Чериков орталық аудандық ауруханасы ұсынады.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 44.jpg|Автобекет

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Могилёв облысы қалалары]]</text>
      <sha1>gsjvfunshc6g4fzpwg9ok4xbessiijr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618470</id>
      <parentid>3618469</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3618470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8297" sha1="qjskc9mm1klxw0vkwl40lzcaddzobp7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чериков
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чэрыкаў}}
 |сурет                   = Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 16.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Cherikov coat of arms.svg
 |ту                      = Cherikov flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =22 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Могилёв облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чериков ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1578	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 167
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 866,3
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2243
 |пошта индексі           = 213533
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Čerykaŭ
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чериков''' ({{lang-be|Чэрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Чериков ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Чериков қаласының халқы 7 611 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Могилёв]]тен 76 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Кричев теміржол стансасынан 32 км жерде Сож өзенінің жағасында орналасқан. Қала арқылы Могилевті Костюковичимен және Бабруйскіді Кричевпен байланыстыратын тас жолдар өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9385-Cherikov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Чериковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Чериков туралы алғашқы жазбаша дерек 1460 жылға жатады. XVII ғасырдың басында Чериков қала мәртебесін алды, ал 1641 жылы патша және Ұлы Герцог Владислав Васа қалаға Магдебург құқығы мен елтаңбасын берді. XVII ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың басына дейін Чериков және оның айналасы аймақта болған көптеген әскери қақтығыстардан қатты зардап шекті.

1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Чериков Ресей империясының құрамына местечко (жартылай қалалық қоныс) ретінде кірді, бірақ 1773 және 1781 жылдары Чериков қала мәртебесін және жаңа елтаңбасын қайтарып алды. 1863-1864 жылдардағы көтеріліс кезінде Я.Жуковскийдің көтерілісші отряды Чериковта жұмыс істеді. XX ғасырдың басында қалада өзен айлағы, жылқы жәрмеңкелері, қант зауыты, шарап зауыты, ағаш кесетін зауыт, ұн диірмені және ұн диірмені жұмыс істеді.

1919 жылы Беларусь Коммунистік партиясының (большевиктер) бірінші съезінің қарарына сәйкес Чериков Беларусь КСР құрамына кірді, бірақ көп ұзамай қала Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы Чериков Беларусь КСР-іне қайтарылды.&lt;br /&gt; 
Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 17 шілдесінен 1943 жылдың 1 қазанына дейін Чериков неміс оккупациясында болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=97_Cherikov&amp;ysclid=mqgj7szmid253715316|title=История развития - Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі Чериков — болашаққа бағытталған, әдемі және жақсы күтілген қала. Чериков ауданы ауыл шаруашылығымен айналысқандықтан өнеркәсіптік әлеуеті төмен. Негізінен ірімшік зауыты, жеміс консервілеу зауыты, кооперативтік өнеркәсіптік зауыт, ағаш өңдеу зауыты және орман шаруашылығы кәсіпорны бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/cherikov/|title=Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада екі орта мектеп бар: кешкі мектеп, спорт мектебі және көркемсурет мектебі. Мәдениет орталығы, тарих мұражайы және кітапхана жұмыс жасайды. Ауданның денсаулық сақтау жүйесін Чериков орталық аудандық ауруханасы ұсынады.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 44.jpg|Автобекет
Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 18.jpg|Қала көшесі

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Могилёв облысы қалалары]]</text>
      <sha1>qjskc9mm1klxw0vkwl40lzcaddzobp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618471</id>
      <parentid>3618470</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3618471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8392" sha1="kloc483apd5at0kgwjfmp5i22ngav39" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чериков
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чэрыкаў}}
 |сурет                   = Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 16.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Cherikov coat of arms.svg
 |ту                      = Cherikov flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =22 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Могилёв облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чериков ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1578	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 167
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 866,3
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2243
 |пошта индексі           = 213533
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Čerykaŭ
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чериков''' ({{lang-be|Чэрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Чериков ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Чериков қаласының халқы 7 611 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Могилёв]]тен 76 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Кричев теміржол стансасынан 32 км жерде Сож өзенінің жағасында орналасқан. Қала арқылы Могилевті Костюковичимен және Бабруйскіді Кричевпен байланыстыратын тас жолдар өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9385-Cherikov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Чериковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Чериков туралы алғашқы жазбаша дерек 1460 жылға жатады. XVII ғасырдың басында Чериков қала мәртебесін алды, ал 1641 жылы патша және Ұлы Герцог Владислав Васа қалаға Магдебург құқығы мен елтаңбасын берді. XVII ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың басына дейін Чериков және оның айналасы аймақта болған көптеген әскери қақтығыстардан қатты зардап шекті.

1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Чериков Ресей империясының құрамына местечко (жартылай қалалық қоныс) ретінде кірді, бірақ 1773 және 1781 жылдары Чериков қала мәртебесін және жаңа елтаңбасын қайтарып алды. 1863-1864 жылдардағы көтеріліс кезінде Я.Жуковскийдің көтерілісші отряды Чериковта жұмыс істеді. XX ғасырдың басында қалада өзен айлағы, жылқы жәрмеңкелері, қант зауыты, шарап зауыты, ағаш кесетін зауыт, ұн диірмені және ұн диірмені жұмыс істеді.

1919 жылы Беларусь Коммунистік партиясының (большевиктер) бірінші съезінің қарарына сәйкес Чериков Беларусь КСР құрамына кірді, бірақ көп ұзамай қала Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы Чериков Беларусь КСР-іне қайтарылды.&lt;br /&gt; 
Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 17 шілдесінен 1943 жылдың 1 қазанына дейін Чериков неміс оккупациясында болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=97_Cherikov&amp;ysclid=mqgj7szmid253715316|title=История развития - Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі Чериков — болашаққа бағытталған, әдемі және жақсы күтілген қала. Чериков ауданы ауыл шаруашылығымен айналысқандықтан өнеркәсіптік әлеуеті төмен. Негізінен ірімшік зауыты, жеміс консервілеу зауыты, кооперативтік өнеркәсіптік зауыт, ағаш өңдеу зауыты және орман шаруашылығы кәсіпорны бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/cherikov/|title=Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада екі орта мектеп бар: кешкі мектеп, спорт мектебі және көркемсурет мектебі. Мәдениет орталығы, тарих мұражайы және кітапхана жұмыс жасайды. Ауданның денсаулық сақтау жүйесін Чериков орталық аудандық ауруханасы ұсынады.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 44.jpg|Автобекет
Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 18.jpg|Қала көшесі
Чэрыкаў. Дзіцячая бібліятэка.jpg|Балалар кітапханасы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Могилёв облысы қалалары]]</text>
      <sha1>kloc483apd5at0kgwjfmp5i22ngav39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618510</id>
      <parentid>3618471</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T14:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */</comment>
      <origin>3618510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8392" sha1="qiund9kgl55lcx09iof983b7w6p1pqn" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чериков
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чэрыкаў}}
 |сурет                   = Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 16.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Cherikov coat of arms.svg
 |ту                      = Cherikov flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =31 |lon_min =22 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Могилёв облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чериков ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1578	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 167
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 866,3
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2243
 |пошта индексі           = 213533
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Čerykaŭ
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чериков''' ({{lang-be|Чэрыкаў}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Чериков ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Чериков қаласының халқы 7 611 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Могилёв]]тен 76 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта, Беларусь-Ресей шекарасына жақын жерде, Кричев теміржол стансасынан 32 км жерде Сож өзенінің жағасында орналасқан. Қала арқылы Могилевті Костюковичимен және Бабруйскіді Кричевпен байланыстыратын тас жолдар өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9385-Cherikov.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Чериковский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Чериков туралы алғашқы жазбаша дерек 1460 жылға жатады. XVII ғасырдың басында Чериков қала мәртебесін алды, ал 1641 жылы патша және Ұлы Герцог Владислав Васа қалаға Магдебург құқығы мен елтаңбасын берді. XVII ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың басына дейін Чериков және оның айналасы аймақта болған көптеген әскери қақтығыстардан қатты зардап шекті.

1772 жылы Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінің нәтижесінде Чериков Ресей империясының құрамына местечко (жартылай қалалық қоныс) ретінде кірді, бірақ 1773 және 1781 жылдары Чериков қала мәртебесін және жаңа елтаңбасын қайтарып алды. 1863-1864 жылдардағы көтеріліс кезінде Я.Жуковскийдің көтерілісші отряды Чериковта жұмыс істеді. XX ғасырдың басында қалада өзен айлағы, жылқы жәрмеңкелері, қант зауыты, шарап зауыты, ағаш кесетін зауыт, ұн диірмені және ұн диірмені жұмыс істеді.

1919 жылы Беларусь Коммунистік партиясының (большевиктер) бірінші съезінің қарарына сәйкес Чериков Беларусь КСР құрамына кірді, бірақ көп ұзамай қала Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы Чериков Беларусь КСР-іне қайтарылды.&lt;br /&gt; 
Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 17 шілдесінен 1943 жылдың 1 қазанына дейін Чериков неміс оккупациясында болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=97_Cherikov&amp;ysclid=mqgj7szmid253715316|title=История развития - Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі Чериков — болашаққа бағытталған, әдемі және жақсы күтілген қала. Чериков ауданы ауыл шаруашылығымен айналысқандықтан өнеркәсіптік әлеуеті төмен. Негізінен ірімшік зауыты, жеміс консервілеу зауыты, кооперативтік өнеркәсіптік зауыт, ағаш өңдеу зауыты және орман шаруашылығы кәсіпорны бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/cherikov/|title=Чериков|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Қалада екі орта мектеп бар: кешкі мектеп, спорт мектебі және көркемсурет мектебі. Мәдениет орталығы, тарих мұражайы және кітапхана жұмыс жасайды. Ауданның денсаулық сақтау жүйесін Чериков орталық аудандық ауруханасы ұсынады.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 44.jpg|Автобекет
Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 18.jpg|Қала көшесі
Чэрыкаў. Дзіцячая бібліятэка.jpg|Балалар кітапханасы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Могилёв облысы}}
[[Санат:Могилёв облысы қалалары]]</text>
      <sha1>qiund9kgl55lcx09iof983b7w6p1pqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аспашам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782605</id>
    <revision>
      <id>3618467</id>
      <timestamp>2026-06-16T12:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Көперхан Анаргүл</username>
        <id>182332</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;  [[Сурет:Crystal chandelier.jpg|нобай|Аспашам (люстра)]] '''Аспашам''' (''орысша'': ''люстра'') — электр [[Шам|шамдары]] орнатылған, бөлме төбесіне немесе қабырғаға ілінетін, бірнеше шам...</comment>
      <origin>3618467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3824" sha1="h1p3s1iywna6qpnrvafert9vgl0gcgq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

[[Сурет:Crystal chandelier.jpg|нобай|Аспашам (люстра)]]
'''Аспашам''' (''орысша'': ''люстра'') — электр [[Шам|шамдары]] орнатылған, бөлме төбесіне немесе қабырғаға ілінетін, бірнеше шамнан тұратын жарықтандыру құрылғысы. Ол [[Үй|үйді]], қоғамдық [[Ғимарат|ғимараттарды]] және басқа да орындарды жарықтандырумен қатар, сәндік безендіру қызметін атқарады.&lt;ref&gt;[https://ulagat.com/2020/03/14/аспашам/?utm_source=chatgpt.com Уағыздар сөздігі. «Аспашам» мақаласы — аспашамның бірнеше шырағданнан тұратын сәндік жарық құралы екені көрсетілген.]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Алғашқы аспашамдар шам жағуға арналған қарапайым ілмелі құрылғылардан пайда болды. Ежелгі және орта ғасырларда олар май шамдары мен [[балауыз]] шамдарын орналастыру үшін қолданылған. Кейін электр энергиясының таралуына байланысты аспашамдар электр шамдарына бейімделді.&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/technology/chandelier Encyclopaedia Britannica — «Chandelier» мақаласы (аспашамның шығу тарихы, шам ұстағыш құрылғылардың дамуы туралы)]&lt;/ref&gt;

XVIII–XIX ғасырларда аспашамдар сарайлар мен бай үйлердің сәндік элементіне айналды. Олар [[шыны]], [[хрусталь]], [[Металдар|металл]] және басқа да материалдардан жасала бастады.

== Құрылысы ==
''Аспашамның негізгі бөліктері:''

* қаңқасы — шамның негізгі тірек бөлігі;
* шам ұялары — [[жарық]] көздері орналасатын орын;
* плафондар немесе абажурлар — жарықты таратуға арналған бөліктер;
* бекіту механизмі — аспашамды төбеге ілуге арналған құрылғы.

== Түрлері ==
''Аспашамдар құрылысы мен қолданылуына қарай бірнеше түрге бөлінеді:''

* классикалық аспашам — сәндік элементтері көп дәстүрлі үлгі;
* хрусталь аспашам — шыны немесе хрусталь бөлшектері бар сәнді түрі;
* заманауи аспашам — минималистік дизайндағы үлгілер;
* өнеркәсіптік аспашам — зауыт, қойма сияқты үлкен орындарға арналған.&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/technology/chandelier Encyclopaedia Britannica. Chandelier — аспашамдардың тарихы мен дамуы туралы мәліметтер.]&lt;/ref&gt;

== Қолданылуы ==
Қазіргі кезде аспашамдар тек жарық беру үшін ғана емес, бөлменің интерьерін толықтыратын сәндік бұйым ретінде де пайдаланылады. Олар бөлменің стиліне қарай таңдалады.

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>h1p3s1iywna6qpnrvafert9vgl0gcgq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618468</id>
      <parentid>3618467</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Көперхан Анаргүл</username>
        <id>182332</id>
      </contributor>
      <origin>3618468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3851" sha1="69njq7i0cpnqnoav3egol2025x48e35" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

[[Сурет:Crystal chandelier.jpg|нобай|Аспашам (люстра)]]
'''Аспашам''' (''орысша'': ''люстра'') — электр [[Шам|шамдары]] орнатылған, бөлме төбесіне немесе қабырғаға ілінетін, бірнеше шамнан тұратын жарықтандыру құрылғысы. Ол [[Үй|үйді]], қоғамдық [[Ғимарат|ғимараттарды]] және басқа да орындарды жарықтандырумен қатар, сәндік безендіру қызметін атқарады.&lt;ref&gt;[https://ulagat.com/2020/03/14/аспашам/?utm_source=chatgpt.com Уағыздар сөздігі. «Аспашам» мақаласы — аспашамның бірнеше шырағданнан тұратын сәндік жарық құралы екені көрсетілген.]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Алғашқы аспашамдар шам жағуға арналған қарапайым ілмелі құрылғылардан пайда болды. Ежелгі және орта ғасырларда олар май шамдары мен [[балауыз]] шамдарын орналастыру үшін қолданылған. Кейін электр энергиясының таралуына байланысты аспашамдар электр шамдарына бейімделді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.britannica.com/technology/chandelier Encyclopaedia Britannica — «Chandelier» мақаласы (аспашамның шығу тарихы, шам ұстағыш құрылғылардың дамуы туралы)]&lt;/ref&gt;

XVIII–XIX ғасырларда аспашамдар сарайлар мен бай үйлердің сәндік элементіне айналды. Олар [[шыны]], [[хрусталь]], [[Металдар|металл]] және басқа да материалдардан жасала бастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Құрылысы ==
''Аспашамның негізгі бөліктері:''

* қаңқасы — шамның негізгі тірек бөлігі;
* шам ұялары — [[жарық]] көздері орналасатын орын;
* плафондар немесе абажурлар — жарықты таратуға арналған бөліктер;
* бекіту механизмі — аспашамды төбеге ілуге арналған құрылғы.

== Түрлері ==
''Аспашамдар құрылысы мен қолданылуына қарай бірнеше түрге бөлінеді:''

* классикалық аспашам — сәндік элементтері көп дәстүрлі үлгі;
* хрусталь аспашам — шыны немесе хрусталь бөлшектері бар сәнді түрі;
* заманауи аспашам — минималистік дизайндағы үлгілер;
* өнеркәсіптік аспашам — зауыт, қойма сияқты үлкен орындарға арналған.&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/technology/chandelier Encyclopaedia Britannica. Chandelier — аспашамдардың тарихы мен дамуы туралы мәліметтер.]&lt;/ref&gt;

== Қолданылуы ==
Қазіргі кезде аспашамдар тек жарық беру үшін ғана емес, бөлменің интерьерін толықтыратын сәндік бұйым ретінде де пайдаланылады. Олар бөлменің стиліне қарай таңдалады.

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>69njq7i0cpnqnoav3egol2025x48e35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618472</id>
      <parentid>3618468</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Көперхан Анаргүл</username>
        <id>182332</id>
      </contributor>
      <origin>3618472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3892" sha1="niqmgvyseczi3a5nz9jq6t1agcf8ulg" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

[[Сурет:Crystal chandelier.jpg|нобай|Аспашам (люстра)]]
'''Аспашам''' (''орысша'': ''люстра'') — электр [[Шам|шамдары]] орнатылған, бөлме төбесіне немесе қабырғаға ілінетін, бірнеше шамнан тұратын жарықтандыру құрылғысы. Ол [[Үй|үйді]], қоғамдық [[Ғимарат|ғимараттарды]] және басқа да орындарды жарықтандырумен қатар, сәндік безендіру қызметін атқарады.&lt;ref&gt;[https://ulagat.com/2020/03/14/аспашам/?utm_source=chatgpt.com Уағыздар сөздігі. «Аспашам» мақаласы — аспашамның бірнеше шырағданнан тұратын сәндік жарық құралы екені көрсетілген.]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Алғашқы аспашамдар шам жағуға арналған қарапайым ілмелі құрылғылардан пайда болды. Ежелгі және орта ғасырларда олар май шамдары мен [[балауыз]] шамдарын орналастыру үшін қолданылған. Кейін электр энергиясының таралуына байланысты аспашамдар электр шамдарына бейімделді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.britannica.com/technology/chandelier Encyclopaedia Britannica — «Chandelier» мақаласы (аспашамның шығу тарихы, шам ұстағыш құрылғылардың дамуы туралы)]&lt;/ref&gt;

XVIII–XIX ғасырларда аспашамдар сарайлар мен бай үйлердің сәндік элементіне айналды. Олар [[шыны]], [[хрусталь]], [[Металдар|металл]] және басқа да материалдардан жасала бастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Құрылысы ==
''Аспашамның негізгі бөліктері:''

* қаңқасы — шамның негізгі тірек бөлігі;
* шам ұялары — [[жарық]] көздері орналасатын орын;
* плафондар немесе абажурлар — жарықты таратуға арналған бөліктер;
* бекіту механизмі — аспашамды төбеге ілуге арналған құрылғы.

== Түрлері ==
''Аспашамдар құрылысы мен қолданылуына қарай бірнеше түрге бөлінеді:''

* классикалық аспашам — сәндік элементтері көп дәстүрлі үлгі;
* хрусталь аспашам — шыны немесе хрусталь бөлшектері бар сәнді түрі;
* заманауи аспашам — минималистік дизайндағы үлгілер;
* өнеркәсіптік аспашам — зауыт, қойма сияқты үлкен орындарға арналған.&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/technology/chandelier Encyclopaedia Britannica. Chandelier — аспашамдардың тарихы мен дамуы туралы мәліметтер.]&lt;/ref&gt;

== Қолданылуы ==
Қазіргі кезде аспашамдар тек жарық беру үшін ғана емес, бөлменің интерьерін толықтыратын сәндік бұйым ретінде де пайдаланылады. Олар бөлменің стиліне қарай таңдалады.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;
[[Санат:Жиһаз]]</text>
      <sha1>niqmgvyseczi3a5nz9jq6t1agcf8ulg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмин Гюрсой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782606</id>
    <revision>
      <id>3618474</id>
      <timestamp>2026-06-16T12:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Кинематограф   |есімі               = Эмин Гюрсой   |шынайы есімі        = Emin Gürsoy   |сурет               =    |сурет ені           =    |сурет атауы         =    |туған кездегі есімі = Эмин Гюрсой   |туған күні          = 12.5.1968    |туған жері          = [[Гюней]], [[Денизли (ил)|Денизли уәлаяты]], [[Түркия]]   |қайт...</comment>
      <origin>3618474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4296" sha1="24ggbsv1fznwpj9aiboy46pspr4y9j1" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Эмин Гюрсой
  |шынайы есімі        = Emin Gürsoy
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Эмин Гюрсой
  |туған күні          = 12.5.1968

  |туған жері          = [[Гюней]], [[Денизли (ил)|Денизли уәлаяты]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясы
  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[тарихи фильм]]
  |киностудия          = 
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 

  |марапаттары         = [[Халықаралық Адана кинофестивалі|«Алтын құндыз» сыйлығы]] (2018)
  |imdb_id             = 1202823
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Эмин Гюрсой''' ({{lang-tr|Emin Gürsoy}}; [[12 мамыр]] [[1968 жыл|1968]], [[Денизли]]) — түрік актері және сценарисі&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kinopoisk.ru |title=Эмин Гюрсой (Emin Gürsoy) — Фильмография, biographie, роли |website=Кинопоиск |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=Emin Gürsoy — Biography, Filmography and Awards |website=IMDb |accessdate=2026-06-16 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Эмин Гюрсой 1968 жылғы 12 мамырда Денизли уәлаятының Гюней ауданында дүниеге келген&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Emin Gürsoy — Vikipedi |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 1994 жылы Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясының театр бөлімін тәмамдады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biletinial.com |title=Emin Gürsoy — Tiyatro Oyuncusu ve Yönetmeni, Sinema ve Dizi Oyuncusu |website=Biletinial |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 

Еңбек жолында Анталия және Ван мемлекеттік театрларында қызмет етті. Кейіннен Измит қалалық театрының труппасына қосылып, әртүрлі спектакльдерде рөлдерді сомдады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biyografya.com |title=Emin Gürsoy Biyografisi |website=Biyografya |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 1996 жылы Италияда театр өнері бойынша ұйымдастырылған воркшоптарға (шығармашылық шеберлік сабақтарына) қатысты&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haberler.com |title=Emin Gürsoy Hayatı ve Biyografisi |website=Haberler |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;.

2018 жылы өткен 25-ші Халықаралық Адана кинофестивалінде «Сибел» ({{lang-tr|Sibel}}) фильміндегі үздік өнері үшін «Алтын құндыз» ({{lang-tr|Altın Koza}}) «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» номинациясы бойынша марапатқа ие болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=25. Uluslararası Adana Film Festivali Ödülleri |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://themoviedb.org |title=Emin Gürsoy — TMDB Profile |website=The Movie Database |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1968 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]</text>
      <sha1>24ggbsv1fznwpj9aiboy46pspr4y9j1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618475</id>
      <parentid>3618474</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4274" sha1="hpn4mc633usto1b45sc8as3te6qb5a6" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Эмин Гюрсой
  |шынайы есімі        = Emin Gürsoy
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Эмин Гюрсой
  |туған күні          = 12.5.1968

  |туған жері          = [[Гюней]], [[Денизли (ил)|Денизли уәлаяты]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясы
  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма]], [[комедия]], [[тарихи фильм]]
  |киностудия          = 
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 

  |марапаттары         = [[Халықаралық Адана кинофестивалі|«Алтын құндыз» сыйлығы]] (2018)
  |imdb_id             = 1202823
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Эмин Гюрсой''' ({{lang-tr|Emin Gürsoy}}; [[12 мамыр]] [[1968 жыл|1968]], [[Денизли]]) — түрік актері және сценарисі&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kinopoisk.ru |title=Эмин Гюрсой (Emin Gürsoy) — Фильмография, biographie, роли |website=Кинопоиск |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=Emin Gürsoy — Biography, Filmography and Awards |website=IMDb |accessdate=2026-06-16 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Эмин Гюрсой 1968 жылғы 12 мамырда Денизли уәлаятының Гюней ауданында дүниеге келген&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Emin Gürsoy — Vikipedi |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 1994 жылы Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясының театр бөлімін тәмамдады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biletinial.com |title=Emin Gürsoy — Tiyatro Oyuncusu ve Yönetmeni, Sinema ve Dizi Oyuncusu |website=Biletinial |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 

Еңбек жолында Анталия және Ван мемлекеттік театрларында қызмет етті. Кейіннен Измит қалалық театрының труппасына қосылып, әртүрлі спектакльдерде рөлдерді сомдады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biyografya.com |title=Emin Gürsoy Biyografisi |website=Biyografya |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 1996 жылы Италияда театр өнері бойынша ұйымдастырылған воркшоптарға (шығармашылық шеберлік сабақтарына) қатысты&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haberler.com |title=Emin Gürsoy Hayatı ve Biyografisi |website=Haberler |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;.

2018 жылы өткен 25-ші Халықаралық Адана кинофестивалінде «Сибел» ({{lang-tr|Sibel}}) фильміндегі үздік өнері үшін «Алтын құндыз» ({{lang-tr|Altın Koza}}) «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» номинациясы бойынша марапатқа ие болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=25. Uluslararası Adana Film Festivali Ödülleri |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://themoviedb.org |title=Emin Gürsoy — TMDB Profile |website=The Movie Database |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1968 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]</text>
      <sha1>hpn4mc633usto1b45sc8as3te6qb5a6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618476</id>
      <parentid>3618475</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3618476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4282" sha1="glu3xganrvnvy4wxqiqssj0alxzx9m9" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Эмин Гюрсой
  |шынайы есімі        = Emin Gürsoy
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Эмин Гюрсой
  |туған күні          = 12.5.1968

  |туған жері          = [[Гюней]], [[Денизли (ил)|Денизли уәлаяты]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясы
  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма]], [[комедия]], [[тарихи фильм]]
  |киностудия          = 
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 

  |марапаттары         = [[Халықаралық Адана кинофестивалі|«Алтын құндыз» сыйлығы]] (2018)
  |imdb_id             = 1202823
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Эмин Гюрсой''' ({{lang-tr|Emin Gürsoy}}; [[12 мамыр]] [[1968 жыл|1968]], [[Денизли]]) — түрік актері және сценарисі&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kinopoisk.ru |title=Эмин Гюрсой (Emin Gürsoy) — Фильмография, biographie, роли |website=Кинопоиск |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=Emin Gürsoy — Biography, Filmography and Awards |website=IMDb |accessdate=2026-06-16 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Эмин Гюрсой 1968 жылғы 12 мамырда Денизли уәлаятының Гюней ауданында дүниеге келген&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Emin Gürsoy — Vikipedi |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 1994 жылы Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясының театр бөлімін тәмамдады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biletinial.com |title=Emin Gürsoy — Tiyatro Oyuncusu ve Yönetmeni, Sinema ve Dizi Oyuncusu |website=Biletinial |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 

Еңбек жолында [[Анталия]] және Ван мемлекеттік театрларында қызмет етті. Кейіннен [[Измит]] қалалық театрының труппасына қосылып, әртүрлі спектакльдерде рөлдерді сомдады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biyografya.com |title=Emin Gürsoy Biyografisi |website=Biyografya |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 1996 жылы Италияда театр өнері бойынша ұйымдастырылған воркшоптарға (шығармашылық шеберлік сабақтарына) қатысты&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haberler.com |title=Emin Gürsoy Hayatı ve Biyografisi |website=Haberler |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;.

2018 жылы өткен 25-ші Халықаралық Адана кинофестивалінде «Сибел» ({{lang-tr|Sibel}}) фильміндегі үздік өнері үшін «Алтын құндыз» ({{lang-tr|Altın Koza}}) «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» номинациясы бойынша марапатқа ие болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=25. Uluslararası Adana Film Festivali Ödülleri |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://themoviedb.org |title=Emin Gürsoy — TMDB Profile |website=The Movie Database |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1968 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]</text>
      <sha1>glu3xganrvnvy4wxqiqssj0alxzx9m9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618477</id>
      <parentid>3618476</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3618477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6500" sha1="25d9zku5flrvrgl8ggxvwh8ob16gm20" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Эмин Гюрсой
  |шынайы есімі        = Emin Gürsoy
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Эмин Гюрсой
  |туған күні          = 12.5.1968

  |туған жері          = [[Гюней]], [[Денизли (ил)|Денизли уәлаяты]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясы
  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма]], [[комедия]], [[тарихи фильм]]
  |киностудия          = 
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 

  |марапаттары         = [[Халықаралық Адана кинофестивалі|«Алтын құндыз» сыйлығы]] (2018)
  |imdb_id             = 1202823
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Эмин Гюрсой''' ({{lang-tr|Emin Gürsoy}}; [[12 мамыр]] [[1968 жыл|1968]], [[Денизли]]) — түрік актері және сценарисі&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kinopoisk.ru |title=Эмин Гюрсой (Emin Gürsoy) — Фильмография, biographie, роли |website=Кинопоиск |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=Emin Gürsoy — Biography, Filmography and Awards |website=IMDb |accessdate=2026-06-16 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Эмин Гюрсой 1968 жылғы 12 мамырда Денизли уәлаятының Гюней ауданында дүниеге келген&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Emin Gürsoy — Vikipedi |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 1994 жылы Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясының театр бөлімін тәмамдады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biletinial.com |title=Emin Gürsoy — Tiyatro Oyuncusu ve Yönetmeni, Sinema ve Dizi Oyuncusu |website=Biletinial |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 

Еңбек жолында [[Анталия]] және Ван мемлекеттік театрларында қызмет етті. Кейіннен [[Измит]] қалалық театрының труппасына қосылып, әртүрлі спектакльдерде рөлдерді сомдады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biyografya.com |title=Emin Gürsoy Biyografisi |website=Biyografya |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 1996 жылы Италияда театр өнері бойынша ұйымдастырылған воркшоптарға (шығармашылық шеберлік сабақтарына) қатысты&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haberler.com |title=Emin Gürsoy Hayatı ve Biyografisi |website=Haberler |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;.

2018 жылы өткен 25-ші Халықаралық Адана кинофестивалінде «Сибел» ({{lang-tr|Sibel}}) фильміндегі үздік өнері үшін «Алтын құндыз» ({{lang-tr|Altın Koza}}) «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» номинациясы бойынша марапатқа ие болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=25. Uluslararası Adana Film Festivali Ödülleri |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://themoviedb.org |title=Emin Gürsoy — TMDB Profile |website=The Movie Database |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.
== Фильмографиясы ==
=== Фильмдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Туынды !! Рөл
|-
|2022
|''Kurtuluş Hattı''
|[[Мехмет Акиф Эрсой]]
|-

| |2020 || ''Karakomik Filmler 2: Deli'' || Тергеуші полиция
|-

| |2018 || ''Sibel'' || Эмин
|-

| |2015 || ''Pek Yakında'' || Иззеттин
|-

| |2013 || ''Bu İşte Bir Yalnızlık Var'' || Алтан
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2011
|''Devrimden Sonra''
|
|-

| ''Entelköy Efeköy'e Karşı'' || Ашыры Мұстафа
|-

| |2009 || ''Denizden Gelen'' || Режеп
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2007 || ''Mutluluk'' || Тахсин
|-
|| ''Made in Europe'' || Мехмет
|-

| |2006 || ''Sözün Bittigi Yer'' || Исмаил
|-

| |2005 || ''The İmam'' || Мехмет қожа
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2001 || ''Derviş'' || Әли
|-
|| ''Deli Yürek: Bumerang Cehennemi'' || Құсшы
|}

=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Туынды !! Рөл
|-
|2025-2026 
|''Cennetin Çocukları''
|Топал Эфе
|-
|2024-2025
|''Kızıl Goncalar''
|Лоқман
|-
|2024
|''Aziz Mahmud Hüdayi: Aşkın Yolculuğu''
|
|-
|2023-2024
|''Ateş Kuşları''
|Қажы
|-
|2023-
|''Yeşil Deniz: Milenyum''
|Хижаби Макасшы
|-
|2020-2023
|''[[Құрылыс: Осман]]''
|Құмрал Абдал
|-
|2017-2020
| ''Kalk Gidelim''
|Сефер Зәйтүн
|-
|2017
|''[[Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі]]''
|Шейх Абдулмежит Сиваси
|-
|2014-2016
| ''Yeşil Deniz''
|Хижаби Макасшы
|-
|2014
| ''Bir Yusuf Masalı''
|Тігінші Жақып
|-
|2012
| ''Ustura Kemal''
|Нико
|-
|2011
| ''Yamak Ahmet'' 
|Эмин
|-
|2010
| ''Küstüm Çiçeği'' 
|Решат
|-
||2009|| ''Kış Masalı'' || Исмаил
|-
||2008-2009|| ''Baba Ocağı'' || Режеп
|-
||2007-2008|| ''Genco'' || Сефа
|-
||2006-2007|| ''Yeşeren Düşler'' || Дели Фазыл
|-
||2006|| ''Eylül'' || Вейсел
|-
||2005|| ''Canım Annem'' || Жемил
|-
||2004|| ''Çınaraltı'' || Қадір
|-
||2003|| ''Hayat Bağları'' || Құсшы
|-
||1998-2002|| ''Deli Yürek'' || Құсшы
|-
||1998|| ''Üvey Baba'' || Кемал
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1968 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]</text>
      <sha1>25d9zku5flrvrgl8ggxvwh8ob16gm20</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618479</id>
      <parentid>3618477</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Телехикаялар */</comment>
      <origin>3618479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6521" sha1="5fwwkz5ronhl1ui85mtbm4rs6s4pvzr" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Эмин Гюрсой
  |шынайы есімі        = Emin Gürsoy
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Эмин Гюрсой
  |туған күні          = 12.5.1968

  |туған жері          = [[Гюней]], [[Денизли (ил)|Денизли уәлаяты]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясы
  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма]], [[комедия]], [[тарихи фильм]]
  |киностудия          = 
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 

  |марапаттары         = [[Халықаралық Адана кинофестивалі|«Алтын құндыз» сыйлығы]] (2018)
  |imdb_id             = 1202823
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Эмин Гюрсой''' ({{lang-tr|Emin Gürsoy}}; [[12 мамыр]] [[1968 жыл|1968]], [[Денизли]]) — түрік актері және сценарисі&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kinopoisk.ru |title=Эмин Гюрсой (Emin Gürsoy) — Фильмография, biographie, роли |website=Кинопоиск |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=Emin Gürsoy — Biography, Filmography and Awards |website=IMDb |accessdate=2026-06-16 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Эмин Гюрсой 1968 жылғы 12 мамырда Денизли уәлаятының Гюней ауданында дүниеге келген&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Emin Gürsoy — Vikipedi |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 1994 жылы Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясының театр бөлімін тәмамдады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biletinial.com |title=Emin Gürsoy — Tiyatro Oyuncusu ve Yönetmeni, Sinema ve Dizi Oyuncusu |website=Biletinial |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 

Еңбек жолында [[Анталия]] және Ван мемлекеттік театрларында қызмет етті. Кейіннен [[Измит]] қалалық театрының труппасына қосылып, әртүрлі спектакльдерде рөлдерді сомдады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biyografya.com |title=Emin Gürsoy Biyografisi |website=Biyografya |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 1996 жылы Италияда театр өнері бойынша ұйымдастырылған воркшоптарға (шығармашылық шеберлік сабақтарына) қатысты&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haberler.com |title=Emin Gürsoy Hayatı ve Biyografisi |website=Haberler |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;.

2018 жылы өткен 25-ші Халықаралық Адана кинофестивалінде «Сибел» ({{lang-tr|Sibel}}) фильміндегі үздік өнері үшін «Алтын құндыз» ({{lang-tr|Altın Koza}}) «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» номинациясы бойынша марапатқа ие болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=25. Uluslararası Adana Film Festivali Ödülleri |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://themoviedb.org |title=Emin Gürsoy — TMDB Profile |website=The Movie Database |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.
== Фильмографиясы ==
=== Фильмдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Туынды !! Рөл
|-
|2022
|''Kurtuluş Hattı''
|[[Мехмет Акиф Эрсой]]
|-

| |2020 || ''Karakomik Filmler 2: Deli'' || Тергеуші полиция
|-

| |2018 || ''Sibel'' || Эмин
|-

| |2015 || ''Pek Yakında'' || Иззеттин
|-

| |2013 || ''Bu İşte Bir Yalnızlık Var'' || Алтан
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2011
|''Devrimden Sonra''
|
|-

| ''Entelköy Efeköy'e Karşı'' || Ашыры Мұстафа
|-

| |2009 || ''Denizden Gelen'' || Режеп
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2007 || ''Mutluluk'' || Тахсин
|-
|| ''Made in Europe'' || Мехмет
|-

| |2006 || ''Sözün Bittigi Yer'' || Исмаил
|-

| |2005 || ''The İmam'' || Мехмет қожа
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2001 || ''Derviş'' || Әли
|-
|| ''Deli Yürek: Bumerang Cehennemi'' || Құсшы
|}

=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Туынды !! Рөл
|-
|2025-2026 
|''Cennetin Çocukları''
|Топал Эфе
|-
|2024-2025
|''Kızıl Goncalar''
|Лоқман
|-
|2024
|''Aziz Mahmud Hüdayi: Aşkın Yolculuğu''
|
|-
|2023-2024
|''Ateş Kuşları''
|Қажы
|-
|2023-
|''Yeşil Deniz: Milenyum''
|Хижаби Макасшы
|-
|2020-2023
|''[[Құрылыс: Осман]]''
|Құмрал Абдал
|-
|2017-2020
| ''Kalk Gidelim''
|Сефер Зәйтүн
|-
|2017
|''[[Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі]]''
|Шейх Абдулмежит Сиваси
|-
|2014-2016
| ''Yeşil Deniz''
|Хижаби Макасшы
|-
|2014
| ''Bir Yusuf Masalı''
|Тігінші Жақып
|-
|2012
| ''Ustura Kemal''
|Нико
|-
|2011
| ''Yamak Ahmet'' 
|Эмин
|-
|2010
| ''Küstüm Çiçeği'' 
|Решат
|-
||2009|| ''Kış Masalı'' || Исмаил
|-
||2008-2009|| ''Baba Ocağı'' || Режеп
|-
||2007-2008|| ''[[Генжо]]'' || Сефа
|-
||2006-2007|| ''Yeşeren Düşler'' || Дели Фазыл
|-
||2006|| ''Eylül'' || Вейсел
|-
||2005|| ''Canım Annem'' || Жемил
|-
||2004|| ''Çınaraltı'' || Қадір
|-
||2003|| ''Hayat Bağları'' || Құсшы
|-
||1998-2002|| ''[[Асау жүрек]]'' || Құсшы
|-
||1998|| ''Üvey Baba'' || Кемал
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1968 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]</text>
      <sha1>5fwwkz5ronhl1ui85mtbm4rs6s4pvzr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618480</id>
      <parentid>3618479</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3618480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6526" sha1="3krzlqrsah9i8v9y8rigwl06j9dca4j" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Эмин Гюрсой
  |шынайы есімі        = Emin Gürsoy
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Эмин Гюрсой
  |туған күні          = 12.5.1968

  |туған жері          = [[Гюней]], [[Денизли (ил)|Денизли уәлаяты]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясы
  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма]], [[комедия]], [[тарихи фильм]]
  |киностудия          = 
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 

  |марапаттары         = [[Халықаралық Адана кинофестивалі|«Алтын құндыз» сыйлығы]] (2018)
  |imdb_id             = 1202823
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Эмин Гюрсой''' ({{lang-tr|Emin Gürsoy}}; [[12 мамыр]] [[1968 жыл|1968]], [[Денизли]]) — түрік актері және сценарисі&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kinopoisk.ru |title=Эмин Гюрсой (Emin Gürsoy) — Фильмография, biographie, роли |website=Кинопоиск |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=Emin Gürsoy — Biography, Filmography and Awards |website=IMDb |accessdate=2026-06-16 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Эмин Гюрсой 1968 жылғы 12 мамырда Денизли уәлаятының Гюней ауданында дүниеге келген&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Emin Gürsoy — Vikipedi |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 1994 жылы Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясының театр бөлімін тәмамдады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biletinial.com |title=Emin Gürsoy — Tiyatro Oyuncusu ve Yönetmeni, Sinema ve Dizi Oyuncusu |website=Biletinial |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 

Еңбек жолында [[Анталия]] және Ван мемлекеттік театрларында қызмет етті. Кейіннен [[Измит]] қалалық театрының труппасына қосылып, әртүрлі спектакльдерде рөлдерді сомдады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biyografya.com |title=Emin Gürsoy Biyografisi |website=Biyografya |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;. 1996 жылы [[Италия]]да театр өнері бойынша ұйымдастырылған воркшоптарға (шығармашылық шеберлік сабақтарына) қатысты&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haberler.com |title=Emin Gürsoy Hayatı ve Biyografisi |website=Haberler |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;.

2018 жылы өткен 25-ші Халықаралық Адана кинофестивалінде «Сибел» ({{lang-tr|Sibel}}) фильміндегі үздік өнері үшін «Алтын құндыз» ({{lang-tr|Altın Koza}}) «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» номинациясы бойынша марапатқа ие болды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=25. Uluslararası Adana Film Festivali Ödülleri |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://themoviedb.org |title=Emin Gürsoy — TMDB Profile |website=The Movie Database |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Фильмографиясы ==
=== Фильмдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Туынды !! Рөл
|-
|2022
|''Kurtuluş Hattı''
|[[Мехмет Акиф Эрсой]]
|-

| |2020 || ''Karakomik Filmler 2: Deli'' || Тергеуші полиция
|-

| |2018 || ''Sibel'' || Эмин
|-

| |2015 || ''Pek Yakında'' || Иззеттин
|-

| |2013 || ''Bu İşte Bir Yalnızlık Var'' || Алтан
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2011
|''Devrimden Sonra''
|
|-

| ''Entelköy Efeköy'e Karşı'' || Ашыры Мұстафа
|-

| |2009 || ''Denizden Gelen'' || Режеп
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2007 || ''Mutluluk'' || Тахсин
|-
|| ''Made in Europe'' || Мехмет
|-

| |2006 || ''Sözün Bittigi Yer'' || Исмаил
|-

| |2005 || ''The İmam'' || Мехмет қожа
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2001 || ''Derviş'' || Әли
|-
|| ''Deli Yürek: Bumerang Cehennemi'' || Құсшы
|}

=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Туынды !! Рөл
|-
|2025-2026 
|''Cennetin Çocukları''
|Топал Эфе
|-
|2024-2025
|''Kızıl Goncalar''
|Лоқман
|-
|2024
|''Aziz Mahmud Hüdayi: Aşkın Yolculuğu''
|
|-
|2023-2024
|''Ateş Kuşları''
|Қажы
|-
|2023-
|''Yeşil Deniz: Milenyum''
|Хижаби Макасшы
|-
|2020-2023
|''[[Құрылыс: Осман]]''
|Құмрал Абдал
|-
|2017-2020
| ''Kalk Gidelim''
|Сефер Зәйтүн
|-
|2017
|''[[Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі]]''
|Шейх Абдулмежит Сиваси
|-
|2014-2016
| ''Yeşil Deniz''
|Хижаби Макасшы
|-
|2014
| ''Bir Yusuf Masalı''
|Тігінші Жақып
|-
|2012
| ''Ustura Kemal''
|Нико
|-
|2011
| ''Yamak Ahmet'' 
|Эмин
|-
|2010
| ''Küstüm Çiçeği'' 
|Решат
|-
||2009|| ''Kış Masalı'' || Исмаил
|-
||2008-2009|| ''Baba Ocağı'' || Режеп
|-
||2007-2008|| ''[[Генжо]]'' || Сефа
|-
||2006-2007|| ''Yeşeren Düşler'' || Дели Фазыл
|-
||2006|| ''Eylül'' || Вейсел
|-
||2005|| ''Canım Annem'' || Жемил
|-
||2004|| ''Çınaraltı'' || Қадір
|-
||2003|| ''Hayat Bağları'' || Құсшы
|-
||1998-2002|| ''[[Асау жүрек]]'' || Құсшы
|-
||1998|| ''Üvey Baba'' || Кемал
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1968 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]</text>
      <sha1>3krzlqrsah9i8v9y8rigwl06j9dca4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618970</id>
      <parentid>3618480</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6479" sha1="d1tqgjssd4urvl75rw6qyimttk4gh4m" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Эмин Гюрсой
  |шынайы есімі        = Emin Gürsoy
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Эмин Гюрсой
  |туған күні          = 12.5.1968

  |туған жері          = [[Гюней]], [[Денизли (ил)|Денизли уәлаяты]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясы
  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма]], [[комедия]], [[тарихи фильм]]
  |киностудия          = 
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 

  |марапаттары         = [[Халықаралық Адана кинофестивалі|«Алтын құндыз» сыйлығы]] (2018)
  |imdb_id             = 1202823
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Эмин Гюрсой''' ({{lang-tr|Emin Gürsoy}}; [[12 мамыр]] [[1968 жыл|1968]], [[Денизли]]) — түрік актері және сценарисі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kinopoisk.ru |title=Эмин Гюрсой (Emin Gürsoy) — Фильмография, biographie, роли |website=Кинопоиск |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=Emin Gürsoy — Biography, Filmography and Awards |website=IMDb |accessdate=2026-06-16 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Эмин Гюрсой 1968 жылғы 12 мамырда Денизли уәлаятының Гюней ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Emin Gürsoy — Vikipedi |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt; 1994 жылы Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясының театр бөлімін тәмамдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biletinial.com |title=Emin Gürsoy — Tiyatro Oyuncusu ve Yönetmeni, Sinema ve Dizi Oyuncusu |website=Biletinial |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;

Еңбек жолында [[Анталия]] және Ван мемлекеттік театрларында қызмет етті. Кейіннен [[Измит]] қалалық театрының труппасына қосылып, әртүрлі спектакльдерде рөлдерді сомдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biyografya.com |title=Emin Gürsoy Biyografisi |website=Biyografya |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы [[Италия]]да театр өнері бойынша ұйымдастырылған воркшоптарға (шығармашылық шеберлік сабақтарына) қатысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haberler.com |title=Emin Gürsoy Hayatı ve Biyografisi |website=Haberler |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;

2018 жылы өткен 25-ші Халықаралық Адана кинофестивалінде «Сибел» фильміндегі үздік өнері үшін «Алтын құндыз» «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» номинациясы бойынша марапатқа ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=25. Uluslararası Adana Film Festivali Ödülleri |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://themoviedb.org |title=Emin Gürsoy — TMDB Profile |website=The Movie Database |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Фильмографиясы ==
=== Фильмдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Туынды !! Рөл
|-
|2022
|''Kurtuluş Hattı''
|[[Мехмет Акиф Эрсой]]
|-

| |2020 || ''Karakomik Filmler 2: Deli'' || Тергеуші полиция
|-

| |2018 || ''Sibel'' || Эмин
|-

| |2015 || ''Pek Yakında'' || Иззеттин
|-

| |2013 || ''Bu İşte Bir Yalnızlık Var'' || Алтан
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2011
|''Devrimden Sonra''
|
|-

| ''Entelköy Efeköy'e Karşı'' || Ашыры Мұстафа
|-

| |2009 || ''Denizden Gelen'' || Режеп
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2007 || ''Mutluluk'' || Тахсин
|-
|| ''Made in Europe'' || Мехмет
|-

| |2006 || ''Sözün Bittigi Yer'' || Исмаил
|-

| |2005 || ''The İmam'' || Мехмет қожа
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2001 || ''Derviş'' || Әли
|-
|| ''Deli Yürek: Bumerang Cehennemi'' || Құсшы
|}

=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Туынды !! Рөл
|-
|2025-2026 
|''Cennetin Çocukları''
|Топал Эфе
|-
|2024-2025
|''Kızıl Goncalar''
|Лоқман
|-
|2024
|''Aziz Mahmud Hüdayi: Aşkın Yolculuğu''
|
|-
|2023-2024
|''Ateş Kuşları''
|Қажы
|-
|2023-
|''Yeşil Deniz: Milenyum''
|Хижаби Макасшы
|-
|2020-2023
|''[[Құрылыс: Осман]]''
|Құмрал Абдал
|-
|2017-2020
| ''Kalk Gidelim''
|Сефер Зәйтүн
|-
|2017
|''[[Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі]]''
|Шейх Абдулмежит Сиваси
|-
|2014-2016
| ''Yeşil Deniz''
|Хижаби Макасшы
|-
|2014
| ''Bir Yusuf Masalı''
|Тігінші Жақып
|-
|2012
| ''Ustura Kemal''
|Нико
|-
|2011
| ''Yamak Ahmet'' 
|Эмин
|-
|2010
| ''Küstüm Çiçeği'' 
|Решат
|-
||2009|| ''Kış Masalı'' || Исмаил
|-
||2008-2009|| ''Baba Ocağı'' || Режеп
|-
||2007-2008|| ''[[Генжо]]'' || Сефа
|-
||2006-2007|| ''Yeşeren Düşler'' || Дели Фазыл
|-
||2006|| ''Eylül'' || Вейсел
|-
||2005|| ''Canım Annem'' || Жемил
|-
||2004|| ''Çınaraltı'' || Қадір
|-
||2003|| ''Hayat Bağları'' || Құсшы
|-
||1998-2002|| ''[[Асау жүрек]]'' || Құсшы
|-
||1998|| ''Üvey Baba'' || Кемал
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1968 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]</text>
      <sha1>d1tqgjssd4urvl75rw6qyimttk4gh4m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618971</id>
      <parentid>3618970</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6481" sha1="6o2sagxx6iquwpazsj3nm6fk3j1ol42" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Эмин Гюрсой
  |шынайы есімі        = Emin Gürsoy
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Эмин Гюрсой
  |туған күні          = 12.5.1968

  |туған жері          = [[Гюней]], [[Денизли (ил)|Денизли уәлаяты]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясы
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарийші]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма]], [[комедия]], [[тарихи фильм]]
  |киностудия          = 
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 

  |марапаттары         = [[Халықаралық Адана кинофестивалі|«Алтын құндыз» сыйлығы]] (2018)
  |imdb_id             = 1202823
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Эмин Гюрсой''' ({{lang-tr|Emin Gürsoy}}; [[12 мамыр]] [[1968 жыл|1968]], [[Денизли]]) — түрік актері және сценарисі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kinopoisk.ru |title=Эмин Гюрсой (Emin Gürsoy) — Фильмография, biographie, роли |website=Кинопоиск |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=Emin Gürsoy — Biography, Filmography and Awards |website=IMDb |accessdate=2026-06-16 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Эмин Гюрсой 1968 жылғы 12 мамырда Денизли уәлаятының Гюней ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Emin Gürsoy — Vikipedi |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt; 1994 жылы Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясының театр бөлімін тәмамдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biletinial.com |title=Emin Gürsoy — Tiyatro Oyuncusu ve Yönetmeni, Sinema ve Dizi Oyuncusu |website=Biletinial |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;

Еңбек жолында [[Анталия]] және Ван мемлекеттік театрларында қызмет етті. Кейіннен [[Измит]] қалалық театрының труппасына қосылып, әртүрлі спектакльдерде рөлдерді сомдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biyografya.com |title=Emin Gürsoy Biyografisi |website=Biyografya |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы [[Италия]]да театр өнері бойынша ұйымдастырылған воркшоптарға (шығармашылық шеберлік сабақтарына) қатысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haberler.com |title=Emin Gürsoy Hayatı ve Biyografisi |website=Haberler |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;

2018 жылы өткен 25-ші Халықаралық Адана кинофестивалінде «Сибел» фильміндегі үздік өнері үшін «Алтын құндыз» «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» номинациясы бойынша марапатқа ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=25. Uluslararası Adana Film Festivali Ödülleri |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://themoviedb.org |title=Emin Gürsoy — TMDB Profile |website=The Movie Database |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Фильмографиясы ==
=== Фильмдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Туынды !! Рөл
|-
|2022
|''Kurtuluş Hattı''
|[[Мехмет Акиф Эрсой]]
|-

| |2020 || ''Karakomik Filmler 2: Deli'' || Тергеуші полиция
|-

| |2018 || ''Sibel'' || Эмин
|-

| |2015 || ''Pek Yakında'' || Иззеттин
|-

| |2013 || ''Bu İşte Bir Yalnızlık Var'' || Алтан
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2011
|''Devrimden Sonra''
|
|-

| ''Entelköy Efeköy'e Karşı'' || Ашыры Мұстафа
|-

| |2009 || ''Denizden Gelen'' || Режеп
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2007 || ''Mutluluk'' || Тахсин
|-
|| ''Made in Europe'' || Мехмет
|-

| |2006 || ''Sözün Bittigi Yer'' || Исмаил
|-

| |2005 || ''The İmam'' || Мехмет қожа
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2001 || ''Derviş'' || Әли
|-
|| ''Deli Yürek: Bumerang Cehennemi'' || Құсшы
|}

=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Туынды !! Рөл
|-
|2025-2026 
|''Cennetin Çocukları''
|Топал Эфе
|-
|2024-2025
|''Kızıl Goncalar''
|Лоқман
|-
|2024
|''Aziz Mahmud Hüdayi: Aşkın Yolculuğu''
|
|-
|2023-2024
|''Ateş Kuşları''
|Қажы
|-
|2023-
|''Yeşil Deniz: Milenyum''
|Хижаби Макасшы
|-
|2020-2023
|''[[Құрылыс: Осман]]''
|Құмрал Абдал
|-
|2017-2020
| ''Kalk Gidelim''
|Сефер Зәйтүн
|-
|2017
|''[[Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі]]''
|Шейх Абдулмежит Сиваси
|-
|2014-2016
| ''Yeşil Deniz''
|Хижаби Макасшы
|-
|2014
| ''Bir Yusuf Masalı''
|Тігінші Жақып
|-
|2012
| ''Ustura Kemal''
|Нико
|-
|2011
| ''Yamak Ahmet'' 
|Эмин
|-
|2010
| ''Küstüm Çiçeği'' 
|Решат
|-
||2009|| ''Kış Masalı'' || Исмаил
|-
||2008-2009|| ''Baba Ocağı'' || Режеп
|-
||2007-2008|| ''[[Генжо]]'' || Сефа
|-
||2006-2007|| ''Yeşeren Düşler'' || Дели Фазыл
|-
||2006|| ''Eylül'' || Вейсел
|-
||2005|| ''Canım Annem'' || Жемил
|-
||2004|| ''Çınaraltı'' || Қадір
|-
||2003|| ''Hayat Bağları'' || Құсшы
|-
||1998-2002|| ''[[Асау жүрек]]'' || Құсшы
|-
||1998|| ''Üvey Baba'' || Кемал
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1968 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]</text>
      <sha1>6o2sagxx6iquwpazsj3nm6fk3j1ol42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618972</id>
      <parentid>3618971</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6464" sha1="inzzlnv8vqxvfgmmqzzun2tb6iir6mh" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Эмин Гюрсой
  |шынайы есімі        = Emin Gürsoy
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Эмин Гюрсой
  |туған күні          = 12.5.1968

  |туған жері          = [[Гюней]], [[Денизли (ил)|Денизли уәлаяты]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясы
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарийші]]
  |азаматтығы          = {{TUR}}
  |белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма]], [[комедия]], [[тарихи фильм]]
  |киностудия          = 
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 

  |марапаттары         = [[Халықаралық Адана кинофестивалі|«Алтын құндыз» сыйлығы]] (2018)
  |imdb_id             = 1202823
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Эмин Гюрсой''' ({{lang-tr|Emin Gürsoy}}; [[12 мамыр]] [[1968 жыл|1968]], [[Денизли]]) — түрік актері және сценарисі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kinopoisk.ru |title=Эмин Гюрсой (Emin Gürsoy) — Фильмография, biographie, роли |website=Кинопоиск |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=Emin Gürsoy — Biography, Filmography and Awards |website=IMDb |accessdate=2026-06-16 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Эмин Гюрсой 1968 жылғы 12 мамырда Денизли уәлаятының Гюней ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Emin Gürsoy — Vikipedi |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt; 1994 жылы Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясының театр бөлімін тәмамдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biletinial.com |title=Emin Gürsoy — Tiyatro Oyuncusu ve Yönetmeni, Sinema ve Dizi Oyuncusu |website=Biletinial |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;

Еңбек жолында [[Анталия]] және Ван мемлекеттік театрларында қызмет етті. Кейіннен [[Измит]] қалалық театрының труппасына қосылып, әртүрлі спектакльдерде рөлдерді сомдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biyografya.com |title=Emin Gürsoy Biyografisi |website=Biyografya |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы [[Италия]]да театр өнері бойынша ұйымдастырылған воркшоптарға (шығармашылық шеберлік сабақтарына) қатысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haberler.com |title=Emin Gürsoy Hayatı ve Biyografisi |website=Haberler |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;

2018 жылы өткен 25-ші Халықаралық Адана кинофестивалінде «Сибел» фильміндегі үздік өнері үшін «Алтын құндыз» «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» номинациясы бойынша марапатқа ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=25. Uluslararası Adana Film Festivali Ödülleri |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://themoviedb.org |title=Emin Gürsoy — TMDB Profile |website=The Movie Database |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Фильмографиясы ==
=== Фильмдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Туынды !! Рөл
|-
|2022
|''Kurtuluş Hattı''
|[[Мехмет Акиф Эрсой]]
|-

| |2020 || ''Karakomik Filmler 2: Deli'' || Тергеуші полиция
|-

| |2018 || ''Sibel'' || Эмин
|-

| |2015 || ''Pek Yakında'' || Иззеттин
|-

| |2013 || ''Bu İşte Bir Yalnızlık Var'' || Алтан
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2011
|''Devrimden Sonra''
|
|-

| ''Entelköy Efeköy'e Karşı'' || Ашыры Мұстафа
|-

| |2009 || ''Denizden Gelen'' || Режеп
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2007 || ''Mutluluk'' || Тахсин
|-
|| ''Made in Europe'' || Мехмет
|-

| |2006 || ''Sözün Bittigi Yer'' || Исмаил
|-

| |2005 || ''The İmam'' || Мехмет қожа
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2001 || ''Derviş'' || Әли
|-
|| ''Deli Yürek: Bumerang Cehennemi'' || Құсшы
|}

=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Туынды !! Рөл
|-
|2025-2026 
|''Cennetin Çocukları''
|Топал Эфе
|-
|2024-2025
|''Kızıl Goncalar''
|Лоқман
|-
|2024
|''Aziz Mahmud Hüdayi: Aşkın Yolculuğu''
|
|-
|2023-2024
|''Ateş Kuşları''
|Қажы
|-
|2023-
|''Yeşil Deniz: Milenyum''
|Хижаби Макасшы
|-
|2020-2023
|''[[Құрылыс: Осман]]''
|Құмрал Абдал
|-
|2017-2020
| ''Kalk Gidelim''
|Сефер Зәйтүн
|-
|2017
|''[[Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі]]''
|Шейх Абдулмежит Сиваси
|-
|2014-2016
| ''Yeşil Deniz''
|Хижаби Макасшы
|-
|2014
| ''Bir Yusuf Masalı''
|Тігінші Жақып
|-
|2012
| ''Ustura Kemal''
|Нико
|-
|2011
| ''Yamak Ahmet'' 
|Эмин
|-
|2010
| ''Küstüm Çiçeği'' 
|Решат
|-
||2009|| ''Kış Masalı'' || Исмаил
|-
||2008-2009|| ''Baba Ocağı'' || Режеп
|-
||2007-2008|| ''[[Генжо]]'' || Сефа
|-
||2006-2007|| ''Yeşeren Düşler'' || Дели Фазыл
|-
||2006|| ''Eylül'' || Вейсел
|-
||2005|| ''Canım Annem'' || Жемил
|-
||2004|| ''Çınaraltı'' || Қадір
|-
||2003|| ''Hayat Bağları'' || Құсшы
|-
||1998-2002|| ''[[Асау жүрек]]'' || Құсшы
|-
||1998|| ''Üvey Baba'' || Кемал
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1968 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]</text>
      <sha1>inzzlnv8vqxvfgmmqzzun2tb6iir6mh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618973</id>
      <parentid>3618972</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6486" sha1="h3w5u8nsls4gdg1o25ywcxubp4trb0x" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Эмин Гюрсой
  |шынайы есімі        = Emin Gürsoy
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Эмин Гюрсой
  |туған күні          = 12.5.1968

  |туған жері          = [[Гюней]], [[Денизли (ил)|Денизли уәлаяты]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясы
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарийші]]
  |азаматтығы          = {{TUR}}
  |белсенді жылдары    = 1994 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма]], [[комедия]], [[тарихи фильм]]
  |киностудия          = 
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 

  |марапаттары         = [[Халықаралық Адана кинофестивалі|«Алтын құндыз» сыйлығы]] (2018)
  |imdb_id             = 1202823
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Эмин Гюрсой''' ({{lang-tr|Emin Gürsoy}}; [[12 мамыр]] [[1968 жыл|1968]], [[Денизли (ил)|Денизли]]) — түрік актері және сценарисі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kinopoisk.ru |title=Эмин Гюрсой (Emin Gürsoy) — Фильмография, biographie, роли |website=Кинопоиск |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=Emin Gürsoy — Biography, Filmography and Awards |website=IMDb |accessdate=2026-06-16 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Эмин Гюрсой 1968 жылғы 12 мамырда Денизли уәлаятының Гюней ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=Emin Gürsoy — Vikipedi |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt; 1994 жылы Анадолы университеті Мемлекеттік консерваториясының театр бөлімін тәмамдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biletinial.com |title=Emin Gürsoy — Tiyatro Oyuncusu ve Yönetmeni, Sinema ve Dizi Oyuncusu |website=Biletinial |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;

Еңбек жолында [[Анталия]] және Ван мемлекеттік театрларында қызмет етті. Кейіннен [[Измит]] қалалық театрының труппасына қосылып, әртүрлі спектакльдерде рөлдерді сомдады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biyografya.com |title=Emin Gürsoy Biyografisi |website=Biyografya |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы [[Италия]]да театр өнері бойынша ұйымдастырылған воркшоптарға (шығармашылық шеберлік сабақтарына) қатысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haberler.com |title=Emin Gürsoy Hayatı ve Biyografisi |website=Haberler |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;

2018 жылы өткен 25-ші Халықаралық Адана кинофестивалінде «Сибел» фильміндегі үздік өнері үшін «Алтын құндыз» «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» номинациясы бойынша марапатқа ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=25. Uluslararası Adana Film Festivali Ödülleri |website=Vikipedi |accessdate=2026-06-16 |lang=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://themoviedb.org |title=Emin Gürsoy — TMDB Profile |website=The Movie Database |accessdate=2026-06-16 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Фильмографиясы ==
=== Фильмдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Туынды !! Рөл
|-
|2022
|''Kurtuluş Hattı''
|[[Мехмет Акиф Эрсой]]
|-

| |2020 || ''Karakomik Filmler 2: Deli'' || Тергеуші полиция
|-

| |2018 || ''Sibel'' || Эмин
|-

| |2015 || ''Pek Yakında'' || Иззеттин
|-

| |2013 || ''Bu İşte Bir Yalnızlık Var'' || Алтан
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2011
|''Devrimden Sonra''
|
|-

| ''Entelköy Efeköy'e Karşı'' || Ашыры Мұстафа
|-

| |2009 || ''Denizden Gelen'' || Режеп
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2007 || ''Mutluluk'' || Тахсин
|-
|| ''Made in Europe'' || Мехмет
|-

| |2006 || ''Sözün Bittigi Yer'' || Исмаил
|-

| |2005 || ''The İmam'' || Мехмет қожа
|-

| rowspan=&quot;2&quot; |2001 || ''Derviş'' || Әли
|-
|| ''Deli Yürek: Bumerang Cehennemi'' || Құсшы
|}

=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Туынды !! Рөл
|-
|2025-2026 
|''Cennetin Çocukları''
|Топал Эфе
|-
|2024-2025
|''Kızıl Goncalar''
|Лоқман
|-
|2024
|''Aziz Mahmud Hüdayi: Aşkın Yolculuğu''
|
|-
|2023-2024
|''Ateş Kuşları''
|Қажы
|-
|2023-
|''Yeşil Deniz: Milenyum''
|Хижаби Макасшы
|-
|2020-2023
|''[[Құрылыс: Осман]]''
|Құмрал Абдал
|-
|2017-2020
| ''Kalk Gidelim''
|Сефер Зәйтүн
|-
|2017
|''[[Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі]]''
|Шейх Абдулмежит Сиваси
|-
|2014-2016
| ''Yeşil Deniz''
|Хижаби Макасшы
|-
|2014
| ''Bir Yusuf Masalı''
|Тігінші Жақып
|-
|2012
| ''Ustura Kemal''
|Нико
|-
|2011
| ''Yamak Ahmet'' 
|Эмин
|-
|2010
| ''Küstüm Çiçeği'' 
|Решат
|-
||2009|| ''Kış Masalı'' || Исмаил
|-
||2008-2009|| ''Baba Ocağı'' || Режеп
|-
||2007-2008|| ''[[Генжо]]'' || Сефа
|-
||2006-2007|| ''Yeşeren Düşler'' || Дели Фазыл
|-
||2006|| ''Eylül'' || Вейсел
|-
||2005|| ''Canım Annem'' || Жемил
|-
||2004|| ''Çınaraltı'' || Қадір
|-
||2003|| ''Hayat Bağları'' || Құсшы
|-
||1998-2002|| ''[[Асау жүрек]]'' || Құсшы
|-
||1998|| ''Üvey Baba'' || Кемал
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1968 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]</text>
      <sha1>h3w5u8nsls4gdg1o25ywcxubp4trb0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түнжел Күртиз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782607</id>
    <revision>
      <id>3618481</id>
      <timestamp>2026-06-16T13:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Кинематограф   |есімі               = Тунджель Куртиз   |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz   |сурет               =    |сурет ені           =    |сурет атауы         =    |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)   |туған күні          = 1.2.1936    |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли (ил)|Кодж...</comment>
      <origin>3618481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7201" sha1="ek5mhqqn82avojzmed4pd94htlg1wtc" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936

  |туған жері          = [[Измит]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013

  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]

  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Стамбул университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист. 

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — Салоники қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған.

Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. 1954 жылы ІЕТТ (Стамбул электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Стамбул университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын 1959 жылы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» ({{lang-tr|Sürü}}) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

1979 жылы жарық көрген «Гүл Хасан» ({{lang-tr|Gül Hasan}}) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы Анталияда өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, Германия мен Швейцария арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы Түркияға оралды. 2006 жылы «Қажы» ({{lang-tr|Hacı}}), 2007 жылы «Аси» ({{lang-tr|Asi}}) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» ({{lang-tr|Güz Sancısı}}) фильмінде Камил Эфendi рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** ({{lang-tr|Ezel}}) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы BBC-дің «Өмір» ({{lang-lif|Life}}) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші Анталия «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>ek5mhqqn82avojzmed4pd94htlg1wtc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618482</id>
      <parentid>3618481</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карьерасы */</comment>
      <origin>3618482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7116" sha1="65lsw6s3ato9h6cjht2pyf3gph88sv3" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936

  |туған жері          = [[Измит]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013

  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]

  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Стамбул университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист. 

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — Салоники қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған.

Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. 1954 жылы ІЕТТ (Стамбул электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Стамбул университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын 1959 жылы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

1979 жылы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы Анталияда өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, Германия мен Швейцария арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы Түркияға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфendi рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы BBC-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші Анталия «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>65lsw6s3ato9h6cjht2pyf3gph88sv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618484</id>
      <parentid>3618482</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жастық шағы */</comment>
      <origin>3618484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7172" sha1="b2nh0intg4zum4k8wrk52sskgbk4i59" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936

  |туған жері          = [[Измит]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013

  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]

  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Стамбул университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист. 

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын 1959 жылы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

1979 жылы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы Анталияда өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, Германия мен Швейцария арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы Түркияға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфendi рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы BBC-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші Анталия «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>b2nh0intg4zum4k8wrk52sskgbk4i59</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618485</id>
      <parentid>3618484</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карьерасы */</comment>
      <origin>3618485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7211" sha1="b1p8a7hpjlj096jluk1nx2cqypjuf5a" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936

  |туған жері          = [[Измит]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013

  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]

  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Стамбул университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист. 

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>b1p8a7hpjlj096jluk1nx2cqypjuf5a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618486</id>
      <parentid>3618485</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өлімі */</comment>
      <origin>3618486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15022" sha1="essauvzdhn0u0q3wt6j073i9syt8qs3" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936

  |туған жері          = [[Измит]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013

  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]

  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Стамбул университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист. 

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>essauvzdhn0u0q3wt6j073i9syt8qs3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618487</id>
      <parentid>3618486</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3618487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17041" sha1="4kuholla435q4tbu2yhn1uj902k9c5l" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936

  |туған жері          = [[Измит]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013

  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]

  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Стамбул университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист. 

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин халықаралық кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>4kuholla435q4tbu2yhn1uj902k9c5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618488</id>
      <parentid>3618487</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3618488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17018" sha1="lb67dfivxprpbhp76c7yxsu4yghte22" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936

  |туған жері          = [[Измит]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013

  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]

  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Стамбул университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист. 

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>lb67dfivxprpbhp76c7yxsu4yghte22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618489</id>
      <parentid>3618488</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17039" sha1="rwzktbjno44jqeo7wd7izgm6agqk8ve" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = Tuncel-kurtiz_3393.jpg
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936

  |туған жері          = [[Измит]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013

  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]

  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Стамбул университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>rwzktbjno44jqeo7wd7izgm6agqk8ve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618490</id>
      <parentid>3618489</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17017" sha1="6u5gi1n8459u4sjkkskply48lhkap6r" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936

  |туған жері          = [[Измит]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013

  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]

  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Стамбул университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>6u5gi1n8459u4sjkkskply48lhkap6r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618491</id>
      <parentid>3618490</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17019" sha1="pvfbmrj7vfrebc1etvcwxncfu2dboph" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936

  |туған жері          = [[Измит]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013

  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]

  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>pvfbmrj7vfrebc1etvcwxncfu2dboph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618579</id>
      <parentid>3618491</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16990" sha1="m11f5u7ikhvthk382vjanfpcvegm4ui" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936

  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013

  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>m11f5u7ikhvthk382vjanfpcvegm4ui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618580</id>
      <parentid>3618579</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16989" sha1="m42g7pf3us605q1lu0shuljjqxxpzyx" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013

  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>m42g7pf3us605q1lu0shuljjqxxpzyx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618581</id>
      <parentid>3618580</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16988" sha1="8h9h11xdfvrb6nj5k6sqe15x3do2v6c" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>8h9h11xdfvrb6nj5k6sqe15x3do2v6c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618582</id>
      <parentid>3618581</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16987" sha1="9552ax9lle955joonn20tm0qb4n9sdh" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>9552ax9lle955joonn20tm0qb4n9sdh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618583</id>
      <parentid>3618582</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16986" sha1="f2ijz8weytt82s2jtirbq5ldkhmee90" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}

'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>f2ijz8weytt82s2jtirbq5ldkhmee90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618584</id>
      <parentid>3618583</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16985" sha1="lbrt1ho34nfp5ht1ltqb2gxolm1u5co" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Тунджель Куртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Тунджель Таянч Куртиз (Tuncel Tayanç Kurtiz)
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ (Ыстанбұл)|Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>lbrt1ho34nfp5ht1ltqb2gxolm1u5co</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618585</id>
      <parentid>3618584</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16917" sha1="o7qvqlj6ragppesiv2n0kyasxkiox5z" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>o7qvqlj6ragppesiv2n0kyasxkiox5z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618586</id>
      <parentid>3618585</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16879" sha1="99mfpbm3zxyzd3wrzn86xn19ocztq4w" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссер|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>99mfpbm3zxyzd3wrzn86xn19ocztq4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618587</id>
      <parentid>3618586</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16879" sha1="0o021jq7wq4sx4wm0c2w5zkjw0s6atm" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссёр|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>0o021jq7wq4sx4wm0c2w5zkjw0s6atm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618588</id>
      <parentid>3618587</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16879" sha1="6i1lmc1oog1et7635l36816zmoo37wh" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссёр|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>6i1lmc1oog1et7635l36816zmoo37wh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618589</id>
      <parentid>3618588</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:32:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16857" sha1="tpxj4xiwbf59c5e56tgju8t26zutqvk" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссёр|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>tpxj4xiwbf59c5e56tgju8t26zutqvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618590</id>
      <parentid>3618589</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16840" sha1="853829o68yzfhdw2rsm0ugebnaiu5lz" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссёр|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}}
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Тунджель Таянч Куртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>853829o68yzfhdw2rsm0ugebnaiu5lz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618591</id>
      <parentid>3618590</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16836" sha1="hvwhny6tx9yhkhijti90akuh5x9wrdz" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарист]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссёр|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}}
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Түнжел Таянч Күртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>hvwhny6tx9yhkhijti90akuh5x9wrdz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618592</id>
      <parentid>3618591</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16838" sha1="8ra1ajs716fw8ttmjvqw9ylyh8bbrzs" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарийші]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссёр|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}}
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Түнжел Таянч Күртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли (ил)|Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — түрік театр және кино актері, режиссер, продюсер әрі сценарист.

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>8ra1ajs716fw8ttmjvqw9ylyh8bbrzs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618593</id>
      <parentid>3618592</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16864" sha1="8b2t082osl31qbdipcpq0kxlnfjv0dj" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарийші]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссёр|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}}
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Түнжел Таянч Күртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — [[түріктер|түрік]] театр және кино [[актёр|актері]], [[режиссёр]], [[продюсер]] әрі [[сценарийші]].

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — босняк текті мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>8b2t082osl31qbdipcpq0kxlnfjv0dj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618594</id>
      <parentid>3618593</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жастық шағы */</comment>
      <origin>3618594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16893" sha1="po7o2585zjnke6htad9askhybodnojd" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарийші]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссёр|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}}
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Түнжел Таянч Күртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — [[түріктер|түрік]] театр және кино [[актёр|актері]], [[режиссёр]], [[продюсер]] әрі [[сценарийші]].

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — [[босниялықтар|босняк текті]] мұғалім болған. Тунджель 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, психология және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек Ыстанбұл университетінің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>po7o2585zjnke6htad9askhybodnojd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618595</id>
      <parentid>3618594</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жастық шағы */</comment>
      <origin>3618595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16897" sha1="8zzrr2k4gnb2zkveyo92dmunl0nmc5j" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарийші]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссёр|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}}
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма]], [[криминалдық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Түнжел Таянч Күртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — [[түріктер|түрік]] театр және кино [[актёр|актері]], [[режиссёр]], [[продюсер]] әрі [[сценарийші]].

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — [[босниялықтар|босняк текті]] мұғалім болған. Түнжел 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, [[психология]] және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек [[Ыстанбұл университеті]]нің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>8zzrr2k4gnb2zkveyo92dmunl0nmc5j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618596</id>
      <parentid>3618595</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16893" sha1="6qavqjj44ym1k0yppzpbjrtpeh7qo9q" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарийші]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссёр|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}}
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма]], [[қылмыстық фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Түнжел Таянч Күртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — [[түріктер|түрік]] театр және кино [[актёр|актері]], [[режиссёр]], [[продюсер]] әрі [[сценарийші]].

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — [[босниялықтар|босняк текті]] мұғалім болған. Түнжел 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, [[психология]] және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек [[Ыстанбұл университеті]]нің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>6qavqjj44ym1k0yppzpbjrtpeh7qo9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618597</id>
      <parentid>3618596</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16895" sha1="c32umwygrupwrz0l631irsbyk0rgbic" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарийші]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссёр|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}}
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма]], [[криминалды фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Түнжел Таянч Күртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — [[түріктер|түрік]] театр және кино [[актёр|актері]], [[режиссёр]], [[продюсер]] әрі [[сценарийші]].

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — [[босниялықтар|босняк текті]] мұғалім болған. Түнжел 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, [[психология]] және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек [[Ыстанбұл университеті]]нің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>c32umwygrupwrz0l631irsbyk0rgbic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618967</id>
      <parentid>3618597</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:37:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жастық шағы */</comment>
      <origin>3618967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17535" sha1="1hqucd9d2dgphgizl48fvqzdyx703r6" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарийші]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссёр|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}}
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма]], [[криминалды фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Түнжел Таянч Күртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — [[түріктер|түрік]] театр және кино [[актёр|актері]], [[режиссёр]], [[продюсер]] әрі [[сценарийші]].

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — [[босниялықтар|босняк текті]] мұғалім болған. Түнжел 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medyatava.com |тақырыбы=Tuncel Kurtiz Hangi Erkek Dergisine Kapak Oldu? |қаралған уақыты=2010-10-29 |баспасы=Medyatava |мерзімі=2010-10-29 |авторы=Ege Görgün |тілі=tr |url-status=dead |мұрағат сілтемесі=https://archive.today/20130216110733/http://medyatava.com |мұрағат мерзімі=2013-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://aksam.com.tr|тақырыбы= Tuncel Kurtiz kimdir?... İşte unutulmaz Ramiz Dayı replikleri|қаралған уақыты=2014-03-29 |баспасы=Akşam |мерзімі=2013-09-27|тілі=tr }}&lt;/ref&gt;
 Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, [[психология]] және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек [[Ыстанбұл университеті]]нің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>1hqucd9d2dgphgizl48fvqzdyx703r6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618968</id>
      <parentid>3618967</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жастық шағы */</comment>
      <origin>3618968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17568" sha1="06y0ierc41ybtttq8cb6y8ft6povk8h" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарийші]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссёр|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}}
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма]], [[криминалды фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Түнжел Таянч Күртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — [[түріктер|түрік]] театр және кино [[актёр|актері]], [[режиссёр]], [[продюсер]] әрі [[сценарийші]].

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — [[босниялықтар|босняк текті]] мұғалім болған. Түнжел 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды. &lt;ref&gt;{{веб дереккөзі |url=http://medyatava.com |тақырыбы=Tuncel Kurtiz Hangi Erkek Dergisine Kapak Oldu? |қаралған уақыты=2010-10-29 |баспасы=Medyatava |мерзімі=2010-10-29 |авторы=Ege Görgün |тілі=tr |url-status=dead |мұрағат сілтемесі=https://archive.today/20130216110733/http://medyatava.com |мұрағат мерзімі=2013-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{веб дереккөзі |url=http://aksam.com.tr|тақырыбы= Tuncel Kurtiz kimdir?... İşte unutulmaz Ramiz Dayı replikleri|қаралған уақыты=2014-03-29 |баспасы=Akşam |мерзімі=2013-09-27|тілі=tr }}&lt;/ref&gt; Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, [[психология]] және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек [[Ыстанбұл университеті]]нің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>06y0ierc41ybtttq8cb6y8ft6povk8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618969</id>
      <parentid>3618968</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жастық шағы */</comment>
      <origin>3618969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17204" sha1="cjrhu075t98hwuno1e77znrjurz4b5o" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Түнжел Күртиз
  |шынайы есімі        = Tuncel Kurtiz
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Түнжел Таянч Күртиз
  |туған күні          = 1.2.1936
  |туған жері          = [[Измит]], Коджаэли, [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 27.9.2013
  |қайтыс болған жері  = [[Бешикташ]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]]
  |қайтыс болу себебі  = [[Жүрек талмасы]]
  |бейіті              = Чамлыбел зираты, Балыкесир
  |білімі              = [[Ыстанбұл университеті]]
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[Сценарийші]], [[Кинопродюсер|Продюсер]], [[Кинорежиссёр|Режиссер]]
  |азаматтығы          = {{TUR}}
  |белсенді жылдары    = 1958 — 2013
  |бағыты              = [[драма]], [[криминалды фильм]], [[тарихи фильм]]
  |жұбайы              = Мененд Куртиз
  |марапаттары         = «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінің сыйлықтары, «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығы (2011)
  |imdb_id             = 0476008
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tuncel Kurtiz
}}
'''Түнжел Таянч Күртиз''' ({{lang-tr|Tuncel Tayanç Kurtiz}}; [[1 ақпан]] [[1936 жыл|1936]], [[Коджаэли]] — [[27 қыркүйек]] [[2013 жыл|2013]], [[Ыстанбұл]]) — [[түріктер|түрік]] театр және кино [[актёр|актері]], [[режиссёр]], [[продюсер]] әрі [[сценарийші]].

== Жастық шағы ==
Әкесі Вала Бей — [[Салоники]] қаласында дүниеге келген түрік бюрократы, ал анасы Мүфиде Ханым — [[босниялықтар|босняк текті]] мұғалім болған. Түнжел 8 жасқа толғанда отбасымен бірге [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа қоныс аударып, онда 5 жыл тұрғаннан кейін отанына қайта оралды.&lt;ref&gt;[http://medyatava.com Tuncel Kurtiz Hangi Erkek Dergisine Kapak Oldu?] — Medyatava, 2010. (түрікше). Мұрағатталған 16 ақпан 2013 жылы.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://aksam.com.tr Tuncel Kurtiz kimdir?... İşte unutulmaz Ramiz Dayı replikleri] — Akşam, 2013. (түрікше).&lt;/ref&gt; Хайдарпаша лицейін бітірген соң, жоғары оқу орнында қысқа уақыт құқық факультетінде, кейіннен ағылшын филологиясы, философия, [[психология]] және өнер тарихы бөлімдерінде білім алғанымен, ешқайсысын толық тәмамдаған жоқ. [[1954 жыл]]ы ІЕТТ (Ыстанбұл электр, трамвай және туннель кәсіпорны) мекемесінде жұмыс істеді. Кейінірек [[Ыстанбұл университеті]]нің студенттер одағы жанындағы театр труппасына қосылды.

== Карьерасы ==
Алғаш рет актерлік жолын [[1959 жыл]]ы Дормен театрында бастап, кейіннен көптеген кинофильмдерге түсті. «Отар» (Sürü) фильмі арқылы танымалдылықтың шыңына жетті. Актер табиғат аясында, оңаша өмір сүргенді ұнататын тұлға ретінде белгілі болған.

[[1979 жыл]]ы жарық көрген «Гүл Хасан» (Gül Hasan) фильмімен алғашқы режиссерлік дебютін жасады. 1981 жылы [[Анталия]]да өткен «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде Нуреттин Сезермен бірлесіп жазған осы «Гүл Хасан» фильмі үшін «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Эрол Кескин, Хади Чаман және Эрол Гюнайдынмен бірге «Генар» театрының негізін қалады. 

1980-жылдары шетелде өмір сүріп, [[Германия]] мен [[Швейцария]] арасында шығармашылықпен айналысты. Әйгілі режиссер Питер Бруктың бірнеше туындыларында рөл сомдады. 1993 жылы [[Түркия]]ға оралды. 2006 жылы «Қажы» (Hacı), 2007 жылы «Аси» (Asi) телесериалдарында ойнады. 2009 жылдың басында экранға шыққан «Күздің күйзелісі» (Güz Sancısı) фильмінде Камил Эфeнді рөлін сомдады. Дәл осы жылы көрсетіле бастаған **«Эзел»** (Ezel) сериалындағы **Рамиз Караэски** (Рамиз Дайы) рөлі оның даңқын одан әрі арттырып, халықтың ерекше ықыласына бөледі.

2010 жылдың жазында NTV арнасында әйелі және қайын інісімен бірге Балыкесирдің Эдремит ауданына қарасты [[Чамлыбел]] ауылында басқаратын «Зейтинбағы» бутиктік қонақүйінде танымал қонақтарды қабылдап, «Тунджель Куртиз және достары» атты бағдарлама жүргізді. Дәл осы жылы [[BBC]]-дің «Өмір» (Life) деректі фильмін дыбыстады. Көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардан бөлек, 2011 жылдың қазан айында 48-ші [[Анталия]] «Алтын қызғылт сары» кинофестивалінде «Өмір бойғы жетістіктері үшін» құрметті сыйлығына ие болды.

== Өлімі ==
2013 жылғы 27 қыркүйекте Этилердегі (Ыстанбұл) өз үйінде жүрек талмасынан 77 жасында қайтыс болды. 2013 жылғы 29 қыркүйекте Балыкесир уәлаятының Эдремит ауданына қарасты Чамлыбел ауылында жерленді. Көзі тірісінде өзінің зиратына ешқандай құлпытас қоймауды өсиет етіп қалдырған.
== Фильмографиясы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Фильм
! Рөл
! Ескертулер мен марапаттар
|-

| 1964 || ''Şeytanın Uşakları'' || ||
|-

| rowspan=&quot;15&quot;|1965 || ''Üçünüzü De Mıhlarım'' || Хүсейін ||
|-

| ''Son Kuşlar'' || ||
|-

| ''Sokakta Kan Vardı'' || ||
|-

| ''Sokaklar Yanıyor'' || Орхан ||
|-

| ''Sayılı Kabadayılar'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Krallar Kralı'' || ||
|-

| ''Konyakçı'' || ||
|-

| ''Kanlı Meydan'' || ||
|-

| ''Haracıma Dokunma'' || Шолақ Махмұт ||
|-

| ''Güzel Bir Gün İçin'' || Бардағы тұтынушы ||
|-

| ''Büyük Şehrin Kanunu'' || ||
|-

| ''Bitmeyen Yol'' || ||
|-

| ''Bir Caniye Gönül Verdim'' || ||
|-

| ''Ben Öldükçe Yaşarım'' || Жемил ||
|-

| ''Babasız Yaşayamam'' || ||
|-

| rowspan=&quot;17&quot; | 1966 || ''Ağaların Savaşı'' || ||
|-

| ''Zehirli Kucak'' || ||
|-

| ''Yiğit Yaralı Olur'' || Ремзи Кожаел ||
|-

| ''Silahların Kanunu'' || ||
|-

| ''Silahına Sarılan Adam'' || ||
|-

| ''Nikahsızlar'' || ||
|-

| ''Kıran Kırana'' || Тунжел ||
|-

| ''Karanlıkta Vuruşanlar'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Yol'' || ||
|-

| ''Kanunsuz Dağlar'' || ||
|-

| ''Kanlı Mezar'' || ||
|-

| ''Kader Çıkmazı'' || ||
|-

| ''[[Шекара заңы (фильм, 1966)|Hudutların Kanunu]]'' || Бәкір ||
|-

| ''Dört Kurшun'' || Кә can (Басқарушы) ||
|-

| ''Çirkin Kral'' || Жахит ||
|-

| ''Çingene'' || ||
|-

| ''At Avrat Silah'' || ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1967 || ''Kuduz Recep (Aslan Arkadaşım)'' || Хамза ||
|-

| ''Krallar Ölmez'' || Комиссар ||
|-

| ''Bana Kurşun İşlemez'' || Женгиз ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1970 || ''Umut'' || Хасан ||
|-

| ''Tatort'' || Der Kleine || Неміс телехикаясы
|-

| 1974 || ''Otobüs'' || 2-ші адам ||
|-

| 1977 || ''Nehir'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1978 || ''Kanal'' || Абузер ағай ||
|-

| ''[[Сүрү (фильм)|Sürü]]'' || Хамо ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1979 || ''Gül Hasan'' || || Сонымен қатар фильмнің режиссері мен сценаристі &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік сценарий» марапаты
|-

| ''Bereketli Topraklar Üzerinde'' || || Сонымен қатар фильмнің сценаристі мен продюсері
|-

| 1981 || ''Kleiner Mann was tun'' || || Германия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1983 || ''Kalabaliken i Bender'' || || Швеция өндірісі
|-

| ''[[Қабырға (фильм)|Duvar]]'' || Тонтон Әли ||
|-

| 1984 || ''Turkse Video'' || Йылмаз || Қысқаметражды фильм
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || ''Die Abschiebung'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Vägen till Gyllenblå!'' || Др. Крулл || Швеция телехикаясы
|-

| 1987 || ''Den Frusna Leoparden'' || Давид || Швеция өндірісі
|-

| 1986 || ''Hiuch HaGdi'' || Хилми || [[Берлин халықаралық кинофестивалі|Берлин кинофестивалі]] «Күміс аю» (Үздік ер адам рөлі) марапаты
|-

| 1987 || ''Aufbrüche'' || || Германия өндірісі
|-

| 1988 || ''Livsfarlig Film'' || Танталус, ирандық || Швеция өндірісі
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1989 || ''Noel Baba'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Täcknamn Coq Rouge'' || Аль-Хуль || Швеция өндірісі
|-

| ''Mahabharata'' || Шакуни || Халықаралық туынды
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1990 || ''Skyddsängeln'' || Ивар || Швеция өндірісі
|-

| ''Zeit der Rache'' || || Аустрия өндірісі
|-

| ''Die Hallo-Sisters'' || Сэми || rowspan=&quot;2&quot; | Неміс телехикаясы
|-

| 1992 || ''Kvällspressen'' || Абдель 
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1993 || ''Çakalların İzinde'' || || Телехикая
|-

| ''Korkunun Karanlık Gölgesi'' || || Германия өндірісі
|-

| ''Ağrı'ya Dönüş'' || ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 1994 || ''Bir Aşk Uğruna'' || Энвер || Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''Aşk Ölümden Soğuktur'' || Дурсун ||
|-

| 1995 || ''Cemile ve Umudun Masalı'' || ||
|-

| rowspan=&quot;5&quot; | 1996 || ''Cemile'' || ||
|-

| ''Usta Beni Öldürsene'' || ||
|-

| ''Tabutta Rövaşata'' || Реис ||
|-

| ''Işıklar Sönmesin'' || Хайдар аға ||
|-

| ''İstanbul Kanatlarımın Altında'' || Топал Режеп паша ||
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 1997 || ''Gräfin Sophia Hatun'' || || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Çökertme'' || ||
|-

| ''Akrebin Yolculuğu'' || Агах || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 1998 || ''Vive la mariée... et la libération du Kurdistan'' || Исмет ағай || Франция өндірісі
|-

| 1998 || ''Hoşçakal Yarın'' || Али Элверди ||
|-

| 1999 || ''Kurtlar Sofrası'' || || Телехикая
|-

| 2000 || ''Kumru'' || Халил || Телефильм
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2001 || ''O da Beni Seviyor'' || Черибашы ||
|-

| ''Şellale'' || Кел Селим || Садри Алышык марапаты — «Үздік ер адам рөлі» марапаты
|-

| ''A cavallo della tigre'' || Тигре || Италия өндірісі
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 || ''Alacakaranlık'' || Алаирбей Бозоғлы || Телехикая
|-

| ''İnat Hikayeleri'' || Баяндаушы (Латиф, Латиф Шах, Жанбаз Шахо) || Сонымен қатар фильмнің сценаристі және фильмдегі жалғыз кәсіби актер
|-

| 2006 || ''Hacı'' || Хажы Хайруллах Гесили || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2007 || ''Kara Duvak'' || Хашим Мевлүтоғлы 
|-

| ''[[Жәннат жиегінде (фильм)|Yaşamın Kıyısında]]'' || Әли Ақсу || Анкара халықаралық кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; Анталия «Алтын апельсин» кинофестивалі — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты &lt;br&gt; 1-ші Йешилчам марапаты — «Үздік екінші пландағы ер адам рөлі» марапаты
|-

| 2007-2008 || ''Asi'' || Жемал аға || Телехикая
|-

| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''Jack Hunter and the Lost Treasure of Ugarit'' || Саид || АҚШ өндірісіндегі телехикая
|-

| ''Lal'' || Ертегіші данышпан || Қысқаметражды фильм
|-

| ''Güz Sancısı'' || Кәмил мырза ||
|-

| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''Kayıp Armağan'' || || Анимациялық фильм
|-

| ''Siyah Beyaz'' || Ахмет Нихат ||
|-

| 2009-2011 || ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' || Рамиз Караески || rowspan=&quot;2&quot; | Телехикая
|-

| 2012-2013 || ''[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Muhteşem Yüzyıl]]'' || Абуссууд әпенді 
|-

| 2013 || ''Mutlu Aile Defteri'' || Йылдырым Ташюмрук ||
|}

== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Жеңіс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Жеңіс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Әли Ақсу
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Жеңіс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Хилми
|[[Берлин кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Жеңіс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Жеңіс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жүрек талмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия кинорежиссерлері]]</text>
      <sha1>cjrhu075t98hwuno1e77znrjurz4b5o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барыш Фалай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782608</id>
    <revision>
      <id>3618492</id>
      <timestamp>2026-06-16T13:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Кинематограф   |есімі               = Барыш Фалай   |шынайы есімі        = Barış Falay   |сурет               =    |сурет ені           =    |сурет атауы         =    |туған кездегі есімі = Барыш Фалай   |туған күні          = 9.4.1972    |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]   |қа...</comment>
      <origin>3618492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5744" sha1="px0hnv7p6uycpem7a0q00inw2bvnfrz" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972

  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы

  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері. 

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. 

Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді. 

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы **Мүджахит (Мүжо)** рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік **«Эзел»** сериалындағы **Али Кыргыз (Керпетен Али)** рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.

== Дереккөздер ==
{{деревкөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>px0hnv7p6uycpem7a0q00inw2bvnfrz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618493</id>
      <parentid>3618492</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Телевизия және кино */</comment>
      <origin>3618493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5728" sha1="47f4hzj06x36si142ayikbfvxcfeh1y" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972

  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы

  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері. 

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. 

Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді. 

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.

== Дереккөздер ==
{{деревкөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>47f4hzj06x36si142ayikbfvxcfeh1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618494</id>
      <parentid>3618493</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3618494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5728" sha1="r4a0l57ulm2scdx5ikk0zncx4dln3u4" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972

  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы

  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері. 

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. 

Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді. 

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>r4a0l57ulm2scdx5ikk0zncx4dln3u4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618495</id>
      <parentid>3618494</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3618495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7874" sha1="slon8zcdkxhalyzi30amafntjryyczg" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972

  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы

  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері. 

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. 

Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді. 

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | başlık = Barış Falay {{!}} tiyatrolar.com.tr | erişimtarihi = 22 Mart 2021 | yayıncı = tiyatrolar.com.tr | arşivurl = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | arşivtarihi = 12 Ağustos 2016 | til = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | başlık = Kişiler: Barış Falay | erişimtarihi = 22 Mart 2021 | yayıncı = tiyatronline.com | arşivurl = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | arşivtarihi = 20 Kasım 2019 | til = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Розенкранц
|Кожаели қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Кожаели қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Кожаели қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Макмерфи 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Кожаели қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>slon8zcdkxhalyzi30amafntjryyczg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618496</id>
      <parentid>3618495</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театр қойылымдары{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | başlık = Barış Falay {{!}} tiyatrolar.com.tr | erişimtarihi = 22 Mart 2021 | yayıncı = tiyatrolar.com.tr | arşivurl = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | arşivtarihi = 12 Ağustos 2016 | til = tr}}{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | başlık = Kişiler: Barış Falay | erişimtarihi = 22 Mart 2021 | yayıncı = tiyatronline.com | arşivurl = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://...</comment>
      <origin>3618496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9856" sha1="c8xy2lm2qlehdkm2x4ioy79fwdpsz3j" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972

  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы

  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері. 

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. 

Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді. 

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | başlık = Barış Falay {{!}} tiyatrolar.com.tr | erişimtarihi = 22 Mart 2021 | yayıncı = tiyatrolar.com.tr | arşivurl = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | arşivtarihi = 12 Ağustos 2016 | til = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | başlık = Kişiler: Barış Falay | erişimtarihi = 22 Mart 2021 | yayıncı = tiyatronline.com | arşivurl = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | arşivtarihi = 20 Kasım 2019 | til = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Розенкранц
|Кожаели қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Кожаели қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Кожаели қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Макмерфи 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Кожаели қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Ұтыс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Ұтыс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Ali Aksu
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Ұтыс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Ұтыс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Ұтыс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші plandağı ер адам рөлі
|{{Ұтыс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Hilmi
|[[Берлин халықаралық кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Ұтыс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Ұтыс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Ұтыс}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>c8xy2lm2qlehdkm2x4ioy79fwdpsz3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618497</id>
      <parentid>3618496</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3618497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11923" sha1="o9qzkl5c52jb2qu6udd1sw8io14olg3" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972

  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы

  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері. 

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. 

Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді. 

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | başlık = Barış Falay {{!}} tiyatrolar.com.tr | erişimtarihi = 22 Mart 2021 | yayıncı = tiyatrolar.com.tr | arşivurl = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | arşivtarihi = 12 Ağustos 2016 | til = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | başlık = Kişiler: Barış Falay | erişimtarihi = 22 Mart 2021 | yayıncı = tiyatronline.com | arşivurl = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | arşivtarihi = 20 Kasım 2019 | til = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Розенкранц
|Кожаели қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Кожаели қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Кожаели қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Макмерфи 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Кожаели қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#B0C4DE&quot; |Марапаттары
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Жыл 
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Туынды
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Кейіпкер
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Марапаттау рәсімі
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Номинация
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot; |Нәтиже
|-
|2011
|
|
|«Алтын апельсин» кинофестивалі
|Өмір бойы жетістіктері үшін құрметті марапаты
|{{Ұтыс}}
|-
|2010
|
|
|
|Құрметті марапат
|{{Ұтыс}}
|-
|2007

|''[[Жәннат жиегінде (film)|Yaşamın Kıyısında]]''
|Ali Aksu
|44-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Ұтыс}}
|-
|2002
|''Şellale''
|
|7-ші Садри Алышык театр және кино актерлері марапаты
|Үздік ер адам рөлі (Кино)
|{{Ұтыс}}
|-
|1998
|''Çok Tuhaf Soruşturma''
|
|2-ші Афифе театр марапаты
|Жылдың ең табысты екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Ұтыс}}
|-
|1994
|''Bir Aşk Uğruna''
|
|31-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші plandağı ер адам рөлі
|{{Ұтыс}}
|-
|1986
|''The Smile of the Lamb''
|Hilmi
|[[Берлин халықаралық кинофестивалі]]
|Үздік ер адам рөлі
|{{Ұтыс}}
|-
|1981
|''Gül Hasan''
|
|18-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік сценарий
|{{Ұтыс}}
|-
|1980

|''[[Sürü (фильм)|Sürü]]''
|Hamo
|17-ші «Алтын апельсин» кинофестивалі
|Үздік екінші пландағы ер адам рөлі
|{{Ұтыс}}
|-
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>o9qzkl5c52jb2qu6udd1sw8io14olg3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618498</id>
      <parentid>3618497</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3618498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12030" sha1="smgbuq43tgl6u1so84qc8dae60nb0b7" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972

  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы

  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері. 

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. 

Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді. 

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | başlık = Barış Falay {{!}} tiyatrolar.com.tr | erişimtarihi = 22 Mart 2021 | yayıncı = tiyatrolar.com.tr | arşivurl = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | arşivtarihi = 12 Ağustos 2016 | til = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | başlık = Kişiler: Barış Falay | erişimtarihi = 22 Mart 2021 | yayıncı = tiyatronline.com | arşivurl = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | arşivtarihi = 20 Kasım 2019 | til = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Розенкранц
|Кожаели қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Кожаели қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Кожаели қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Макмерфи 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Кожаели қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>smgbuq43tgl6u1so84qc8dae60nb0b7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618499</id>
      <parentid>3618498</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театр қойылымдары{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | başlık = Barış Falay {{!}} tiyatrolar.com.tr | erişimtarihi = 22 Mart 2021 | yayıncı = tiyatrolar.com.tr | arşivurl = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | arşivtarihi = 12 Ağustos 2016 | til = tr}}{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | başlık = Kişiler: Barış Falay | erişimtarihi = 22 Mart 2021 | yayıncı = tiyatronline.com | arşivurl = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://...</comment>
      <origin>3618499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9884" sha1="ljrrp6u684ctuhb6d51ia6do5hdjqbk" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972

  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы

  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері. 

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. 

Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді. 

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>ljrrp6u684ctuhb6d51ia6do5hdjqbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618500</id>
      <parentid>3618499</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T13:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театр қойылымдары{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | arch...</comment>
      <origin>3618500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12098" sha1="9e45dp59hdo4u3rn2qd37381oxxi96s" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972

  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы

  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері. 

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. 

Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді. 

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>9e45dp59hdo4u3rn2qd37381oxxi96s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618534</id>
      <parentid>3618500</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T02:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12096" sha1="40qs51d1no5mwnnqsf7niy2o51k2nao" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]

  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы

  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. 

Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді. 

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>40qs51d1no5mwnnqsf7niy2o51k2nao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618535</id>
      <parentid>3618534</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T02:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12095" sha1="b4sm7t7zt8rodazie3yw236gb594a5j" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы

  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. 

Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді. 

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>b4sm7t7zt8rodazie3yw236gb594a5j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618536</id>
      <parentid>3618535</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T02:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12094" sha1="g903tn6yz7a1yhoilxhj2dum3u91sbl" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы

  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. 

Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді. 

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>g903tn6yz7a1yhoilxhj2dum3u91sbl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618537</id>
      <parentid>3618536</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T02:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12093" sha1="fd6pu4lovrwr4aaerccujeic162jb0q" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы
  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}

'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. 

Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді. 

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>fd6pu4lovrwr4aaerccujeic162jb0q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618538</id>
      <parentid>3618537</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12092" sha1="i50tl13tp1kzce22p5k2arf0i16xd98" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы
  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}
'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. 

Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді. 

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>i50tl13tp1kzce22p5k2arf0i16xd98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618539</id>
      <parentid>3618538</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жастық шағы мен білімі */</comment>
      <origin>3618539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12089" sha1="cic3nu34654usjbu5gydh8en10uo2mq" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы
  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}
'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай 1972 жылғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді.

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>cic3nu34654usjbu5gydh8en10uo2mq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618540</id>
      <parentid>3618539</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жастық шағы мен білімі */</comment>
      <origin>3618540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12093" sha1="f51zv620662t17uv7k2o3lacx5ru8v9" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы
  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}
'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай [[1972 жыл]]ғы 9 сәуірде Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді.

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>f51zv620662t17uv7k2o3lacx5ru8v9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618541</id>
      <parentid>3618540</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жастық шағы мен білімі */</comment>
      <origin>3618541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12097" sha1="qdob1zd8tq48c9p7dgl09p3ft8whdso" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы
  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}
'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай [[1972 жыл]]ғы [[9 сәуір]]де Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], Крит аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді.

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>qdob1zd8tq48c9p7dgl09p3ft8whdso</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618542</id>
      <parentid>3618541</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жастық шағы мен білімі */</comment>
      <origin>3618542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12101" sha1="cam7ykdcjqnvy821wm40znaklmuaj8y" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы
  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}
'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай [[1972 жыл]]ғы [[9 сәуір]]де Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], [[Крит]] аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында Анкара, Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді.

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>cam7ykdcjqnvy821wm40znaklmuaj8y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618543</id>
      <parentid>3618542</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жастық шағы мен білімі */</comment>
      <origin>3618543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12105" sha1="tej7tr4ps3zo1pcza2bbjvdi5neihs8" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы
  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}
'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай [[1972 жыл]]ғы [[9 сәуір]]де Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], [[Крит]] аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында [[Анкара]], Диярбакыр сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді.

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>tej7tr4ps3zo1pcza2bbjvdi5neihs8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618544</id>
      <parentid>3618543</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жастық шағы мен білімі */</comment>
      <origin>3618544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12109" sha1="0vz4ex4f0eeap7ddk49pqhd33sapptv" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы
  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}
'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай [[1972 жыл]]ғы [[9 сәуір]]де Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], [[Крит]] аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында [[Анкара]], [[Диярбакыр]] сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді.

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>0vz4ex4f0eeap7ddk49pqhd33sapptv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618545</id>
      <parentid>3618544</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жастық шағы мен білімі */</comment>
      <origin>3618545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12109" sha1="ti0mi0fxzzj3072c69nzf2cjmszfoi7" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы
  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}
'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай [[1972 жыл]]ғы [[9 сәуір]]де Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], [[Крит]] аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында [[Анкара]], [[Диярбақыр]] сияқты Түркияның бірнеше қалаларында тұрған. Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді.

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>ti0mi0fxzzj3072c69nzf2cjmszfoi7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618546</id>
      <parentid>3618545</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жастық шағы мен білімі */</comment>
      <origin>3618546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12113" sha1="mx68iul4kfiqml02cqh9fcon1uuj3xq" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = [[Анкара университеті]]
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма (жанр)|драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы
  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}
'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай [[1972 жыл]]ғы [[9 сәуір]]де Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], [[Крит]] аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында [[Анкара]], [[Диярбақыр]] сияқты [[Түркия]]ның бірнеше қалаларында тұрған. Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді.

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>mx68iul4kfiqml02cqh9fcon1uuj3xq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618547</id>
      <parentid>3618546</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12087" sha1="0pkwy7bgy1fngyo1udy0y0nrv9293ha" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Анкара университеті
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма]], [[комедия]], [[криминалдық фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы
  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}
'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай [[1972 жыл]]ғы [[9 сәуір]]де Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], [[Крит]] аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында [[Анкара]], [[Диярбақыр]] сияқты [[Түркия]]ның бірнеше қалаларында тұрған. Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді.

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>0pkwy7bgy1fngyo1udy0y0nrv9293ha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618548</id>
      <parentid>3618547</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12085" sha1="kwjfbgybhr7mvhnmiaebk2zr6tlf8fh" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Анкара университеті
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма]], [[комедия]], [[криминалды фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы
  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}
'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай [[1972 жыл]]ғы [[9 сәуір]]де Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], [[Крит]] аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында [[Анкара]], [[Диярбақыр]] сияқты [[Түркия]]ның бірнеше қалаларында тұрған. Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді.

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>kwjfbgybhr7mvhnmiaebk2zr6tlf8fh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618549</id>
      <parentid>3618548</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12051" sha1="9qoretofxylaticebccy0f7jkc9f06c" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Барыш Фалай
  |шынайы есімі        = Barış Falay
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Барыш Фалай
  |туған күні          = 9.4.1972
  |туған жері          = [[Эдремит]], [[Балыкесир уәлаяты|Балыкесир]], [[Түркия]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Анкара университеті
  |мамандығы           = [[Актер]], Театр педагогы
  |азаматтығы          = {{TUR}} [[Түркия]]
  |белсенді жылдары    = 1995 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма]], [[комедия]], [[криминалды фильм]]
  |жұбайы              = Эсра Ронабар (2006 жылдан бастап)
  |балалары            = Рюзгар Мави Фалай (2009 ж.т.)
  |марапаттары         = Журнал журналистері қауымдастығының «Үздік ер адам актері» сыйлығы
  |imdb_id             = 1713437
  |сайты               = 
  |ортаққор            = 
}}
'''Барыш Фалай''' ({{lang-tr|Barış Falay}}; [[9 сәуір]] [[1972 жыл|1972]], [[Балыкесир]]) — түрік театр және кино актері.

== Жастық шағы мен білімі ==
Барыш Фалай [[1972 жыл]]ғы [[9 сәуір]]де Балыкесир уәлаятының Эдремит aunанында дүниеге келген. Отбасының арғы тамыры [[Босния және Герцеговина|Босния]], [[Крит]] аралы және [[Орталық Азия]] өңірлерінен бастау алады. Әкесінің мемлекеттік қызметтегі жұмысына байланысты балалық шағында [[Анкара]], [[Диярбақыр]] сияқты [[Түркия]]ның бірнеше қалаларында тұрған. Коджатепе Мимар Кемал лицейін тәмамдаған соң, Анкара университеті Тіл және тарих-география факультетінің театр бөліміне түсіп, оны сәтті бітірді.

== Карьерасы ==
=== Театр өнері ===
Түрлі жекеменшік театрларда және Анкара мемлекеттік театрында 2 жыл бойы еңбек етті. 1996 жылы емтиханнан өтіп, Коджаэли қалалық театрының актерлік труппасына қабылданды. Өзінің театр сахнасындағы жолын Уильям Шекспирдің «Гамлет» қойылымымен бастаған актер кейіннен «Үш тиындық опера», «Қонақ», «Жүк көлігі», «Роберто Зукко», «Азизнаме», «Яшар не өмір сүрмейді, не өлмейді» сияқты көптеген танымал спектакльдерде рөлдерді сомдады.

Актерлікпен қатар «Су перісі ертегісі» және «Жазғы түндегі түс» қойылымдарына режиссерлік етті. Сондай-ақ театр жанындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарды. 2015 жылдың желтоқсанында Коджаэли қалалық театрындағы жұмысын аяқтады.

=== Телевизия және кино ===
Телевизиялық мансабын «Тәтті өмір», «Жарты алма», «Бақташы» секілді ситкомдардағы шағын рөлдерден бастады. Алғашқы үлкен танымалдылыққа «Алие» сериалындағы Мүджахит (Мүжо) рөлі арқылы қол жеткізді.

2009–2011 жылдар аралығында көрсетілген культтік «Езел» сериалындағы Али Кыргыз (Қысқыш Али) рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді және осы рөлі үшін Журнал журналистері қауымдастығы тарапынан «Үздік ер адам актері» номинациясын жеңіп алды. 

Кейінгі жылдары «Ал қызыл орамалдым» сериалында Жәмшит рөлін, 2013–2015 жылдары «Су тасқыны» сериалында адвокат Селим Серез рөлін және «Қиын-қыстау» туындысында Харун Эргуван кейіпкерін сәтті сомдап шықты. Соңғы ірі жобаларының бірі ретінде «Өмер» сериалында Решат рөлін ойнады.

== Жеке өмірі ==
2006 жылғы 7 шілдеде өзі сияқты танымал түрік актрисасы Эсра Ронабармен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылардың 2009 жылы туған Рюзгар Мави есімді бір ұлы бар.
== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Телевизия
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|1995 
|''Çiçek Taksi''
|
|
|-

| rowspan=&quot;2&quot;|2001 
|''Bizim Çocuklarımız''
|
|
|-
|''90-60-90''
|
|
|-

| rowspan=&quot;4&quot;|2002
|''Tatlı Hayat''
|Психикалық ауру
|
|-
|''Yarım Elma''
|
|
|-
|''Kuzenlerim''
|Энгин мұғалім
|
|-
|''Dadı''
|Шафак
|51-бөлім
|-
|2004
|''Karım ve Annem''
|Жошқун
|Мини-сериал
|-
|2004-2006
|''Aliye''
|Мүжахит Гүрбоға (Мүжо)
|Екінші пландағы актер
|-
|2006
|''Bebeğim''
|Явуз Көроғлы
|Mini-сериал
|-
|2008
|''Çemberin Dışında''
|Мафия
|
|-
|2009
|''İstanbul Çocukları''
|
|
|-
|2009-2011

|''[[Езел (телесериал)|Ezel]]''
|Али Қырғыз (Керпетен Али)

| rowspan=&quot;6&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2011-2012
|''Al Yazmalım''
|Жемшит Атеш
|-
|2013-2015
|''Medcezir''
|Селим Серез
|-
|2015-2017
|''Paramparça''
|Харун Эргуван
|-
|2020-2021
|''Menajerimi Ara''
|Кырач Өздал
|-
|2023-2024
|''Ömer''

| rowspan=&quot;2&quot;|Решат Адемоғлы
|-
|2023
|''Yalı Çapkını''
|Қонақ актер
|-
|2025
|''Kardelenler''
|Корай Гүндоған

| rowspan=&quot;2&quot; |Басты рөлдегі актер
|-
|2025-2026 
|''Kuruluş Orhan''
|Шахиншах бей
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Интернет
|-
! Жыл
! Туынды
! Рөл
! Ескертулер
|-
|2023
|''İyi Adamın 10 Günü''
|Мажит
|[[Netflix]] фильмі
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Кино
|-
! Yıl
! Yapım
! Rol
! Notlar
|-

|rowspan=&quot;2&quot;|2008
|''Şeytanın Pabucu''
|Ниязи
|
|-
|''Kirpi''
|Жилет Сади
|
|-
|2011
|''Ya Sonra''
|Жем Кантоғлы
|
|-
|2021
|''Sen Ben Lenin''
|Комиссар Эрол
|
|-
|2025
|''Uykucu''
|Картал
|
|}

== Театр қойылымдары&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatrolar.com.tr | title = Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatrolar.com.tr | archive-url = https://web.archive.org/web/20160812190624/https://tiyatrolar.com.tr | archive-date = 2016-08-12 | language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://tiyatronline.com | title = Kişiler: Barış Falay | accessdate = 2021-03-22 | publisher = tiyatronline.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20191120084832/https://tiyatronline.com | archive-date = 2019-11-20 | language = tr}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Актер ретінде қатысқан қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|1993-1994
|''Mahmud ile Yezida''
|

| rowspan=&quot;2&quot; |Анкара мемлекеттік театры
|-
|1996-1997
|''Macun Okkası''
|
|-
|1997

|''[[Гамлет|Hamlet]]'' 
|Rosenerantz
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Üç Kuruşluk Opera'' 
| 
|
|- 
|
|''Misafir'' 
| 
|
|-
|1999
|''Roberto Zucco''
|Қарт адам / Ағасы
|
|-
|
|''Kamyon''
|

| rowspan=&quot;5&quot;|Kocaeli қалалық театры
|-
|2002
|''Kırmızı Yorgunları''
| 
|-
|
|''Aziznâme''
|
|-
|2004
|''Barış''
|Хор
|-
|
|''Karar Kimin'' 
|
|-
|
|''Bahar Noktası'' 
| 
|
|-
| 
|''Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'' 
|
|
|-
|2008
|''Çatışmalar''
| 

| rowspan=&quot;5&quot; |Kocaeli қалалық театры
|-
|2011
|''Karanlıkta Komedi'' 
| 
|-
|
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu (Guguk Kuşu)''
|Mc Murphy 
|-
|2012 
|''Rasat Zamanı''
|
|-
|2018 
|''Asalet Kumkuması''
|
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;|Режиссерлік еткен қойылымдары
|-
! Жыл
! Қойылым
! Рөл
! Сахналанған жері
|-
|2001

|''[[Жазғы түндегі түс (пьеса)|Bir Yaz Gecesi Rüyası]]''
|
|Kocaeli қалалық театры
|-
|
|''Deniz Kızı Masalı''
|
|
|}
== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Жыл
!scope=&quot;col&quot;| Марапат
!scope=&quot;col&quot;| Номинация
!scope=&quot;col&quot;| Жоба
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нәтиже
|-
!scope=row|
|Журналистер қауымдастығының марапаты (Magazin Gazetecileri Derneği)
|Үздік ер адам рөлі

| ''[[Езел (телесериал)|Ezel]]'' 
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2012 

|3-ші «Алтын арыстан» кәсіби жетістік марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|title = ''Altın Aslan Meslek Başarı Ödülleri'' Sahiplerini Buldu - Haberler|accessdate = 2021-03-22|date = 2012-04-15|publisher = haberler.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514032303/https://www.haberler.com/altin-aslan-meslek-basari-odulleri-sahiplerini-3539776-haberi/|archive-date = 2012-05-14|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Үздік драмалық ер адам рөлі
| 
|{{Жеңіс}}
|-
!2012
|XII. Direklerarası көрермендер марапаты
|Үздік ер адам рөлі
|''Kafesten Bir Kuş Uçtu''
|{{Жеңіс}}
|-
!scope=row|2014 

|5-ші Ayaklı Gazete тележұлдыздары марапаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|title = Kırmızı halıda şıklık yarışı - Magazin Haberleri|date = 2014-10-31|publisher = hurriyet.com.tr|archive-url = https://web.archive.org/web/20180512040155/https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/kirmizi-halida-siklik-yarisi-27493650|archive-date = 2018-05-12|language = tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|title = Ödüllerimiz|accessdate = 2021-03-22|publisher = ayyapim.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20190803045037/https://www.ayyapim.com/tr-tr/odullerimiz|archive-date = 2019-08-03|language = tr}}&lt;/ref&gt;
|Телехикаядағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (Драма)
|''Medcezir''  
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1972 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия актерлері]]
[[Санат:Түркия театр режиссерлері]]</text>
      <sha1>9qoretofxylaticebccy0f7jkc9f06c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төменгі Тайынты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782609</id>
    <revision>
      <id>3618516</id>
      <timestamp>2026-06-16T16:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Елді мекен-Қазақстан  |статусы                 = Ауыл  |атауы                   = Төменгі Тайынты  |сурет                   =   |сурет атауы             =   |әкімшілік күйі          =   |елтаңба                 =   |ту                      =   |елтаңба сипаттамасы     =   |ту сипаттамасы          =    |lat_deg=49 |lat_min=27|lat_sec= 19   |lon_deg= 83|lo...</comment>
      <origin>3618516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2844" sha1="gp0js9qwzmxvwu95z5vlq138sj4bfs6" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Ауыл
 |атауы                   = Төменгі Тайынты
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |әкімшілік күйі          = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
  |lat_deg=49 |lat_min=27|lat_sec= 19
  |lon_deg= 83|lon_min=03 |lon_sec= 52
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |облысы                  = Шығыс Қазақстан облысы
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = Ұлан ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              =
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 
 |биiктiктiң түрi         =
 |орталығының биiктігі    =
 |климаты                 = 
 |тұрғыны                 = {{құлдырау}} 23&lt;ref&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] &lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = {{ту|Қазақстан}} KZ 16
 |идентификатор түрі      = ОКАТО
 |сандық идентификаторы   = 636245200
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =
 |сайт тілі               = 
 |сайт тілі 2             =
 |сайт тілі 3             = 
 |add1n                   =
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Төменгі Тайынты''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Ұлан ауданы]]ндағы таратылған ауыл.
== Орналасуы ==
Аудан орталығы — [[Қасым Қайсенов кенті]]нен 99 км-дей жерде.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>gp0js9qwzmxvwu95z5vlq138sj4bfs6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618517</id>
      <parentid>3618516</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T16:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3618517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2909" sha1="s5iiyx7dpnxim9u4ned2k0x9nbkiy9l" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Ауыл
 |атауы                   = Төменгі Тайынты
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |әкімшілік күйі          = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
  |lat_deg=49 |lat_min=27|lat_sec= 19
  |lon_deg= 83|lon_min=03 |lon_sec= 52
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |облысы                  = Шығыс Қазақстан облысы
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = Ұлан ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              =
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 
 |биiктiктiң түрi         =
 |орталығының биiктігі    =
 |климаты                 = 
 |тұрғыны                 = {{құлдырау}} 23&lt;ref&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] &lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = {{ту|Қазақстан}} KZ 16
 |идентификатор түрі      = ОКАТО
 |сандық идентификаторы   = 636245200
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =
 |сайт тілі               = 
 |сайт тілі 2             =
 |сайт тілі 3             = 
 |add1n                   =
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Төменгі Тайынты''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Ұлан ауданы]]ндағы таратылған ауыл.
== Орналасуы ==
Аудан орталығы — [[Қасым Қайсенов кенті]]нен 99 км-дей жерде.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Ұлан ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>s5iiyx7dpnxim9u4ned2k0x9nbkiy9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-06-17</title>
    <ns>10</ns>
    <id>782610</id>
    <revision>
      <id>3618522</id>
      <timestamp>2026-06-16T18:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-06-17|POTD 2026-06-17]]: filename only</comment>
      <origin>3618522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="lygyryioe4y0qh4umhrgprwc9doubxp" xml:space="preserve">Weapons Instructor Course.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lygyryioe4y0qh4umhrgprwc9doubxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Baqdaulet Zh</title>
    <ns>3</ns>
    <id>782611</id>
    <revision>
      <id>3618524</id>
      <timestamp>2026-06-16T18:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3618524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="444" sha1="op99v75pew2shn8q26m9p6o7u8bydpl" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Baqdaulet Zh}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 23:24, 2026 ж. маусымның 16 (+05)</text>
      <sha1>op99v75pew2shn8q26m9p6o7u8bydpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тұтұқа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782612</id>
    <revision>
      <id>3618551</id>
      <timestamp>2026-06-17T03:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Мақала|Тұтұха}} '''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінйін]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань династиясы|Юань империясының]] (Монгол империясы) көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпас...</comment>
      <origin>3618551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7108" sha1="2z1ukfg4bgei3jme2wnydtr3m5f7gfv" xml:space="preserve">{{Мақала|Тұтұха}}
'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінйін]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань династиясы|Юань империясының]] (Монгол империясы) көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. 

[[Хубилай]] ханның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұха Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған өлбүрлі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монголдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монголдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Хубилай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұха өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және Хубилай ханға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Өгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Хубилайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Хубилай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Хубилай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — '''«Хасс қыпшақ ұланы»''' (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұха бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұханың өмірбаяны Қытайдың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұха қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұханың үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұханың немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Юань династиясының қолбасшылары]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>2z1ukfg4bgei3jme2wnydtr3m5f7gfv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618552</id>
      <parentid>3618551</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7078" sha1="00mo74pcfvm25f6ni4iue77jxbtbb2g" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінйін]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань династиясы|Юань империясының]] (Монгол империясы) көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. 

[[Хубилай]] ханның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұха Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған өлбүрлі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монголдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монголдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Хубилай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұха өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және Хубилай ханға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Өгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Хубилайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Хубилай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Хубилай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — '''«Хасс қыпшақ ұланы»''' (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұха бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұханың өмірбаяны Қытайдың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұха қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұханың үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұханың немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Юань династиясының қолбасшылары]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>00mo74pcfvm25f6ni4iue77jxbtbb2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618553</id>
      <parentid>3618552</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7044" sha1="ihtd7yzfk01bxiljahb8su5cf11mr22" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінйін]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань династиясы|Юань империясының]] көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. 

[[Хубилай]] ханның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұха Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған өлбүрлі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монголдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монголдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Хубилай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұха өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және Хубилай ханға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Өгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Хубилайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Хубилай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Хубилай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — '''«Хасс қыпшақ ұланы»''' (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұха бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұханың өмірбаяны Қытайдың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұха қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұханың үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұханың немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Юань династиясының қолбасшылары]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>ihtd7yzfk01bxiljahb8su5cf11mr22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618554</id>
      <parentid>3618553</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7042" sha1="248h581edcql0awbbvznwwtsf5kcblx" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань династиясы|Юань империясының]] көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. 

[[Хубилай]] ханның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұха Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған өлбүрлі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монголдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монголдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Хубилай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұха өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және Хубилай ханға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Өгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Хубилайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Хубилай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Хубилай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — '''«Хасс қыпшақ ұланы»''' (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұха бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұханың өмірбаяны Қытайдың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұха қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұханың үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұханың немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Юань династиясының қолбасшылары]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>248h581edcql0awbbvznwwtsf5kcblx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618555</id>
      <parentid>3618554</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7012" sha1="39rekzdgfldbqk0vbar0wl4ibuiicjb" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. 

[[Хубилай]] ханның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұха Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған өлбүрлі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монголдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монголдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Хубилай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұха өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және Хубилай ханға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Өгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Хубилайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Хубилай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Хубилай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — '''«Хасс қыпшақ ұланы»''' (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұха бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұханың өмірбаяны Қытайдың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұха қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұханың үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұханың немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Юань династиясының қолбасшылары]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>39rekzdgfldbqk0vbar0wl4ibuiicjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618556</id>
      <parentid>3618555</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7012" sha1="1xzghlxo5yktv4vnd5z8kdqkf0m2f5r" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. 

[[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұха Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған өлбүрлі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монголдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монголдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Хубилай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұха өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және Хубилай ханға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Өгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Хубилайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Хубилай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Хубилай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — '''«Хасс қыпшақ ұланы»''' (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұха бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұханың өмірбаяны Қытайдың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұха қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұханың үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұханың немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Юань династиясының қолбасшылары]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>1xzghlxo5yktv4vnd5z8kdqkf0m2f5r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618557</id>
      <parentid>3618556</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7010" sha1="knop21s4rlc7ya7l3lbvhhd2j8vjbpr" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұха Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған өлбүрлі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монголдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монголдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Хубилай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұха өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және Хубилай ханға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Өгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Хубилайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Хубилай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Хубилай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — '''«Хасс қыпшақ ұланы»''' (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұха бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұханың өмірбаяны Қытайдың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұха қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұханың үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұханың немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Юань династиясының қолбасшылары]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>knop21s4rlc7ya7l3lbvhhd2j8vjbpr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618558</id>
      <parentid>3618557</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығу тегі */</comment>
      <origin>3618558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7012" sha1="n2z7j1smpdx73k0tk7qow1l2stit466" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұха Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұха өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және Хубилай ханға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Өгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Хубилайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Хубилай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Хубилай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — '''«Хасс қыпшақ ұланы»''' (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұха бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұханың өмірбаяны Қытайдың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұха қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұханың үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұханың немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Юань династиясының қолбасшылары]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>n2z7j1smpdx73k0tk7qow1l2stit466</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618559</id>
      <parentid>3618558</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Юань династиясының қолбасшылары|Юань династиясының қолбасшылары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3618559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6936" sha1="qw15f7jd0i3m3pugd4u9hwph0p19el4" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұха Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұха өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және Хубилай ханға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Өгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Хубилайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Хубилай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Хубилай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — '''«Хасс қыпшақ ұланы»''' (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұха бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұханың өмірбаяны Қытайдың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұха қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұханың үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұханың немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>qw15f7jd0i3m3pugd4u9hwph0p19el4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618560</id>
      <parentid>3618559</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери қызметі */</comment>
      <origin>3618560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6936" sha1="ew008a4tq5vk1pgo1seqb0ystfn41jz" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұха Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұха өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және Хубилай ханға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Хубилай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — '''«Хасс қыпшақ ұланы»''' (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұха бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұханың өмірбаяны Қытайдың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұха қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұханың үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұханың немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>ew008a4tq5vk1pgo1seqb0ystfn41jz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618561</id>
      <parentid>3618560</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери қызметі */</comment>
      <origin>3618561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6940" sha1="rl0s9ik4dn3ascnp1vegk8febzc9h6h" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұха Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Хубилай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — '''«Хасс қыпшақ ұланы»''' (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұха бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұханың өмірбаяны Қытайдың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұха қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұханың үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұханың немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>rl0s9ik4dn3ascnp1vegk8febzc9h6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618562</id>
      <parentid>3618561</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қыпшақ гвардиясы */</comment>
      <origin>3618562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6940" sha1="j1ou4vtdvhz43oqpwt5xxx7manvtwud" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұха Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — '''«Хасс қыпшақ ұланы»''' (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұха бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұханың өмірбаяны Қытайдың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұха қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұханың үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұханың немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>j1ou4vtdvhz43oqpwt5xxx7manvtwud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618563</id>
      <parentid>3618562</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қыпшақ гвардиясы */</comment>
      <origin>3618563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6934" sha1="a6l0wk0ob57o8bwnbn2k6pv1qdr00mi" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұха Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұханың өмірбаяны Қытайдың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұха қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұханың үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұханың немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>a6l0wk0ob57o8bwnbn2k6pv1qdr00mi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618564</id>
      <parentid>3618563</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихи мұрасы мен ұрпақтары */</comment>
      <origin>3618564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6938" sha1="0oyybmhkpkxfoxa25tibio9tobt8on1" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұха Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>0oyybmhkpkxfoxa25tibio9tobt8on1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618565</id>
      <parentid>3618564</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығу тегі */</comment>
      <origin>3618565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6938" sha1="9vtspzxe5vzjgvlpyd5aluuh5nmy034" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұқп Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>9vtspzxe5vzjgvlpyd5aluuh5nmy034</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618566</id>
      <parentid>3618565</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығу тегі */</comment>
      <origin>3618566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6938" sha1="koe4t60r3cqs0vm0wlvxl6j97aysod4" xml:space="preserve">'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>koe4t60r3cqs0vm0wlvxl6j97aysod4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618567</id>
      <parentid>3618566</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9118" sha1="nzgunnx3o9i3dw7dfzpg4knxkenbmfx" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Тұтұқа

 |шынайы есімі          = {{lang-zh|土土哈}} (Tǔtǔhā)
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 1237 жыл
 |туған жері            = [[Дешт-і Қыпшақ]]
 |қайтыс болған күні    = 1297 жыл

 |қайтыс болған жері    = [[Юань династиясы|Юань империясы]]
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Монгол империясы]]&lt;br&gt;[[Юань династиясы]]

 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] ([[Өлбүрлі]] тайпасы)
 |діні                  = [[Тәңіршілдік]]
 |әкесі                 = Балтушақ (Баньдучар)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Чонхур (Жауқұр)
 |туыстары              = Құлысман (атасы), [[Елтемір]] (немересі), Баян (немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = XIII ғасырдың екінші жартысы
 |атағы                 = Бас қолбасшы, Бас әскери кеңес басшысының көмекшісі
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Юань империясының солтүстік әскері
 |әскери бөлімі         = Императорлық қыпшақ гвардиясы (Хасс қыпшақ ұланы)
 |шайқасы               = Хайдуға қарсы соғыс&lt;br&gt;Ширегі мен Тоқтемір бүлігін басу&lt;br&gt;Наян кінәздің көтерілісі&lt;br&gt;Енисей қырғыздарын бағындыру
 |марапаттары           = 

 |байланысы             = [[Құбылай хан|Құбылай]] хан
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>nzgunnx3o9i3dw7dfzpg4knxkenbmfx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618568</id>
      <parentid>3618567</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9088" sha1="2rrognh54yzgqm2yp84sohjjebdmzft" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Тұтұқа

 |шынайы есімі          = {{lang-zh|土土哈}} (Tǔtǔhā)
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 1237 жыл
 |туған жері            = [[Дешт-і Қыпшақ]]
 |қайтыс болған күні    = 1297 жыл

 |қайтыс болған жері    = [[Юань империясы]]
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Монгол империясы]]&lt;br&gt;[[Юань династиясы]]

 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] ([[Өлбүрлі]] тайпасы)
 |діні                  = [[Тәңіршілдік]]
 |әкесі                 = Балтушақ (Баньдучар)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Чонхур (Жауқұр)
 |туыстары              = Құлысман (атасы), [[Елтемір]] (немересі), Баян (немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = XIII ғасырдың екінші жартысы
 |атағы                 = Бас қолбасшы, Бас әскери кеңес басшысының көмекшісі
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Юань империясының солтүстік әскері
 |әскери бөлімі         = Императорлық қыпшақ гвардиясы (Хасс қыпшақ ұланы)
 |шайқасы               = Хайдуға қарсы соғыс&lt;br&gt;Ширегі мен Тоқтемір бүлігін басу&lt;br&gt;Наян кінәздің көтерілісі&lt;br&gt;Енисей қырғыздарын бағындыру
 |марапаттары           = 

 |байланысы             = [[Құбылай хан|Құбылай]] хан
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>2rrognh54yzgqm2yp84sohjjebdmzft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618569</id>
      <parentid>3618568</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9088" sha1="tbgmvp8ow3wmxukexbgpwqpoefsuk95" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Тұтұқа

 |шынайы есімі          = {{lang-zh|土土哈}} (Tǔtǔhā)
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 1237 жыл
 |туған жері            = [[Дешт-і Қыпшақ]]
 |қайтыс болған күні    = 1297 жыл

 |қайтыс болған жері    = [[Юань империясы]]
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Моңғол империясы]]&lt;br&gt;[[Юань династиясы]]

 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] ([[Өлбүрлі]] тайпасы)
 |діні                  = [[Тәңіршілдік]]
 |әкесі                 = Балтушақ (Баньдучар)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Чонхур (Жауқұр)
 |туыстары              = Құлысман (атасы), [[Елтемір]] (немересі), Баян (немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = XIII ғасырдың екінші жартысы
 |атағы                 = Бас қолбасшы, Бас әскери кеңес басшысының көмекшісі
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Юань империясының солтүстік әскері
 |әскери бөлімі         = Императорлық қыпшақ гвардиясы (Хасс қыпшақ ұланы)
 |шайқасы               = Хайдуға қарсы соғыс&lt;br&gt;Ширегі мен Тоқтемір бүлігін басу&lt;br&gt;Наян кінәздің көтерілісі&lt;br&gt;Енисей қырғыздарын бағындыру
 |марапаттары           = 

 |байланысы             = [[Құбылай хан|Құбылай]] хан
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>tbgmvp8ow3wmxukexbgpwqpoefsuk95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618570</id>
      <parentid>3618569</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9086" sha1="p91s3jitsnhenu2kh35we9pbn1ppa2u" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Тұтұқа

 |шынайы есімі          = {{lang-zh|土土哈}} (Tǔtǔhā)
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 1237 жыл
 |туған жері            = [[Дешт-і Қыпшақ]]
 |қайтыс болған күні    = 1297 жыл

 |қайтыс болған жері    = [[Юань империясы]]
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Моңғол империясы]]&lt;br&gt;[[Юань империясы]]

 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] ([[Өлбүрлі]] тайпасы)
 |діні                  = [[Тәңіршілдік]]
 |әкесі                 = Балтушақ (Баньдучар)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Чонхур (Жауқұр)
 |туыстары              = Құлысман (атасы), [[Елтемір]] (немересі), Баян (немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = XIII ғасырдың екінші жартысы
 |атағы                 = Бас қолбасшы, Бас әскери кеңес басшысының көмекшісі
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Юань империясының солтүстік әскері
 |әскери бөлімі         = Императорлық қыпшақ гвардиясы (Хасс қыпшақ ұланы)
 |шайқасы               = Хайдуға қарсы соғыс&lt;br&gt;Ширегі мен Тоқтемір бүлігін басу&lt;br&gt;Наян кінәздің көтерілісі&lt;br&gt;Енисей қырғыздарын бағындыру
 |марапаттары           = 

 |байланысы             = [[Құбылай хан|Құбылай]] хан
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>p91s3jitsnhenu2kh35we9pbn1ppa2u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618571</id>
      <parentid>3618570</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9084" sha1="fs5xn40sk63indfzys2scm97neyfqrd" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Тұтұқа

 |шынайы есімі          = {{lang-zh|土土哈}} (Tǔtǔhā)
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 1237 жыл
 |туған жері            = [[Дешт-і Қыпшақ]]
 |қайтыс болған күні    = 1297 жыл

 |қайтыс болған жері    = [[Юань империясы]]
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Моңғол империясы]]&lt;br&gt;[[Юань империясы]]

 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (Елбөрілі тайпасы)
 |діні                  = [[Тәңіршілдік]]
 |әкесі                 = Балтушақ (Баньдучар)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Чонхур (Жауқұр)
 |туыстары              = Құлысман (атасы), [[Елтемір]] (немересі), Баян (немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = XIII ғасырдың екінші жартысы
 |атағы                 = Бас қолбасшы, Бас әскери кеңес басшысының көмекшісі
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Юань империясының солтүстік әскері
 |әскери бөлімі         = Императорлық қыпшақ гвардиясы (Хасс қыпшақ ұланы)
 |шайқасы               = Хайдуға қарсы соғыс&lt;br&gt;Ширегі мен Тоқтемір бүлігін басу&lt;br&gt;Наян кінәздің көтерілісі&lt;br&gt;Енисей қырғыздарын бағындыру
 |марапаттары           = 

 |байланысы             = [[Құбылай хан|Құбылай]] хан
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>fs5xn40sk63indfzys2scm97neyfqrd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618572</id>
      <parentid>3618571</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9083" sha1="ql2pk70nnjl62ictwjxit854ikw73k5" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Тұтұқа

 |шынайы есімі          = {{lang-zh|土土哈}} (Tǔtǔhā)
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 1237 жыл
 |туған жері            = [[Дешт-і Қыпшақ]]
 |қайтыс болған күні    = 1297 жыл

 |қайтыс болған жері    = [[Юань империясы]]
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Моңғол империясы]]&lt;br&gt;[[Юань империясы]]
 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (Елбөрілі тайпасы)
 |діні                  = [[Тәңіршілдік]]
 |әкесі                 = Балтушақ (Баньдучар)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Чонхур (Жауқұр)
 |туыстары              = Құлысман (атасы), [[Елтемір]] (немересі), Баян (немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = XIII ғасырдың екінші жартысы
 |атағы                 = Бас қолбасшы, Бас әскери кеңес басшысының көмекшісі
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Юань империясының солтүстік әскері
 |әскери бөлімі         = Императорлық қыпшақ гвардиясы (Хасс қыпшақ ұланы)
 |шайқасы               = Хайдуға қарсы соғыс&lt;br&gt;Ширегі мен Тоқтемір бүлігін басу&lt;br&gt;Наян кінәздің көтерілісі&lt;br&gt;Енисей қырғыздарын бағындыру
 |марапаттары           = 

 |байланысы             = [[Құбылай хан|Құбылай]] хан
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>ql2pk70nnjl62ictwjxit854ikw73k5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618573</id>
      <parentid>3618572</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9082" sha1="c1q9p99a1r8xfiib9ljxuyfvgj73axb" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Тұтұқа

 |шынайы есімі          = {{lang-zh|土土哈}} (Tǔtǔhā)
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 1237 жыл
 |туған жері            = [[Дешт-і Қыпшақ]]
 |қайтыс болған күні    = 1297 жыл
 |қайтыс болған жері    = [[Юань империясы]]
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Моңғол империясы]]&lt;br&gt;[[Юань империясы]]
 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (Елбөрілі тайпасы)
 |діні                  = [[Тәңіршілдік]]
 |әкесі                 = Балтушақ (Баньдучар)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Чонхур (Жауқұр)
 |туыстары              = Құлысман (атасы), [[Елтемір]] (немересі), Баян (немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = XIII ғасырдың екінші жартысы
 |атағы                 = Бас қолбасшы, Бас әскери кеңес басшысының көмекшісі
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Юань империясының солтүстік әскері
 |әскери бөлімі         = Императорлық қыпшақ гвардиясы (Хасс қыпшақ ұланы)
 |шайқасы               = Хайдуға қарсы соғыс&lt;br&gt;Ширегі мен Тоқтемір бүлігін басу&lt;br&gt;Наян кінәздің көтерілісі&lt;br&gt;Енисей қырғыздарын бағындыру
 |марапаттары           = 

 |байланысы             = [[Құбылай хан|Құбылай]] хан
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>c1q9p99a1r8xfiib9ljxuyfvgj73axb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618574</id>
      <parentid>3618573</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9081" sha1="a2qt6dfuf7vdxgfdt99kbwfds3ivjjq" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Тұтұқа
 |шынайы есімі          = {{lang-zh|土土哈}} (Tǔtǔhā)
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 1237 жыл
 |туған жері            = [[Дешт-і Қыпшақ]]
 |қайтыс болған күні    = 1297 жыл
 |қайтыс болған жері    = [[Юань империясы]]
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Моңғол империясы]]&lt;br&gt;[[Юань империясы]]
 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (Елбөрілі тайпасы)
 |діні                  = [[Тәңіршілдік]]
 |әкесі                 = Балтушақ (Баньдучар)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Чонхур (Жауқұр)
 |туыстары              = Құлысман (атасы), [[Елтемір]] (немересі), Баян (немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = XIII ғасырдың екінші жартысы
 |атағы                 = Бас қолбасшы, Бас әскери кеңес басшысының көмекшісі
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Юань империясының солтүстік әскері
 |әскери бөлімі         = Императорлық қыпшақ гвардиясы (Хасс қыпшақ ұланы)
 |шайқасы               = Хайдуға қарсы соғыс&lt;br&gt;Ширегі мен Тоқтемір бүлігін басу&lt;br&gt;Наян кінәздің көтерілісі&lt;br&gt;Енисей қырғыздарын бағындыру
 |марапаттары           = 

 |байланысы             = [[Құбылай хан|Құбылай]] хан
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>a2qt6dfuf7vdxgfdt99kbwfds3ivjjq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618575</id>
      <parentid>3618574</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9065" sha1="d9acybemft3d83uasffsyjic5adsju6" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Тұтұқа
 |шынайы есімі          = {{lang-zh|土土哈}} (Tǔtǔhā)
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 1237 жыл
 |туған жері            = [[Дешт-і Қыпшақ]]
 |қайтыс болған күні    = 1297 жыл
 |қайтыс болған жері    = [[Юань империясы]]
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Моңғол империясы]]&lt;br&gt;[[Юань империясы]]
 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (Елбөрілі тайпасы)
 |діні                  = [[Тәңіршілдік]]
 |әкесі                 = Балтушақ (Баньдучар)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Чонхур
 |туыстары              = Құлысман (атасы), [[Елтемір]] (немересі), Баян (немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = XIII ғасырдың екінші жартысы
 |атағы                 = Бас қолбасшы, Бас әскери кеңес басшысының көмекшісі
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Юань империясының солтүстік әскері
 |әскери бөлімі         = Императорлық қыпшақ гвардиясы (Хасс қыпшақ ұланы)
 |шайқасы               = Хайдуға қарсы соғыс&lt;br&gt;Ширегі мен Тоқтемір бүлігін басу&lt;br&gt;Наян кінәздің көтерілісі&lt;br&gt;Енисей қырғыздарын бағындыру
 |марапаттары           = 
 |байланысы             = [[Құбылай хан|Құбылай]] хан
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>d9acybemft3d83uasffsyjic5adsju6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618576</id>
      <parentid>3618575</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9021" sha1="ax19hqb10brdf1eror6tt86xdbngezk" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Тұтұқа
 |шынайы есімі          = {{lang-zh|土土哈}} (Tǔtǔhā)
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 1237 жыл
 |туған жері            = [[Дешт-і Қыпшақ]]
 |қайтыс болған күні    = 1297 жыл
 |қайтыс болған жері    = [[Юань империясы]]
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Моңғол империясы]]&lt;br&gt;[[Юань империясы]]
 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (Елбөрілі тайпасы)
 |діні                  = [[Тәңіршілдік]]
 |әкесі                 = Балтушақ (Баньдучар)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Чонхур
 |туыстары              = Құлысман (атасы), [[Елтемір]] (немересі), Баян (немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = [[XIII ғасыр]]дың екінші жартысы
 |атағы                 = Бас қолбасшы, Бас әскери кеңес басшысының көмекшісі
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Юань империясының солтүстік әскері
 |әскери бөлімі         = Императорлық қыпшақ гвардиясы (Хасс қыпшақ ұланы)
 |шайқасы               = Хайдуға қарсы соғыс&lt;br&gt;Ширегі мен Тоқтемір бүлігін басу&lt;br&gt;Наян кінәздің көтерілісі&lt;br&gt;Енисей қырғыздарын бағындыру
 |марапаттары           = 
 |байланысы             =
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>ax19hqb10brdf1eror6tt86xdbngezk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618577</id>
      <parentid>3618576</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9022" sha1="bh1agk6u2pmx2jwc4h04tiu7i7qcs8f" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Тұтұқа
 |шынайы есімі          = {{lang-zh|土土哈}} (Tǔtǔhā)
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 1237 жыл
 |туған жері            = [[Қыпшақ даласы]]
 |қайтыс болған күні    = 1297 жыл
 |қайтыс болған жері    = [[Юань империясы]]
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Моңғол империясы]]&lt;br&gt;[[Юань империясы]]
 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (Елбөрілі тайпасы)
 |діні                  = [[Тәңіршілдік]]
 |әкесі                 = Балтушақ (Баньдучар)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Чонхур
 |туыстары              = Құлысман (атасы), [[Елтемір]] (немересі), Баян (немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = [[XIII ғасыр]]дың екінші жартысы
 |атағы                 = Бас қолбасшы, Бас әскери кеңес басшысының көмекшісі
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Юань империясының солтүстік әскері
 |әскери бөлімі         = Императорлық қыпшақ гвардиясы (Хасс қыпшақ ұланы)
 |шайқасы               = Хайдуға қарсы соғыс&lt;br&gt;Ширегі мен Тоқтемір бүлігін басу&lt;br&gt;Наян кінәздің көтерілісі&lt;br&gt;Енисей қырғыздарын бағындыру
 |марапаттары           = 
 |байланысы             =
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Тұтұха''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>bh1agk6u2pmx2jwc4h04tiu7i7qcs8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618578</id>
      <parentid>3618577</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9022" sha1="4i37zctd2pmiyst5ezy5toowlv2g244" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Тұтұқа
 |шынайы есімі          = {{lang-zh|土土哈}} (Tǔtǔhā)
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 1237 жыл
 |туған жері            = [[Қыпшақ даласы]]
 |қайтыс болған күні    = 1297 жыл
 |қайтыс болған жері    = [[Юань империясы]]
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Моңғол империясы]]&lt;br&gt;[[Юань империясы]]
 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (Елбөрілі тайпасы)
 |діні                  = [[Тәңіршілдік]]
 |әкесі                 = Балтушақ (Баньдучар)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Чонхур
 |туыстары              = Құлысман (атасы), [[Елтемір]] (немересі), Баян (немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = [[XIII ғасыр]]дың екінші жартысы
 |атағы                 = Бас қолбасшы, Бас әскери кеңес басшысының көмекшісі
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Юань империясының солтүстік әскері
 |әскери бөлімі         = Императорлық қыпшақ гвардиясы (Хасс қыпшақ ұланы)
 |шайқасы               = Хайдуға қарсы соғыс&lt;br&gt;Ширегі мен Тоқтемір бүлігін басу&lt;br&gt;Наян кінәздің көтерілісі&lt;br&gt;Енисей қырғыздарын бағындыру
 |марапаттары           = 
 |байланысы             =
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Тұтұқа''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt;. [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;.

== Шығу тегі ==
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt;. Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;.
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;.

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;.

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;.

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;.
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>4i37zctd2pmiyst5ezy5toowlv2g244</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618966</id>
      <parentid>3618578</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9022" sha1="n1qbkycwuazgbtgse0qwll09xx6vyuh" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Тұтұқа
 |шынайы есімі          = {{lang-zh|土土哈}} (Tǔtǔhā)
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 1237 жыл
 |туған жері            = [[Қыпшақ даласы]]
 |қайтыс болған күні    = 1297 жыл
 |қайтыс болған жері    = [[Юань империясы]]
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Моңғол империясы]]&lt;br&gt;[[Юань империясы]]
 |шыққан тегі           = [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (Елбөрілі тайпасы)
 |діні                  = [[Тәңіршілдік]]
 |әкесі                 = Балтушақ (Баньдучар)
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Чонхур
 |туыстары              = Құлысман (атасы), [[Елтемір]] (немересі), Баян (немересі)
 |қызмет еткен жылдары  = [[XIII ғасыр]]дың екінші жартысы
 |атағы                 = Бас қолбасшы, Бас әскери кеңес басшысының көмекшісі
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = Юань империясының солтүстік әскері
 |әскери бөлімі         = Императорлық қыпшақ гвардиясы (Хасс қыпшақ ұланы)
 |шайқасы               = Хайдуға қарсы соғыс&lt;br&gt;Ширегі мен Тоқтемір бүлігін басу&lt;br&gt;Наян кінәздің көтерілісі&lt;br&gt;Енисей қырғыздарын бағындыру
 |марапаттары           = 
 |байланысы             =
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Тұтұқа''' ({{lang-zh|土土哈}}, [[пінин]]: ''Tǔtǔhā''; [[1237 жыл]] — [[1297 жыл]]) — [[Юань империясы]]ның көрнекті әскери қолбасшысы, мемлекеттік қайраткер, шығыс [[Қыпшақтар|қыпшақ]] бірлестігіне кіретін өлбүрлі (олбури) тайпасының билеушілер әулетінен шыққан.&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot;&gt;Пилипчук Я. В. Кыпчаки в Китае // Китаєзнавчі дослідження. — 2014. — № 1-2. — С. 104-111.&lt;/ref&gt; [[Құбылай хан]]ның ең сенімді әрі ықпалды генералы және Юань сарайындағы таңдаулы «Қыпшақ гвардиясының» (ұланының) негізін қалаушы болып табылады.&lt;ref name=&quot;KazE&quot;&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005. — Т. 8. — ISBN 9965-9746-4-0.&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі ==
Тұтұқа Шығыс Дешт-і Қыпшақ даласында үстемдік құрған елбөрілі тайпасының хандар әулетінен шыққан. Оның атасы Құлысман (Хулусумань) мен әкесі Балтушақ (Баньдучар) Шыңғыс хан империясының күшейген тұсында монғолдарға өз еркімен бағынып, әскери жорықтарға қатысқан.&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Кыпчаки в политической жизни империи Юань // Общество и государство в Китае. — Москва: Наука, 1983. — С. 120-125.&lt;/ref&gt; Балтушақ монғолдардың Руське жасаған жорықтарына қатысып, кейіннен Құбылай ханның әскерін басқарған. Осы адал қызметі үшін олардың әулеті Юань империясының сарайында үлкен бедел мен саяси ықпалға ие болды.

== Әскери қызметі ==
Тұтұқа өзінің дарынды қолбасшылық қасиетімен және [[Құбылай хан]]ға адалдығымен көзге түсті. Ол империяның ішкі тұрақтылығын сақтауда келесідей ірі әскери жорықтарды басқарды:
* '''Хайдуға қарсы соғыс (1270–1290 жж.):''' Үгедей ұлысының билеушісі Хайдудың Құбылайға қарсы бүліктерін басып, Ханғай таулары мен Енисей өзені бойында оның әскерін бірнеше рет тас-талқан етті.&lt;ref name=&quot;Dalai&quot;&gt;Далай Ч. Монголия в XIII-XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — Москва: Наука, 1983. — С. 84-91.&lt;/ref&gt;
* '''Ширегі мен Тоқтемір бүлігі (1277 ж.):''' Төле өзенінің бойында Құбылай билігіне қарсы шыққан Шыңғыс хан ұрпақтарының әскерін талқандады.
* '''Наян кінәздің көтерілісі (1287 ж.):''' Маньчжурияда бүлік шығарған Наянның әскеріне түнде тұтқиылдан шабуыл жасап, көтерілісті жылдам басты.
* '''Енисей қырғыздарын бағындыру (1293 ж.):''' Саян таулары арқылы қалың қар мен мұздан өтіп, Юань билігіне қарсы бас көтерген орман тайпаларын қайта бағындырды.&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot;&gt;«Юань ши» (История династии Юань) / Ред. Сун Лянь. — Пекин: Чжунхуа шуцзюй, 1976. — Цзюань 128: Биография Тутуха.&lt;/ref&gt;

== Қыпшақ гвардиясы ==
1280-жылдардың басында Құбылай ханның бұйрығымен Юань империясының ең таңдаулы әскери бөлімі — «Хасс қыпшақ ұланы» (Императорлық қыпшақ гвардиясы) құрылды. Тұтұқа бұл гвардияның Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Оның құрамында Дешт-і Қыпшақ даласынан келген мыңдаған жауынгерлер қызмет етті. Гвардия тек императордың қауіпсіздігіне жауап берді және мемлекеттегі ең қуатты әскери күшке айналды.&lt;ref name=&quot;Kadyrbaev2&quot;&gt;Кадырбаев А. Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990. — С. 63-72. — ISBN 5-628-00109-8.&lt;/ref&gt;

== Тарихи мұрасы мен ұрпақтары ==
Тұтұқаның өмірбаяны [[Қытай]]дың ресми тарихи хроникасы '''«[[Юань ши]]»''' (Юань тарихы) шежіресінің 128-ші тарауында арнайы жазылған.&lt;ref name=&quot;YuanShi&quot; /&gt;

Тұтұқа қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Юань империясының саяси билігін іс жүзінде өз қолдарына алды:
* '''Чонхур (Жауқұр):''' Тұтұқаның үлкен ұлы, Қыпшақ гвардиясының бас қолбасшылығын мұрагерлікке алды.&lt;ref name=&quot;Piliptshuk&quot; /&gt;
* '''Елтемір (Яньтемур):''' Тұтұқаның немересі (Чонхурдың ұлы). 1328 жылы сарай төңкерісін ұйымдастырып, Бас уәзір (Премьер-министр) және Жоғарғы қолбасшы лауазымдарын иеленіп, империяны іс жүзінде жалғыз өзі басқарды.&lt;ref name=&quot;KazE&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.'' — Алматы, 2005. — Т. 8.
* ''Кадырбаев А. Ш.'' Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии в XIII-XIV вв. — Алма-Ата: Гылым, 1990.

== Тағы қараңыз ==
* [[Елтемір]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Юань династиясы]]

[[Санат:1237 жылы туғандар]]
[[Санат:1297 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>n1qbkycwuazgbtgse0qwll09xx6vyuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Криминалды фильм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782613</id>
    <revision>
      <id>3618598</id>
      <timestamp>2026-06-17T03:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты к...</comment>
      <origin>3618598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6916" sha1="c0z2kgmnunurfqou53y0der8cwu1rda" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді.Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — атыс шабыс, фэнтези, қорқынышты фильм, романтикалық фильм, ғылыми фантастика, өмірден алынған үзінді, спорттық фильм, триллер, әскери фильм және вестерн. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.
== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.</text>
      <sha1>c0z2kgmnunurfqou53y0der8cwu1rda</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618599</id>
      <parentid>3618598</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттамасы */</comment>
      <origin>3618599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6972" sha1="j2rlos1ettkawgx3i63uz93tv6f92uw" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді.Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — атыс шабыс, фэнтези, қорқынышты фильм, романтикалық фильм, ғылыми фантастика, өмірден алынған үзінді, спорттық фильм, триллер, әскери фильм және вестерн. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.
== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>j2rlos1ettkawgx3i63uz93tv6f92uw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618600</id>
      <parentid>3618599</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Кино жанрлары|Кино жанрлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3618600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7014" sha1="g8sf24iieuk0wo9qiu8v6v6ijfr94bd" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді.Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — атыс шабыс, фэнтези, қорқынышты фильм, романтикалық фильм, ғылыми фантастика, өмірден алынған үзінді, спорттық фильм, триллер, әскери фильм және вестерн. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.
== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>g8sf24iieuk0wo9qiu8v6v6ijfr94bd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618601</id>
      <parentid>3618600</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7017" sha1="hs1w6p9foyny6x78cyofh6eze7vl5b6" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді.

Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — атыс шабыс, фэнтези, қорқынышты фильм, романтикалық фильм, ғылыми фантастика, өмірден алынған үзінді, спорттық фильм, триллер, әскери фильм және вестерн. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>hs1w6p9foyny6x78cyofh6eze7vl5b6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618602</id>
      <parentid>3618601</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7023" sha1="7qzoerct2ry0vh2w3e7lcbak4zym7ik" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді.

[[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — атыс шабыс, фэнтези, қорқынышты фильм, романтикалық фильм, ғылыми фантастика, өмірден алынған үзінді, спорттық фильм, триллер, әскери фильм және вестерн. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>7qzoerct2ry0vh2w3e7lcbak4zym7ik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618603</id>
      <parentid>3618602</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7061" sha1="t5zwfbmw7v5ksd6lfd3b1soi8qz7s4c" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді. [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], фэнтези, [[қорқынышты фильм]], романтикалық фильм, ғылыми фантастика, өмірден алынған үзінді, спорттық фильм, триллер, әскери фильм және вестерн. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>t5zwfbmw7v5ksd6lfd3b1soi8qz7s4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618604</id>
      <parentid>3618603</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7065" sha1="rmyjsb9rxdng125xo1fgtjzghz7s86b" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді. [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], фэнтези, [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], ғылыми фантастика, өмірден алынған үзінді, спорттық фильм, триллер, әскери фильм және вестерн. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>rmyjsb9rxdng125xo1fgtjzghz7s86b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618605</id>
      <parentid>3618604</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7069" sha1="3dadjvcy9lu8n1drly7uw01dv2fno7j" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді. [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], фэнтези, [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], ғылыми фантастика, өмірден алынған үзінді, спорттық фильм, [[триллер]], әскери фильм және вестерн. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>3dadjvcy9lu8n1drly7uw01dv2fno7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618606</id>
      <parentid>3618605</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7073" sha1="03oj0mu9px9jrazlmeq04f9x0hsn3ed" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді. [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], фэнтези, [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], ғылыми фантастика, өмірден алынған үзінді, спорттық фильм, [[триллер]], [[әскери фильм]] және вестерн. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>03oj0mu9px9jrazlmeq04f9x0hsn3ed</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618607</id>
      <parentid>3618606</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7077" sha1="4jmblnlz3ib93o213mmqbt7cmhk08dq" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді. [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], фэнтези, [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], ғылыми фантастика, өмірден алынған үзінді, спорттық фильм, [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]]. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>4jmblnlz3ib93o213mmqbt7cmhk08dq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618608</id>
      <parentid>3618607</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7081" sha1="b0hayfj7fcw7vpt8e3crl8m1bkojrl3" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді. [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], ғылыми фантастика, өмірден алынған үзінді, спорттық фильм, [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]]. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>b0hayfj7fcw7vpt8e3crl8m1bkojrl3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618609</id>
      <parentid>3618608</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7102" sha1="ezhgzn9s8rglsxvxz781ces9umn2q6b" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді. [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], [[ғылыми фантастикалық фильм]], өмірден алынған үзінді, спорттық фильм, [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]]. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>ezhgzn9s8rglsxvxz781ces9umn2q6b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618610</id>
      <parentid>3618609</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7106" sha1="jhv64kvjog5zkoke0gz7nqp16wcenem" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр драма немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді. [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], [[ғылыми фантастикалық фильм]], өмірден алынған үзінді, [[спорттық фильм]], [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]]. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>jhv64kvjog5zkoke0gz7nqp16wcenem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618611</id>
      <parentid>3618610</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7110" sha1="8lu945xtblsja06ds0x36pvtt6p6psc" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр [[драма]] немесе гангстерлік фильм сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді. [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], [[ғылыми фантастикалық фильм]], өмірден алынған үзінді, [[спорттық фильм]], [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]]. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>8lu945xtblsja06ds0x36pvtt6p6psc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618612</id>
      <parentid>3618611</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7114" sha1="6f53zpjklxh7xlt6ylwrd8aoqc9w9jt" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр [[драма]] немесе [[гангстерлік фильм]] сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді. [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], [[ғылыми фантастикалық фильм]], өмірден алынған үзінді, [[спорттық фильм]], [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]]. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>6f53zpjklxh7xlt6ylwrd8aoqc9w9jt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618613</id>
      <parentid>3618612</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7260" sha1="tt0ezuvsnc5ylw0gmnk93ncmhsi6tke" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр [[драма]] немесе [[гангстерлік фильм]] сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.search.com/|title=Metasearch Search Engine|website=search.com|language=en|access-date=2019-01-18}}&lt;/ref&gt; [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], [[ғылыми фантастикалық фильм]], өмірден алынған үзінді, [[спорттық фильм]], [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]]. Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>tt0ezuvsnc5ylw0gmnk93ncmhsi6tke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618614</id>
      <parentid>3618613</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T03:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7486" sha1="9pa9p5th9dofuvf4tg19w27irjhjti0" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр [[драма]] немесе [[гангстерлік фильм]] сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.search.com/|title=Metasearch Search Engine|website=search.com|language=en|access-date=2019-01-18}}&lt;/ref&gt; [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], [[ғылыми фантастикалық фильм]], өмірден алынған үзінді, [[спорттық фильм]], [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]].&lt;ref&gt;Williams, Eric R. (2017). ''The screenwriters taxonomy : a roadmap to collaborative storytelling''. New York, NY: Routledge Studies in Media Theory and Practice. {{ISBN|978-1-315-10864-3}}. {{OCLC|993983488}}. P. 21&lt;/ref&gt; Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>9pa9p5th9dofuvf4tg19w27irjhjti0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618615</id>
      <parentid>3618614</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7432" sha1="ityjdhge3zvm9i42du3dyz2ll8jypxg" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр [[драма]] немесе [[гангстерлік фильм]] сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.search.com/|title=Metasearch Search Engine|website=search.com|language=en|access-date=2019-01-18}}&lt;/ref&gt; [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], [[ғылыми фантастикалық фильм]], өмірден алынған үзінді, [[спорттық фильм]], [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]].&lt;ref&gt;Williams, Eric R. (2017). ''The screenwriters taxonomy : a roadmap to collaborative storytelling''. New York, NY: Routledge Studies in Media Theory and Practice.&lt;/ref&gt; Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>ityjdhge3zvm9i42du3dyz2ll8jypxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618616</id>
      <parentid>3618615</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7669" sha1="gfnqicejxb4ucugftiw7pwfrtat5jo2" xml:space="preserve">'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр [[драма]] немесе [[гангстерлік фильм]] сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.search.com/|title=Metasearch Search Engine|website=search.com|language=en|access-date=2019-01-18}}&lt;/ref&gt; [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], [[ғылыми фантастикалық фильм]], өмірден алынған үзінді, [[спорттық фильм]], [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]].&lt;ref&gt;Williams, Eric R. (2017). ''The screenwriters taxonomy : a roadmap to collaborative storytelling''. New York, NY: Routledge Studies in Media Theory and Practice.&lt;/ref&gt; Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Williams|first=Eric R.|title=How to View and Appreciate Great Movies|url=https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|access-date=2020-06-07|website=English|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>gfnqicejxb4ucugftiw7pwfrtat5jo2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618617</id>
      <parentid>3618616</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7937" sha1="lyr5qfsbaen5iikmgsr1n9rej248bf4" xml:space="preserve">[[File:James Cagney Humphrey Bogart The Roaring Twenties Still.jpg|thumb|«Америкадағы сарбаз тағдыры» криминалды фильмінің жарнама суретіндегі Джеймс Кегни және Хамфри Богарт.]]
'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр [[драма]] немесе [[гангстерлік фильм]] сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.search.com/|title=Metasearch Search Engine|website=search.com|language=en|access-date=2019-01-18}}&lt;/ref&gt; [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], [[ғылыми фантастикалық фильм]], өмірден алынған үзінді, [[спорттық фильм]], [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]].&lt;ref&gt;Williams, Eric R. (2017). ''The screenwriters taxonomy : a roadmap to collaborative storytelling''. New York, NY: Routledge Studies in Media Theory and Practice.&lt;/ref&gt; Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Williams|first=Eric R.|title=How to View and Appreciate Great Movies|url=https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|access-date=2020-06-07|website=English|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты.Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>lyr5qfsbaen5iikmgsr1n9rej248bf4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618618</id>
      <parentid>3618617</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттамасы */</comment>
      <origin>3618618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7939" sha1="jea9gaz1ljrot82uh8w7t4uu46p25in" xml:space="preserve">[[File:James Cagney Humphrey Bogart The Roaring Twenties Still.jpg|thumb|«Америкадағы сарбаз тағдыры» криминалды фильмінің жарнама суретіндегі Джеймс Кегни және Хамфри Богарт.]]
'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр [[драма]] немесе [[гангстерлік фильм]] сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.search.com/|title=Metasearch Search Engine|website=search.com|language=en|access-date=2019-01-18}}&lt;/ref&gt; [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], [[ғылыми фантастикалық фильм]], өмірден алынған үзінді, [[спорттық фильм]], [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]].&lt;ref&gt;Williams, Eric R. (2017). ''The screenwriters taxonomy : a roadmap to collaborative storytelling''. New York, NY: Routledge Studies in Media Theory and Practice.&lt;/ref&gt; Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Williams|first=Eric R.|title=How to View and Appreciate Great Movies|url=https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|access-date=2020-06-07|website=English|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты. Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>jea9gaz1ljrot82uh8w7t4uu46p25in</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618619</id>
      <parentid>3618618</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттамасы */</comment>
      <origin>3618619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7941" sha1="0bzams4noev2cvba7ua9sp0dxukn2ex" xml:space="preserve">[[File:James Cagney Humphrey Bogart The Roaring Twenties Still.jpg|thumb|«Америкадағы сарбаз тағдыры» криминалды фильмінің жарнама суретіндегі Джеймс Кегни және Хамфри Богарт.]]
'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр [[драма]] немесе [[гангстерлік фильм]] сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.search.com/|title=Metasearch Search Engine|website=search.com|language=en|access-date=2019-01-18}}&lt;/ref&gt; [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], [[ғылыми фантастикалық фильм]], өмірден алынған үзінді, [[спорттық фильм]], [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]].&lt;ref&gt;Williams, Eric R. (2017). ''The screenwriters taxonomy : a roadmap to collaborative storytelling''. New York, NY: Routledge Studies in Media Theory and Practice.&lt;/ref&gt; Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Williams|first=Eric R.|title=How to View and Appreciate Great Movies|url=https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|access-date=2020-06-07|website=English|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты. 

Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>0bzams4noev2cvba7ua9sp0dxukn2ex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618643</id>
      <parentid>3618619</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7941" sha1="tpm7i66rja5k6wjq4e5f59ti0a2xdqq" xml:space="preserve">[[File:James Cagney Humphrey Bogart The Roaring Twenties Still.jpg|thumb|«Америкадағы сарбаз тағдыры» криминалды фильмінің жарнама суретіндегі Джеймс Кегни және Хамфри Богарт.]]
'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр [[драма]] немесе [[гангстерлік фильм]] сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.search.com/|title=Metasearch Search Engine|website=search.com|language=en|access-date=2019-01-18}}&lt;/ref&gt; [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], [[ғылыми-фантастикалық фильм]], өмірден алынған үзінді, [[спорттық фильм]], [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]].&lt;ref&gt;Williams, Eric R. (2017). ''The screenwriters taxonomy : a roadmap to collaborative storytelling''. New York, NY: Routledge Studies in Media Theory and Practice.&lt;/ref&gt; Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Williams|first=Eric R.|title=How to View and Appreciate Great Movies|url=https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|access-date=2020-06-07|website=English|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты. 

Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>tpm7i66rja5k6wjq4e5f59ti0a2xdqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618662</id>
      <parentid>3618643</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7928" sha1="iib1bktjrqfm5q4b721vii7v4u0jx40" xml:space="preserve">[[File:James Cagney Humphrey Bogart The Roaring Twenties Still.jpg|thumb|«Америкадағы сарбаз тағдыры» криминалды фильмінің жарнама суретіндегі Джеймс Кегни және Хамфри Богарт.]]
'''Криминалды фильм''' — әдебиеттегі криминал жанрына ұқсас келетін кинематографиялық жанр. Бұл жанрдағы фильмдер, әдетте, қылмыстың түрлі қырларын және оның қалай ашылатынын баяндайды. Стилистикалық тұрғыдан бұл жанр [[драма]] немесе [[гангстерлік фильм]] сияқты көптеген басқа жанрлармен ұштасып, тоғысып жатады, сонымен қатар комедияны да қамтуы мүмкін және өз кезегінде көптеген ішкі жанрларға бөлінеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.search.com/|title=Metasearch Search Engine|website=search.com|language=en|access-date=2019-01-18}}&lt;/ref&gt; [[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс криминалды фильмді өзінің сценаристер таксономиясындағы он бір супержанрдың қатарына жатқызады және барлық толықметражды фильмдерді осы супержанрлар бойынша жіктеуге болады деп мәлімдейді. Қалған он супержанр — [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм]], [[романтикалық фильм]], [[ғылыми-фантастикалық фильм]], [[өмір үзіндісі]], [[спорттық фильм]], [[триллер]], [[әскери фильм]] және [[вестерн]].&lt;ref&gt;Williams, Eric R. (2017). ''The screenwriters taxonomy : a roadmap to collaborative storytelling''. New York, NY: Routledge Studies in Media Theory and Practice.&lt;/ref&gt; Уильямс драманы «фильм түрі» деп аталатын кеңірек санатқа жатқызса, мистика мен саспенсті «макрожанрлар», ал фильм-нуарды «сценарист жолы» деп анықтайды және бұл санаттар бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта бірін-бірі толықтыра түседі деп түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Williams|first=Eric R.|title=How to View and Appreciate Great Movies|url=https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|access-date=2020-06-07|website=English|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамасы ==
Қандай туындының криминалды фильмге жататынын нақты анықтау оңай шаруа емес. Криминолог Николь Хан Рафтер өзінің «Айнадағы кадрлар: криминалды фильмдер және қоғам» (2006) атты кітабында кинотанушылардың бұл тақырыптың күрделілігіне байланысты криминалды фильмдерді біртұтас дүние ретінде зерттеуге келгенде әрдайым тартынып келгенін атап өткен. Карлос Кларенс өзінің «Криминалды кино» (1980) кітабында криминалды фильмді қылмыскерлердің, заңның және қоғамның символдық бейнесі деп сипаттады. Кларенс бұл фильмдердің мәдени және моральдық тұрғыдан қалыпты емес жағдайларды сипаттайтынын, сонымен қатар психологиялық және жеке сипаттағы жағдайларға көбірек мән беретін триллер фильмдерінен ерекшеленетінін айтқан. Томас Шатц «Голливуд жанрлары: формулалар, киноөндіріс және студиялық жүйе» (1981) еңбегінде криминалды фильм ұғымын дербес жанр ретінде қарастырмайды, оның орнына гангстерлік фильм мен детективтік фильм сияқты сырттай ұқсас «қалалық қылмыс» формулаларының әрқайсысы өзінше ерекше форма болып табылатынын айтады. «Криминалды фильмдер» (2004) кітабының авторы Томас Лейч криминалды фильмнің басты тақырыбы — қылмыс бір жағынан шошырлық дүние ретінде қабылданатын, екінші жағынан мүлдем қалыпты жағдайға айналған қылмыстық мәдениетті көрсету деп есептейді. Рафтер криминалды фильм деп атауға болатын әртүрлі туындылардың күрделілігін айналып өтудің ең тиімді жолы ретінде оларды ең алдымен қылмыс пен оның салдарына назар аударатын шығармалар деп тануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл жанрды алаяқтық (каперлік) фильмдерден бастап, детективтерді, гангстерлік туындыларды, полиция мен түрме туралы фильмдерді және сот драмаларын қамтитын үлкен санат ретінде қарастырған жөн. Ол драма мен романтикалық фильмдер сияқты бұл терминнің де өз ішіне бірнеше шағын, жүйелі топтарды біріктіретін «қолшатыр» ұғым екенін айтты. 

Бұл жанрдағы әрбір фильмдегі қылмыстық әрекеттер кейіпкердің немесе жалпы фильм сюжетінің көзқарасы тұрғысынан әлеуметтік немесе институционалдық тәртіпті кең көлемде сынауды білдіреді. Сондай-ақ, бұл фильмдер көрерменнің қылмысқа деген екіұдай көзқарасына арқа сүйейді. Кәсіби қылмыскерлер моральға жат, бірақ тартымды етіп көрсетілсе, ал ережеге бағынбайтын полиция қызметкерлері қылмыскерлерді ұстау үшін заң бұзып жатады. Лейч бұл жағдайды кино үшін өте маңызды деп анықтады, өйткені бұл туындылар қылмыскерлер, қылмысты ашушылар мен зардап шегушілер арасындағы шекараның үздіксіз бұзылуы мен қайта қалпына келуі туралы болып келеді. Ол «осы парадокс барлық криминалды фильмдердің негізінде жатыр» деген қорытындыға келді. Рафтер де бұл пікірді қостап, криминалды фильмдерді олардың қоғаммен байланысы негізінде анықтау керек екенін айтты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>iib1bktjrqfm5q4b721vii7v4u0jx40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гангстерлік фильм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782614</id>
    <revision>
      <id>3618620</id>
      <timestamp>2026-06-17T04:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:James Cagney in The Public Enemy trailer.jpg|thumb|right|250px|[[Джеймс Кэгни]] «[[Қоғам жауы (фильм, 1931)|Қоғам жауы]]» (The Public Enemy, 1931) фильмінде]] '''Гангстерлік фильм''' ({{lang-en|Gangster film}}) немесе '''гангстерлік кино''' — [[банда]]лар мен [[ұйымдасқан қылмыс]]қа бағытталған [[кинематограф|кино]] ж...</comment>
      <origin>3618620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8227" sha1="9v9yio7tiqsn45u9y2zyig69csgooog" xml:space="preserve">[[Сурет:James Cagney in The Public Enemy trailer.jpg|thumb|right|250px|[[Джеймс Кэгни]] «[[Қоғам жауы (фильм, 1931)|Қоғам жауы]]» (The Public Enemy, 1931) фильмінде]]
'''Гангстерлік фильм''' ({{lang-en|Gangster film}}) немесе '''гангстерлік кино''' — [[банда]]лар мен [[ұйымдасқан қылмыс]]қа бағытталған [[кинематограф|кино]] жанры. Бұл белгілі бір заңсыз әрекеттерді жүзеге асыру үшін құрылған ірі қылмыстық ұйымдарды немесе шағын қылмыстық топтарды қамтитын қылмыстық фильмнің ([[Криминалдық фильм]]) тармағы (жанр асты) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Crime and Gangster Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр өзінің ерекшеліктерімен [[вестерн]] жанрынан және оған тән бандалардан айқын ажыратылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Warshow |first=Robert |title=The Immediate Experience: Movies, Comics, Theatre, and Other Aspects of Popular Culture |publisher=Harvard University Press |year=2001 |isbn=978-0-674-00726-0 |pages=125-130}}&lt;/ref&gt;.

== Шолу ==
[[2008 жыл]]ы [[Америка кино институты]] (AFI) бұл жанрды «XX ғасыр жағдайындағы ұйымдасқан қылмысқа немесе дербес қылмыскерлерге негеделген кино» деп анықтады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=AFI's 10 Top 10: Top 10 Gangster |publisher=American Film Institute |year=2008 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Институт бұл бағытты 2008 жылы жарияланған өзінің «10 Top 10» тізіміндегі 10 «классикалық жанрдың» бірі ретінде атады. Бұл тізімге [[1931 жыл]] және [[1932 жыл]]дары жарық көрген үш бірдей фильм енді, олар: «[[Тортық бет (фильм, 1932)|Тортық бет]]» (Scarface), «[[Қоғам жауы (фильм, 1931)|Қоғам жауы]]» (The Public Enemy) және «[[Kішкентай Цезарь (фильм)|Кішкентай Цезарь]]» (Little Caesar)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Munby |first=Jonathan |title=Public Enemies, Public Heroes: Screening the Gangster from Little Caesar to Touch of Evil |publisher=University of Chicago Press |year=1999 |isbn=978-0-226-55033-6}}&lt;/ref&gt;. Тізімге [[1933 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейінгі кезеңнен тек бір ғана туынды — 1949 жылғы «[[Ақ қызба (фильм)|Ақ қызба]]» (White Heat) фильмі кірді. Бұл жағдай ішінара жанрға [[Хейс коды]] тарапынан қойылған шектеулерге байланысты болды. Аталған код [[1968 жыл]]ы Америка кинокомпаниялары қауымдастығының (MPAA) фильмдерге рейтинг беру жүйесіне ауыстырылып, өз күшін жойды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doherty |first=Thomas |title=Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema 1930–1934 |publisher=Columbia University Press |year=1999 |isbn=978-0-231-11095-2 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

[[1960 жыл]]дардан бастап бұл жанр «[[Жаңа Голливуд]]» қозғалысының арқасында жаңа серпін алды. Жаңа Голливуд режиссерлері аталған тізімдегі үздік 6 фильмнің 5-еуіне иелік етті. Олардың қатарына [[Артур Пенн]]нің «[[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]]» (1967) фильмі, [[Фрэнсис Форд Коппола]]ның «[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]» (1972) және «[[Өкіл әке 2]]» (1974) туындылары, [[Брайан Де Пальма]]ның 1932 жылғы түпнұсқаның негізінде жасаған римейкі — «[[Тортық бет (фильм, 1983)|Тортық бет]]» (1983), сондай-ақ [[Мартин Скорсезе]]нің «[[Даңқты жігіттер]]» (1990) фильмі жатады. Классикалық гангстерлік фильмдерде мафиозидің өрлеуі мен құлдырауы жиі кездесетін басты тақырыптық троп (әдіс) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schatz |first=Thomas |title=Hollywood Genres: Formulas, Filmmaking, and the Studio System |publisher=McGraw-Hill |year=1981 |isbn=978-0-07-553655-0 |pages=81-110}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың жіктелуі ==
[[1970 жыл]]дары жанрлар теориясы академиялық зерттеулердің назарына ілігіп, жанрлардың нақтырақ жіктелуі (таксономиясы) жасалған кезде, гангстерлік фильмдер басқа жанр тармақтарынан, әсіресе вестерннен бөліне бастады. Бұл жанр негізінен өзінің тарихи, идеологиялық және әлеуметтік-мәдени контекстімен айқындалады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nochimson |first=Martha P. |title=Dying to Belong: Gangster Movies in Hollywood and Hong Kong |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-6371-2}}&lt;/ref&gt;. Марта Ночимсонның (Martha Nochimson) пікірінше, гангстерлік фильмдердің үш негізгі санатын ажыратуға болады.

Бірінші санатқа «Бонни мен Клайд» сияқты заңнан тыс бүлікшілердің бастан кешкендерін баяндайтын фильмдер жатады. Екінші санатты тікелей оқиға желісіндегі құрбандар мен көрермендер теріс кейіпкер ретінде қабылдайтын залым гангстерлерге қарсы бағытталған мелодрамалар (мысалы, «[[Ки-Ларго (фильм)|Ки-Ларго]]») құрайды. Жанрда ең кең таралған үшінші санатқа көрермен өзін онымен байланыстыра алатын, қоғамнан тыс қалған [[иммиграция|иммигрант]] гангстер-протагонистің өмірін баяндайтын фильмдер жатады.

== Жапониядағы гангстерлік кино ==
[[Якудза]] туралы алғашқы жапон фильмдері 1930 жылдардағы «бағыттық фильмдерден» (Tendency films) бастау алды. Оларда заңнан тыс жүрген жандардың тарихи хикаялары және қарапайым халықтың жемқор билік тарапынан көрген қиянаттары көрсетілді. 1960 жылдардағы «Серілік фильмдер» (Chivalry movies) уақыт өте келе режиссер Кинзи Фукасакудың қатыгез шынайылығына жол берді. Оның [[1973 жыл]]ғы «[[Намыс пен адамгершіліксіз шайқастар]]» (Battles Without Honor and Humanity) фильмі бүкіл әлемдегі болашақ киногерлерге үлкен шабыт берді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schilling |first=Mark |title=The Yakuza Movie Book: A Guide to Japanese Gangster Films |publisher=Stone Bridge Press |year=2003 |isbn=978-1-880656-76-1 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Криминалды фильмдер]]</text>
      <sha1>9v9yio7tiqsn45u9y2zyig69csgooog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618621</id>
      <parentid>3618620</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8221" sha1="ownvm81b7ha2padthapqa2whmag2tf5" xml:space="preserve">[[File:James Cagney in The Public Enemy trailer.jpg|thumb|right|250px|[[Джеймс Кэгни]] «[[Қоғам жауы (фильм, 1931)|Қоғам жауы]]» (The Public Enemy, 1931) фильмінде]]
'''Гангстерлік фильм''' ({{lang-en|Gangster film}}) немесе '''гангстерлік кино''' — [[банда]]лар мен [[ұйымдасқан қылмыс]]қа бағытталған [[кинематограф|кино]] жанры. Бұл белгілі бір заңсыз әрекеттерді жүзеге асыру үшін құрылған ірі қылмыстық ұйымдарды немесе шағын қылмыстық топтарды қамтитын қылмыстық фильмнің ([[Криминалдық фильм]]) тармағы (жанр асты) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Crime and Gangster Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр өзінің ерекшеліктерімен [[вестерн]] жанрынан және оған тән бандалардан айқын ажыратылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Warshow |first=Robert |title=The Immediate Experience: Movies, Comics, Theatre, and Other Aspects of Popular Culture |publisher=Harvard University Press |year=2001 |isbn=978-0-674-00726-0 |pages=125-130}}&lt;/ref&gt;.

== Шолу ==
[[2008 жыл]]ы [[Америка кино институты]] (AFI) бұл жанрды «XX ғасыр жағдайындағы ұйымдасқан қылмысқа немесе дербес қылмыскерлерге негеделген кино» деп анықтады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=AFI's 10 Top 10: Top 10 Gangster |publisher=American Film Institute |year=2008 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Институт бұл бағытты 2008 жылы жарияланған өзінің «10 Top 10» тізіміндегі 10 «классикалық жанрдың» бірі ретінде атады. Бұл тізімге [[1931 жыл]] және [[1932 жыл]]дары жарық көрген үш бірдей фильм енді, олар: «[[Тортық бет (фильм, 1932)|Тортық бет]]» (Scarface), «[[Қоғам жауы (фильм, 1931)|Қоғам жауы]]» (The Public Enemy) және «[[Kішкентай Цезарь (фильм)|Кішкентай Цезарь]]» (Little Caesar)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Munby |first=Jonathan |title=Public Enemies, Public Heroes: Screening the Gangster from Little Caesar to Touch of Evil |publisher=University of Chicago Press |year=1999 |isbn=978-0-226-55033-6}}&lt;/ref&gt;. Тізімге [[1933 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейінгі кезеңнен тек бір ғана туынды — 1949 жылғы «[[Ақ қызба (фильм)|Ақ қызба]]» (White Heat) фильмі кірді. Бұл жағдай ішінара жанрға [[Хейс коды]] тарапынан қойылған шектеулерге байланысты болды. Аталған код [[1968 жыл]]ы Америка кинокомпаниялары қауымдастығының (MPAA) фильмдерге рейтинг беру жүйесіне ауыстырылып, өз күшін жойды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doherty |first=Thomas |title=Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema 1930–1934 |publisher=Columbia University Press |year=1999 |isbn=978-0-231-11095-2 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

[[1960 жыл]]дардан бастап бұл жанр «[[Жаңа Голливуд]]» қозғалысының арқасында жаңа серпін алды. Жаңа Голливуд режиссерлері аталған тізімдегі үздік 6 фильмнің 5-еуіне иелік етті. Олардың қатарына [[Артур Пенн]]нің «[[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]]» (1967) фильмі, [[Фрэнсис Форд Коппола]]ның «[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]» (1972) және «[[Өкіл әке 2]]» (1974) туындылары, [[Брайан Де Пальма]]ның 1932 жылғы түпнұсқаның негізінде жасаған римейкі — «[[Тортық бет (фильм, 1983)|Тортық бет]]» (1983), сондай-ақ [[Мартин Скорсезе]]нің «[[Даңқты жігіттер]]» (1990) фильмі жатады. Классикалық гангстерлік фильмдерде мафиозидің өрлеуі мен құлдырауы жиі кездесетін басты тақырыптық троп (әдіс) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schatz |first=Thomas |title=Hollywood Genres: Formulas, Filmmaking, and the Studio System |publisher=McGraw-Hill |year=1981 |isbn=978-0-07-553655-0 |pages=81-110}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың жіктелуі ==
[[1970 жыл]]дары жанрлар теориясы академиялық зерттеулердің назарына ілігіп, жанрлардың нақтырақ жіктелуі (таксономиясы) жасалған кезде, гангстерлік фильмдер басқа жанр тармақтарынан, әсіресе вестерннен бөліне бастады. Бұл жанр негізінен өзінің тарихи, идеологиялық және әлеуметтік-мәдени контекстімен айқындалады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nochimson |first=Martha P. |title=Dying to Belong: Gangster Movies in Hollywood and Hong Kong |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-6371-2}}&lt;/ref&gt;. Марта Ночимсонның (Martha Nochimson) пікірінше, гангстерлік фильмдердің үш негізгі санатын ажыратуға болады.

Бірінші санатқа «Бонни мен Клайд» сияқты заңнан тыс бүлікшілердің бастан кешкендерін баяндайтын фильмдер жатады. Екінші санатты тікелей оқиға желісіндегі құрбандар мен көрермендер теріс кейіпкер ретінде қабылдайтын залым гангстерлерге қарсы бағытталған мелодрамалар (мысалы, «[[Ки-Ларго (фильм)|Ки-Ларго]]») құрайды. Жанрда ең кең таралған үшінші санатқа көрермен өзін онымен байланыстыра алатын, қоғамнан тыс қалған [[иммиграция|иммигрант]] гангстер-протагонистің өмірін баяндайтын фильмдер жатады.

== Жапониядағы гангстерлік кино ==
[[Якудза]] туралы алғашқы жапон фильмдері 1930 жылдардағы «бағыттық фильмдерден» (Tendency films) бастау алды. Оларда заңнан тыс жүрген жандардың тарихи хикаялары және қарапайым халықтың жемқор билік тарапынан көрген қиянаттары көрсетілді. 1960 жылдардағы «Серілік фильмдер» (Chivalry movies) уақыт өте келе режиссер Кинзи Фукасакудың қатыгез шынайылығына жол берді. Оның [[1973 жыл]]ғы «[[Намыс пен адамгершіліксіз шайқастар]]» (Battles Without Honor and Humanity) фильмі бүкіл әлемдегі болашақ киногерлерге үлкен шабыт берді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schilling |first=Mark |title=The Yakuza Movie Book: A Guide to Japanese Gangster Films |publisher=Stone Bridge Press |year=2003 |isbn=978-1-880656-76-1 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Криминалды фильмдер]]</text>
      <sha1>ownvm81b7ha2padthapqa2whmag2tf5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618622</id>
      <parentid>3618621</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8010" sha1="ewvxa5j4c4qn6u43mrol48oj76vfpb9" xml:space="preserve">'''Гангстерлік фильм''' ({{lang-en|Gangster film}}) немесе '''гангстерлік кино''' — [[банда]]лар мен [[ұйымдасқан қылмыс]]қа бағытталған [[кинематограф|кино]] жанры. Бұл белгілі бір заңсыз әрекеттерді жүзеге асыру үшін құрылған ірі қылмыстық ұйымдарды немесе шағын қылмыстық топтарды қамтитын қылмыстық фильмнің ([[Криминалдық фильм]]) тармағы (жанр асты) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Crime and Gangster Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр өзінің ерекшеліктерімен [[вестерн]] жанрынан және оған тән бандалардан айқын ажыратылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Warshow |first=Robert |title=The Immediate Experience: Movies, Comics, Theatre, and Other Aspects of Popular Culture |publisher=Harvard University Press |year=2001 |isbn=978-0-674-00726-0 |pages=125-130}}&lt;/ref&gt;.

== Шолу ==
[[2008 жыл]]ы [[Америка кино институты]] (AFI) бұл жанрды «XX ғасыр жағдайындағы ұйымдасқан қылмысқа немесе дербес қылмыскерлерге негеделген кино» деп анықтады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=AFI's 10 Top 10: Top 10 Gangster |publisher=American Film Institute |year=2008 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Институт бұл бағытты 2008 жылы жарияланған өзінің «10 Top 10» тізіміндегі 10 «классикалық жанрдың» бірі ретінде атады. Бұл тізімге [[1931 жыл]] және [[1932 жыл]]дары жарық көрген үш бірдей фильм енді, олар: «[[Тортық бет (фильм, 1932)|Тортық бет]]» (Scarface), «[[Қоғам жауы (фильм, 1931)|Қоғам жауы]]» (The Public Enemy) және «[[Kішкентай Цезарь (фильм)|Кішкентай Цезарь]]» (Little Caesar)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Munby |first=Jonathan |title=Public Enemies, Public Heroes: Screening the Gangster from Little Caesar to Touch of Evil |publisher=University of Chicago Press |year=1999 |isbn=978-0-226-55033-6}}&lt;/ref&gt;. Тізімге [[1933 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейінгі кезеңнен тек бір ғана туынды — 1949 жылғы «[[Ақ қызба (фильм)|Ақ қызба]]» (White Heat) фильмі кірді. Бұл жағдай ішінара жанрға [[Хейс коды]] тарапынан қойылған шектеулерге байланысты болды. Аталған код [[1968 жыл]]ы Америка кинокомпаниялары қауымдастығының (MPAA) фильмдерге рейтинг беру жүйесіне ауыстырылып, өз күшін жойды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doherty |first=Thomas |title=Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema 1930–1934 |publisher=Columbia University Press |year=1999 |isbn=978-0-231-11095-2 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

[[1960 жыл]]дардан бастап бұл жанр «[[Жаңа Голливуд]]» қозғалысының арқасында жаңа серпін алды. Жаңа Голливуд режиссерлері аталған тізімдегі үздік 6 фильмнің 5-еуіне иелік етті. Олардың қатарына [[Артур Пенн]]нің «[[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]]» (1967) фильмі, [[Фрэнсис Форд Коппола]]ның «[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]» (1972) және «[[Өкіл әке 2]]» (1974) туындылары, [[Брайан Де Пальма]]ның 1932 жылғы түпнұсқаның негізінде жасаған римейкі — «[[Тортық бет (фильм, 1983)|Тортық бет]]» (1983), сондай-ақ [[Мартин Скорсезе]]нің «[[Даңқты жігіттер]]» (1990) фильмі жатады. Классикалық гангстерлік фильмдерде мафиозидің өрлеуі мен құлдырауы жиі кездесетін басты тақырыптық троп (әдіс) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schatz |first=Thomas |title=Hollywood Genres: Formulas, Filmmaking, and the Studio System |publisher=McGraw-Hill |year=1981 |isbn=978-0-07-553655-0 |pages=81-110}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың жіктелуі ==
[[1970 жыл]]дары жанрлар теориясы академиялық зерттеулердің назарына ілігіп, жанрлардың нақтырақ жіктелуі (таксономиясы) жасалған кезде, гангстерлік фильмдер басқа жанр тармақтарынан, әсіресе вестерннен бөліне бастады. Бұл жанр негізінен өзінің тарихи, идеологиялық және әлеуметтік-мәдени контекстімен айқындалады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nochimson |first=Martha P. |title=Dying to Belong: Gangster Movies in Hollywood and Hong Kong |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-6371-2}}&lt;/ref&gt;. Марта Ночимсонның (Martha Nochimson) пікірінше, гангстерлік фильмдердің үш негізгі санатын ажыратуға болады.

Бірінші санатқа «Бонни мен Клайд» сияқты заңнан тыс бүлікшілердің бастан кешкендерін баяндайтын фильмдер жатады. Екінші санатты тікелей оқиға желісіндегі құрбандар мен көрермендер теріс кейіпкер ретінде қабылдайтын залым гангстерлерге қарсы бағытталған мелодрамалар (мысалы, «[[Ки-Ларго (фильм)|Ки-Ларго]]») құрайды. Жанрда ең кең таралған үшінші санатқа көрермен өзін онымен байланыстыра алатын, қоғамнан тыс қалған [[иммиграция|иммигрант]] гангстер-протагонистің өмірін баяндайтын фильмдер жатады.

== Жапониядағы гангстерлік кино ==
[[Якудза]] туралы алғашқы жапон фильмдері 1930 жылдардағы «бағыттық фильмдерден» (Tendency films) бастау алды. Оларда заңнан тыс жүрген жандардың тарихи хикаялары және қарапайым халықтың жемқор билік тарапынан көрген қиянаттары көрсетілді. 1960 жылдардағы «Серілік фильмдер» (Chivalry movies) уақыт өте келе режиссер Кинзи Фукасакудың қатыгез шынайылығына жол берді. Оның [[1973 жыл]]ғы «[[Намыс пен адамгершіліксіз шайқастар]]» (Battles Without Honor and Humanity) фильмі бүкіл әлемдегі болашақ киногерлерге үлкен шабыт берді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schilling |first=Mark |title=The Yakuza Movie Book: A Guide to Japanese Gangster Films |publisher=Stone Bridge Press |year=2003 |isbn=978-1-880656-76-1 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Криминалды фильмдер]]</text>
      <sha1>ewvxa5j4c4qn6u43mrol48oj76vfpb9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618623</id>
      <parentid>3618622</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7983" sha1="qt8zn0198vzeh1j63yytsxhf532u9xi" xml:space="preserve">'''Гангстерлік фильм''' ({{lang-en|Gangster film}}) немесе '''гангстерлік кино''' — [[банда]]лар мен [[ұйымдасқан қылмыс]]қа бағытталған [[кино]] жанры. Бұл белгілі бір заңсыз әрекеттерді жүзеге асыру үшін құрылған ірі қылмыстық ұйымдарды немесе шағын қылмыстық топтарды қамтитын қылмыстық фильмнің ([[Криминалды фильм]]) тармағы (жанр асты) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Crime and Gangster Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр өзінің ерекшеліктерімен [[вестерн]] жанрынан және оған тән бандалардан айқын ажыратылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Warshow |first=Robert |title=The Immediate Experience: Movies, Comics, Theatre, and Other Aspects of Popular Culture |publisher=Harvard University Press |year=2001 |isbn=978-0-674-00726-0 |pages=125-130}}&lt;/ref&gt;.

== Шолу ==
[[2008 жыл]]ы [[Америка кино институты]] (AFI) бұл жанрды «XX ғасыр жағдайындағы ұйымдасқан қылмысқа немесе дербес қылмыскерлерге негеделген кино» деп анықтады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=AFI's 10 Top 10: Top 10 Gangster |publisher=American Film Institute |year=2008 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Институт бұл бағытты 2008 жылы жарияланған өзінің «10 Top 10» тізіміндегі 10 «классикалық жанрдың» бірі ретінде атады. Бұл тізімге [[1931 жыл]] және [[1932 жыл]]дары жарық көрген үш бірдей фильм енді, олар: «[[Тортық бет (фильм, 1932)|Тортық бет]]» (Scarface), «[[Қоғам жауы (фильм, 1931)|Қоғам жауы]]» (The Public Enemy) және «[[Kішкентай Цезарь (фильм)|Кішкентай Цезарь]]» (Little Caesar)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Munby |first=Jonathan |title=Public Enemies, Public Heroes: Screening the Gangster from Little Caesar to Touch of Evil |publisher=University of Chicago Press |year=1999 |isbn=978-0-226-55033-6}}&lt;/ref&gt;. Тізімге [[1933 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейінгі кезеңнен тек бір ғана туынды — 1949 жылғы «[[Ақ қызба (фильм)|Ақ қызба]]» (White Heat) фильмі кірді. Бұл жағдай ішінара жанрға [[Хейс коды]] тарапынан қойылған шектеулерге байланысты болды. Аталған код [[1968 жыл]]ы Америка кинокомпаниялары қауымдастығының (MPAA) фильмдерге рейтинг беру жүйесіне ауыстырылып, өз күшін жойды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doherty |first=Thomas |title=Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema 1930–1934 |publisher=Columbia University Press |year=1999 |isbn=978-0-231-11095-2 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

[[1960 жыл]]дардан бастап бұл жанр «[[Жаңа Голливуд]]» қозғалысының арқасында жаңа серпін алды. Жаңа Голливуд режиссерлері аталған тізімдегі үздік 6 фильмнің 5-еуіне иелік етті. Олардың қатарына [[Артур Пенн]]нің «[[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]]» (1967) фильмі, [[Фрэнсис Форд Коппола]]ның «[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]» (1972) және «[[Өкіл әке 2]]» (1974) туындылары, [[Брайан Де Пальма]]ның 1932 жылғы түпнұсқаның негізінде жасаған римейкі — «[[Тортық бет (фильм, 1983)|Тортық бет]]» (1983), сондай-ақ [[Мартин Скорсезе]]нің «[[Даңқты жігіттер]]» (1990) фильмі жатады. Классикалық гангстерлік фильмдерде мафиозидің өрлеуі мен құлдырауы жиі кездесетін басты тақырыптық троп (әдіс) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schatz |first=Thomas |title=Hollywood Genres: Formulas, Filmmaking, and the Studio System |publisher=McGraw-Hill |year=1981 |isbn=978-0-07-553655-0 |pages=81-110}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың жіктелуі ==
[[1970 жыл]]дары жанрлар теориясы академиялық зерттеулердің назарына ілігіп, жанрлардың нақтырақ жіктелуі (таксономиясы) жасалған кезде, гангстерлік фильмдер басқа жанр тармақтарынан, әсіресе вестерннен бөліне бастады. Бұл жанр негізінен өзінің тарихи, идеологиялық және әлеуметтік-мәдени контекстімен айқындалады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nochimson |first=Martha P. |title=Dying to Belong: Gangster Movies in Hollywood and Hong Kong |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-6371-2}}&lt;/ref&gt;. Марта Ночимсонның (Martha Nochimson) пікірінше, гангстерлік фильмдердің үш негізгі санатын ажыратуға болады.

Бірінші санатқа «Бонни мен Клайд» сияқты заңнан тыс бүлікшілердің бастан кешкендерін баяндайтын фильмдер жатады. Екінші санатты тікелей оқиға желісіндегі құрбандар мен көрермендер теріс кейіпкер ретінде қабылдайтын залым гангстерлерге қарсы бағытталған мелодрамалар (мысалы, «[[Ки-Ларго (фильм)|Ки-Ларго]]») құрайды. Жанрда ең кең таралған үшінші санатқа көрермен өзін онымен байланыстыра алатын, қоғамнан тыс қалған [[иммиграция|иммигрант]] гангстер-протагонистің өмірін баяндайтын фильмдер жатады.

== Жапониядағы гангстерлік кино ==
[[Якудза]] туралы алғашқы жапон фильмдері 1930 жылдардағы «бағыттық фильмдерден» (Tendency films) бастау алды. Оларда заңнан тыс жүрген жандардың тарихи хикаялары және қарапайым халықтың жемқор билік тарапынан көрген қиянаттары көрсетілді. 1960 жылдардағы «Серілік фильмдер» (Chivalry movies) уақыт өте келе режиссер Кинзи Фукасакудың қатыгез шынайылығына жол берді. Оның [[1973 жыл]]ғы «[[Намыс пен адамгершіліксіз шайқастар]]» (Battles Without Honor and Humanity) фильмі бүкіл әлемдегі болашақ киногерлерге үлкен шабыт берді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schilling |first=Mark |title=The Yakuza Movie Book: A Guide to Japanese Gangster Films |publisher=Stone Bridge Press |year=2003 |isbn=978-1-880656-76-1 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Криминалды фильмдер]]</text>
      <sha1>qt8zn0198vzeh1j63yytsxhf532u9xi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618625</id>
      <parentid>3618623</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шолу */</comment>
      <origin>3618625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7983" sha1="6nl3zz685d454af96vnaij22j06qiva" xml:space="preserve">'''Гангстерлік фильм''' ({{lang-en|Gangster film}}) немесе '''гангстерлік кино''' — [[банда]]лар мен [[ұйымдасқан қылмыс]]қа бағытталған [[кино]] жанры. Бұл белгілі бір заңсыз әрекеттерді жүзеге асыру үшін құрылған ірі қылмыстық ұйымдарды немесе шағын қылмыстық топтарды қамтитын қылмыстық фильмнің ([[Криминалды фильм]]) тармағы (жанр асты) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Crime and Gangster Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр өзінің ерекшеліктерімен [[вестерн]] жанрынан және оған тән бандалардан айқын ажыратылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Warshow |first=Robert |title=The Immediate Experience: Movies, Comics, Theatre, and Other Aspects of Popular Culture |publisher=Harvard University Press |year=2001 |isbn=978-0-674-00726-0 |pages=125-130}}&lt;/ref&gt;.

== Шолу ==
[[2008 жыл]]ы [[Америка кино институты]] (AFI) бұл жанрды «XX ғасыр жағдайындағы ұйымдасқан қылмысқа немесе дербес қылмыскерлерге негеделген кино» деп анықтады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=AFI's 10 Top 10: Top 10 Gangster |publisher=American Film Institute |year=2008 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Институт бұл бағытты 2008 жылы жарияланған өзінің «10 Top 10» тізіміндегі 10 «классикалық жанрдың» бірі ретінде атады. Бұл тізімге [[1931 жыл]] және [[1932 жыл]]дары жарық көрген үш бірдей фильм енді, олар: «[[Жаралы жүз (фильм, 1932)|Жаралы жүз]]» (Scarface), «[[Қоғам жауы (фильм, 1931)|Қоғам жауы]]» (The Public Enemy) және «[[Kішкентай Цезарь (фильм)|Кішкентай Цезарь]]» (Little Caesar)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Munby |first=Jonathan |title=Public Enemies, Public Heroes: Screening the Gangster from Little Caesar to Touch of Evil |publisher=University of Chicago Press |year=1999 |isbn=978-0-226-55033-6}}&lt;/ref&gt;. Тізімге [[1933 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейінгі кезеңнен тек бір ғана туынды — 1949 жылғы «[[Ақ қызба (фильм)|Ақ қызба]]» (White Heat) фильмі кірді. Бұл жағдай ішінара жанрға [[Хейс коды]] тарапынан қойылған шектеулерге байланысты болды. Аталған код [[1968 жыл]]ы Америка кинокомпаниялары қауымдастығының (MPAA) фильмдерге рейтинг беру жүйесіне ауыстырылып, өз күшін жойды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doherty |first=Thomas |title=Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema 1930–1934 |publisher=Columbia University Press |year=1999 |isbn=978-0-231-11095-2 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

[[1960 жыл]]дардан бастап бұл жанр «[[Жаңа Голливуд]]» қозғалысының арқасында жаңа серпін алды. Жаңа Голливуд режиссерлері аталған тізімдегі үздік 6 фильмнің 5-еуіне иелік етті. Олардың қатарына [[Артур Пенн]]нің «[[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]]» (1967) фильмі, [[Фрэнсис Форд Коппола]]ның «[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]» (1972) және «[[Өкіл әке 2]]» (1974) туындылары, [[Брайан Де Пальма]]ның 1932 жылғы түпнұсқаның негізінде жасаған римейкі — «[[Жаралы жүз (фильм, 1983)|Жаралы жүз]]» (1983), сондай-ақ [[Мартин Скорсезе]]нің «[[Даңқты жігіттер]]» (1990) фильмі жатады. Классикалық гангстерлік фильмдерде мафиозидің өрлеуі мен құлдырауы жиі кездесетін басты тақырыптық троп (әдіс) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schatz |first=Thomas |title=Hollywood Genres: Formulas, Filmmaking, and the Studio System |publisher=McGraw-Hill |year=1981 |isbn=978-0-07-553655-0 |pages=81-110}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың жіктелуі ==
[[1970 жыл]]дары жанрлар теориясы академиялық зерттеулердің назарына ілігіп, жанрлардың нақтырақ жіктелуі (таксономиясы) жасалған кезде, гангстерлік фильмдер басқа жанр тармақтарынан, әсіресе вестерннен бөліне бастады. Бұл жанр негізінен өзінің тарихи, идеологиялық және әлеуметтік-мәдени контекстімен айқындалады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nochimson |first=Martha P. |title=Dying to Belong: Gangster Movies in Hollywood and Hong Kong |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-6371-2}}&lt;/ref&gt;. Марта Ночимсонның (Martha Nochimson) пікірінше, гангстерлік фильмдердің үш негізгі санатын ажыратуға болады.

Бірінші санатқа «Бонни мен Клайд» сияқты заңнан тыс бүлікшілердің бастан кешкендерін баяндайтын фильмдер жатады. Екінші санатты тікелей оқиға желісіндегі құрбандар мен көрермендер теріс кейіпкер ретінде қабылдайтын залым гангстерлерге қарсы бағытталған мелодрамалар (мысалы, «[[Ки-Ларго (фильм)|Ки-Ларго]]») құрайды. Жанрда ең кең таралған үшінші санатқа көрермен өзін онымен байланыстыра алатын, қоғамнан тыс қалған [[иммиграция|иммигрант]] гангстер-протагонистің өмірін баяндайтын фильмдер жатады.

== Жапониядағы гангстерлік кино ==
[[Якудза]] туралы алғашқы жапон фильмдері 1930 жылдардағы «бағыттық фильмдерден» (Tendency films) бастау алды. Оларда заңнан тыс жүрген жандардың тарихи хикаялары және қарапайым халықтың жемқор билік тарапынан көрген қиянаттары көрсетілді. 1960 жылдардағы «Серілік фильмдер» (Chivalry movies) уақыт өте келе режиссер Кинзи Фукасакудың қатыгез шынайылығына жол берді. Оның [[1973 жыл]]ғы «[[Намыс пен адамгершіліксіз шайқастар]]» (Battles Without Honor and Humanity) фильмі бүкіл әлемдегі болашақ киногерлерге үлкен шабыт берді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schilling |first=Mark |title=The Yakuza Movie Book: A Guide to Japanese Gangster Films |publisher=Stone Bridge Press |year=2003 |isbn=978-1-880656-76-1 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Криминалды фильмдер]]</text>
      <sha1>6nl3zz685d454af96vnaij22j06qiva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618626</id>
      <parentid>3618625</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шолу */</comment>
      <origin>3618626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7953" sha1="d67tjvek95foetvwfeo6aopdu6qhk8o" xml:space="preserve">'''Гангстерлік фильм''' ({{lang-en|Gangster film}}) немесе '''гангстерлік кино''' — [[банда]]лар мен [[ұйымдасқан қылмыс]]қа бағытталған [[кино]] жанры. Бұл белгілі бір заңсыз әрекеттерді жүзеге асыру үшін құрылған ірі қылмыстық ұйымдарды немесе шағын қылмыстық топтарды қамтитын қылмыстық фильмнің ([[Криминалды фильм]]) тармағы (жанр асты) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Crime and Gangster Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр өзінің ерекшеліктерімен [[вестерн]] жанрынан және оған тән бандалардан айқын ажыратылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Warshow |first=Robert |title=The Immediate Experience: Movies, Comics, Theatre, and Other Aspects of Popular Culture |publisher=Harvard University Press |year=2001 |isbn=978-0-674-00726-0 |pages=125-130}}&lt;/ref&gt;.

== Шолу ==
[[2008 жыл]]ы [[Америка кино институты]] (AFI) бұл жанрды «XX ғасыр жағдайындағы ұйымдасқан қылмысқа немесе дербес қылмыскерлерге негеделген кино» деп анықтады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=AFI's 10 Top 10: Top 10 Gangster |publisher=American Film Institute |year=2008 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Институт бұл бағытты 2008 жылы жарияланған өзінің «10 Top 10» тізіміндегі 10 «классикалық жанрдың» бірі ретінде атады. Бұл тізімге [[1931 жыл]] және [[1932 жыл]]дары жарық көрген үш бірдей фильм енді, олар: «[[Жаралы жүз (фильм, 1932)|Жаралы жүз]]» (Scarface), «[[Қоғам жауы (фильм, 1931)|Қоғам жауы]]» (The Public Enemy) және «[[Kішкентай Цезарь (фильм)|Кішкентай Цезарь]]» (Little Caesar)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Munby |first=Jonathan |title=Public Enemies, Public Heroes: Screening the Gangster from Little Caesar to Touch of Evil |publisher=University of Chicago Press |year=1999 |isbn=978-0-226-55033-6}}&lt;/ref&gt;. Тізімге [[1933 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейінгі кезеңнен тек бір ғана туынды — 1949 жылғы «[[Ақ қызба (фильм)|Ақ қызба]]» (White Heat) фильмі кірді. Бұл жағдай ішінара жанрға [[Хейс коды]] тарапынан қойылған шектеулерге байланысты болды. Аталған код [[1968 жыл]]ы Америка кинокомпаниялары қауымдастығының (MPAA) фильмдерге рейтинг беру жүйесіне ауыстырылып, өз күшін жойды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doherty |first=Thomas |title=Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema 1930–1934 |publisher=Columbia University Press |year=1999 |isbn=978-0-231-11095-2 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

[[1960 жыл]]дардан бастап бұл жанр «[[Жаңа Голливуд]]» қозғалысының арқасында жаңа серпін алды. Жаңа Голливуд режиссерлері аталған тізімдегі үздік 6 фильмнің 5-еуіне иелік етті. Олардың қатарына [[Артур Пенн]]нің «[[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]]» (1967) фильмі, [[Фрэнсис Форд Коппола]]ның «[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]» (1972) және «[[Өкіл әке 2]]» (1974) туындылары, [[Брайан Де Пальма]]ның 1932 жылғы түпнұсқаның негізінде жасаған римейкі — «[[Жаралы жүз (фильм, 1983)|Жаралы жүз]]» (1983), сондай-ақ [[Мартин Скорсезе]]нің «[[Даңқты жігіттер]]» (1990) фильмі жатады. Классикалық гангстерлік фильмдерде мафиозидің өрлеуі мен құлдырауы жиі кездесетін басты оқиға болып табылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schatz |first=Thomas |title=Hollywood Genres: Formulas, Filmmaking, and the Studio System |publisher=McGraw-Hill |year=1981 |isbn=978-0-07-553655-0 |pages=81-110}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың жіктелуі ==
[[1970 жыл]]дары жанрлар теориясы академиялық зерттеулердің назарына ілігіп, жанрлардың нақтырақ жіктелуі (таксономиясы) жасалған кезде, гангстерлік фильмдер басқа жанр тармақтарынан, әсіресе вестерннен бөліне бастады. Бұл жанр негізінен өзінің тарихи, идеологиялық және әлеуметтік-мәдени контекстімен айқындалады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nochimson |first=Martha P. |title=Dying to Belong: Gangster Movies in Hollywood and Hong Kong |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-6371-2}}&lt;/ref&gt;. Марта Ночимсонның (Martha Nochimson) пікірінше, гангстерлік фильмдердің үш негізгі санатын ажыратуға болады.

Бірінші санатқа «Бонни мен Клайд» сияқты заңнан тыс бүлікшілердің бастан кешкендерін баяндайтын фильмдер жатады. Екінші санатты тікелей оқиға желісіндегі құрбандар мен көрермендер теріс кейіпкер ретінде қабылдайтын залым гангстерлерге қарсы бағытталған мелодрамалар (мысалы, «[[Ки-Ларго (фильм)|Ки-Ларго]]») құрайды. Жанрда ең кең таралған үшінші санатқа көрермен өзін онымен байланыстыра алатын, қоғамнан тыс қалған [[иммиграция|иммигрант]] гангстер-протагонистің өмірін баяндайтын фильмдер жатады.

== Жапониядағы гангстерлік кино ==
[[Якудза]] туралы алғашқы жапон фильмдері 1930 жылдардағы «бағыттық фильмдерден» (Tendency films) бастау алды. Оларда заңнан тыс жүрген жандардың тарихи хикаялары және қарапайым халықтың жемқор билік тарапынан көрген қиянаттары көрсетілді. 1960 жылдардағы «Серілік фильмдер» (Chivalry movies) уақыт өте келе режиссер Кинзи Фукасакудың қатыгез шынайылығына жол берді. Оның [[1973 жыл]]ғы «[[Намыс пен адамгершіліксіз шайқастар]]» (Battles Without Honor and Humanity) фильмі бүкіл әлемдегі болашақ киногерлерге үлкен шабыт берді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schilling |first=Mark |title=The Yakuza Movie Book: A Guide to Japanese Gangster Films |publisher=Stone Bridge Press |year=2003 |isbn=978-1-880656-76-1 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Криминалды фильмдер]]</text>
      <sha1>d67tjvek95foetvwfeo6aopdu6qhk8o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618627</id>
      <parentid>3618626</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7936" sha1="jk7421lgfrrzqmx8w2kocx00gk0lxxl" xml:space="preserve">'''Гангстерлік фильм''' ({{lang-en|Gangster film}}) немесе '''гангстерлік кино''' — [[банда]]лар мен [[ұйымдасқан қылмыс]]қа бағытталған [[кино]] жанры. Бұл белгілі бір заңсыз әрекеттерді жүзеге асыру үшін құрылған ірі қылмыстық ұйымдарды немесе шағын қылмыстық топтардың өмірін қамтитын [[криминалды фильм]]нің тармағы (жанр асты) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Crime and Gangster Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр өзінің ерекшеліктерімен [[вестерн]] жанрынан және оған тән бандалардан айқын ажыратылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Warshow |first=Robert |title=The Immediate Experience: Movies, Comics, Theatre, and Other Aspects of Popular Culture |publisher=Harvard University Press |year=2001 |isbn=978-0-674-00726-0 |pages=125-130}}&lt;/ref&gt;.

== Шолу ==
[[2008 жыл]]ы [[Америка кино институты]] (AFI) бұл жанрды «XX ғасыр жағдайындағы ұйымдасқан қылмысқа немесе дербес қылмыскерлерге негеделген кино» деп анықтады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=AFI's 10 Top 10: Top 10 Gangster |publisher=American Film Institute |year=2008 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Институт бұл бағытты 2008 жылы жарияланған өзінің «10 Top 10» тізіміндегі 10 «классикалық жанрдың» бірі ретінде атады. Бұл тізімге [[1931 жыл]] және [[1932 жыл]]дары жарық көрген үш бірдей фильм енді, олар: «[[Жаралы жүз (фильм, 1932)|Жаралы жүз]]» (Scarface), «[[Қоғам жауы (фильм, 1931)|Қоғам жауы]]» (The Public Enemy) және «[[Kішкентай Цезарь (фильм)|Кішкентай Цезарь]]» (Little Caesar)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Munby |first=Jonathan |title=Public Enemies, Public Heroes: Screening the Gangster from Little Caesar to Touch of Evil |publisher=University of Chicago Press |year=1999 |isbn=978-0-226-55033-6}}&lt;/ref&gt;. Тізімге [[1933 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейінгі кезеңнен тек бір ғана туынды — 1949 жылғы «[[Ақ қызба (фильм)|Ақ қызба]]» (White Heat) фильмі кірді. Бұл жағдай ішінара жанрға [[Хейс коды]] тарапынан қойылған шектеулерге байланысты болды. Аталған код [[1968 жыл]]ы Америка кинокомпаниялары қауымдастығының (MPAA) фильмдерге рейтинг беру жүйесіне ауыстырылып, өз күшін жойды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doherty |first=Thomas |title=Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema 1930–1934 |publisher=Columbia University Press |year=1999 |isbn=978-0-231-11095-2 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

[[1960 жыл]]дардан бастап бұл жанр «[[Жаңа Голливуд]]» қозғалысының арқасында жаңа серпін алды. Жаңа Голливуд режиссерлері аталған тізімдегі үздік 6 фильмнің 5-еуіне иелік етті. Олардың қатарына [[Артур Пенн]]нің «[[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]]» (1967) фильмі, [[Фрэнсис Форд Коппола]]ның «[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]» (1972) және «[[Өкіл әке 2]]» (1974) туындылары, [[Брайан Де Пальма]]ның 1932 жылғы түпнұсқаның негізінде жасаған римейкі — «[[Жаралы жүз (фильм, 1983)|Жаралы жүз]]» (1983), сондай-ақ [[Мартин Скорсезе]]нің «[[Даңқты жігіттер]]» (1990) фильмі жатады. Классикалық гангстерлік фильмдерде мафиозидің өрлеуі мен құлдырауы жиі кездесетін басты оқиға болып табылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schatz |first=Thomas |title=Hollywood Genres: Formulas, Filmmaking, and the Studio System |publisher=McGraw-Hill |year=1981 |isbn=978-0-07-553655-0 |pages=81-110}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың жіктелуі ==
[[1970 жыл]]дары жанрлар теориясы академиялық зерттеулердің назарына ілігіп, жанрлардың нақтырақ жіктелуі (таксономиясы) жасалған кезде, гангстерлік фильмдер басқа жанр тармақтарынан, әсіресе вестерннен бөліне бастады. Бұл жанр негізінен өзінің тарихи, идеологиялық және әлеуметтік-мәдени контекстімен айқындалады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nochimson |first=Martha P. |title=Dying to Belong: Gangster Movies in Hollywood and Hong Kong |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-6371-2}}&lt;/ref&gt;. Марта Ночимсонның (Martha Nochimson) пікірінше, гангстерлік фильмдердің үш негізгі санатын ажыратуға болады.

Бірінші санатқа «Бонни мен Клайд» сияқты заңнан тыс бүлікшілердің бастан кешкендерін баяндайтын фильмдер жатады. Екінші санатты тікелей оқиға желісіндегі құрбандар мен көрермендер теріс кейіпкер ретінде қабылдайтын залым гангстерлерге қарсы бағытталған мелодрамалар (мысалы, «[[Ки-Ларго (фильм)|Ки-Ларго]]») құрайды. Жанрда ең кең таралған үшінші санатқа көрермен өзін онымен байланыстыра алатын, қоғамнан тыс қалған [[иммиграция|иммигрант]] гангстер-протагонистің өмірін баяндайтын фильмдер жатады.

== Жапониядағы гангстерлік кино ==
[[Якудза]] туралы алғашқы жапон фильмдері 1930 жылдардағы «бағыттық фильмдерден» (Tendency films) бастау алды. Оларда заңнан тыс жүрген жандардың тарихи хикаялары және қарапайым халықтың жемқор билік тарапынан көрген қиянаттары көрсетілді. 1960 жылдардағы «Серілік фильмдер» (Chivalry movies) уақыт өте келе режиссер Кинзи Фукасакудың қатыгез шынайылығына жол берді. Оның [[1973 жыл]]ғы «[[Намыс пен адамгершіліксіз шайқастар]]» (Battles Without Honor and Humanity) фильмі бүкіл әлемдегі болашақ киногерлерге үлкен шабыт берді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schilling |first=Mark |title=The Yakuza Movie Book: A Guide to Japanese Gangster Films |publisher=Stone Bridge Press |year=2003 |isbn=978-1-880656-76-1 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Криминалды фильмдер]]</text>
      <sha1>jk7421lgfrrzqmx8w2kocx00gk0lxxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618628</id>
      <parentid>3618627</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7893" sha1="3k06fglzt1slwe4vcputte4xnbik915" xml:space="preserve">'''Гангстерлік фильм''' ({{lang-en|Gangster film}}) немесе '''гангстерлік кино''' — [[банда]]лар мен [[ұйымдасқан қылмыс]]қа бағытталған [[кино]] жанры. Бұл белгілі бір заңсыз әрекеттерді жүзеге асыру үшін құрылған ірі қылмыстық ұйымдарды немесе шағын қылмыстық топтардың өмірін қамтитын [[криминалды фильм]]нің тармағы (жанр асты) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Crime and Gangster Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр [[вестерн]] жанрынан және оған тән бандалардан айқын ерекшеленеді &lt;ref&gt;{{cite book |last=Warshow |first=Robert |title=The Immediate Experience: Movies, Comics, Theatre, and Other Aspects of Popular Culture |publisher=Harvard University Press |year=2001 |isbn=978-0-674-00726-0 |pages=125-130}}&lt;/ref&gt;.

== Шолу ==
[[2008 жыл]]ы [[Америка кино институты]] (AFI) бұл жанрды «XX ғасыр жағдайындағы ұйымдасқан қылмысқа немесе дербес қылмыскерлерге негеделген кино» деп анықтады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=AFI's 10 Top 10: Top 10 Gangster |publisher=American Film Institute |year=2008 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Институт бұл бағытты 2008 жылы жарияланған өзінің «10 Top 10» тізіміндегі 10 «классикалық жанрдың» бірі ретінде атады. Бұл тізімге [[1931 жыл]] және [[1932 жыл]]дары жарық көрген үш бірдей фильм енді, олар: «[[Жаралы жүз (фильм, 1932)|Жаралы жүз]]» (Scarface), «[[Қоғам жауы (фильм, 1931)|Қоғам жауы]]» (The Public Enemy) және «[[Kішкентай Цезарь (фильм)|Кішкентай Цезарь]]» (Little Caesar)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Munby |first=Jonathan |title=Public Enemies, Public Heroes: Screening the Gangster from Little Caesar to Touch of Evil |publisher=University of Chicago Press |year=1999 |isbn=978-0-226-55033-6}}&lt;/ref&gt;. Тізімге [[1933 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейінгі кезеңнен тек бір ғана туынды — 1949 жылғы «[[Ақ қызба (фильм)|Ақ қызба]]» (White Heat) фильмі кірді. Бұл жағдай ішінара жанрға [[Хейс коды]] тарапынан қойылған шектеулерге байланысты болды. Аталған код [[1968 жыл]]ы Америка кинокомпаниялары қауымдастығының (MPAA) фильмдерге рейтинг беру жүйесіне ауыстырылып, өз күшін жойды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doherty |first=Thomas |title=Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema 1930–1934 |publisher=Columbia University Press |year=1999 |isbn=978-0-231-11095-2 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

[[1960 жыл]]дардан бастап бұл жанр «[[Жаңа Голливуд]]» қозғалысының арқасында жаңа серпін алды. Жаңа Голливуд режиссерлері аталған тізімдегі үздік 6 фильмнің 5-еуіне иелік етті. Олардың қатарына [[Артур Пенн]]нің «[[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]]» (1967) фильмі, [[Фрэнсис Форд Коппола]]ның «[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]» (1972) және «[[Өкіл әке 2]]» (1974) туындылары, [[Брайан Де Пальма]]ның 1932 жылғы түпнұсқаның негізінде жасаған римейкі — «[[Жаралы жүз (фильм, 1983)|Жаралы жүз]]» (1983), сондай-ақ [[Мартин Скорсезе]]нің «[[Даңқты жігіттер]]» (1990) фильмі жатады. Классикалық гангстерлік фильмдерде мафиозидің өрлеуі мен құлдырауы жиі кездесетін басты оқиға болып табылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schatz |first=Thomas |title=Hollywood Genres: Formulas, Filmmaking, and the Studio System |publisher=McGraw-Hill |year=1981 |isbn=978-0-07-553655-0 |pages=81-110}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың жіктелуі ==
[[1970 жыл]]дары жанрлар теориясы академиялық зерттеулердің назарына ілігіп, жанрлардың нақтырақ жіктелуі (таксономиясы) жасалған кезде, гангстерлік фильмдер басқа жанр тармақтарынан, әсіресе вестерннен бөліне бастады. Бұл жанр негізінен өзінің тарихи, идеологиялық және әлеуметтік-мәдени контекстімен айқындалады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nochimson |first=Martha P. |title=Dying to Belong: Gangster Movies in Hollywood and Hong Kong |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-6371-2}}&lt;/ref&gt;. Марта Ночимсонның (Martha Nochimson) пікірінше, гангстерлік фильмдердің үш негізгі санатын ажыратуға болады.

Бірінші санатқа «Бонни мен Клайд» сияқты заңнан тыс бүлікшілердің бастан кешкендерін баяндайтын фильмдер жатады. Екінші санатты тікелей оқиға желісіндегі құрбандар мен көрермендер теріс кейіпкер ретінде қабылдайтын залым гангстерлерге қарсы бағытталған мелодрамалар (мысалы, «[[Ки-Ларго (фильм)|Ки-Ларго]]») құрайды. Жанрда ең кең таралған үшінші санатқа көрермен өзін онымен байланыстыра алатын, қоғамнан тыс қалған [[иммиграция|иммигрант]] гангстер-протагонистің өмірін баяндайтын фильмдер жатады.

== Жапониядағы гангстерлік кино ==
[[Якудза]] туралы алғашқы жапон фильмдері 1930 жылдардағы «бағыттық фильмдерден» (Tendency films) бастау алды. Оларда заңнан тыс жүрген жандардың тарихи хикаялары және қарапайым халықтың жемқор билік тарапынан көрген қиянаттары көрсетілді. 1960 жылдардағы «Серілік фильмдер» (Chivalry movies) уақыт өте келе режиссер Кинзи Фукасакудың қатыгез шынайылығына жол берді. Оның [[1973 жыл]]ғы «[[Намыс пен адамгершіліксіз шайқастар]]» (Battles Without Honor and Humanity) фильмі бүкіл әлемдегі болашақ киногерлерге үлкен шабыт берді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schilling |first=Mark |title=The Yakuza Movie Book: A Guide to Japanese Gangster Films |publisher=Stone Bridge Press |year=2003 |isbn=978-1-880656-76-1 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Криминалды фильмдер]]</text>
      <sha1>3k06fglzt1slwe4vcputte4xnbik915</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618629</id>
      <parentid>3618628</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7938" sha1="lk0swz6qz96lfqrjs0wflm6rwx03msu" xml:space="preserve">'''Гангстерлік фильм''' ({{lang-en|Gangster film}}) немесе '''гангстерлік кино''' — [[банда]]лар мен [[ұйымдасқан қылмыс]]қа бағытталған [[кино]] жанры. Бұл белгілі бір заңсыз әрекеттерді жүзеге асыру үшін құрылған ірі қылмыстық ұйымдарды немесе шағын қылмыстық топтардың өмірін қамтитын [[криминалды фильм]]нің тармағы (жанр асты) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Crime and Gangster Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр және банда кейіпкерлері [[вестерн]] жанрынан және оған тән бандалардан айқын ерекшеленеді &lt;ref&gt;{{cite book |last=Warshow |first=Robert |title=The Immediate Experience: Movies, Comics, Theatre, and Other Aspects of Popular Culture |publisher=Harvard University Press |year=2001 |isbn=978-0-674-00726-0 |pages=125-130}}&lt;/ref&gt;.

== Шолу ==
[[2008 жыл]]ы [[Америка кино институты]] (AFI) бұл жанрды «XX ғасыр жағдайындағы ұйымдасқан қылмысқа немесе дербес қылмыскерлерге негеделген кино» деп анықтады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=AFI's 10 Top 10: Top 10 Gangster |publisher=American Film Institute |year=2008 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Институт бұл бағытты 2008 жылы жарияланған өзінің «10 Top 10» тізіміндегі 10 «классикалық жанрдың» бірі ретінде атады. Бұл тізімге [[1931 жыл]] және [[1932 жыл]]дары жарық көрген үш бірдей фильм енді, олар: «[[Жаралы жүз (фильм, 1932)|Жаралы жүз]]» (Scarface), «[[Қоғам жауы (фильм, 1931)|Қоғам жауы]]» (The Public Enemy) және «[[Kішкентай Цезарь (фильм)|Кішкентай Цезарь]]» (Little Caesar)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Munby |first=Jonathan |title=Public Enemies, Public Heroes: Screening the Gangster from Little Caesar to Touch of Evil |publisher=University of Chicago Press |year=1999 |isbn=978-0-226-55033-6}}&lt;/ref&gt;. Тізімге [[1933 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейінгі кезеңнен тек бір ғана туынды — 1949 жылғы «[[Ақ қызба (фильм)|Ақ қызба]]» (White Heat) фильмі кірді. Бұл жағдай ішінара жанрға [[Хейс коды]] тарапынан қойылған шектеулерге байланысты болды. Аталған код [[1968 жыл]]ы Америка кинокомпаниялары қауымдастығының (MPAA) фильмдерге рейтинг беру жүйесіне ауыстырылып, өз күшін жойды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doherty |first=Thomas |title=Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema 1930–1934 |publisher=Columbia University Press |year=1999 |isbn=978-0-231-11095-2 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

[[1960 жыл]]дардан бастап бұл жанр «[[Жаңа Голливуд]]» қозғалысының арқасында жаңа серпін алды. Жаңа Голливуд режиссерлері аталған тізімдегі үздік 6 фильмнің 5-еуіне иелік етті. Олардың қатарына [[Артур Пенн]]нің «[[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]]» (1967) фильмі, [[Фрэнсис Форд Коппола]]ның «[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]» (1972) және «[[Өкіл әке 2]]» (1974) туындылары, [[Брайан Де Пальма]]ның 1932 жылғы түпнұсқаның негізінде жасаған римейкі — «[[Жаралы жүз (фильм, 1983)|Жаралы жүз]]» (1983), сондай-ақ [[Мартин Скорсезе]]нің «[[Даңқты жігіттер]]» (1990) фильмі жатады. Классикалық гангстерлік фильмдерде мафиозидің өрлеуі мен құлдырауы жиі кездесетін басты оқиға болып табылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schatz |first=Thomas |title=Hollywood Genres: Formulas, Filmmaking, and the Studio System |publisher=McGraw-Hill |year=1981 |isbn=978-0-07-553655-0 |pages=81-110}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың жіктелуі ==
[[1970 жыл]]дары жанрлар теориясы академиялық зерттеулердің назарына ілігіп, жанрлардың нақтырақ жіктелуі (таксономиясы) жасалған кезде, гангстерлік фильмдер басқа жанр тармақтарынан, әсіресе вестерннен бөліне бастады. Бұл жанр негізінен өзінің тарихи, идеологиялық және әлеуметтік-мәдени контекстімен айқындалады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nochimson |first=Martha P. |title=Dying to Belong: Gangster Movies in Hollywood and Hong Kong |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-6371-2}}&lt;/ref&gt;. Марта Ночимсонның (Martha Nochimson) пікірінше, гангстерлік фильмдердің үш негізгі санатын ажыратуға болады.

Бірінші санатқа «Бонни мен Клайд» сияқты заңнан тыс бүлікшілердің бастан кешкендерін баяндайтын фильмдер жатады. Екінші санатты тікелей оқиға желісіндегі құрбандар мен көрермендер теріс кейіпкер ретінде қабылдайтын залым гангстерлерге қарсы бағытталған мелодрамалар (мысалы, «[[Ки-Ларго (фильм)|Ки-Ларго]]») құрайды. Жанрда ең кең таралған үшінші санатқа көрермен өзін онымен байланыстыра алатын, қоғамнан тыс қалған [[иммиграция|иммигрант]] гангстер-протагонистің өмірін баяндайтын фильмдер жатады.

== Жапониядағы гангстерлік кино ==
[[Якудза]] туралы алғашқы жапон фильмдері 1930 жылдардағы «бағыттық фильмдерден» (Tendency films) бастау алды. Оларда заңнан тыс жүрген жандардың тарихи хикаялары және қарапайым халықтың жемқор билік тарапынан көрген қиянаттары көрсетілді. 1960 жылдардағы «Серілік фильмдер» (Chivalry movies) уақыт өте келе режиссер Кинзи Фукасакудың қатыгез шынайылығына жол берді. Оның [[1973 жыл]]ғы «[[Намыс пен адамгершіліксіз шайқастар]]» (Battles Without Honor and Humanity) фильмі бүкіл әлемдегі болашақ киногерлерге үлкен шабыт берді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schilling |first=Mark |title=The Yakuza Movie Book: A Guide to Japanese Gangster Films |publisher=Stone Bridge Press |year=2003 |isbn=978-1-880656-76-1 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Криминалды фильмдер]]</text>
      <sha1>lk0swz6qz96lfqrjs0wflm6rwx03msu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618630</id>
      <parentid>3618629</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шолу */</comment>
      <origin>3618630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7934" sha1="k11v5p6j0g5zpyrfmz60n5alcu1iff3" xml:space="preserve">'''Гангстерлік фильм''' ({{lang-en|Gangster film}}) немесе '''гангстерлік кино''' — [[банда]]лар мен [[ұйымдасқан қылмыс]]қа бағытталған [[кино]] жанры. Бұл белгілі бір заңсыз әрекеттерді жүзеге асыру үшін құрылған ірі қылмыстық ұйымдарды немесе шағын қылмыстық топтардың өмірін қамтитын [[криминалды фильм]]нің тармағы (жанр асты) болып табылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Crime and Gangster Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр және банда кейіпкерлері [[вестерн]] жанрынан және оған тән бандалардан айқын ерекшеленеді &lt;ref&gt;{{cite book |last=Warshow |first=Robert |title=The Immediate Experience: Movies, Comics, Theatre, and Other Aspects of Popular Culture |publisher=Harvard University Press |year=2001 |isbn=978-0-674-00726-0 |pages=125-130}}&lt;/ref&gt;.

== Шолу ==
[[2008 жыл]]ы [[Америка кино институты]] (AFI) бұл жанрды «XX ғасыр жағдайындағы ұйымдасқан қылмысқа немесе дербес қылмыскерлерге негізделген кино» деп атады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=AFI's 10 Top 10: Top 10 Gangster |publisher=American Film Institute |year=2008 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Институт бұл бағытты 2008 жылы жарияланған өзінің «10 Top 10» тізіміндегі 10 «классикалық жанрдың» бірі ретінде атады. Бұл тізімге [[1931 жыл]] және [[1932 жыл]]дары жарық көрген үш бірдей фильм енді, олар: «[[Жаралы жүз (фильм, 1932)|Жаралы жүз]]» (Scarface), «[[Қоғам жауы (фильм, 1931)|Қоғам жауы]]» (The Public Enemy) және «[[Kішкентай Цезарь (фильм)|Кішкентай Цезарь]]» (Little Caesar)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Munby |first=Jonathan |title=Public Enemies, Public Heroes: Screening the Gangster from Little Caesar to Touch of Evil |publisher=University of Chicago Press |year=1999 |isbn=978-0-226-55033-6}}&lt;/ref&gt;. Тізімге [[1933 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейінгі кезеңнен тек бір ғана туынды — 1949 жылғы «[[Ақ қызба (фильм)|Ақ қызба]]» (White Heat) фильмі кірді. Бұл жағдай ішінара жанрға [[Хейс коды]] тарапынан қойылған шектеулерге байланысты болды. Аталған код [[1968 жыл]]ы Америка кинокомпаниялары қауымдастығының (MPAA) фильмдерге рейтинг беру жүйесіне ауыстырылып, өз күшін жойды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doherty |first=Thomas |title=Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema 1930–1934 |publisher=Columbia University Press |year=1999 |isbn=978-0-231-11095-2 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

[[1960 жыл]]дардан бастап бұл жанр «[[Жаңа Голливуд]]» қозғалысының арқасында жаңа серпін алды. Жаңа Голливуд режиссерлері аталған тізімдегі үздік 6 фильмнің 5-еуіне иелік етті. Олардың қатарына [[Артур Пенн]]нің «[[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]]» (1967) фильмі, [[Фрэнсис Форд Коппола]]ның «[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]» (1972) және «[[Өкіл әке 2]]» (1974) туындылары, [[Брайан Де Пальма]]ның 1932 жылғы түпнұсқаның негізінде жасаған римейкі — «[[Жаралы жүз (фильм, 1983)|Жаралы жүз]]» (1983), сондай-ақ [[Мартин Скорсезе]]нің «[[Даңқты жігіттер]]» (1990) фильмі жатады. Классикалық гангстерлік фильмдерде мафиозидің өрлеуі мен құлдырауы жиі кездесетін басты оқиға болып табылады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schatz |first=Thomas |title=Hollywood Genres: Formulas, Filmmaking, and the Studio System |publisher=McGraw-Hill |year=1981 |isbn=978-0-07-553655-0 |pages=81-110}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың жіктелуі ==
[[1970 жыл]]дары жанрлар теориясы академиялық зерттеулердің назарына ілігіп, жанрлардың нақтырақ жіктелуі (таксономиясы) жасалған кезде, гангстерлік фильмдер басқа жанр тармақтарынан, әсіресе вестерннен бөліне бастады. Бұл жанр негізінен өзінің тарихи, идеологиялық және әлеуметтік-мәдени контекстімен айқындалады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nochimson |first=Martha P. |title=Dying to Belong: Gangster Movies in Hollywood and Hong Kong |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-6371-2}}&lt;/ref&gt;. Марта Ночимсонның (Martha Nochimson) пікірінше, гангстерлік фильмдердің үш негізгі санатын ажыратуға болады.

Бірінші санатқа «Бонни мен Клайд» сияқты заңнан тыс бүлікшілердің бастан кешкендерін баяндайтын фильмдер жатады. Екінші санатты тікелей оқиға желісіндегі құрбандар мен көрермендер теріс кейіпкер ретінде қабылдайтын залым гангстерлерге қарсы бағытталған мелодрамалар (мысалы, «[[Ки-Ларго (фильм)|Ки-Ларго]]») құрайды. Жанрда ең кең таралған үшінші санатқа көрермен өзін онымен байланыстыра алатын, қоғамнан тыс қалған [[иммиграция|иммигрант]] гангстер-протагонистің өмірін баяндайтын фильмдер жатады.

== Жапониядағы гангстерлік кино ==
[[Якудза]] туралы алғашқы жапон фильмдері 1930 жылдардағы «бағыттық фильмдерден» (Tendency films) бастау алды. Оларда заңнан тыс жүрген жандардың тарихи хикаялары және қарапайым халықтың жемқор билік тарапынан көрген қиянаттары көрсетілді. 1960 жылдардағы «Серілік фильмдер» (Chivalry movies) уақыт өте келе режиссер Кинзи Фукасакудың қатыгез шынайылығына жол берді. Оның [[1973 жыл]]ғы «[[Намыс пен адамгершіліксіз шайқастар]]» (Battles Without Honor and Humanity) фильмі бүкіл әлемдегі болашақ киногерлерге үлкен шабыт берді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schilling |first=Mark |title=The Yakuza Movie Book: A Guide to Japanese Gangster Films |publisher=Stone Bridge Press |year=2003 |isbn=978-1-880656-76-1 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Криминалды фильмдер]]</text>
      <sha1>k11v5p6j0g5zpyrfmz60n5alcu1iff3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618965</id>
      <parentid>3618630</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:30:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7933" sha1="mdsz82scizac0ugdmm24gmzsiw2a8un" xml:space="preserve">'''Гангстерлік фильм''' ({{lang-en|Gangster film}}) немесе '''гангстерлік кино''' — [[банда]]лар мен [[ұйымдасқан қылмыс]]қа бағытталған [[кино]] жанры. Бұл белгілі бір заңсыз әрекеттерді жүзеге асыру үшін құрылған ірі қылмыстық ұйымдарды немесе шағын қылмыстық топтардың өмірін қамтитын [[криминалды фильм]]нің тармағы (жанр асты) болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Crime and Gangster Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt; Бұл жанр және банда кейіпкерлері [[вестерн]] жанрынан және оған тән бандалардан айқын ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Warshow |first=Robert |title=The Immediate Experience: Movies, Comics, Theatre, and Other Aspects of Popular Culture |publisher=Harvard University Press |year=2001 |isbn=978-0-674-00726-0 |pages=125-130}}&lt;/ref&gt;

== Шолу ==
[[2008 жыл]]ы [[Америка кино институты]] (AFI) бұл жанрды «XX ғасыр жағдайындағы ұйымдасқан қылмысқа немесе дербес қылмыскерлерге негізделген кино» деп атады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=AFI's 10 Top 10: Top 10 Gangster |publisher=American Film Institute |year=2008 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt; Институт бұл бағытты 2008 жылы жарияланған өзінің «10 Top 10» тізіміндегі 10 «классикалық жанрдың» бірі ретінде атады. Бұл тізімге [[1931 жыл]] және [[1932 жыл]]дары жарық көрген үш бірдей фильм енді, олар: «[[Жаралы жүз (фильм, 1932)|Жаралы жүз]]» (Scarface), «[[Қоғам жауы (фильм, 1931)|Қоғам жауы]]» (The Public Enemy) және «[[Kішкентай Цезарь (фильм)|Кішкентай Цезарь]]» (Little Caesar).&lt;ref&gt;{{cite book |last=Munby |first=Jonathan |title=Public Enemies, Public Heroes: Screening the Gangster from Little Caesar to Touch of Evil |publisher=University of Chicago Press |year=1999 |isbn=978-0-226-55033-6}}&lt;/ref&gt; Тізімге [[1933 жыл]]дан [[1966 жыл]]ға дейінгі кезеңнен тек бір ғана туынды — 1949 жылғы «[[Ақ қызба (фильм)|Ақ қызба]]» (White Heat) фильмі кірді. Бұл жағдай ішінара жанрға [[Хейс коды]] тарапынан қойылған шектеулерге байланысты болды. Аталған код [[1968 жыл]]ы Америка кинокомпаниялары қауымдастығының (MPAA) фильмдерге рейтинг беру жүйесіне ауыстырылып, өз күшін жойды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doherty |first=Thomas |title=Pre-Code Hollywood: Sex, Immorality, and Insurrection in American Cinema 1930–1934 |publisher=Columbia University Press |year=1999 |isbn=978-0-231-11095-2 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

[[1960 жыл]]дардан бастап бұл жанр «[[Жаңа Голливуд]]» қозғалысының арқасында жаңа серпін алды. Жаңа Голливуд режиссерлері аталған тізімдегі үздік 6 фильмнің 5-еуіне иелік етті. Олардың қатарына [[Артур Пенн]]нің «[[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]]» (1967) фильмі, [[Фрэнсис Форд Коппола]]ның «[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]» (1972) және «[[Өкіл әке 2]]» (1974) туындылары, [[Брайан Де Пальма]]ның 1932 жылғы түпнұсқаның негізінде жасаған римейкі — «[[Жаралы жүз (фильм, 1983)|Жаралы жүз]]» (1983), сондай-ақ [[Мартин Скорсезе]]нің «[[Даңқты жігіттер]]» (1990) фильмі жатады. Классикалық гангстерлік фильмдерде мафиозидің өрлеуі мен құлдырауы жиі кездесетін басты оқиға болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schatz |first=Thomas |title=Hollywood Genres: Formulas, Filmmaking, and the Studio System |publisher=McGraw-Hill |year=1981 |isbn=978-0-07-553655-0 |pages=81-110}}&lt;/ref&gt;

== Жанрдың жіктелуі ==
[[1970 жыл]]дары жанрлар теориясы академиялық зерттеулердің назарына ілігіп, жанрлардың нақтырақ жіктелуі (таксономиясы) жасалған кезде, гангстерлік фильмдер басқа жанр тармақтарынан, әсіресе вестерннен бөліне бастады. Бұл жанр негізінен өзінің тарихи, идеологиялық және әлеуметтік-мәдени контекстімен айқындалады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nochimson |first=Martha P. |title=Dying to Belong: Gangster Movies in Hollywood and Hong Kong |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-6371-2}}&lt;/ref&gt; Марта Ночимсонның (Martha Nochimson) пікірінше, гангстерлік фильмдердің үш негізгі санатын ажыратуға болады.

Бірінші санатқа «Бонни мен Клайд» сияқты заңнан тыс бүлікшілердің бастан кешкендерін баяндайтын фильмдер жатады. Екінші санатты тікелей оқиға желісіндегі құрбандар мен көрермендер теріс кейіпкер ретінде қабылдайтын залым гангстерлерге қарсы бағытталған мелодрамалар (мысалы, «[[Ки-Ларго (фильм)|Ки-Ларго]]») құрайды. Жанрда ең кең таралған үшінші санатқа көрермен өзін онымен байланыстыра алатын, қоғамнан тыс қалған [[иммиграция|иммигрант]] гангстер-протагонистің өмірін баяндайтын фильмдер жатады.

== Жапониядағы гангстерлік кино ==
[[Якудза]] туралы алғашқы жапон фильмдері 1930 жылдардағы «бағыттық фильмдерден» (Tendency films) бастау алды. Оларда заңнан тыс жүрген жандардың тарихи хикаялары және қарапайым халықтың жемқор билік тарапынан көрген қиянаттары көрсетілді. 1960 жылдардағы «Серілік фильмдер» (Chivalry movies) уақыт өте келе режиссер Кинзи Фукасакудың қатыгез шынайылығына жол берді. Оның [[1973 жыл]]ғы «[[Намыс пен адамгершіліксіз шайқастар]]» (Battles Without Honor and Humanity) фильмі бүкіл әлемдегі болашақ киногерлерге үлкен шабыт берді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schilling |first=Mark |title=The Yakuza Movie Book: A Guide to Japanese Gangster Films |publisher=Stone Bridge Press |year=2003 |isbn=978-1-880656-76-1 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Криминалды фильмдер]]</text>
      <sha1>mdsz82scizac0ugdmm24gmzsiw2a8un</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Романтикалық фильм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782615</id>
    <revision>
      <id>3618631</id>
      <timestamp>2026-06-17T04:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:Casablanca-trailer1.jpg|thumb|right|250px|[[Касабланка (фильм)|Касабланка]] (1942) — тарихтағы ең танымал романтикалық фильмдердің бірі]] '''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағыттал...</comment>
      <origin>3618631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5624" sha1="aej93ff63j4c8k5vnhmnkcxmkji4ypq" xml:space="preserve">[[Сурет:Casablanca-trailer1.jpg|thumb|right|250px|[[Касабланка (фильм)|Касабланка]] (1942) — тарихтағы ең танымал романтикалық фильмдердің бірі]]
'''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағытталған, кинотеатрларда немесе [[теледидар]]да көрсету үшін визуалды медиада жазылған махаббат хикаяларын қамтитын [[кинематограф|кино]] жанры. Әдетте мұндай туындыларда кейіпкерлердің танысу, кездесу немесе неке қию кезеңдері сипатталады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Romance Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл фильмдердің негезігі сюжеттік желісі шынайы махаббатты іздеуге негізделеді. Кейде ғашықтар өз жолында қаржылық қиындықтар, тән аурулары, кемсітушіліктің әртүрлі түрлері, психологиялық кедергілер немесе отбасының қарсылығы сияқты кедергілерге тап болады. Барлық күшті, терең және жақын романтикалық қарым-қатынастардағы сияқты, күнделікті өмірдің қиындықтары, опасыздыққа азғырылу және мінез-құлықтың сәйкес келмеуі сияқты мәселелер романтикалық фильмдердің сюжетіне еніп отырады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Rick |title=Film Genre |publisher=British Film Institute |year=1999 |isbn=978-0-85170-717-4 |pages=68-75}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері ==
Романтикалық фильмдер көбіне алғашқы көзқарастан оянған махаббат, жастар мен ересектер махаббаты, жауапсыз сезім, құштарлық, сезімтал махаббат, рухани махаббат, тыйым салынған махаббат, платоникалық сезім, сексуалдық және жалындаған құштарлық, жанқиярлық махаббат, жойқын махаббат және трагедиялық махаббат сияқты маңызды тақырыптарды зерттейді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neale |first=Steve |title=Genre and Hollywood |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-02606-2 |pages=140-155}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық фильмдер көрермендер үшін үлкен қиял әлемі мен демалыс орны қызметін атқарады. Әсіресе, екі басты кейіпкер барлық қиындықтарды жеңіп, бір-біріне махаббатын білдіріп, «мәңгі бақытты» өмір сүрген сәттері көрерменді баурап алады. Бұл бақыт көбіне олардың қайта қауышуымен және соңғы сүйісу сәтімен аяқталады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langford |first=Barry |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0-7486-1903-0}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық телесериалдарда мұндай қарым-қатынастар көптеген сериялар бойы дамуы мүмкін немесе әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі романтикалық желілерде бір-бірімен байланысып жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creeber |first=Glen |title=The Television Genre Book |publisher=British Film Institute |year=2015 |isbn=978-1-84457-856-6}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде танылуы ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында романтикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), криминал, [[фэнтези]], [[сұмдық фильмдер|сұмдық]] (хоррор), [[ғылыми фантастика]], [[комедия (кино)|комедия]], спорт, [[триллер (кино)|триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Романтикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>aej93ff63j4c8k5vnhmnkcxmkji4ypq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618632</id>
      <parentid>3618631</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5618" sha1="cekf0wpyr4byx6eosxp08o9abyufcv5" xml:space="preserve">[[File:Casablanca-trailer1.jpg|thumb|right|250px|[[Касабланка (фильм)|Касабланка]] (1942) — тарихтағы ең танымал романтикалық фильмдердің бірі]]
'''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағытталған, кинотеатрларда немесе [[теледидар]]да көрсету үшін визуалды медиада жазылған махаббат хикаяларын қамтитын [[кинематограф|кино]] жанры. Әдетте мұндай туындыларда кейіпкерлердің танысу, кездесу немесе неке қию кезеңдері сипатталады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Romance Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл фильмдердің негезігі сюжеттік желісі шынайы махаббатты іздеуге негізделеді. Кейде ғашықтар өз жолында қаржылық қиындықтар, тән аурулары, кемсітушіліктің әртүрлі түрлері, психологиялық кедергілер немесе отбасының қарсылығы сияқты кедергілерге тап болады. Барлық күшті, терең және жақын романтикалық қарым-қатынастардағы сияқты, күнделікті өмірдің қиындықтары, опасыздыққа азғырылу және мінез-құлықтың сәйкес келмеуі сияқты мәселелер романтикалық фильмдердің сюжетіне еніп отырады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Rick |title=Film Genre |publisher=British Film Institute |year=1999 |isbn=978-0-85170-717-4 |pages=68-75}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері ==
Романтикалық фильмдер көбіне алғашқы көзқарастан оянған махаббат, жастар мен ересектер махаббаты, жауапсыз сезім, құштарлық, сезімтал махаббат, рухани махаббат, тыйым салынған махаббат, платоникалық сезім, сексуалдық және жалындаған құштарлық, жанқиярлық махаббат, жойқын махаббат және трагедиялық махаббат сияқты маңызды тақырыптарды зерттейді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neale |first=Steve |title=Genre and Hollywood |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-02606-2 |pages=140-155}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық фильмдер көрермендер үшін үлкен қиял әлемі мен демалыс орны қызметін атқарады. Әсіресе, екі басты кейіпкер барлық қиындықтарды жеңіп, бір-біріне махаббатын білдіріп, «мәңгі бақытты» өмір сүрген сәттері көрерменді баурап алады. Бұл бақыт көбіне олардың қайта қауышуымен және соңғы сүйісу сәтімен аяқталады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langford |first=Barry |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0-7486-1903-0}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық телесериалдарда мұндай қарым-қатынастар көптеген сериялар бойы дамуы мүмкін немесе әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі романтикалық желілерде бір-бірімен байланысып жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creeber |first=Glen |title=The Television Genre Book |publisher=British Film Institute |year=2015 |isbn=978-1-84457-856-6}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде танылуы ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында романтикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), криминал, [[фэнтези]], [[сұмдық фильмдер|сұмдық]] (хоррор), [[ғылыми фантастика]], [[комедия (кино)|комедия]], спорт, [[триллер (кино)|триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Романтикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>cekf0wpyr4byx6eosxp08o9abyufcv5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618633</id>
      <parentid>3618632</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5401" sha1="6dp9umoxgyj8wfxmk7n78d1hbuynfri" xml:space="preserve">'''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағытталған, кинотеатрларда немесе [[теледидар]]да көрсету үшін визуалды медиада жазылған махаббат хикаяларын қамтитын [[кинематограф|кино]] жанры. Әдетте мұндай туындыларда кейіпкерлердің танысу, кездесу немесе неке қию кезеңдері сипатталады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Romance Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл фильмдердің негезігі сюжеттік желісі шынайы махаббатты іздеуге негізделеді. Кейде ғашықтар өз жолында қаржылық қиындықтар, тән аурулары, кемсітушіліктің әртүрлі түрлері, психологиялық кедергілер немесе отбасының қарсылығы сияқты кедергілерге тап болады. Барлық күшті, терең және жақын романтикалық қарым-қатынастардағы сияқты, күнделікті өмірдің қиындықтары, опасыздыққа азғырылу және мінез-құлықтың сәйкес келмеуі сияқты мәселелер романтикалық фильмдердің сюжетіне еніп отырады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Rick |title=Film Genre |publisher=British Film Institute |year=1999 |isbn=978-0-85170-717-4 |pages=68-75}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері ==
Романтикалық фильмдер көбіне алғашқы көзқарастан оянған махаббат, жастар мен ересектер махаббаты, жауапсыз сезім, құштарлық, сезімтал махаббат, рухани махаббат, тыйым салынған махаббат, платоникалық сезім, сексуалдық және жалындаған құштарлық, жанқиярлық махаббат, жойқын махаббат және трагедиялық махаббат сияқты маңызды тақырыптарды зерттейді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neale |first=Steve |title=Genre and Hollywood |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-02606-2 |pages=140-155}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық фильмдер көрермендер үшін үлкен қиял әлемі мен демалыс орны қызметін атқарады. Әсіресе, екі басты кейіпкер барлық қиындықтарды жеңіп, бір-біріне махаббатын білдіріп, «мәңгі бақытты» өмір сүрген сәттері көрерменді баурап алады. Бұл бақыт көбіне олардың қайта қауышуымен және соңғы сүйісу сәтімен аяқталады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langford |first=Barry |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0-7486-1903-0}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық телесериалдарда мұндай қарым-қатынастар көптеген сериялар бойы дамуы мүмкін немесе әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі романтикалық желілерде бір-бірімен байланысып жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creeber |first=Glen |title=The Television Genre Book |publisher=British Film Institute |year=2015 |isbn=978-1-84457-856-6}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде танылуы ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында романтикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), криминал, [[фэнтези]], [[сұмдық фильмдер|сұмдық]] (хоррор), [[ғылыми фантастика]], [[комедия (кино)|комедия]], спорт, [[триллер (кино)|триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Романтикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>6dp9umoxgyj8wfxmk7n78d1hbuynfri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618634</id>
      <parentid>3618633</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5376" sha1="6kf679svocn0bmkirbljj2kmj9mx9j2" xml:space="preserve">'''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағытталған, кинотеатрларда немесе [[теледидар]]да көрсету үшін визуалды медиада жазылған махаббат хикаяларын қамтитын [[кино]] жанры. Әдетте мұндай туындыларда кейіпкерлердің танысу, кездесу немесе неке қию кезеңдері сипатталады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Romance Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл фильмдердің негезігі сюжеттік желісі шынайы махаббатты іздеуге негізделеді. Кейде ғашықтар өз жолында қаржылық қиындықтар, тән аурулары, кемсітушіліктің әртүрлі түрлері, психологиялық кедергілер немесе отбасының қарсылығы сияқты кедергілерге тап болады. Барлық күшті, терең және жақын романтикалық қарым-қатынастардағы сияқты, күнделікті өмірдің қиындықтары, опасыздыққа азғырылу және мінез-құлықтың сәйкес келмеуі сияқты мәселелер романтикалық фильмдердің сюжетіне еніп отырады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Rick |title=Film Genre |publisher=British Film Institute |year=1999 |isbn=978-0-85170-717-4 |pages=68-75}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері ==
Романтикалық фильмдер көбіне алғашқы көзқарастан оянған махаббат, жастар мен ересектер махаббаты, жауапсыз сезім, құштарлық, сезімтал махаббат, рухани махаббат, тыйым салынған махаббат, платоникалық сезім, сексуалдық және жалындаған құштарлық, жанқиярлық махаббат, жойқын махаббат және трагедиялық махаббат сияқты маңызды тақырыптарды зерттейді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neale |first=Steve |title=Genre and Hollywood |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-02606-2 |pages=140-155}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық фильмдер көрермендер үшін үлкен қиял әлемі мен демалыс орны қызметін атқарады. Әсіресе, екі басты кейіпкер барлық қиындықтарды жеңіп, бір-біріне махаббатын білдіріп, «мәңгі бақытты» өмір сүрген сәттері көрерменді баурап алады. Бұл бақыт көбіне олардың қайта қауышуымен және соңғы сүйісу сәтімен аяқталады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langford |first=Barry |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0-7486-1903-0}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық телесериалдарда мұндай қарым-қатынастар көптеген сериялар бойы дамуы мүмкін немесе әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі романтикалық желілерде бір-бірімен байланысып жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creeber |first=Glen |title=The Television Genre Book |publisher=British Film Institute |year=2015 |isbn=978-1-84457-856-6}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде танылуы ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында романтикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), криминал, [[фэнтези]], [[сұмдық фильмдер|сұмдық]] (хоррор), [[ғылыми фантастика]], [[комедия (кино)|комедия]], спорт, [[триллер (кино)|триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Романтикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>6kf679svocn0bmkirbljj2kmj9mx9j2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618635</id>
      <parentid>3618634</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері */</comment>
      <origin>3618635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5364" sha1="rp2d25u4t2nlrumbgljsjovhuids5k9" xml:space="preserve">'''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағытталған, кинотеатрларда немесе [[теледидар]]да көрсету үшін визуалды медиада жазылған махаббат хикаяларын қамтитын [[кино]] жанры. Әдетте мұндай туындыларда кейіпкерлердің танысу, кездесу немесе неке қию кезеңдері сипатталады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Romance Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл фильмдердің негезігі сюжеттік желісі шынайы махаббатты іздеуге негізделеді. Кейде ғашықтар өз жолында қаржылық қиындықтар, тән аурулары, кемсітушіліктің әртүрлі түрлері, психологиялық кедергілер немесе отбасының қарсылығы сияқты кедергілерге тап болады. Барлық күшті, терең және жақын романтикалық қарым-қатынастардағы сияқты, күнделікті өмірдің қиындықтары, опасыздыққа азғырылу және мінез-құлықтың сәйкес келмеуі сияқты мәселелер романтикалық фильмдердің сюжетіне еніп отырады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Rick |title=Film Genre |publisher=British Film Institute |year=1999 |isbn=978-0-85170-717-4 |pages=68-75}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері ==
Романтикалық фильмдер көбіне бір көргеннен оянған махаббат, жастар мен ересектер махаббаты, жауапсыз сезім, құштарлық, сезімтал махаббат, рухани махаббат, тыйым салынған махаббат, платоникалық сезім, сексуалдық және жалындаған құштарлық, жанқиярлық махаббат, жойқын махаббат және трагедиялық махаббат сияқты маңызды тақырыптарды зерттейді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neale |first=Steve |title=Genre and Hollywood |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-02606-2 |pages=140-155}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық фильмдер көрермендер үшін үлкен қиял әлемі мен демалыс орны қызметін атқарады. Әсіресе, екі басты кейіпкер барлық қиындықтарды жеңіп, бір-біріне махаббатын білдіріп, «мәңгі бақытты» өмір сүрген сәттері көрерменді баурап алады. Бұл бақыт көбіне олардың қайта қауышуымен және соңғы сүйісу сәтімен аяқталады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langford |first=Barry |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0-7486-1903-0}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық телесериалдарда мұндай қарым-қатынастар көптеген сериялар бойы дамуы мүмкін немесе әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі романтикалық желілерде бір-бірімен байланысып жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creeber |first=Glen |title=The Television Genre Book |publisher=British Film Institute |year=2015 |isbn=978-1-84457-856-6}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде танылуы ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында романтикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), криминал, [[фэнтези]], [[сұмдық фильмдер|сұмдық]] (хоррор), [[ғылыми фантастика]], [[комедия (кино)|комедия]], спорт, [[триллер (кино)|триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Романтикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>rp2d25u4t2nlrumbgljsjovhuids5k9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618636</id>
      <parentid>3618635</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Супержанр ретінде танылуы */</comment>
      <origin>3618636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5380" sha1="lxcnpwva040clqctwftefvj9b5oa9gg" xml:space="preserve">'''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағытталған, кинотеатрларда немесе [[теледидар]]да көрсету үшін визуалды медиада жазылған махаббат хикаяларын қамтитын [[кино]] жанры. Әдетте мұндай туындыларда кейіпкерлердің танысу, кездесу немесе неке қию кезеңдері сипатталады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Romance Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл фильмдердің негезігі сюжеттік желісі шынайы махаббатты іздеуге негізделеді. Кейде ғашықтар өз жолында қаржылық қиындықтар, тән аурулары, кемсітушіліктің әртүрлі түрлері, психологиялық кедергілер немесе отбасының қарсылығы сияқты кедергілерге тап болады. Барлық күшті, терең және жақын романтикалық қарым-қатынастардағы сияқты, күнделікті өмірдің қиындықтары, опасыздыққа азғырылу және мінез-құлықтың сәйкес келмеуі сияқты мәселелер романтикалық фильмдердің сюжетіне еніп отырады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Rick |title=Film Genre |publisher=British Film Institute |year=1999 |isbn=978-0-85170-717-4 |pages=68-75}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері ==
Романтикалық фильмдер көбіне бір көргеннен оянған махаббат, жастар мен ересектер махаббаты, жауапсыз сезім, құштарлық, сезімтал махаббат, рухани махаббат, тыйым салынған махаббат, платоникалық сезім, сексуалдық және жалындаған құштарлық, жанқиярлық махаббат, жойқын махаббат және трагедиялық махаббат сияқты маңызды тақырыптарды зерттейді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neale |first=Steve |title=Genre and Hollywood |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-02606-2 |pages=140-155}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық фильмдер көрермендер үшін үлкен қиял әлемі мен демалыс орны қызметін атқарады. Әсіресе, екі басты кейіпкер барлық қиындықтарды жеңіп, бір-біріне махаббатын білдіріп, «мәңгі бақытты» өмір сүрген сәттері көрерменді баурап алады. Бұл бақыт көбіне олардың қайта қауышуымен және соңғы сүйісу сәтімен аяқталады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langford |first=Barry |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0-7486-1903-0}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық телесериалдарда мұндай қарым-қатынастар көптеген сериялар бойы дамуы мүмкін немесе әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі романтикалық желілерде бір-бірімен байланысып жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creeber |first=Glen |title=The Television Genre Book |publisher=British Film Institute |year=2015 |isbn=978-1-84457-856-6}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде танылуы ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында романтикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), криминал, [[фэнтези]], [[қорқынышты фильмдер|қорқынышты]] (хоррор), [[ғылыми фантастика]], [[комедия (кино)|комедия]], спорт, [[триллер (кино)|триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Романтикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>lxcnpwva040clqctwftefvj9b5oa9gg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618637</id>
      <parentid>3618636</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:49:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Супержанр ретінде танылуы */</comment>
      <origin>3618637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5374" sha1="809s1qnkxjzpw8sxaz76b84fbe3jp4t" xml:space="preserve">'''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағытталған, кинотеатрларда немесе [[теледидар]]да көрсету үшін визуалды медиада жазылған махаббат хикаяларын қамтитын [[кино]] жанры. Әдетте мұндай туындыларда кейіпкерлердің танысу, кездесу немесе неке қию кезеңдері сипатталады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Romance Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл фильмдердің негезігі сюжеттік желісі шынайы махаббатты іздеуге негізделеді. Кейде ғашықтар өз жолында қаржылық қиындықтар, тән аурулары, кемсітушіліктің әртүрлі түрлері, психологиялық кедергілер немесе отбасының қарсылығы сияқты кедергілерге тап болады. Барлық күшті, терең және жақын романтикалық қарым-қатынастардағы сияқты, күнделікті өмірдің қиындықтары, опасыздыққа азғырылу және мінез-құлықтың сәйкес келмеуі сияқты мәселелер романтикалық фильмдердің сюжетіне еніп отырады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Rick |title=Film Genre |publisher=British Film Institute |year=1999 |isbn=978-0-85170-717-4 |pages=68-75}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері ==
Романтикалық фильмдер көбіне бір көргеннен оянған махаббат, жастар мен ересектер махаббаты, жауапсыз сезім, құштарлық, сезімтал махаббат, рухани махаббат, тыйым салынған махаббат, платоникалық сезім, сексуалдық және жалындаған құштарлық, жанқиярлық махаббат, жойқын махаббат және трагедиялық махаббат сияқты маңызды тақырыптарды зерттейді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neale |first=Steve |title=Genre and Hollywood |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-02606-2 |pages=140-155}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық фильмдер көрермендер үшін үлкен қиял әлемі мен демалыс орны қызметін атқарады. Әсіресе, екі басты кейіпкер барлық қиындықтарды жеңіп, бір-біріне махаббатын білдіріп, «мәңгі бақытты» өмір сүрген сәттері көрерменді баурап алады. Бұл бақыт көбіне олардың қайта қауышуымен және соңғы сүйісу сәтімен аяқталады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langford |first=Barry |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0-7486-1903-0}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық телесериалдарда мұндай қарым-қатынастар көптеген сериялар бойы дамуы мүмкін немесе әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі романтикалық желілерде бір-бірімен байланысып жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creeber |first=Glen |title=The Television Genre Book |publisher=British Film Institute |year=2015 |isbn=978-1-84457-856-6}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде танылуы ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында романтикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), криминал, [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм|қорқынышты]] (хоррор), [[ғылыми фантастика]], [[комедия (кино)|комедия]], спорт, [[триллер (кино)|триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Романтикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>809s1qnkxjzpw8sxaz76b84fbe3jp4t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618638</id>
      <parentid>3618637</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Супержанр ретінде танылуы */</comment>
      <origin>3618638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5355" sha1="gqyupnhghyzbuqy85iadxqnhovj0zt5" xml:space="preserve">'''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағытталған, кинотеатрларда немесе [[теледидар]]да көрсету үшін визуалды медиада жазылған махаббат хикаяларын қамтитын [[кино]] жанры. Әдетте мұндай туындыларда кейіпкерлердің танысу, кездесу немесе неке қию кезеңдері сипатталады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Romance Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл фильмдердің негезігі сюжеттік желісі шынайы махаббатты іздеуге негізделеді. Кейде ғашықтар өз жолында қаржылық қиындықтар, тән аурулары, кемсітушіліктің әртүрлі түрлері, психологиялық кедергілер немесе отбасының қарсылығы сияқты кедергілерге тап болады. Барлық күшті, терең және жақын романтикалық қарым-қатынастардағы сияқты, күнделікті өмірдің қиындықтары, опасыздыққа азғырылу және мінез-құлықтың сәйкес келмеуі сияқты мәселелер романтикалық фильмдердің сюжетіне еніп отырады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Rick |title=Film Genre |publisher=British Film Institute |year=1999 |isbn=978-0-85170-717-4 |pages=68-75}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері ==
Романтикалық фильмдер көбіне бір көргеннен оянған махаббат, жастар мен ересектер махаббаты, жауапсыз сезім, құштарлық, сезімтал махаббат, рухани махаббат, тыйым салынған махаббат, платоникалық сезім, сексуалдық және жалындаған құштарлық, жанқиярлық махаббат, жойқын махаббат және трагедиялық махаббат сияқты маңызды тақырыптарды зерттейді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neale |first=Steve |title=Genre and Hollywood |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-02606-2 |pages=140-155}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық фильмдер көрермендер үшін үлкен қиял әлемі мен демалыс орны қызметін атқарады. Әсіресе, екі басты кейіпкер барлық қиындықтарды жеңіп, бір-біріне махаббатын білдіріп, «мәңгі бақытты» өмір сүрген сәттері көрерменді баурап алады. Бұл бақыт көбіне олардың қайта қауышуымен және соңғы сүйісу сәтімен аяқталады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langford |first=Barry |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0-7486-1903-0}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық телесериалдарда мұндай қарым-қатынастар көптеген сериялар бойы дамуы мүмкін немесе әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі романтикалық желілерде бір-бірімен байланысып жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creeber |first=Glen |title=The Television Genre Book |publisher=British Film Institute |year=2015 |isbn=978-1-84457-856-6}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде танылуы ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс өзінің сценаристер таксономиясында романтикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), криминал, [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм|қорқынышты]] (хоррор), [[ғылыми фантастика]], [[комедия (кино)|комедия]], спорт, [[триллер (кино)|триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Романтикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>gqyupnhghyzbuqy85iadxqnhovj0zt5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618639</id>
      <parentid>3618638</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Супержанр ретінде танылуы */</comment>
      <origin>3618639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5361" sha1="smlmuvebekw44v4bu1zenxtskbclwx8" xml:space="preserve">'''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағытталған, кинотеатрларда немесе [[теледидар]]да көрсету үшін визуалды медиада жазылған махаббат хикаяларын қамтитын [[кино]] жанры. Әдетте мұндай туындыларда кейіпкерлердің танысу, кездесу немесе неке қию кезеңдері сипатталады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Romance Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл фильмдердің негезігі сюжеттік желісі шынайы махаббатты іздеуге негізделеді. Кейде ғашықтар өз жолында қаржылық қиындықтар, тән аурулары, кемсітушіліктің әртүрлі түрлері, психологиялық кедергілер немесе отбасының қарсылығы сияқты кедергілерге тап болады. Барлық күшті, терең және жақын романтикалық қарым-қатынастардағы сияқты, күнделікті өмірдің қиындықтары, опасыздыққа азғырылу және мінез-құлықтың сәйкес келмеуі сияқты мәселелер романтикалық фильмдердің сюжетіне еніп отырады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Rick |title=Film Genre |publisher=British Film Institute |year=1999 |isbn=978-0-85170-717-4 |pages=68-75}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері ==
Романтикалық фильмдер көбіне бір көргеннен оянған махаббат, жастар мен ересектер махаббаты, жауапсыз сезім, құштарлық, сезімтал махаббат, рухани махаббат, тыйым салынған махаббат, платоникалық сезім, сексуалдық және жалындаған құштарлық, жанқиярлық махаббат, жойқын махаббат және трагедиялық махаббат сияқты маңызды тақырыптарды зерттейді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neale |first=Steve |title=Genre and Hollywood |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-02606-2 |pages=140-155}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық фильмдер көрермендер үшін үлкен қиял әлемі мен демалыс орны қызметін атқарады. Әсіресе, екі басты кейіпкер барлық қиындықтарды жеңіп, бір-біріне махаббатын білдіріп, «мәңгі бақытты» өмір сүрген сәттері көрерменді баурап алады. Бұл бақыт көбіне олардың қайта қауышуымен және соңғы сүйісу сәтімен аяқталады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langford |first=Barry |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0-7486-1903-0}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық телесериалдарда мұндай қарым-қатынастар көптеген сериялар бойы дамуы мүмкін немесе әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі романтикалық желілерде бір-бірімен байланысып жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creeber |first=Glen |title=The Television Genre Book |publisher=British Film Institute |year=2015 |isbn=978-1-84457-856-6}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде танылуы ==
[[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс өзінің сценаристер таксономиясында романтикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), криминал, [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм|қорқынышты]] (хоррор), [[ғылыми фантастика]], [[комедия (кино)|комедия]], спорт, [[триллер (кино)|триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Романтикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>smlmuvebekw44v4bu1zenxtskbclwx8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618640</id>
      <parentid>3618639</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Супержанр ретінде танылуы */</comment>
      <origin>3618640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5371" sha1="hd8tauifcewvjj0of8iuabkwvbrhrp7" xml:space="preserve">'''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағытталған, кинотеатрларда немесе [[теледидар]]да көрсету үшін визуалды медиада жазылған махаббат хикаяларын қамтитын [[кино]] жанры. Әдетте мұндай туындыларда кейіпкерлердің танысу, кездесу немесе неке қию кезеңдері сипатталады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Romance Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл фильмдердің негезігі сюжеттік желісі шынайы махаббатты іздеуге негізделеді. Кейде ғашықтар өз жолында қаржылық қиындықтар, тән аурулары, кемсітушіліктің әртүрлі түрлері, психологиялық кедергілер немесе отбасының қарсылығы сияқты кедергілерге тап болады. Барлық күшті, терең және жақын романтикалық қарым-қатынастардағы сияқты, күнделікті өмірдің қиындықтары, опасыздыққа азғырылу және мінез-құлықтың сәйкес келмеуі сияқты мәселелер романтикалық фильмдердің сюжетіне еніп отырады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Rick |title=Film Genre |publisher=British Film Institute |year=1999 |isbn=978-0-85170-717-4 |pages=68-75}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері ==
Романтикалық фильмдер көбіне бір көргеннен оянған махаббат, жастар мен ересектер махаббаты, жауапсыз сезім, құштарлық, сезімтал махаббат, рухани махаббат, тыйым салынған махаббат, платоникалық сезім, сексуалдық және жалындаған құштарлық, жанқиярлық махаббат, жойқын махаббат және трагедиялық махаббат сияқты маңызды тақырыптарды зерттейді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neale |first=Steve |title=Genre and Hollywood |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-02606-2 |pages=140-155}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық фильмдер көрермендер үшін үлкен қиял әлемі мен демалыс орны қызметін атқарады. Әсіресе, екі басты кейіпкер барлық қиындықтарды жеңіп, бір-біріне махаббатын білдіріп, «мәңгі бақытты» өмір сүрген сәттері көрерменді баурап алады. Бұл бақыт көбіне олардың қайта қауышуымен және соңғы сүйісу сәтімен аяқталады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langford |first=Barry |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0-7486-1903-0}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық телесериалдарда мұндай қарым-қатынастар көптеген сериялар бойы дамуы мүмкін немесе әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі романтикалық желілерде бір-бірімен байланысып жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creeber |first=Glen |title=The Television Genre Book |publisher=British Film Institute |year=2015 |isbn=978-1-84457-856-6}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде танылуы ==
[[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс өзінің сценаристер таксономиясында романтикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), [[криминалды фильм|криминал]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм|қорқынышты]] (хоррор), [[ғылыми фантастика]], [[комедия (кино)|комедия]], спорт, [[триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Романтикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>hd8tauifcewvjj0of8iuabkwvbrhrp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618641</id>
      <parentid>3618640</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5373" sha1="gy7jflj8l2rf39l76v0wckepig5i15b" xml:space="preserve">'''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағытталған, кинотеатрларда немесе [[теледидар]]да көрсету үшін визуалды махаббат хикаяларын қамтитын [[кино]] жанры. Әдетте мұндай туындыларда кейіпкерлердің танысу, кездесу немесе неке қию кезеңдері сипатталады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Romance Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл фильмдердің негезігі сюжеттік желісі шынайы махаббатты іздеуге негізделеді. Кейде ғашықтар өз жолында қаржылық қиындықтар, ауру-сырқауларға ұшырау, кемсітушіліктің әртүрлі түрлері, психологиялық кедергілер немесе отбасының қарсылығы сияқты кедергілерге тап болады. Барлық күшті, терең және жақын романтикалық қарым-қатынастардағы сияқты, күнделікті өмірдің қиындықтары, опасыздыққа бару және екі ғашықтың мінездерінің сәйкес келмеуі сияқты мәселелер романтикалық фильмдердің сюжетіне еніп отырады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Rick |title=Film Genre |publisher=British Film Institute |year=1999 |isbn=978-0-85170-717-4 |pages=68-75}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері ==
Романтикалық фильмдер көбіне бір көргеннен оянған махаббат, жастар мен ересектер махаббаты, жауапсыз сезім, құштарлық, сезімтал махаббат, рухани махаббат, тыйым салынған махаббат, платоникалық сезім, сексуалдық және жалындаған құштарлық, жанқиярлық махаббат, жойқын махаббат және трагедиялық махаббат сияқты маңызды тақырыптарды зерттейді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neale |first=Steve |title=Genre and Hollywood |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-02606-2 |pages=140-155}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық фильмдер көрермендер үшін үлкен қиял әлемі мен демалыс орны қызметін атқарады. Әсіресе, екі басты кейіпкер барлық қиындықтарды жеңіп, бір-біріне махаббатын білдіріп, «мәңгі бақытты» өмір сүрген сәттері көрерменді баурап алады. Бұл бақыт көбіне олардың қайта қауышуымен және соңғы сүйісу сәтімен аяқталады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langford |first=Barry |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0-7486-1903-0}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық телесериалдарда мұндай қарым-қатынастар көптеген сериялар бойы дамуы мүмкін немесе әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі романтикалық желілерде бір-бірімен байланысып жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creeber |first=Glen |title=The Television Genre Book |publisher=British Film Institute |year=2015 |isbn=978-1-84457-856-6}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде танылуы ==
[[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс өзінің сценаристер таксономиясында романтикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), [[криминалды фильм|криминал]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм|қорқынышты]] (хоррор), [[ғылыми фантастика]], [[комедия (кино)|комедия]], спорт, [[триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Романтикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>gy7jflj8l2rf39l76v0wckepig5i15b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618642</id>
      <parentid>3618641</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T04:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5394" sha1="qrgk2crp88s16yo0b28j12l0mkc9e4u" xml:space="preserve">'''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағытталған, кинотеатрларда немесе [[теледидар]]да көрсету үшін түсірілген визуалды махаббат хикаяларын қамтитын [[кино]] жанры. Әдетте мұндай туындыларда кейіпкерлердің танысу, кездесу немесе неке қию кезеңдері сипатталады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Romance Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Бұл фильмдердің негезігі сюжеттік желісі шынайы махаббатты іздеуге негізделеді. Кейде ғашықтар өз жолында қаржылық қиындықтар, ауру-сырқауларға ұшырау, кемсітушіліктің әртүрлі түрлері, психологиялық кедергілер немесе отбасының қарсылығы сияқты кедергілерге тап болады. Барлық күшті, терең және жақын романтикалық қарым-қатынастардағы сияқты, күнделікті өмірдің қиындықтары, опасыздыққа бару және екі ғашықтың мінездерінің сәйкес келмеуі сияқты мәселелер романтикалық фильмдердің сюжетіне еніп отырады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Rick |title=Film Genre |publisher=British Film Institute |year=1999 |isbn=978-0-85170-717-4 |pages=68-75}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері ==
Романтикалық фильмдер көбіне бір көргеннен оянған махаббат, жастар мен ересектер махаббаты, жауапсыз сезім, құштарлық, сезімтал махаббат, рухани махаббат, тыйым салынған махаббат, платоникалық сезім, сексуалдық және жалындаған құштарлық, жанқиярлық махаббат, жойқын махаббат және трагедиялық махаббат сияқты маңызды тақырыптарды зерттейді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neale |first=Steve |title=Genre and Hollywood |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-02606-2 |pages=140-155}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық фильмдер көрермендер үшін үлкен қиял әлемі мен демалыс орны қызметін атқарады. Әсіресе, екі басты кейіпкер барлық қиындықтарды жеңіп, бір-біріне махаббатын білдіріп, «мәңгі бақытты» өмір сүрген сәттері көрерменді баурап алады. Бұл бақыт көбіне олардың қайта қауышуымен және соңғы сүйісу сәтімен аяқталады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langford |first=Barry |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0-7486-1903-0}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық телесериалдарда мұндай қарым-қатынастар көптеген сериялар бойы дамуы мүмкін немесе әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі романтикалық желілерде бір-бірімен байланысып жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creeber |first=Glen |title=The Television Genre Book |publisher=British Film Institute |year=2015 |isbn=978-1-84457-856-6}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде танылуы ==
[[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс өзінің сценаристер таксономиясында романтикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), [[криминалды фильм|криминал]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм|қорқынышты]] (хоррор), [[ғылыми фантастика]], [[комедия (кино)|комедия]], спорт, [[триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Романтикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>qrgk2crp88s16yo0b28j12l0mkc9e4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618962</id>
      <parentid>3618642</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5394" sha1="i61a41d32xv7o2o36p12s82sqlrojmr" xml:space="preserve">'''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағытталған, кинотеатрларда немесе [[теледидар]]да көрсету үшін түсірілген визуалды махаббат хикаяларын қамтитын [[кино]] жанры. Әдетте мұндай туындыларда кейіпкерлердің танысу, кездесу немесе неке қию кезеңдері сипатталады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Romance Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt; Бұл фильмдердің негезігі сюжеттік желісі шынайы махаббатты іздеуге негізделеді. Кейде ғашықтар өз жолында қаржылық қиындықтар, ауру-сырқауларға ұшырау, кемсітушіліктің әртүрлі түрлері, психологиялық кедергілер немесе отбасының қарсылығы сияқты кедергілерге тап болады. Барлық күшті, терең және жақын романтикалық қарым-қатынастардағы сияқты, күнделікті өмірдің қиындықтары, опасыздыққа бару және екі ғашықтың мінездерінің сәйкес келмеуі сияқты мәселелер романтикалық фильмдердің сюжетіне еніп отырады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Rick |title=Film Genre |publisher=British Film Institute |year=1999 |isbn=978-0-85170-717-4 |pages=68-75}}&lt;/ref&gt;

== Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері ==
Романтикалық фильмдер көбіне бір көргеннен оянған махаббат, жастар мен ересектер махаббаты, жауапсыз сезім, құштарлық, сезімтал махаббат, рухани махаббат, тыйым салынған махаббат, платоникалық сезім, сексуалдық және жалындаған құштарлық, жанқиярлық махаббат, жойқын махаббат және трагедиялық махаббат сияқты маңызды тақырыптарды зерттейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neale |first=Steve |title=Genre and Hollywood |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-02606-2 |pages=140-155}}&lt;/ref&gt; Романтикалық фильмдер көрермендер үшін үлкен қиял әлемі мен демалыс орны қызметін атқарады. Әсіресе, екі басты кейіпкер барлық қиындықтарды жеңіп, бір-біріне махаббатын білдіріп, «мәңгі бақытты» өмір сүрген сәттері көрерменді баурап алады. Бұл бақыт көбіне олардың қайта қауышуымен және соңғы сүйісу сәтімен аяқталады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langford |first=Barry |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0-7486-1903-0}}&lt;/ref&gt;. Романтикалық телесериалдарда мұндай қарым-қатынастар көптеген сериялар бойы дамуы мүмкін немесе әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі романтикалық желілерде бір-бірімен байланысып жатады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creeber |first=Glen |title=The Television Genre Book |publisher=British Film Institute |year=2015 |isbn=978-1-84457-856-6}}&lt;/ref&gt;

== Супержанр ретінде танылуы ==
[[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс өзінің сценаристер таксономиясында романтикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt; Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), [[криминалды фильм|криминал]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм|қорқынышты]] (хоррор), [[ғылыми фантастика]], [[комедия (кино)|комедия]], спорт, [[триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Романтикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>i61a41d32xv7o2o36p12s82sqlrojmr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618963</id>
      <parentid>3618962</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері */</comment>
      <origin>3618963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5394" sha1="8p1swk6z11itho624fdicu8fgrjht69" xml:space="preserve">'''Романтикалық фильм''' ({{lang-en|Romance film}}) — басты кейіпкерлердің құштарлығына, сезімдеріне және романтикалық қарым-қатынастарына бағытталған, кинотеатрларда немесе [[теледидар]]да көрсету үшін түсірілген визуалды махаббат хикаяларын қамтитын [[кино]] жанры. Әдетте мұндай туындыларда кейіпкерлердің танысу, кездесу немесе неке қию кезеңдері сипатталады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Romance Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt; Бұл фильмдердің негезігі сюжеттік желісі шынайы махаббатты іздеуге негізделеді. Кейде ғашықтар өз жолында қаржылық қиындықтар, ауру-сырқауларға ұшырау, кемсітушіліктің әртүрлі түрлері, психологиялық кедергілер немесе отбасының қарсылығы сияқты кедергілерге тап болады. Барлық күшті, терең және жақын романтикалық қарым-қатынастардағы сияқты, күнделікті өмірдің қиындықтары, опасыздыққа бару және екі ғашықтың мінездерінің сәйкес келмеуі сияқты мәселелер романтикалық фильмдердің сюжетіне еніп отырады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Altman |first=Rick |title=Film Genre |publisher=British Film Institute |year=1999 |isbn=978-0-85170-717-4 |pages=68-75}}&lt;/ref&gt;

== Жанрдың тақырыптық ерекшеліктері ==
Романтикалық фильмдер көбіне бір көргеннен оянған махаббат, жастар мен ересектер махаббаты, жауапсыз сезім, құштарлық, сезімтал махаббат, рухани махаббат, тыйым салынған махаббат, платоникалық сезім, сексуалдық және жалындаған құштарлық, жанқиярлық махаббат, жойқын махаббат және трагедиялық махаббат сияқты маңызды тақырыптарды зерттейді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neale |first=Steve |title=Genre and Hollywood |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-02606-2 |pages=140-155}}&lt;/ref&gt; Романтикалық фильмдер көрермендер үшін үлкен қиял әлемі мен демалыс орны қызметін атқарады. Әсіресе, екі басты кейіпкер барлық қиындықтарды жеңіп, бір-біріне махаббатын білдіріп, «мәңгі бақытты» өмір сүрген сәттері көрерменді баурап алады. Бұл бақыт көбіне олардың қайта қауышуымен және соңғы сүйісу сәтімен аяқталады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langford |first=Barry |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0-7486-1903-0}}&lt;/ref&gt; Романтикалық телесериалдарда мұндай қарым-қатынастар көптеген сериялар бойы дамуы мүмкін немесе әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі романтикалық желілерде бір-бірімен байланысып жатады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creeber |first=Glen |title=The Television Genre Book |publisher=British Film Institute |year=2015 |isbn=978-1-84457-856-6}}&lt;/ref&gt;

== Супержанр ретінде танылуы ==
[[Сценарийші]] әрі ғалым Эрик Р. Уильямс өзінің сценаристер таксономиясында романтикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt; Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), [[криминалды фильм|криминал]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм|қорқынышты]] (хоррор), [[ғылыми фантастика]], [[комедия (кино)|комедия]], спорт, [[триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Романтикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>8p1swk6z11itho624fdicu8fgrjht69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғылыми-фантастикалық фильм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782616</id>
    <revision>
      <id>3618645</id>
      <timestamp>2026-06-17T05:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Ғылыми-фантастикалық фильм''' ({{lang-en|Science fiction film}}) немесе '''ғылыми-фантастикалық кино''' — [[бөгдепланеталықтар|өзге ғаламшарлық өмір формалары]], [[ғарыш кемесі|ғарыш кемелері]], [[робот]]тар, [[киборг]]тар, [[мутант]]тар, [[жұлдызаралық саяхат]], [[уақытқа саяхат]] нем...</comment>
      <origin>3618645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5566" sha1="9sxfdscgyvpw6id6cttoncsfvwy2kmv" xml:space="preserve">'''Ғылыми-фантастикалық фильм''' ({{lang-en|Science fiction film}}) немесе '''ғылыми-фантастикалық кино''' — [[бөгдепланеталықтар|өзге ғаламшарлық өмір формалары]], [[ғарыш кемесі|ғарыш кемелері]], [[робот]]тар, [[киборг]]тар, [[мутант]]тар, [[жұлдызаралық саяхат]], [[уақытқа саяхат]] немесе басқа да заманауи технологиялар сияқты негізгі ғылыммен толық мойындалмаған құбылыстардың болжамды, ғылыми негізделген бейнелерін қолданылатын [[кинематограф|кино]] жанры. Ғылыми-фантастикалық фильмдер көбіне саяси немесе әлеуметтік мәселелерге назар аудару және адам болмысы сияқты философиялық тақырыптарды зерттеу үшін қолданылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Science Fiction Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Бұл жанр [[дыбыссыз кино]] заманының алғашқы жылдарынан бастап бар. Соның жарқын мысалы ретінде [[Жорж Мельес]]тің трюктік фотоэффектілерді қолданған «[[Айға саяхат (фильм, 1902)|Айға саяхат]]» (1902) фильмін атауға болады. Жанрдағы келесі ірі әрі алғашқы толықметражды туынды — «[[Метрополис (фильм)|Метрополис]]» (1927) фильмі болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Telotte |first=J. P. |title=Science Fiction Film |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-59647-3 |pages=32-45}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек «[[Болашақ нәрселер]]» (1936) сияқты бірнеше ерте кезеңдегі ірі бюджеттік фильмдер жарық көргенімен, 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін бұл жанр негізінен төмен бюджеттік «В санатындағы фильмдерден» тұрды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sobchack |first=Vivian |title=Screening Space: The American Science Fiction Film |publisher=Rutgers University Press |year=1987 |isbn=978-0-8135-1259-4}}&lt;/ref&gt;. 

[[Стэнли Кубрик]]тің кинематограф тарихында өшпес із қалдырған «[[Ғарыш Одиссеясы 2001 жыл (фильм)|2001 жылғы Ғарыш Одиссеясы]]» (1968) туындысынан кейін ғылыми-фантастикалық фильм жанрына байсалдырақ қарай бастады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bukatman |first=Scott |title=Matters of Gravity: Special Effects and Supermen in the 21st Century |publisher=Duke University Press |year=2003 |isbn=978-0-8223-3132-2 |pages=78-92}}&lt;/ref&gt;. 1970 жылдардың соңында «[[Жұлдызды соғыстар (фильм)|Жұлдызды соғыстар]]» (1977) фильмінің орасан зор табысынан кейін арнайы эффектілерге толы ірі бюджеттік ғылыми-фантастикалық туындылар көрермендер арасында үлкен танымалдыққа ие болып, кейінгі онжылдықтардағы блокбастерлердің пайда болуына жол ашты&lt;ref&gt;{{cite book |last=King |first=Geoff |last2=Krzywinska |first2=Tanya |title=Science Fiction Cinema: From Outerspace to Cyberspace |publisher=Wallflower Press |year=2000 |isbn=978-1-903364-03-1}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде жіктелуі ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында ғылыми-фантастикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), криминал, [[фэнтези]], [[сұмдық фильмдер|сұмдық]] (хоррор), романтика, тұрмыстық драма (slice of life), спорт, [[триллер (кино)|триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=Annette |title=Alien Zone II: The Spaces of Science Fiction Cinema |publisher=Verso |year=1999 |isbn=978-1-85984-259-1}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Ғылыми-фантастикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>9sxfdscgyvpw6id6cttoncsfvwy2kmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618646</id>
      <parentid>3618645</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5517" sha1="8pw1amxfuo1rnto765je4x0b2ddpp5m" xml:space="preserve">'''Ғылыми-фантастикалық фильм''' ({{lang-en|Science fiction film}}) немесе '''ғылыми-фантастикалық кино''' — өзге ғаламшарлық өмір формалары, [[ғарыш кемесі|ғарыш кемелері]], [[робот]]тар, [[киборг]]тар, [[мутант]]тар, жұлдызаралық саяхат, уақытқа саяхат немесе басқа да заманауи технологиялар сияқты негізгі ғылыммен толық мойындалмаған құбылыстардың болжамды, ғылыми негізделген бейнелерін қолданылатын [[кинематограф|кино]] жанры. Ғылыми-фантастикалық фильмдер көбіне саяси немесе әлеуметтік мәселелерге назар аудару және адам болмысы сияқты философиялық тақырыптарды зерттеу үшін қолданылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Science Fiction Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Бұл жанр [[дыбыссыз кино]] заманының алғашқы жылдарынан бастап бар. Соның жарқын мысалы ретінде [[Жорж Мельес]]тің трюктік фотоэффектілерді қолданған «[[Айға саяхат (фильм, 1902)|Айға саяхат]]» (1902) фильмін атауға болады. Жанрдағы келесі ірі әрі алғашқы толықметражды туынды — «[[Метрополис (фильм)|Метрополис]]» (1927) фильмі болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Telotte |first=J. P. |title=Science Fiction Film |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-59647-3 |pages=32-45}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек «[[Болашақ нәрселер]]» (1936) сияқты бірнеше ерте кезеңдегі ірі бюджеттік фильмдер жарық көргенімен, 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін бұл жанр негізінен төмен бюджеттік «В санатындағы фильмдерден» тұрды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sobchack |first=Vivian |title=Screening Space: The American Science Fiction Film |publisher=Rutgers University Press |year=1987 |isbn=978-0-8135-1259-4}}&lt;/ref&gt;. 

[[Стэнли Кубрик]]тің кинематограф тарихында өшпес із қалдырған «[[Ғарыш Одиссеясы 2001 жыл (фильм)|2001 жылғы Ғарыш Одиссеясы]]» (1968) туындысынан кейін ғылыми-фантастикалық фильм жанрына байсалдырақ қарай бастады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bukatman |first=Scott |title=Matters of Gravity: Special Effects and Supermen in the 21st Century |publisher=Duke University Press |year=2003 |isbn=978-0-8223-3132-2 |pages=78-92}}&lt;/ref&gt;. 1970 жылдардың соңында «[[Жұлдызды соғыстар (фильм)|Жұлдызды соғыстар]]» (1977) фильмінің орасан зор табысынан кейін арнайы эффектілерге толы ірі бюджеттік ғылыми-фантастикалық туындылар көрермендер арасында үлкен танымалдыққа ие болып, кейінгі онжылдықтардағы блокбастерлердің пайда болуына жол ашты&lt;ref&gt;{{cite book |last=King |first=Geoff |last2=Krzywinska |first2=Tanya |title=Science Fiction Cinema: From Outerspace to Cyberspace |publisher=Wallflower Press |year=2000 |isbn=978-1-903364-03-1}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде жіктелуі ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында ғылыми-фантастикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), криминал, [[фэнтези]], [[сұмдық фильмдер|сұмдық]] (хоррор), романтика, тұрмыстық драма (slice of life), спорт, [[триллер (кино)|триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=Annette |title=Alien Zone II: The Spaces of Science Fiction Cinema |publisher=Verso |year=1999 |isbn=978-1-85984-259-1}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Ғылыми-фантастикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>8pw1amxfuo1rnto765je4x0b2ddpp5m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618647</id>
      <parentid>3618646</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5492" sha1="bu7cvucu9cgv031y9aba1hirfoz3w4t" xml:space="preserve">'''Ғылыми-фантастикалық фильм''' ({{lang-en|Science fiction film}}) немесе '''ғылыми-фантастикалық кино''' — өзге ғаламшарлық өмір формалары, [[ғарыш кемесі|ғарыш кемелері]], [[робот]]тар, [[киборг]]тар, [[мутант]]тар, жұлдызаралық саяхат, уақытқа саяхат немесе басқа да заманауи технологиялар сияқты негізгі ғылыммен толық мойындалмаған құбылыстардың болжамды, ғылыми негізделген бейнелерін қолданылатын [[кино]] жанры. Ғылыми-фантастикалық фильмдер көбіне саяси немесе әлеуметтік мәселелерге назар аудару және адам болмысы сияқты философиялық тақырыптарды зерттеу үшін қолданылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Science Fiction Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Бұл жанр [[дыбыссыз кино]] заманының алғашқы жылдарынан бастап бар. Соның жарқын мысалы ретінде [[Жорж Мельес]]тің трюктік фотоэффектілерді қолданған «[[Айға саяхат (фильм, 1902)|Айға саяхат]]» (1902) фильмін атауға болады. Жанрдағы келесі ірі әрі алғашқы толықметражды туынды — «[[Метрополис (фильм)|Метрополис]]» (1927) фильмі болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Telotte |first=J. P. |title=Science Fiction Film |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-59647-3 |pages=32-45}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек «[[Болашақ нәрселер]]» (1936) сияқты бірнеше ерте кезеңдегі ірі бюджеттік фильмдер жарық көргенімен, 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін бұл жанр негізінен төмен бюджеттік «В санатындағы фильмдерден» тұрды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sobchack |first=Vivian |title=Screening Space: The American Science Fiction Film |publisher=Rutgers University Press |year=1987 |isbn=978-0-8135-1259-4}}&lt;/ref&gt;. 

[[Стэнли Кубрик]]тің кинематограф тарихында өшпес із қалдырған «[[Ғарыш Одиссеясы 2001 жыл (фильм)|2001 жылғы Ғарыш Одиссеясы]]» (1968) туындысынан кейін ғылыми-фантастикалық фильм жанрына байсалдырақ қарай бастады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bukatman |first=Scott |title=Matters of Gravity: Special Effects and Supermen in the 21st Century |publisher=Duke University Press |year=2003 |isbn=978-0-8223-3132-2 |pages=78-92}}&lt;/ref&gt;. 1970 жылдардың соңында «[[Жұлдызды соғыстар (фильм)|Жұлдызды соғыстар]]» (1977) фильмінің орасан зор табысынан кейін арнайы эффектілерге толы ірі бюджеттік ғылыми-фантастикалық туындылар көрермендер арасында үлкен танымалдыққа ие болып, кейінгі онжылдықтардағы блокбастерлердің пайда болуына жол ашты&lt;ref&gt;{{cite book |last=King |first=Geoff |last2=Krzywinska |first2=Tanya |title=Science Fiction Cinema: From Outerspace to Cyberspace |publisher=Wallflower Press |year=2000 |isbn=978-1-903364-03-1}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде жіктелуі ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында ғылыми-фантастикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), криминал, [[фэнтези]], [[сұмдық фильмдер|сұмдық]] (хоррор), романтика, тұрмыстық драма (slice of life), спорт, [[триллер (кино)|триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=Annette |title=Alien Zone II: The Spaces of Science Fiction Cinema |publisher=Verso |year=1999 |isbn=978-1-85984-259-1}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Ғылыми-фантастикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>bu7cvucu9cgv031y9aba1hirfoz3w4t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618648</id>
      <parentid>3618647</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың даму тарихы */</comment>
      <origin>3618648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5443" sha1="hz0tyb22brya6x2z5jo76vu9zmxa48v" xml:space="preserve">'''Ғылыми-фантастикалық фильм''' ({{lang-en|Science fiction film}}) немесе '''ғылыми-фантастикалық кино''' — өзге ғаламшарлық өмір формалары, [[ғарыш кемесі|ғарыш кемелері]], [[робот]]тар, [[киборг]]тар, [[мутант]]тар, жұлдызаралық саяхат, уақытқа саяхат немесе басқа да заманауи технологиялар сияқты негізгі ғылыммен толық мойындалмаған құбылыстардың болжамды, ғылыми негізделген бейнелерін қолданылатын [[кино]] жанры. Ғылыми-фантастикалық фильмдер көбіне саяси немесе әлеуметтік мәселелерге назар аудару және адам болмысы сияқты философиялық тақырыптарды зерттеу үшін қолданылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Science Fiction Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Бұл жанр дыбыссыз кино заманының алғашқы жылдарынан бастап бар. Соның жарқын мысалы ретінде [[Жорж Мельес]]тің трюктік фотоэффектілерді қолданған «Айға саяхат» (1902) фильмін атауға болады. Жанрдағы келесі ірі әрі алғашқы толықметражды туынды — «[[Метрополис (фильм)|Метрополис]]» (1927) фильмі болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Telotte |first=J. P. |title=Science Fiction Film |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-59647-3 |pages=32-45}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек «[[Болашақ нәрселер]]» (1936) сияқты бірнеше ерте кезеңдегі ірі бюджеттік фильмдер жарық көргенімен, 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін бұл жанр негізінен төмен бюджеттік «В санатындағы фильмдерден» тұрды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sobchack |first=Vivian |title=Screening Space: The American Science Fiction Film |publisher=Rutgers University Press |year=1987 |isbn=978-0-8135-1259-4}}&lt;/ref&gt;. 

[[Стэнли Кубрик]]тің кинематограф тарихында өшпес із қалдырған «[[Ғарыш Одиссеясы 2001 жыл (фильм)|2001 жылғы Ғарыш Одиссеясы]]» (1968) туындысынан кейін ғылыми-фантастикалық фильм жанрына байсалдырақ қарай бастады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bukatman |first=Scott |title=Matters of Gravity: Special Effects and Supermen in the 21st Century |publisher=Duke University Press |year=2003 |isbn=978-0-8223-3132-2 |pages=78-92}}&lt;/ref&gt;. 1970 жылдардың соңында «[[Жұлдызды соғыстар (фильм)|Жұлдызды соғыстар]]» (1977) фильмінің орасан зор табысынан кейін арнайы эффектілерге толы ірі бюджеттік ғылыми-фантастикалық туындылар көрермендер арасында үлкен танымалдыққа ие болып, кейінгі онжылдықтардағы блокбастерлердің пайда болуына жол ашты&lt;ref&gt;{{cite book |last=King |first=Geoff |last2=Krzywinska |first2=Tanya |title=Science Fiction Cinema: From Outerspace to Cyberspace |publisher=Wallflower Press |year=2000 |isbn=978-1-903364-03-1}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде жіктелуі ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында ғылыми-фантастикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға экшн (атыс-шабыс), криминал, [[фэнтези]], [[сұмдық фильмдер|сұмдық]] (хоррор), романтика, тұрмыстық драма (slice of life), спорт, [[триллер (кино)|триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=Annette |title=Alien Zone II: The Spaces of Science Fiction Cinema |publisher=Verso |year=1999 |isbn=978-1-85984-259-1}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Ғылыми-фантастикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>hz0tyb22brya6x2z5jo76vu9zmxa48v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618649</id>
      <parentid>3618648</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Супержанр ретінде жіктелуі */</comment>
      <origin>3618649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5523" sha1="6ydvoz8kkbvk0aeew883xrc9cl6c5rp" xml:space="preserve">'''Ғылыми-фантастикалық фильм''' ({{lang-en|Science fiction film}}) немесе '''ғылыми-фантастикалық кино''' — өзге ғаламшарлық өмір формалары, [[ғарыш кемесі|ғарыш кемелері]], [[робот]]тар, [[киборг]]тар, [[мутант]]тар, жұлдызаралық саяхат, уақытқа саяхат немесе басқа да заманауи технологиялар сияқты негізгі ғылыммен толық мойындалмаған құбылыстардың болжамды, ғылыми негізделген бейнелерін қолданылатын [[кино]] жанры. Ғылыми-фантастикалық фильмдер көбіне саяси немесе әлеуметтік мәселелерге назар аудару және адам болмысы сияқты философиялық тақырыптарды зерттеу үшін қолданылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Science Fiction Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Бұл жанр дыбыссыз кино заманының алғашқы жылдарынан бастап бар. Соның жарқын мысалы ретінде [[Жорж Мельес]]тің трюктік фотоэффектілерді қолданған «Айға саяхат» (1902) фильмін атауға болады. Жанрдағы келесі ірі әрі алғашқы толықметражды туынды — «[[Метрополис (фильм)|Метрополис]]» (1927) фильмі болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Telotte |first=J. P. |title=Science Fiction Film |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-59647-3 |pages=32-45}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек «[[Болашақ нәрселер]]» (1936) сияқты бірнеше ерте кезеңдегі ірі бюджеттік фильмдер жарық көргенімен, 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін бұл жанр негізінен төмен бюджеттік «В санатындағы фильмдерден» тұрды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sobchack |first=Vivian |title=Screening Space: The American Science Fiction Film |publisher=Rutgers University Press |year=1987 |isbn=978-0-8135-1259-4}}&lt;/ref&gt;. 

[[Стэнли Кубрик]]тің кинематограф тарихында өшпес із қалдырған «[[Ғарыш Одиссеясы 2001 жыл (фильм)|2001 жылғы Ғарыш Одиссеясы]]» (1968) туындысынан кейін ғылыми-фантастикалық фильм жанрына байсалдырақ қарай бастады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bukatman |first=Scott |title=Matters of Gravity: Special Effects and Supermen in the 21st Century |publisher=Duke University Press |year=2003 |isbn=978-0-8223-3132-2 |pages=78-92}}&lt;/ref&gt;. 1970 жылдардың соңында «[[Жұлдызды соғыстар (фильм)|Жұлдызды соғыстар]]» (1977) фильмінің орасан зор табысынан кейін арнайы эффектілерге толы ірі бюджеттік ғылыми-фантастикалық туындылар көрермендер арасында үлкен танымалдыққа ие болып, кейінгі онжылдықтардағы блокбастерлердің пайда болуына жол ашты&lt;ref&gt;{{cite book |last=King |first=Geoff |last2=Krzywinska |first2=Tanya |title=Science Fiction Cinema: From Outerspace to Cyberspace |publisher=Wallflower Press |year=2000 |isbn=978-1-903364-03-1}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде жіктелуі ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында ғылыми-фантастикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс фильм]], [[криминалды фильм|криминал]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильмд|хоррор]], [[романтикалық фильмдер|романтика]], тұрмыстық драма (slice of life), спорт, [[триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=Annette |title=Alien Zone II: The Spaces of Science Fiction Cinema |publisher=Verso |year=1999 |isbn=978-1-85984-259-1}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Ғылыми-фантастикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>6ydvoz8kkbvk0aeew883xrc9cl6c5rp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618650</id>
      <parentid>3618649</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Супержанр ретінде жіктелуі */</comment>
      <origin>3618650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5510" sha1="ehtsvj5e6tl8ic5387xbf32tpdqmbs8" xml:space="preserve">'''Ғылыми-фантастикалық фильм''' ({{lang-en|Science fiction film}}) немесе '''ғылыми-фантастикалық кино''' — өзге ғаламшарлық өмір формалары, [[ғарыш кемесі|ғарыш кемелері]], [[робот]]тар, [[киборг]]тар, [[мутант]]тар, жұлдызаралық саяхат, уақытқа саяхат немесе басқа да заманауи технологиялар сияқты негізгі ғылыммен толық мойындалмаған құбылыстардың болжамды, ғылыми негізделген бейнелерін қолданылатын [[кино]] жанры. Ғылыми-фантастикалық фильмдер көбіне саяси немесе әлеуметтік мәселелерге назар аудару және адам болмысы сияқты философиялық тақырыптарды зерттеу үшін қолданылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Science Fiction Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Бұл жанр дыбыссыз кино заманының алғашқы жылдарынан бастап бар. Соның жарқын мысалы ретінде [[Жорж Мельес]]тің трюктік фотоэффектілерді қолданған «Айға саяхат» (1902) фильмін атауға болады. Жанрдағы келесі ірі әрі алғашқы толықметражды туынды — «[[Метрополис (фильм)|Метрополис]]» (1927) фильмі болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Telotte |first=J. P. |title=Science Fiction Film |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-59647-3 |pages=32-45}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек «[[Болашақ нәрселер]]» (1936) сияқты бірнеше ерте кезеңдегі ірі бюджеттік фильмдер жарық көргенімен, 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін бұл жанр негізінен төмен бюджеттік «В санатындағы фильмдерден» тұрды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sobchack |first=Vivian |title=Screening Space: The American Science Fiction Film |publisher=Rutgers University Press |year=1987 |isbn=978-0-8135-1259-4}}&lt;/ref&gt;. 

[[Стэнли Кубрик]]тің кинематограф тарихында өшпес із қалдырған «[[Ғарыш Одиссеясы 2001 жыл (фильм)|2001 жылғы Ғарыш Одиссеясы]]» (1968) туындысынан кейін ғылыми-фантастикалық фильм жанрына байсалдырақ қарай бастады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bukatman |first=Scott |title=Matters of Gravity: Special Effects and Supermen in the 21st Century |publisher=Duke University Press |year=2003 |isbn=978-0-8223-3132-2 |pages=78-92}}&lt;/ref&gt;. 1970 жылдардың соңында «[[Жұлдызды соғыстар (фильм)|Жұлдызды соғыстар]]» (1977) фильмінің орасан зор табысынан кейін арнайы эффектілерге толы ірі бюджеттік ғылыми-фантастикалық туындылар көрермендер арасында үлкен танымалдыққа ие болып, кейінгі онжылдықтардағы блокбастерлердің пайда болуына жол ашты&lt;ref&gt;{{cite book |last=King |first=Geoff |last2=Krzywinska |first2=Tanya |title=Science Fiction Cinema: From Outerspace to Cyberspace |publisher=Wallflower Press |year=2000 |isbn=978-1-903364-03-1}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде жіктелуі ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында ғылыми-фантастикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[криминалды фильм|криминал]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм|хоррор]], [[романтикалық фильмдер|романтика]], тұрмыстық драма (slice of life), спорт, [[триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=Annette |title=Alien Zone II: The Spaces of Science Fiction Cinema |publisher=Verso |year=1999 |isbn=978-1-85984-259-1}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Ғылыми-фантастикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>ehtsvj5e6tl8ic5387xbf32tpdqmbs8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618651</id>
      <parentid>3618650</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Супержанр ретінде жіктелуі */</comment>
      <origin>3618651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5504" sha1="flpxtkox35x6mwvbzo3x8ptu9f12hdu" xml:space="preserve">'''Ғылыми-фантастикалық фильм''' ({{lang-en|Science fiction film}}) немесе '''ғылыми-фантастикалық кино''' — өзге ғаламшарлық өмір формалары, [[ғарыш кемесі|ғарыш кемелері]], [[робот]]тар, [[киборг]]тар, [[мутант]]тар, жұлдызаралық саяхат, уақытқа саяхат немесе басқа да заманауи технологиялар сияқты негізгі ғылыммен толық мойындалмаған құбылыстардың болжамды, ғылыми негізделген бейнелерін қолданылатын [[кино]] жанры. Ғылыми-фантастикалық фильмдер көбіне саяси немесе әлеуметтік мәселелерге назар аудару және адам болмысы сияқты философиялық тақырыптарды зерттеу үшін қолданылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Science Fiction Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Бұл жанр дыбыссыз кино заманының алғашқы жылдарынан бастап бар. Соның жарқын мысалы ретінде [[Жорж Мельес]]тің трюктік фотоэффектілерді қолданған «Айға саяхат» (1902) фильмін атауға болады. Жанрдағы келесі ірі әрі алғашқы толықметражды туынды — «[[Метрополис (фильм)|Метрополис]]» (1927) фильмі болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Telotte |first=J. P. |title=Science Fiction Film |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-59647-3 |pages=32-45}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек «[[Болашақ нәрселер]]» (1936) сияқты бірнеше ерте кезеңдегі ірі бюджеттік фильмдер жарық көргенімен, 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін бұл жанр негізінен төмен бюджеттік «В санатындағы фильмдерден» тұрды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sobchack |first=Vivian |title=Screening Space: The American Science Fiction Film |publisher=Rutgers University Press |year=1987 |isbn=978-0-8135-1259-4}}&lt;/ref&gt;. 

[[Стэнли Кубрик]]тің кинематограф тарихында өшпес із қалдырған «[[Ғарыш Одиссеясы 2001 жыл (фильм)|2001 жылғы Ғарыш Одиссеясы]]» (1968) туындысынан кейін ғылыми-фантастикалық фильм жанрына байсалдырақ қарай бастады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bukatman |first=Scott |title=Matters of Gravity: Special Effects and Supermen in the 21st Century |publisher=Duke University Press |year=2003 |isbn=978-0-8223-3132-2 |pages=78-92}}&lt;/ref&gt;. 1970 жылдардың соңында «[[Жұлдызды соғыстар (фильм)|Жұлдызды соғыстар]]» (1977) фильмінің орасан зор табысынан кейін арнайы эффектілерге толы ірі бюджеттік ғылыми-фантастикалық туындылар көрермендер арасында үлкен танымалдыққа ие болып, кейінгі онжылдықтардағы блокбастерлердің пайда болуына жол ашты&lt;ref&gt;{{cite book |last=King |first=Geoff |last2=Krzywinska |first2=Tanya |title=Science Fiction Cinema: From Outerspace to Cyberspace |publisher=Wallflower Press |year=2000 |isbn=978-1-903364-03-1}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде жіктелуі ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында ғылыми-фантастикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[криминалды фильм|криминал]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм|хоррор]], [[романтикалық фильм|романтика]], тұрмыстық драма (slice of life), спорт, [[триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=Annette |title=Alien Zone II: The Spaces of Science Fiction Cinema |publisher=Verso |year=1999 |isbn=978-1-85984-259-1}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Ғылыми-фантастикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>flpxtkox35x6mwvbzo3x8ptu9f12hdu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618652</id>
      <parentid>3618651</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:09:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың даму тарихы */</comment>
      <origin>3618652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5528" sha1="bs3wvqtul9ik5fefgiwwe0u379c3kq5" xml:space="preserve">'''Ғылыми-фантастикалық фильм''' ({{lang-en|Science fiction film}}) немесе '''ғылыми-фантастикалық кино''' — өзге ғаламшарлық өмір формалары, [[ғарыш кемесі|ғарыш кемелері]], [[робот]]тар, [[киборг]]тар, [[мутант]]тар, жұлдызаралық саяхат, уақытқа саяхат немесе басқа да заманауи технологиялар сияқты негізгі ғылыммен толық мойындалмаған құбылыстардың болжамды, ғылыми негізделген бейнелерін қолданылатын [[кино]] жанры. Ғылыми-фантастикалық фильмдер көбіне саяси немесе әлеуметтік мәселелерге назар аудару және адам болмысы сияқты философиялық тақырыптарды зерттеу үшін қолданылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Science Fiction Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Бұл жанр дыбыссыз кино заманының алғашқы жылдарынан бастап бар. Соның жарқын мысалы ретінде [[Жорж Мельес]]тің трюктік фотоэффектілерді қолданған «Айға саяхат» (1902) фильмін атауға болады. Жанрдағы келесі ірі әрі алғашқы толықметражды туынды — «[[Метрополис (фильм)|Метрополис]]» (1927) фильмі болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Telotte |first=J. P. |title=Science Fiction Film |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-59647-3 |pages=32-45}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек «[[Болашақ нәрселер]]» (1936) сияқты бірнеше ерте кезеңдегі ірі бюджеттік фильмдер жарық көргенімен, 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін бұл жанр негізінен төмен бюджеттік «В санатындағы фильмдерден» тұрды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sobchack |first=Vivian |title=Screening Space: The American Science Fiction Film |publisher=Rutgers University Press |year=1987 |isbn=978-0-8135-1259-4}}&lt;/ref&gt;. 

[[Стэнли Кубрик]]тің кинематограф тарихында өшпес із қалдырған «[[Ғарыш Одиссеясы 2001 жыл (фильм)|2001 жылғы Ғарыш Одиссеясы]]» (1968) туындысынан кейін ғылыми-фантастикалық фильм жанрына байсалдырақ қарай бастады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bukatman |first=Scott |title=Matters of Gravity: Special Effects and Supermen in the 21st Century |publisher=Duke University Press |year=2003 |isbn=978-0-8223-3132-2 |pages=78-92}}&lt;/ref&gt;. 1970 жылдардың соңында «[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт|Жұлдызды соғыстар]]» (1977) фильмінің орасан зор табысынан кейін арнайы эффектілерге толы ірі бюджеттік ғылыми-фантастикалық туындылар көрермендер арасында үлкен танымалдыққа ие болып, кейінгі онжылдықтардағы блокбастерлердің пайда болуына жол ашты&lt;ref&gt;{{cite book |last=King |first=Geoff |last2=Krzywinska |first2=Tanya |title=Science Fiction Cinema: From Outerspace to Cyberspace |publisher=Wallflower Press |year=2000 |isbn=978-1-903364-03-1}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде жіктелуі ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында ғылыми-фантастикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[криминалды фильм|криминал]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм|хоррор]], [[романтикалық фильм|романтика]], тұрмыстық драма (slice of life), спорт, [[триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=Annette |title=Alien Zone II: The Spaces of Science Fiction Cinema |publisher=Verso |year=1999 |isbn=978-1-85984-259-1}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Ғылыми-фантастикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>bs3wvqtul9ik5fefgiwwe0u379c3kq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618653</id>
      <parentid>3618652</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың даму тарихы */</comment>
      <origin>3618653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5524" sha1="4olsmxpzfhtzcelqxmltw136p6xcdkq" xml:space="preserve">'''Ғылыми-фантастикалық фильм''' ({{lang-en|Science fiction film}}) немесе '''ғылыми-фантастикалық кино''' — өзге ғаламшарлық өмір формалары, [[ғарыш кемесі|ғарыш кемелері]], [[робот]]тар, [[киборг]]тар, [[мутант]]тар, жұлдызаралық саяхат, уақытқа саяхат немесе басқа да заманауи технологиялар сияқты негізгі ғылыммен толық мойындалмаған құбылыстардың болжамды, ғылыми негізделген бейнелерін қолданылатын [[кино]] жанры. Ғылыми-фантастикалық фильмдер көбіне саяси немесе әлеуметтік мәселелерге назар аудару және адам болмысы сияқты философиялық тақырыптарды зерттеу үшін қолданылады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Science Fiction Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Бұл жанр дыбыссыз кино заманының алғашқы жылдарынан бастап бар. Соның жарқын мысалы ретінде [[Жорж Мельес]]тің трюктік фотоэффектілерді қолданған «Айға саяхат» (1902) фильмін атауға болады. Жанрдағы келесі ірі әрі алғашқы толықметражды туынды — «[[Метрополис (фильм)|Метрополис]]» (1927) фильмі болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Telotte |first=J. P. |title=Science Fiction Film |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-59647-3 |pages=32-45}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек «Болашақ нәрселер» (1936) сияқты бірнеше ерте кезеңдегі ірі бюджеттік фильмдер жарық көргенімен, 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін бұл жанр негізінен төмен бюджеттік «В санатындағы фильмдерден» тұрды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sobchack |first=Vivian |title=Screening Space: The American Science Fiction Film |publisher=Rutgers University Press |year=1987 |isbn=978-0-8135-1259-4}}&lt;/ref&gt;. 

[[Стэнли Кубрик]]тің кинематограф тарихында өшпес із қалдырған «[[Ғарыш Одиссеясы 2001 жыл (фильм)|2001 жылғы Ғарыш Одиссеясы]]» (1968) туындысынан кейін ғылыми-фантастикалық фильм жанрына байсалдырақ қарай бастады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bukatman |first=Scott |title=Matters of Gravity: Special Effects and Supermen in the 21st Century |publisher=Duke University Press |year=2003 |isbn=978-0-8223-3132-2 |pages=78-92}}&lt;/ref&gt;. 1970 жылдардың соңында «[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт|Жұлдызды соғыстар]]» (1977) фильмінің орасан зор табысынан кейін арнайы эффектілерге толы ірі бюджеттік ғылыми-фантастикалық туындылар көрермендер арасында үлкен танымалдыққа ие болып, кейінгі онжылдықтардағы блокбастерлердің пайда болуына жол ашты&lt;ref&gt;{{cite book |last=King |first=Geoff |last2=Krzywinska |first2=Tanya |title=Science Fiction Cinema: From Outerspace to Cyberspace |publisher=Wallflower Press |year=2000 |isbn=978-1-903364-03-1}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде жіктелуі ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында ғылыми-фантастикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[криминалды фильм|криминал]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм|хоррор]], [[романтикалық фильм|романтика]], тұрмыстық драма (slice of life), спорт, [[триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=Annette |title=Alien Zone II: The Spaces of Science Fiction Cinema |publisher=Verso |year=1999 |isbn=978-1-85984-259-1}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Ғылыми-фантастикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>4olsmxpzfhtzcelqxmltw136p6xcdkq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618956</id>
      <parentid>3618653</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5524" sha1="q84h8y90mid8lsde0lgog89anjwg1mk" xml:space="preserve">'''Ғылыми-фантастикалық фильм''' ({{lang-en|Science fiction film}}) немесе '''ғылыми-фантастикалық кино''' — өзге ғаламшарлық өмір формалары, [[ғарыш кемесі|ғарыш кемелері]], [[робот]]тар, [[киборг]]тар, [[мутант]]тар, жұлдызаралық саяхат, уақытқа саяхат немесе басқа да заманауи технологиялар сияқты негізгі ғылыммен толық мойындалмаған құбылыстардың болжамды, ғылыми негізделген бейнелерін қолданылатын [[кино]] жанры. Ғылыми-фантастикалық фильмдер көбіне саяси немесе әлеуметтік мәселелерге назар аудару және адам болмысы сияқты философиялық тақырыптарды зерттеу үшін қолданылады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Science Fiction Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;

== Жанрдың даму тарихы ==
Бұл жанр дыбыссыз кино заманының алғашқы жылдарынан бастап бар. Соның жарқын мысалы ретінде [[Жорж Мельес]]тің трюктік фотоэффектілерді қолданған «Айға саяхат» (1902) фильмін атауға болады. Жанрдағы келесі ірі әрі алғашқы толықметражды туынды — «[[Метрополис (фильм)|Метрополис]]» (1927) фильмі болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Telotte |first=J. P. |title=Science Fiction Film |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-59647-3 |pages=32-45}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек «Болашақ нәрселер» (1936) сияқты бірнеше ерте кезеңдегі ірі бюджеттік фильмдер жарық көргенімен, 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін бұл жанр негізінен төмен бюджеттік «В санатындағы фильмдерден» тұрды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sobchack |first=Vivian |title=Screening Space: The American Science Fiction Film |publisher=Rutgers University Press |year=1987 |isbn=978-0-8135-1259-4}}&lt;/ref&gt;. 

[[Стэнли Кубрик]]тің кинематограф тарихында өшпес із қалдырған «[[Ғарыш Одиссеясы 2001 жыл (фильм)|2001 жылғы Ғарыш Одиссеясы]]» (1968) туындысынан кейін ғылыми-фантастикалық фильм жанрына байсалдырақ қарай бастады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bukatman |first=Scott |title=Matters of Gravity: Special Effects and Supermen in the 21st Century |publisher=Duke University Press |year=2003 |isbn=978-0-8223-3132-2 |pages=78-92}}&lt;/ref&gt;. 1970 жылдардың соңында «[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт|Жұлдызды соғыстар]]» (1977) фильмінің орасан зор табысынан кейін арнайы эффектілерге толы ірі бюджеттік ғылыми-фантастикалық туындылар көрермендер арасында үлкен танымалдыққа ие болып, кейінгі онжылдықтардағы блокбастерлердің пайда болуына жол ашты&lt;ref&gt;{{cite book |last=King |first=Geoff |last2=Krzywinska |first2=Tanya |title=Science Fiction Cinema: From Outerspace to Cyberspace |publisher=Wallflower Press |year=2000 |isbn=978-1-903364-03-1}}&lt;/ref&gt;.

== Супержанр ретінде жіктелуі ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында ғылыми-фантастикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[криминалды фильм|криминал]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм|хоррор]], [[романтикалық фильм|романтика]], тұрмыстық драма (slice of life), спорт, [[триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=Annette |title=Alien Zone II: The Spaces of Science Fiction Cinema |publisher=Verso |year=1999 |isbn=978-1-85984-259-1}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Ғылыми-фантастикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>q84h8y90mid8lsde0lgog89anjwg1mk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618959</id>
      <parentid>3618956</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5523" sha1="tbxytpq8z4jhkigst2r7vcc0rkigk38" xml:space="preserve">'''Ғылыми-фантастикалық фильм''' ({{lang-en|Science fiction film}}) немесе '''ғылыми-фантастикалық кино''' — өзге ғаламшарлық өмір формалары, [[ғарыш кемесі|ғарыш кемелері]], [[робот]]тар, [[киборг]]тар, [[мутант]]тар, жұлдызаралық саяхат, уақытқа саяхат немесе басқа да заманауи технологиялар сияқты негізгі ғылыммен толық мойындалмаған құбылыстардың болжамды, ғылыми негізделген бейнелерін қолданылатын [[кино]] жанры. Ғылыми-фантастикалық фильмдер көбіне саяси немесе әлеуметтік мәселелерге назар аудару және адам болмысы сияқты философиялық тақырыптарды зерттеу үшін қолданылады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dirks, Tim |url=https://filmsite.org |title=Science Fiction Films |work=Filmsite.org |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;

== Жанрдың даму тарихы ==
Бұл жанр дыбыссыз кино заманының алғашқы жылдарынан бастап бар. Соның жарқын мысалы ретінде [[Жорж Мельес]]тің трюктік фотоэффектілерді қолданған «Айға саяхат» (1902) фильмін атауға болады. Жанрдағы келесі ірі әрі алғашқы толықметражды туынды — «[[Метрополис (фильм)|Метрополис]]» (1927) фильмі болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Telotte |first=J. P. |title=Science Fiction Film |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-59647-3 |pages=32-45}}&lt;/ref&gt; Кейінірек «Болашақ нәрселер» (1936) сияқты бірнеше ерте кезеңдегі ірі бюджеттік фильмдер жарық көргенімен, 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін бұл жанр негізінен төмен бюджеттік «В санатындағы фильмдерден» тұрды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sobchack |first=Vivian |title=Screening Space: The American Science Fiction Film |publisher=Rutgers University Press |year=1987 |isbn=978-0-8135-1259-4}}&lt;/ref&gt;

[[Стэнли Кубрик]]тің кинематограф тарихында өшпес із қалдырған «[[Ғарыш Одиссеясы 2001 жыл (фильм)|2001 жылғы Ғарыш Одиссеясы]]» (1968) туындысынан кейін ғылыми-фантастикалық фильм жанрына байсалдырақ қарай бастады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bukatman |first=Scott |title=Matters of Gravity: Special Effects and Supermen in the 21st Century |publisher=Duke University Press |year=2003 |isbn=978-0-8223-3132-2 |pages=78-92}}&lt;/ref&gt; 1970 жылдардың соңында «[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт|Жұлдызды соғыстар]]» (1977) фильмінің орасан зор табысынан кейін арнайы эффектілерге толы ірі бюджеттік ғылыми-фантастикалық туындылар көрермендер арасында үлкен танымалдыққа ие болып, кейінгі онжылдықтардағы блокбастерлердің пайда болуына жол ашты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=King |first=Geoff |last2=Krzywinska |first2=Tanya |title=Science Fiction Cinema: From Outerspace to Cyberspace |publisher=Wallflower Press |year=2000 |isbn=978-1-903364-03-1}}&lt;/ref&gt;

== Супержанр ретінде жіктелуі ==
Сценарист әрі ғалым Эрик Р. Уильямс (Eric R. Williams) өзінің сценаристер таксономиясында ғылыми-фантастикалық фильмдерді он бір супержанрдың бірі ретінде анықтайды. Ол барлық толықметражды көркем фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болатынын алға тартады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Williams, Eric R. |url=https://screenwritersuniversity.com |title=The Screenwriters Taxonomy |publisher=Screenwriters University |year=2017 |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt; Оның пайымдауынша, қалған он супержанрға [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[криминалды фильм|криминал]], [[фэнтези]], [[қорқынышты фильм|хоррор]], [[романтикалық фильм|романтика]], тұрмыстық драма (slice of life), спорт, [[триллер]], соғыс және [[вестерн]] жатады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=Screen Adaptation: Beyond the Basics |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0 |pages=22-45}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=Annette |title=Alien Zone II: The Spaces of Science Fiction Cinema |publisher=Verso |year=1999 |isbn=978-1-85984-259-1}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Ғылыми-фантастикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>tbxytpq8z4jhkigst2r7vcc0rkigk38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өмір үзіндісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782617</id>
    <revision>
      <id>3618654</id>
      <timestamp>2026-06-17T05:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Өмір үзіндісі''' ({{lang-fr|tranche de vie}}, {{lang-en|slice of life}}) немесе '''күнделікті өмір''' — [[натурализм (өнер)|натуралистік театр]]ға қатысты қолданылатын және кейіпкерлердің шынайы өмірін дәл әрі табиғи түрде сипаттауды білдіретін [[термин]]. Бұл ұғым [[1890 жыл]] мен [[1895 жыл]]...</comment>
      <origin>3618654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5600" sha1="o4s0tw9bglhacz4eo55hvrl8ynob6ae" xml:space="preserve">'''Өмір үзіндісі''' ({{lang-fr|tranche de vie}}, {{lang-en|slice of life}}) немесе '''күнделікті өмір''' — [[натурализм (өнер)|натуралистік театр]]ға қатысты қолданылатын және кейіпкерлердің шынайы өмірін дәл әрі табиғи түрде сипаттауды білдіретін [[термин]]. Бұл ұғым [[1890 жыл]] мен [[1895 жыл]]дар аралығында пайда болған. Болжам бойынша, бұл терминді алғаш рет француз драматургі әрі әдебиет сыншысы [[Жан Жюльен]] (1854—1919) қолданған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jullien |first=Jean |title=Le Théâtre vivant |publisher=Charpentier |year=1892 |language=fr}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тарихы ==
Уэйн С. Терни өзінің «Театрдағы натурализм туралы жазбалар» атты эссесінде атап өткендей, Жан Жюльен бұл ұғымды «Серінада» (1887) пьесасы сахналанғаннан кейін көп ұзамай енгізген&lt;ref&gt;{{cite web |author=Turney, Wayne S. |url=http://20m.com |title=Notes on Naturalism in the Theatre |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Драматург өз шығармаларын қойған кезде оның композициясы, декорациясы мен сюжеті шынайы өмірдің серпінді әрі дәл көрінісі болуын талап етті. «Серінада» туындысы сырттай сыпайы көрінгенімен, іштей адамгершіліктен жұрдай болған жемқор кейіпкерлердің өмірін баяндайды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Carter |first=Lawson A. |title=Zola and the Theater |publisher=Yale University Press |year=1963 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;. Жюльеннің натурализм туралы: «Пьеса — бұл өнермен сахнаға шығарылған өмірдің бір үзіндісі», — деген әйгілі сөзі бар. Сондай-ақ ол біздің басты мақсатымыз күлкі тудыру емес, көрерменді ойландыру екенін жазған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chothia |first=Jean |title=André Antoine |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |isbn=978-0-521-25219-5}}&lt;/ref&gt;. Оның пікірінше, пьесадағы оқиға перде жабылғанмен аяқталмайды, ал перде тек әрекеттің ерікті түрде тоқтатылуы ғана, бұл көрерменге одан әрі не болатынын еркін ойлауға мүмкіндік береді. Осыған ұқсас стильде, бірақ жоғары эстетикалық деңгейде француздың «comédie rosse» натуралистік комедиялары орындалды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Furst |first=Lilian R. |last2=Skrine |first2=Peter N. |title=Naturalism |publisher=Methuen |year=1971 |isbn=978-0-416-07750-6 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;.

== Қазіргі таңда қолданылуы ==
Батыс мәдениетіндегі «slice of life» термині француз тілінен тікелей аударылған калька болып табылады. [[1950 жыл]]дары бұл ұғым британдық фильмдер мен театрлардағы «асүйлік реализм» (kitchen sink realism) бағытының синонимі ретінде қолданылды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=John Russell |title=Anger and After: A Guide to the New British Drama |publisher=Methuen |year=1962}}&lt;/ref&gt;. Қазіргі уақытта бұл термин [[әдебиет]]те, [[кинематограф|кино]]да, [[журналистика]]да және [[комикс]]терде күнделікті өмірдегі оқиғалар мен жағдайлардың кез келген шынайы сипатталуын атау үшін пайдаланылады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://oxfordreference.com |title=Definition of Slice of Life |publisher=Oxford Reference |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Кинематографта, әсіресе [[аниме]] өнеріне қатысты бұл жанр көбіне «повседневность» немесе «күнделікті өмір» деп аталады. Мұнда басты назар кейіпкерлердің сезімдері мен мінез-құлқына аударылады. Сюжеттің типтік мысалдары ретінде кейіпкердің жұмыс орнында ішімдік ішкені үшін жұмыстан шығарылуын, коллекционердің өзіне құнды зат табуын, кейіпкердің автобус кешіккендіктен жұмысқа үнемі кешігіп қалуын немесе мектепте дәптерін ұмытып кеткені үшін мұғалімнің оған ұрсуын келтіруге болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hernandez |first=Melanie |title=The Everyday as Art: Slice of Life in Modern Media |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-138-31012-4 |pages=89-104}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Театр терминдері]]
[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>o4s0tw9bglhacz4eo55hvrl8ynob6ae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618655</id>
      <parentid>3618654</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5589" sha1="jk7zgf29axynzgehex02vpy0anauq0j" xml:space="preserve">'''Өмір үзіндісі''' ({{lang-fr|tranche de vie}}, {{lang-en|slice of life}}) немесе '''күнделікті өмір''' — [[натурализм|натуралистік театр]]ға қатысты қолданылатын және кейіпкерлердің шынайы өмірін дәл әрі табиғи түрде сипаттауды білдіретін [[термин]]. Бұл ұғым [[1890 жыл]] мен [[1895 жыл]]дар аралығында пайда болған. Болжам бойынша, бұл терминді алғаш рет француз драматургі әрі әдебиет сыншысы [[Жан Жюльен]] (1854—1919) қолданған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jullien |first=Jean |title=Le Théâtre vivant |publisher=Charpentier |year=1892 |language=fr}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тарихы ==
Уэйн С. Терни өзінің «Театрдағы натурализм туралы жазбалар» атты эссесінде атап өткендей, Жан Жюльен бұл ұғымды «Серінада» (1887) пьесасы сахналанғаннан кейін көп ұзамай енгізген&lt;ref&gt;{{cite web |author=Turney, Wayne S. |url=http://20m.com |title=Notes on Naturalism in the Theatre |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Драматург өз шығармаларын қойған кезде оның композициясы, декорациясы мен сюжеті шынайы өмірдің серпінді әрі дәл көрінісі болуын талап етті. «Серінада» туындысы сырттай сыпайы көрінгенімен, іштей адамгершіліктен жұрдай болған жемқор кейіпкерлердің өмірін баяндайды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Carter |first=Lawson A. |title=Zola and the Theater |publisher=Yale University Press |year=1963 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;. Жюльеннің натурализм туралы: «Пьеса — бұл өнермен сахнаға шығарылған өмірдің бір үзіндісі», — деген әйгілі сөзі бар. Сондай-ақ ол біздің басты мақсатымыз күлкі тудыру емес, көрерменді ойландыру екенін жазған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chothia |first=Jean |title=André Antoine |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |isbn=978-0-521-25219-5}}&lt;/ref&gt;. Оның пікірінше, пьесадағы оқиға перде жабылғанмен аяқталмайды, ал перде тек әрекеттің ерікті түрде тоқтатылуы ғана, бұл көрерменге одан әрі не болатынын еркін ойлауға мүмкіндік береді. Осыған ұқсас стильде, бірақ жоғары эстетикалық деңгейде француздың «comédie rosse» натуралистік комедиялары орындалды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Furst |first=Lilian R. |last2=Skrine |first2=Peter N. |title=Naturalism |publisher=Methuen |year=1971 |isbn=978-0-416-07750-6 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;.

== Қазіргі таңда қолданылуы ==
Батыс мәдениетіндегі «slice of life» термині француз тілінен тікелей аударылған калька болып табылады. [[1950 жыл]]дары бұл ұғым британдық фильмдер мен театрлардағы «асүйлік реализм» (kitchen sink realism) бағытының синонимі ретінде қолданылды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=John Russell |title=Anger and After: A Guide to the New British Drama |publisher=Methuen |year=1962}}&lt;/ref&gt;. Қазіргі уақытта бұл термин [[әдебиет]]те, [[кинематограф|кино]]да, [[журналистика]]да және [[комикс]]терде күнделікті өмірдегі оқиғалар мен жағдайлардың кез келген шынайы сипатталуын атау үшін пайдаланылады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://oxfordreference.com |title=Definition of Slice of Life |publisher=Oxford Reference |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Кинематографта, әсіресе [[аниме]] өнеріне қатысты бұл жанр көбіне «повседневность» немесе «күнделікті өмір» деп аталады. Мұнда басты назар кейіпкерлердің сезімдері мен мінез-құлқына аударылады. Сюжеттің типтік мысалдары ретінде кейіпкердің жұмыс орнында ішімдік ішкені үшін жұмыстан шығарылуын, коллекционердің өзіне құнды зат табуын, кейіпкердің автобус кешіккендіктен жұмысқа үнемі кешігіп қалуын немесе мектепте дәптерін ұмытып кеткені үшін мұғалімнің оған ұрсуын келтіруге болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hernandez |first=Melanie |title=The Everyday as Art: Slice of Life in Modern Media |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-138-31012-4 |pages=89-104}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Театр терминдері]]
[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>jk7zgf29axynzgehex02vpy0anauq0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618656</id>
      <parentid>3618655</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5585" sha1="6tqusxork9l4cvs3dl296iqmwy2lhlb" xml:space="preserve">'''Өмір үзіндісі''' ({{lang-fr|tranche de vie}}, {{lang-en|slice of life}}) немесе '''күнделікті өмір''' — [[натурализм|натуралистік театр]]ға қатысты қолданылатын және кейіпкерлердің шынайы өмірін дәл әрі табиғи түрде сипаттауды білдіретін [[термин]]. Бұл ұғым [[1890 жыл]] мен [[1895 жыл]]дар аралығында пайда болған. Болжам бойынша, бұл терминді алғаш рет француз драматургі әрі әдебиет сыншысы Жан Жюльен (1854—1919) қолданған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jullien |first=Jean |title=Le Théâtre vivant |publisher=Charpentier |year=1892 |language=fr}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тарихы ==
Уэйн С. Терни өзінің «Театрдағы натурализм туралы жазбалар» атты эссесінде атап өткендей, Жан Жюльен бұл ұғымды «Серінада» (1887) пьесасы сахналанғаннан кейін көп ұзамай енгізген&lt;ref&gt;{{cite web |author=Turney, Wayne S. |url=http://20m.com |title=Notes on Naturalism in the Theatre |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Драматург өз шығармаларын қойған кезде оның композициясы, декорациясы мен сюжеті шынайы өмірдің серпінді әрі дәл көрінісі болуын талап етті. «Серінада» туындысы сырттай сыпайы көрінгенімен, іштей адамгершіліктен жұрдай болған жемқор кейіпкерлердің өмірін баяндайды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Carter |first=Lawson A. |title=Zola and the Theater |publisher=Yale University Press |year=1963 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;. Жюльеннің натурализм туралы: «Пьеса — бұл өнермен сахнаға шығарылған өмірдің бір үзіндісі», — деген әйгілі сөзі бар. Сондай-ақ ол біздің басты мақсатымыз күлкі тудыру емес, көрерменді ойландыру екенін жазған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chothia |first=Jean |title=André Antoine |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |isbn=978-0-521-25219-5}}&lt;/ref&gt;. Оның пікірінше, пьесадағы оқиға перде жабылғанмен аяқталмайды, ал перде тек әрекеттің ерікті түрде тоқтатылуы ғана, бұл көрерменге одан әрі не болатынын еркін ойлауға мүмкіндік береді. Осыған ұқсас стильде, бірақ жоғары эстетикалық деңгейде француздың «comédie rosse» натуралистік комедиялары орындалды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Furst |first=Lilian R. |last2=Skrine |first2=Peter N. |title=Naturalism |publisher=Methuen |year=1971 |isbn=978-0-416-07750-6 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;.

== Қазіргі таңда қолданылуы ==
Батыс мәдениетіндегі «slice of life» термині француз тілінен тікелей аударылған калька болып табылады. [[1950 жыл]]дары бұл ұғым британдық фильмдер мен театрлардағы «асүйлік реализм» (kitchen sink realism) бағытының синонимі ретінде қолданылды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=John Russell |title=Anger and After: A Guide to the New British Drama |publisher=Methuen |year=1962}}&lt;/ref&gt;. Қазіргі уақытта бұл термин [[әдебиет]]те, [[кинематограф|кино]]да, [[журналистика]]да және [[комикс]]терде күнделікті өмірдегі оқиғалар мен жағдайлардың кез келген шынайы сипатталуын атау үшін пайдаланылады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://oxfordreference.com |title=Definition of Slice of Life |publisher=Oxford Reference |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Кинематографта, әсіресе [[аниме]] өнеріне қатысты бұл жанр көбіне «повседневность» немесе «күнделікті өмір» деп аталады. Мұнда басты назар кейіпкерлердің сезімдері мен мінез-құлқына аударылады. Сюжеттің типтік мысалдары ретінде кейіпкердің жұмыс орнында ішімдік ішкені үшін жұмыстан шығарылуын, коллекционердің өзіне құнды зат табуын, кейіпкердің автобус кешіккендіктен жұмысқа үнемі кешігіп қалуын немесе мектепте дәптерін ұмытып кеткені үшін мұғалімнің оған ұрсуын келтіруге болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hernandez |first=Melanie |title=The Everyday as Art: Slice of Life in Modern Media |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-138-31012-4 |pages=89-104}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Театр терминдері]]
[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>6tqusxork9l4cvs3dl296iqmwy2lhlb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618657</id>
      <parentid>3618656</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:17:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазіргі таңда қолданылуы */</comment>
      <origin>3618657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5560" sha1="r54lycqitr4gs3d2d5gwhqovyiq8tzx" xml:space="preserve">'''Өмір үзіндісі''' ({{lang-fr|tranche de vie}}, {{lang-en|slice of life}}) немесе '''күнделікті өмір''' — [[натурализм|натуралистік театр]]ға қатысты қолданылатын және кейіпкерлердің шынайы өмірін дәл әрі табиғи түрде сипаттауды білдіретін [[термин]]. Бұл ұғым [[1890 жыл]] мен [[1895 жыл]]дар аралығында пайда болған. Болжам бойынша, бұл терминді алғаш рет француз драматургі әрі әдебиет сыншысы Жан Жюльен (1854—1919) қолданған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jullien |first=Jean |title=Le Théâtre vivant |publisher=Charpentier |year=1892 |language=fr}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тарихы ==
Уэйн С. Терни өзінің «Театрдағы натурализм туралы жазбалар» атты эссесінде атап өткендей, Жан Жюльен бұл ұғымды «Серінада» (1887) пьесасы сахналанғаннан кейін көп ұзамай енгізген&lt;ref&gt;{{cite web |author=Turney, Wayne S. |url=http://20m.com |title=Notes on Naturalism in the Theatre |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Драматург өз шығармаларын қойған кезде оның композициясы, декорациясы мен сюжеті шынайы өмірдің серпінді әрі дәл көрінісі болуын талап етті. «Серінада» туындысы сырттай сыпайы көрінгенімен, іштей адамгершіліктен жұрдай болған жемқор кейіпкерлердің өмірін баяндайды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Carter |first=Lawson A. |title=Zola and the Theater |publisher=Yale University Press |year=1963 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;. Жюльеннің натурализм туралы: «Пьеса — бұл өнермен сахнаға шығарылған өмірдің бір үзіндісі», — деген әйгілі сөзі бар. Сондай-ақ ол біздің басты мақсатымыз күлкі тудыру емес, көрерменді ойландыру екенін жазған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chothia |first=Jean |title=André Antoine |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |isbn=978-0-521-25219-5}}&lt;/ref&gt;. Оның пікірінше, пьесадағы оқиға перде жабылғанмен аяқталмайды, ал перде тек әрекеттің ерікті түрде тоқтатылуы ғана, бұл көрерменге одан әрі не болатынын еркін ойлауға мүмкіндік береді. Осыған ұқсас стильде, бірақ жоғары эстетикалық деңгейде француздың «comédie rosse» натуралистік комедиялары орындалды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Furst |first=Lilian R. |last2=Skrine |first2=Peter N. |title=Naturalism |publisher=Methuen |year=1971 |isbn=978-0-416-07750-6 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;.

== Қазіргі таңда қолданылуы ==
Батыс мәдениетіндегі «slice of life» термині француз тілінен тікелей аударылған калька болып табылады. [[1950 жыл]]дары бұл ұғым британдық фильмдер мен театрлардағы «асүйлік реализм» (kitchen sink realism) бағытының синонимі ретінде қолданылды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=John Russell |title=Anger and After: A Guide to the New British Drama |publisher=Methuen |year=1962}}&lt;/ref&gt;. Қазіргі уақытта бұл термин [[әдебиет]]те, [[кино]]да, [[журналистика]]да және [[комикс]]терде күнделікті өмірдегі оқиғалар мен жағдайлардың кез келген шынайы сипатталуын атау үшін пайдаланылады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://oxfordreference.com |title=Definition of Slice of Life |publisher=Oxford Reference |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Кинематографта, әсіресе [[аниме]] өнеріне қатысты бұл жанр көбіне «повседневность» немесе «күнделікті өмір» деп аталады. Мұнда басты назар кейіпкерлердің сезімдері мен мінез-құлқына аударылады. Сюжеттің типтік мысалдары ретінде кейіпкердің жұмыс орнында ішімдік ішкені үшін жұмыстан шығарылуын, коллекционердің өзіне құнды зат табуын, кейіпкердің автобус кешіккендіктен жұмысқа үнемі кешігіп қалуын немесе мектепте дәптерін ұмытып кеткені үшін мұғалімнің оған ұрсуын келтіруге болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hernandez |first=Melanie |title=The Everyday as Art: Slice of Life in Modern Media |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-138-31012-4 |pages=89-104}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Театр терминдері]]
[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>r54lycqitr4gs3d2d5gwhqovyiq8tzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618658</id>
      <parentid>3618657</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың тарихы */</comment>
      <origin>3618658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5560" sha1="muldg93vgkomcm2mdzpist15bapezoc" xml:space="preserve">'''Өмір үзіндісі''' ({{lang-fr|tranche de vie}}, {{lang-en|slice of life}}) немесе '''күнделікті өмір''' — [[натурализм|натуралистік театр]]ға қатысты қолданылатын және кейіпкерлердің шынайы өмірін дәл әрі табиғи түрде сипаттауды білдіретін [[термин]]. Бұл ұғым [[1890 жыл]] мен [[1895 жыл]]дар аралығында пайда болған. Болжам бойынша, бұл терминді алғаш рет француз драматургі әрі әдебиет сыншысы Жан Жюльен (1854—1919) қолданған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jullien |first=Jean |title=Le Théâtre vivant |publisher=Charpentier |year=1892 |language=fr}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тарихы ==
Уэйн С. Терни өзінің «Театрдағы натурализм туралы жазбалар» атты эссесінде атап өткендей, Жан Жюльен бұл ұғымды «Серенада» (1887) пьесасы сахналанғаннан кейін көп ұзамай енгізген&lt;ref&gt;{{cite web |author=Turney, Wayne S. |url=http://20m.com |title=Notes on Naturalism in the Theatre |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Драматург өз шығармаларын қойған кезде оның композициясы, декорациясы мен сюжеті шынайы өмірдің серпінді әрі дәл көрінісі болуын талап етті. «Серінада» туындысы сырттай сыпайы көрінгенімен, іштей адамгершіліктен жұрдай болған жемқор кейіпкерлердің өмірін баяндайды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Carter |first=Lawson A. |title=Zola and the Theater |publisher=Yale University Press |year=1963 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;. Жюльеннің натурализм туралы: «Пьеса — бұл өнермен сахнаға шығарылған өмірдің бір үзіндісі», — деген әйгілі сөзі бар. Сондай-ақ ол біздің басты мақсатымыз күлкі тудыру емес, көрерменді ойландыру екенін жазған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chothia |first=Jean |title=André Antoine |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |isbn=978-0-521-25219-5}}&lt;/ref&gt;. Оның пікірінше, пьесадағы оқиға перде жабылғанмен аяқталмайды, ал перде тек әрекеттің ерікті түрде тоқтатылуы ғана, бұл көрерменге одан әрі не болатынын еркін ойлауға мүмкіндік береді. Осыған ұқсас стильде, бірақ жоғары эстетикалық деңгейде француздың «comédie rosse» натуралистік комедиялары орындалды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Furst |first=Lilian R. |last2=Skrine |first2=Peter N. |title=Naturalism |publisher=Methuen |year=1971 |isbn=978-0-416-07750-6 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;.

== Қазіргі таңда қолданылуы ==
Батыс мәдениетіндегі «slice of life» термині француз тілінен тікелей аударылған калька болып табылады. [[1950 жыл]]дары бұл ұғым британдық фильмдер мен театрлардағы «асүйлік реализм» (kitchen sink realism) бағытының синонимі ретінде қолданылды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=John Russell |title=Anger and After: A Guide to the New British Drama |publisher=Methuen |year=1962}}&lt;/ref&gt;. Қазіргі уақытта бұл термин [[әдебиет]]те, [[кино]]да, [[журналистика]]да және [[комикс]]терде күнделікті өмірдегі оқиғалар мен жағдайлардың кез келген шынайы сипатталуын атау үшін пайдаланылады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://oxfordreference.com |title=Definition of Slice of Life |publisher=Oxford Reference |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Кинематографта, әсіресе [[аниме]] өнеріне қатысты бұл жанр көбіне «повседневность» немесе «күнделікті өмір» деп аталады. Мұнда басты назар кейіпкерлердің сезімдері мен мінез-құлқына аударылады. Сюжеттің типтік мысалдары ретінде кейіпкердің жұмыс орнында ішімдік ішкені үшін жұмыстан шығарылуын, коллекционердің өзіне құнды зат табуын, кейіпкердің автобус кешіккендіктен жұмысқа үнемі кешігіп қалуын немесе мектепте дәптерін ұмытып кеткені үшін мұғалімнің оған ұрсуын келтіруге болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hernandez |first=Melanie |title=The Everyday as Art: Slice of Life in Modern Media |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-138-31012-4 |pages=89-104}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Театр терминдері]]
[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>muldg93vgkomcm2mdzpist15bapezoc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618659</id>
      <parentid>3618658</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың тарихы */</comment>
      <origin>3618659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5560" sha1="ahp79v6m7sc6gza8pk881ngxxz9qhab" xml:space="preserve">'''Өмір үзіндісі''' ({{lang-fr|tranche de vie}}, {{lang-en|slice of life}}) немесе '''күнделікті өмір''' — [[натурализм|натуралистік театр]]ға қатысты қолданылатын және кейіпкерлердің шынайы өмірін дәл әрі табиғи түрде сипаттауды білдіретін [[термин]]. Бұл ұғым [[1890 жыл]] мен [[1895 жыл]]дар аралығында пайда болған. Болжам бойынша, бұл терминді алғаш рет француз драматургі әрі әдебиет сыншысы Жан Жюльен (1854—1919) қолданған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jullien |first=Jean |title=Le Théâtre vivant |publisher=Charpentier |year=1892 |language=fr}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тарихы ==
Уэйн С. Терни өзінің «Театрдағы натурализм туралы жазбалар» атты эссесінде атап өткендей, Жан Жюльен бұл ұғымды «Серенада» (1887) пьесасы сахналанғаннан кейін көп ұзамай енгізген&lt;ref&gt;{{cite web |author=Turney, Wayne S. |url=http://20m.com |title=Notes on Naturalism in the Theatre |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Драматург өз шығармаларын қойған кезде оның композициясы, декорациясы мен сюжеті шынайы өмірдің серпінді әрі дәл көрінісі болуын талап етті. «Серенада» туындысы сырттай сыпайы көрінгенімен, іштей адамгершіліктен жұрдай болған жемқор кейіпкерлердің өмірін баяндайды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Carter |first=Lawson A. |title=Zola and the Theater |publisher=Yale University Press |year=1963 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;. Жюльеннің натурализм туралы: «Пьеса — бұл өнермен сахнаға шығарылған өмірдің бір үзіндісі», — деген әйгілі сөзі бар. Сондай-ақ ол біздің басты мақсатымыз күлкі тудыру емес, көрерменді ойландыру екенін жазған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chothia |first=Jean |title=André Antoine |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |isbn=978-0-521-25219-5}}&lt;/ref&gt;. Оның пікірінше, пьесадағы оқиға перде жабылғанмен аяқталмайды, ал перде тек әрекеттің ерікті түрде тоқтатылуы ғана, бұл көрерменге одан әрі не болатынын еркін ойлауға мүмкіндік береді. Осыған ұқсас стильде, бірақ жоғары эстетикалық деңгейде француздың «comédie rosse» натуралистік комедиялары орындалды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Furst |first=Lilian R. |last2=Skrine |first2=Peter N. |title=Naturalism |publisher=Methuen |year=1971 |isbn=978-0-416-07750-6 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;.

== Қазіргі таңда қолданылуы ==
Батыс мәдениетіндегі «slice of life» термині француз тілінен тікелей аударылған калька болып табылады. [[1950 жыл]]дары бұл ұғым британдық фильмдер мен театрлардағы «асүйлік реализм» (kitchen sink realism) бағытының синонимі ретінде қолданылды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=John Russell |title=Anger and After: A Guide to the New British Drama |publisher=Methuen |year=1962}}&lt;/ref&gt;. Қазіргі уақытта бұл термин [[әдебиет]]те, [[кино]]да, [[журналистика]]да және [[комикс]]терде күнделікті өмірдегі оқиғалар мен жағдайлардың кез келген шынайы сипатталуын атау үшін пайдаланылады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://oxfordreference.com |title=Definition of Slice of Life |publisher=Oxford Reference |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Кинематографта, әсіресе [[аниме]] өнеріне қатысты бұл жанр көбіне «повседневность» немесе «күнделікті өмір» деп аталады. Мұнда басты назар кейіпкерлердің сезімдері мен мінез-құлқына аударылады. Сюжеттің типтік мысалдары ретінде кейіпкердің жұмыс орнында ішімдік ішкені үшін жұмыстан шығарылуын, коллекционердің өзіне құнды зат табуын, кейіпкердің автобус кешіккендіктен жұмысқа үнемі кешігіп қалуын немесе мектепте дәптерін ұмытып кеткені үшін мұғалімнің оған ұрсуын келтіруге болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hernandez |first=Melanie |title=The Everyday as Art: Slice of Life in Modern Media |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-138-31012-4 |pages=89-104}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Театр терминдері]]
[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>ahp79v6m7sc6gza8pk881ngxxz9qhab</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618660</id>
      <parentid>3618659</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазіргі таңда қолданылуы */</comment>
      <origin>3618660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5514" sha1="be33we6kbsjjsxxxmq4pwndfr1pit79" xml:space="preserve">'''Өмір үзіндісі''' ({{lang-fr|tranche de vie}}, {{lang-en|slice of life}}) немесе '''күнделікті өмір''' — [[натурализм|натуралистік театр]]ға қатысты қолданылатын және кейіпкерлердің шынайы өмірін дәл әрі табиғи түрде сипаттауды білдіретін [[термин]]. Бұл ұғым [[1890 жыл]] мен [[1895 жыл]]дар аралығында пайда болған. Болжам бойынша, бұл терминді алғаш рет француз драматургі әрі әдебиет сыншысы Жан Жюльен (1854—1919) қолданған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jullien |first=Jean |title=Le Théâtre vivant |publisher=Charpentier |year=1892 |language=fr}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тарихы ==
Уэйн С. Терни өзінің «Театрдағы натурализм туралы жазбалар» атты эссесінде атап өткендей, Жан Жюльен бұл ұғымды «Серенада» (1887) пьесасы сахналанғаннан кейін көп ұзамай енгізген&lt;ref&gt;{{cite web |author=Turney, Wayne S. |url=http://20m.com |title=Notes on Naturalism in the Theatre |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Драматург өз шығармаларын қойған кезде оның композициясы, декорациясы мен сюжеті шынайы өмірдің серпінді әрі дәл көрінісі болуын талап етті. «Серенада» туындысы сырттай сыпайы көрінгенімен, іштей адамгершіліктен жұрдай болған жемқор кейіпкерлердің өмірін баяндайды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Carter |first=Lawson A. |title=Zola and the Theater |publisher=Yale University Press |year=1963 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;. Жюльеннің натурализм туралы: «Пьеса — бұл өнермен сахнаға шығарылған өмірдің бір үзіндісі», — деген әйгілі сөзі бар. Сондай-ақ ол біздің басты мақсатымыз күлкі тудыру емес, көрерменді ойландыру екенін жазған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chothia |first=Jean |title=André Antoine |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |isbn=978-0-521-25219-5}}&lt;/ref&gt;. Оның пікірінше, пьесадағы оқиға перде жабылғанмен аяқталмайды, ал перде тек әрекеттің ерікті түрде тоқтатылуы ғана, бұл көрерменге одан әрі не болатынын еркін ойлауға мүмкіндік береді. Осыған ұқсас стильде, бірақ жоғары эстетикалық деңгейде француздың «comédie rosse» натуралистік комедиялары орындалды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Furst |first=Lilian R. |last2=Skrine |first2=Peter N. |title=Naturalism |publisher=Methuen |year=1971 |isbn=978-0-416-07750-6 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;.

== Қазіргі таңда қолданылуы ==
Батыс мәдениетіндегі «slice of life» термині француз тілінен тікелей аударылған калька болып табылады. [[1950 жыл]]дары бұл ұғым британдық фильмдер мен театрлардағы «асүйлік реализм» (kitchen sink realism) бағытының синонимі ретінде қолданылды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=John Russell |title=Anger and After: A Guide to the New British Drama |publisher=Methuen |year=1962}}&lt;/ref&gt;. Қазіргі уақытта бұл термин [[әдебиет]]те, [[кино]]да, [[журналистика]]да және [[комикс]]терде күнделікті өмірдегі оқиғалар мен жағдайлардың кез келген шынайы сипатталуын атау үшін пайдаланылады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://oxfordreference.com |title=Definition of Slice of Life |publisher=Oxford Reference |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Кинематографта, әсіресе [[аниме]] өнеріне қатысты бұл жанр көбіне «күнделікті өмір» деп аталады. Мұнда басты назар кейіпкерлердің сезімдері мен мінез-құлқына аударылады. Сюжеттің типтік мысалдары ретінде кейіпкердің жұмыс орнында ішімдік ішкені үшін жұмыстан шығарылуын, коллекционердің өзіне құнды зат табуын, кейіпкердің автобус кешіккендіктен жұмысқа үнемі кешігіп қалуын немесе мектепте дәптерін ұмытып кеткені үшін мұғалімнің оған ұрсуын келтіруге болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hernandez |first=Melanie |title=The Everyday as Art: Slice of Life in Modern Media |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-138-31012-4 |pages=89-104}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Театр терминдері]]
[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>be33we6kbsjjsxxxmq4pwndfr1pit79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618661</id>
      <parentid>3618660</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазіргі таңда қолданылуы */</comment>
      <origin>3618661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5512" sha1="grezflv4cp9f3lkwl98uzemixn7dsjb" xml:space="preserve">'''Өмір үзіндісі''' ({{lang-fr|tranche de vie}}, {{lang-en|slice of life}}) немесе '''күнделікті өмір''' — [[натурализм|натуралистік театр]]ға қатысты қолданылатын және кейіпкерлердің шынайы өмірін дәл әрі табиғи түрде сипаттауды білдіретін [[термин]]. Бұл ұғым [[1890 жыл]] мен [[1895 жыл]]дар аралығында пайда болған. Болжам бойынша, бұл терминді алғаш рет француз драматургі әрі әдебиет сыншысы Жан Жюльен (1854—1919) қолданған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jullien |first=Jean |title=Le Théâtre vivant |publisher=Charpentier |year=1892 |language=fr}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың тарихы ==
Уэйн С. Терни өзінің «Театрдағы натурализм туралы жазбалар» атты эссесінде атап өткендей, Жан Жюльен бұл ұғымды «Серенада» (1887) пьесасы сахналанғаннан кейін көп ұзамай енгізген&lt;ref&gt;{{cite web |author=Turney, Wayne S. |url=http://20m.com |title=Notes on Naturalism in the Theatre |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Драматург өз шығармаларын қойған кезде оның композициясы, декорациясы мен сюжеті шынайы өмірдің серпінді әрі дәл көрінісі болуын талап етті. «Серенада» туындысы сырттай сыпайы көрінгенімен, іштей адамгершіліктен жұрдай болған жемқор кейіпкерлердің өмірін баяндайды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Carter |first=Lawson A. |title=Zola and the Theater |publisher=Yale University Press |year=1963 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;. Жюльеннің натурализм туралы: «Пьеса — бұл өнермен сахнаға шығарылған өмірдің бір үзіндісі», — деген әйгілі сөзі бар. Сондай-ақ ол біздің басты мақсатымыз күлкі тудыру емес, көрерменді ойландыру екенін жазған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chothia |first=Jean |title=André Antoine |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |isbn=978-0-521-25219-5}}&lt;/ref&gt;. Оның пікірінше, пьесадағы оқиға перде жабылғанмен аяқталмайды, ал перде тек әрекеттің ерікті түрде тоқтатылуы ғана, бұл көрерменге одан әрі не болатынын еркін ойлауға мүмкіндік береді. Осыған ұқсас стильде, бірақ жоғары эстетикалық деңгейде француздың «comédie rosse» натуралистік комедиялары орындалды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Furst |first=Lilian R. |last2=Skrine |first2=Peter N. |title=Naturalism |publisher=Methuen |year=1971 |isbn=978-0-416-07750-6 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;.

== Қазіргі таңда қолданылуы ==
Батыс мәдениетіндегі «slice of life» термині француз тілінен тікелей аударылған калька болып табылады. [[1950 жыл]]дары бұл ұғым британдық фильмдер мен театрлардағы «асүйлік реализм» (kitchen sink realism) бағытының синонимі ретінде қолданылды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=John Russell |title=Anger and After: A Guide to the New British Drama |publisher=Methuen |year=1962}}&lt;/ref&gt;. Қазіргі уақытта бұл термин [[әдебиет]]те, [[кино]]да, [[журналистика]]да және [[комикс]]терде күнделікті өмірдегі оқиғалар мен жағдайлардың кез келген шынайы сипатталуын атау үшін пайдаланылады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://oxfordreference.com |title=Definition of Slice of Life |publisher=Oxford Reference |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Кинематографта, әсіресе [[аниме]] өнеріне қатысты бұл жанр көбіне «күнделікті өмір» деп аталады. Мұнда басты назар кейіпкерлердің сезімдері мен мінез-құлқына аударылады. Сюжеттің нақты мысалдары ретінде кейіпкердің жұмыс орнында ішімдік ішкені үшін жұмыстан шығарылуын, коллекционердің өзіне құнды зат табуын, кейіпкердің автобус кешіккендіктен жұмысқа үнемі кешігіп қалуын немесе мектепте дәптерін ұмытып кеткені үшін мұғалімнің оған ұрсуын келтіруге болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hernandez |first=Melanie |title=The Everyday as Art: Slice of Life in Modern Media |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-138-31012-4 |pages=89-104}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Театр терминдері]]
[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>grezflv4cp9f3lkwl98uzemixn7dsjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618949</id>
      <parentid>3618661</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5512" sha1="3srxaekf1xp7i6f5tmqsjzgwxorn3rq" xml:space="preserve">'''Өмір үзіндісі''' ({{lang-fr|tranche de vie}}, {{lang-en|slice of life}}) немесе '''күнделікті өмір''' — [[натурализм|натуралистік театр]]ға қатысты қолданылатын және кейіпкерлердің шынайы өмірін дәл әрі табиғи түрде сипаттауды білдіретін [[термин]]. Бұл ұғым [[1890 жыл]] мен [[1895 жыл]]дар аралығында пайда болған. Болжам бойынша, бұл терминді алғаш рет француз драматургі әрі әдебиет сыншысы Жан Жюльен (1854—1919) қолданған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jullien |first=Jean |title=Le Théâtre vivant |publisher=Charpentier |year=1892 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

== Жанрдың тарихы ==
Уэйн С. Терни өзінің «Театрдағы натурализм туралы жазбалар» атты эссесінде атап өткендей, Жан Жюльен бұл ұғымды «Серенада» (1887) пьесасы сахналанғаннан кейін көп ұзамай енгізген&lt;ref&gt;{{cite web |author=Turney, Wayne S. |url=http://20m.com |title=Notes on Naturalism in the Theatre |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Драматург өз шығармаларын қойған кезде оның композициясы, декорациясы мен сюжеті шынайы өмірдің серпінді әрі дәл көрінісі болуын талап етті. «Серенада» туындысы сырттай сыпайы көрінгенімен, іштей адамгершіліктен жұрдай болған жемқор кейіпкерлердің өмірін баяндайды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Carter |first=Lawson A. |title=Zola and the Theater |publisher=Yale University Press |year=1963 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;. Жюльеннің натурализм туралы: «Пьеса — бұл өнермен сахнаға шығарылған өмірдің бір үзіндісі», — деген әйгілі сөзі бар. Сондай-ақ ол біздің басты мақсатымыз күлкі тудыру емес, көрерменді ойландыру екенін жазған&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chothia |first=Jean |title=André Antoine |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |isbn=978-0-521-25219-5}}&lt;/ref&gt;. Оның пікірінше, пьесадағы оқиға перде жабылғанмен аяқталмайды, ал перде тек әрекеттің ерікті түрде тоқтатылуы ғана, бұл көрерменге одан әрі не болатынын еркін ойлауға мүмкіндік береді. Осыған ұқсас стильде, бірақ жоғары эстетикалық деңгейде француздың «comédie rosse» натуралистік комедиялары орындалды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Furst |first=Lilian R. |last2=Skrine |first2=Peter N. |title=Naturalism |publisher=Methuen |year=1971 |isbn=978-0-416-07750-6 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;.

== Қазіргі таңда қолданылуы ==
Батыс мәдениетіндегі «slice of life» термині француз тілінен тікелей аударылған калька болып табылады. [[1950 жыл]]дары бұл ұғым британдық фильмдер мен театрлардағы «асүйлік реализм» (kitchen sink realism) бағытының синонимі ретінде қолданылды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=John Russell |title=Anger and After: A Guide to the New British Drama |publisher=Methuen |year=1962}}&lt;/ref&gt;. Қазіргі уақытта бұл термин [[әдебиет]]те, [[кино]]да, [[журналистика]]да және [[комикс]]терде күнделікті өмірдегі оқиғалар мен жағдайлардың кез келген шынайы сипатталуын атау үшін пайдаланылады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://oxfordreference.com |title=Definition of Slice of Life |publisher=Oxford Reference |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Кинематографта, әсіресе [[аниме]] өнеріне қатысты бұл жанр көбіне «күнделікті өмір» деп аталады. Мұнда басты назар кейіпкерлердің сезімдері мен мінез-құлқына аударылады. Сюжеттің нақты мысалдары ретінде кейіпкердің жұмыс орнында ішімдік ішкені үшін жұмыстан шығарылуын, коллекционердің өзіне құнды зат табуын, кейіпкердің автобус кешіккендіктен жұмысқа үнемі кешігіп қалуын немесе мектепте дәптерін ұмытып кеткені үшін мұғалімнің оған ұрсуын келтіруге болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hernandez |first=Melanie |title=The Everyday as Art: Slice of Life in Modern Media |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-138-31012-4 |pages=89-104}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Театр терминдері]]
[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>3srxaekf1xp7i6f5tmqsjzgwxorn3rq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618954</id>
      <parentid>3618949</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5512" sha1="htl4cu7y4vsxdcyp7cqo5n87apl8ra1" xml:space="preserve">'''Өмір үзіндісі''' ({{lang-fr|tranche de vie}}, {{lang-en|slice of life}}) немесе '''күнделікті өмір''' — [[натурализм|натуралистік театр]]ға қатысты қолданылатын және кейіпкерлердің шынайы өмірін дәл әрі табиғи түрде сипаттауды білдіретін [[термин]]. Бұл ұғым [[1890 жыл]] мен [[1895 жыл]]дар аралығында пайда болған. Болжам бойынша, бұл терминді алғаш рет француз драматургі әрі әдебиет сыншысы Жан Жюльен (1854—1919) қолданған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jullien |first=Jean |title=Le Théâtre vivant |publisher=Charpentier |year=1892 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

== Жанрдың тарихы ==
Уэйн С. Терни өзінің «Театрдағы натурализм туралы жазбалар» атты эссесінде атап өткендей, Жан Жюльен бұл ұғымды «Серенада» (1887) пьесасы сахналанғаннан кейін көп ұзамай енгізген.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Turney, Wayne S. |url=http://20m.com |title=Notes on Naturalism in the Theatre |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt; Драматург өз шығармаларын қойған кезде оның композициясы, декорациясы мен сюжеті шынайы өмірдің серпінді әрі дәл көрінісі болуын талап етті. «Серенада» туындысы сырттай сыпайы көрінгенімен, іштей адамгершіліктен жұрдай болған жемқор кейіпкерлердің өмірін баяндайды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Carter |first=Lawson A. |title=Zola and the Theater |publisher=Yale University Press |year=1963 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt; Жюльеннің натурализм туралы: «Пьеса — бұл өнермен сахнаға шығарылған өмірдің бір үзіндісі», — деген әйгілі сөзі бар. Сондай-ақ ол біздің басты мақсатымыз күлкі тудыру емес, көрерменді ойландыру екенін жазған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chothia |first=Jean |title=André Antoine |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |isbn=978-0-521-25219-5}}&lt;/ref&gt; Оның пікірінше, пьесадағы оқиға перде жабылғанмен аяқталмайды, ал перде тек әрекеттің ерікті түрде тоқтатылуы ғана, бұл көрерменге одан әрі не болатынын еркін ойлауға мүмкіндік береді. Осыған ұқсас стильде, бірақ жоғары эстетикалық деңгейде француздың «comédie rosse» натуралистік комедиялары орындалды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Furst |first=Lilian R. |last2=Skrine |first2=Peter N. |title=Naturalism |publisher=Methuen |year=1971 |isbn=978-0-416-07750-6 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== Қазіргі таңда қолданылуы ==
Батыс мәдениетіндегі «slice of life» термині француз тілінен тікелей аударылған калька болып табылады. [[1950 жыл]]дары бұл ұғым британдық фильмдер мен театрлардағы «асүйлік реализм» (kitchen sink realism) бағытының синонимі ретінде қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=John Russell |title=Anger and After: A Guide to the New British Drama |publisher=Methuen |year=1962}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта бұл термин [[әдебиет]]те, [[кино]]да, [[журналистика]]да және [[комикс]]терде күнделікті өмірдегі оқиғалар мен жағдайлардың кез келген шынайы сипатталуын атау үшін пайдаланылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://oxfordreference.com |title=Definition of Slice of Life |publisher=Oxford Reference |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt; Кинематографта, әсіресе [[аниме]] өнеріне қатысты бұл жанр көбіне «күнделікті өмір» деп аталады. Мұнда басты назар кейіпкерлердің сезімдері мен мінез-құлқына аударылады. Сюжеттің нақты мысалдары ретінде кейіпкердің жұмыс орнында ішімдік ішкені үшін жұмыстан шығарылуын, коллекционердің өзіне құнды зат табуын, кейіпкердің автобус кешіккендіктен жұмысқа үнемі кешігіп қалуын немесе мектепте дәптерін ұмытып кеткені үшін мұғалімнің оған ұрсуын келтіруге болады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hernandez |first=Melanie |title=The Everyday as Art: Slice of Life in Modern Media |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-138-31012-4 |pages=89-104}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Театр терминдері]]
[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>htl4cu7y4vsxdcyp7cqo5n87apl8ra1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спорттық фильм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782618</id>
    <revision>
      <id>3618663</id>
      <timestamp>2026-06-17T05:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Спорттық фильм''' ({{lang-en|Sports film}}) немесе '''спорттық кино''' — кез келген нақты [[спорт]] түрі фильм сюжетінде маңызды рөл атқаратын немесе оның орталық тақырыбына айналатын [[кинематограф|кино]] жанры. Бұл спорт немесе спортқа қатысты тақырыптар басты назарда бо...</comment>
      <origin>3618663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7011" sha1="sjqpsta93uvh8ygo6htufofd5fss7ca" xml:space="preserve">'''Спорттық фильм''' ({{lang-en|Sports film}}) немесе '''спорттық кино''' — кез келген нақты [[спорт]] түрі фильм сюжетінде маңызды рөл атқаратын немесе оның орталық тақырыбына айналатын [[кинематограф|кино]] жанры. Бұл спорт немесе спортқа қатысты тақырыптар басты назарда болатын туынды болып табылады. Осыған қарамастан, спорт мұндай фильмдерде сирек жағдайда ғана негізгі мәселе ретінде алға шығады және көбіне астарлы, аллегориялық рөл атқарады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Crosson |first=Seán |title=Sport and Film |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-51746-1 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, спорт жанкүйерлері бұл фильмдердің негізгі мақсатты аудиториясы болып есептелмегенімен, олар мұндай туындыларды жоғары бағалап, үнемі қолдау танытуға бейім келеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baker |first=Aaron |title=Contesting Identities: Sports in American Film |publisher=University of Illinois Press |year=2003 |isbn=978-0-252-07116-4}}&lt;/ref&gt;.

== Ерте кезеңдегі тарихы ==
Дереккөздер ең алғашқы спорттық фильмнің қайсы екендігі туралы түрлі пікірлер айтады. Сценарийсіз өткен матчтар бейнеленген қысқа таспалар [[1894 жыл]]дан бастап көпшілікке көрсетілсе, онжылдықтың соңына қарай спортты сипаттайтын сценарийлі қысқа метражды туындылар пайда болды. Ал алғашқы толықметражды спорттық фильмдер біршама уақыттан кейін ғана жарық көрді. Ең алғашқы спорттық фильмдердің көбісі бүгінгі күнге жетпей, жоғалып кеткен деп есептеледі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Streible |first=Dan |title=Fight Pictures: London Prize Ring and the Rise of American Cinema |publisher=University of California Press |year=2008 |isbn=978-0-520-25075-8 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;.

Тарихта белгілі алғашқы спорттық таспа 1894 жылы жарық көрген Майкл Леонард пен Джек Кушинг арасындағы бокс матчын бейнелейтін қысқа ролик болды. Бұл туынды алғашқы кинотеатр ашылғаннан кейін небәрі төрт айдан соң көрерменге жол тартты&lt;ref&gt;{{cite web |author=Musser, Charles |url=https://loc.gov |title=The Emergence of Cinema: The American Screen to 1907 |publisher=Library of Congress |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Дәл осы 1894 жылы бокс кездесулерін бейнелейтін тағы бірнеше қысқа таспалар жарыққа шықты&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grieveson |first=Lee |title=Policing Cinema: Movies and Censorship in Early-Twentieth-Century America |publisher=University of California Press |year=2004 |isbn=978-0-520-23966-1}}&lt;/ref&gt;.

Кейбір дереккөздер режиссер Уильям Хейс түсірген және Томас Эдисонның «Edison Manufacturing Company» компаниясы шығарған «The Ball Game» туындысын алғашқы спорттық фильм деп көрсетеді. Бұл қысқа метражды деректі фильм [[1898 жыл]]ғы «Reading Coal Heavers» және «Newark Bears» командалары арасындағы [[бейсбол]] ойынының жазбасы болып табылады. Эдисон келесі жылы «Кейси битте» (Casey at the Bat) поэмасының негізінде де қысқа метражды фильм түсірді&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=Edison and the Dawn of Sports Cinema |publisher=American Film Institute |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Алғашқы толықметражды туындылар ==
Алғашқы толықметражды спорттық фильмге қатысты да зерттеушілердің пікірі әртүрлі. [[1913 жыл]]ғы «Липтон кубогы» (The Lipton Cup) — желкенді қайық спортына арналған толықметражды драма туындысы&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hanson |first=Patricia King |title=The American Film Institute Catalog of Motion Pictures Produced in the United States |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-06301-3}}&lt;/ref&gt;. [[1915 жыл]]ғы «Кішкентай күн батуы» (Little Sunset) бейсболды сипаттайтын алғашқы толықметражды фильм болды. Спорт туралы алғашқы толықметражды өмірбаяндық туынды — «Right Off the Bat» фильмі «Кішкентай күн батуынан» бірнеше ай өткен соң жарық көрді (кейбір дереккөздер бұл туындыны тарихтағы ең алғашқы толықметражды спорттық фильм деп есептейді). Режиссер Хью Ретикер түсірген бұл фильм бейсболшы Майк Донлиннің өмірін баяндайды, сонымен қатар Донлин фильмде өзін-өзі ойнап шыққан&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowe |first=David |title=Sport, Culture and the Media |publisher=Open University Press |year=2004 |isbn=978-0-335-21075-6 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

Алғашқы кезеңдегі танымалдылығына қарамастан, спорттық фильмдер кейінірек кассалық сәтсіздіктерге жиі ұшырайтын жанр ретінде танылды. Әсіресе [[1930 жыл]]дардағы танымалдылық толқынынан кейін, бұл бағыттағы туындылар ірі киноөндіріс компанияларының қаржылық қолдауына ие болу үшін көптеген қиындықтарға тап болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=The Screenwriters Taxonomy: A Roadmap to Creative Storytelling |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Спорттық фильмдер]]</text>
      <sha1>sjqpsta93uvh8ygo6htufofd5fss7ca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618664</id>
      <parentid>3618663</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6986" sha1="jo4chjkp18isdba3qg6xm7swcyseojh" xml:space="preserve">'''Спорттық фильм''' ({{lang-en|Sports film}}) немесе '''спорттық кино''' — кез келген нақты [[спорт]] түрі фильм сюжетінде маңызды рөл атқаратын немесе оның орталық тақырыбына айналатын [[кино]] жанры. Бұл спорт немесе спортқа қатысты тақырыптар басты назарда болатын туынды болып табылады. Осыған қарамастан, спорт мұндай фильмдерде сирек жағдайда ғана негізгі мәселе ретінде алға шығады және көбіне астарлы, аллегориялық рөл атқарады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Crosson |first=Seán |title=Sport and Film |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-51746-1 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, спорт жанкүйерлері бұл фильмдердің негізгі мақсатты аудиториясы болып есептелмегенімен, олар мұндай туындыларды жоғары бағалап, үнемі қолдау танытуға бейім келеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baker |first=Aaron |title=Contesting Identities: Sports in American Film |publisher=University of Illinois Press |year=2003 |isbn=978-0-252-07116-4}}&lt;/ref&gt;.

== Ерте кезеңдегі тарихы ==
Дереккөздер ең алғашқы спорттық фильмнің қайсы екендігі туралы түрлі пікірлер айтады. Сценарийсіз өткен матчтар бейнеленген қысқа таспалар [[1894 жыл]]дан бастап көпшілікке көрсетілсе, онжылдықтың соңына қарай спортты сипаттайтын сценарийлі қысқа метражды туындылар пайда болды. Ал алғашқы толықметражды спорттық фильмдер біршама уақыттан кейін ғана жарық көрді. Ең алғашқы спорттық фильмдердің көбісі бүгінгі күнге жетпей, жоғалып кеткен деп есептеледі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Streible |first=Dan |title=Fight Pictures: London Prize Ring and the Rise of American Cinema |publisher=University of California Press |year=2008 |isbn=978-0-520-25075-8 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;.

Тарихта белгілі алғашқы спорттық таспа 1894 жылы жарық көрген Майкл Леонард пен Джек Кушинг арасындағы бокс матчын бейнелейтін қысқа ролик болды. Бұл туынды алғашқы кинотеатр ашылғаннан кейін небәрі төрт айдан соң көрерменге жол тартты&lt;ref&gt;{{cite web |author=Musser, Charles |url=https://loc.gov |title=The Emergence of Cinema: The American Screen to 1907 |publisher=Library of Congress |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Дәл осы 1894 жылы бокс кездесулерін бейнелейтін тағы бірнеше қысқа таспалар жарыққа шықты&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grieveson |first=Lee |title=Policing Cinema: Movies and Censorship in Early-Twentieth-Century America |publisher=University of California Press |year=2004 |isbn=978-0-520-23966-1}}&lt;/ref&gt;.

Кейбір дереккөздер режиссер Уильям Хейс түсірген және Томас Эдисонның «Edison Manufacturing Company» компаниясы шығарған «The Ball Game» туындысын алғашқы спорттық фильм деп көрсетеді. Бұл қысқа метражды деректі фильм [[1898 жыл]]ғы «Reading Coal Heavers» және «Newark Bears» командалары арасындағы [[бейсбол]] ойынының жазбасы болып табылады. Эдисон келесі жылы «Кейси битте» (Casey at the Bat) поэмасының негізінде де қысқа метражды фильм түсірді&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=Edison and the Dawn of Sports Cinema |publisher=American Film Institute |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Алғашқы толықметражды туындылар ==
Алғашқы толықметражды спорттық фильмге қатысты да зерттеушілердің пікірі әртүрлі. [[1913 жыл]]ғы «Липтон кубогы» (The Lipton Cup) — желкенді қайық спортына арналған толықметражды драма туындысы&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hanson |first=Patricia King |title=The American Film Institute Catalog of Motion Pictures Produced in the United States |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-06301-3}}&lt;/ref&gt;. [[1915 жыл]]ғы «Кішкентай күн батуы» (Little Sunset) бейсболды сипаттайтын алғашқы толықметражды фильм болды. Спорт туралы алғашқы толықметражды өмірбаяндық туынды — «Right Off the Bat» фильмі «Кішкентай күн батуынан» бірнеше ай өткен соң жарық көрді (кейбір дереккөздер бұл туындыны тарихтағы ең алғашқы толықметражды спорттық фильм деп есептейді). Режиссер Хью Ретикер түсірген бұл фильм бейсболшы Майк Донлиннің өмірін баяндайды, сонымен қатар Донлин фильмде өзін-өзі ойнап шыққан&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowe |first=David |title=Sport, Culture and the Media |publisher=Open University Press |year=2004 |isbn=978-0-335-21075-6 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

Алғашқы кезеңдегі танымалдылығына қарамастан, спорттық фильмдер кейінірек кассалық сәтсіздіктерге жиі ұшырайтын жанр ретінде танылды. Әсіресе [[1930 жыл]]дардағы танымалдылық толқынынан кейін, бұл бағыттағы туындылар ірі киноөндіріс компанияларының қаржылық қолдауына ие болу үшін көптеген қиындықтарға тап болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=The Screenwriters Taxonomy: A Roadmap to Creative Storytelling |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Спорттық фильмдер]]</text>
      <sha1>jo4chjkp18isdba3qg6xm7swcyseojh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618665</id>
      <parentid>3618664</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6962" sha1="7rwwa4nb78mgn3zxlvcpdn381vm1ox7" xml:space="preserve">'''Спорттық фильм''' ({{lang-en|Sports film}}) немесе '''спорттық кино''' — кез келген нақты [[спорт]] түрі фильм сюжетінде маңызды рөл атқаратын немесе оның орталық тақырыбына айналатын [[кино]] жанры. Бұл спорт немесе спортқа қатысты тақырыптар басты назарда болатын туынды болып табылады. Осыған қарамастан, спорт мұндай фильмдерде сирек жағдайда ғана негізгі мәселе ретінде алға шығады және көбіне астарлы, аллегориялық рөл атқарады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Crosson |first=Seán |title=Sport and Film |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-51746-1 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, спорт жанкүйерлері бұл фильмдердің негізгі мақсатты аудиториясы болмаса да, олар мұндай туындыларды жоғары бағалап, үнемі қолдау танытуға бейім келеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baker |first=Aaron |title=Contesting Identities: Sports in American Film |publisher=University of Illinois Press |year=2003 |isbn=978-0-252-07116-4}}&lt;/ref&gt;.

== Ерте кезеңдегі тарихы ==
Дереккөздер ең алғашқы спорттық фильмнің қайсы екендігі туралы түрлі пікірлер айтады. Сценарийсіз өткен матчтар бейнеленген қысқа таспалар [[1894 жыл]]дан бастап көпшілікке көрсетілсе, онжылдықтың соңына қарай спортты сипаттайтын сценарийлі қысқа метражды туындылар пайда болды. Ал алғашқы толықметражды спорттық фильмдер біршама уақыттан кейін ғана жарық көрді. Ең алғашқы спорттық фильмдердің көбісі бүгінгі күнге жетпей, жоғалып кеткен деп есептеледі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Streible |first=Dan |title=Fight Pictures: London Prize Ring and the Rise of American Cinema |publisher=University of California Press |year=2008 |isbn=978-0-520-25075-8 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;.

Тарихта белгілі алғашқы спорттық таспа 1894 жылы жарық көрген Майкл Леонард пен Джек Кушинг арасындағы бокс матчын бейнелейтін қысқа ролик болды. Бұл туынды алғашқы кинотеатр ашылғаннан кейін небәрі төрт айдан соң көрерменге жол тартты&lt;ref&gt;{{cite web |author=Musser, Charles |url=https://loc.gov |title=The Emergence of Cinema: The American Screen to 1907 |publisher=Library of Congress |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Дәл осы 1894 жылы бокс кездесулерін бейнелейтін тағы бірнеше қысқа таспалар жарыққа шықты&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grieveson |first=Lee |title=Policing Cinema: Movies and Censorship in Early-Twentieth-Century America |publisher=University of California Press |year=2004 |isbn=978-0-520-23966-1}}&lt;/ref&gt;.

Кейбір дереккөздер режиссер Уильям Хейс түсірген және Томас Эдисонның «Edison Manufacturing Company» компаниясы шығарған «The Ball Game» туындысын алғашқы спорттық фильм деп көрсетеді. Бұл қысқа метражды деректі фильм [[1898 жыл]]ғы «Reading Coal Heavers» және «Newark Bears» командалары арасындағы [[бейсбол]] ойынының жазбасы болып табылады. Эдисон келесі жылы «Кейси битте» (Casey at the Bat) поэмасының негізінде де қысқа метражды фильм түсірді&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=Edison and the Dawn of Sports Cinema |publisher=American Film Institute |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Алғашқы толықметражды туындылар ==
Алғашқы толықметражды спорттық фильмге қатысты да зерттеушілердің пікірі әртүрлі. [[1913 жыл]]ғы «Липтон кубогы» (The Lipton Cup) — желкенді қайық спортына арналған толықметражды драма туындысы&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hanson |first=Patricia King |title=The American Film Institute Catalog of Motion Pictures Produced in the United States |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-06301-3}}&lt;/ref&gt;. [[1915 жыл]]ғы «Кішкентай күн батуы» (Little Sunset) бейсболды сипаттайтын алғашқы толықметражды фильм болды. Спорт туралы алғашқы толықметражды өмірбаяндық туынды — «Right Off the Bat» фильмі «Кішкентай күн батуынан» бірнеше ай өткен соң жарық көрді (кейбір дереккөздер бұл туындыны тарихтағы ең алғашқы толықметражды спорттық фильм деп есептейді). Режиссер Хью Ретикер түсірген бұл фильм бейсболшы Майк Донлиннің өмірін баяндайды, сонымен қатар Донлин фильмде өзін-өзі ойнап шыққан&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowe |first=David |title=Sport, Culture and the Media |publisher=Open University Press |year=2004 |isbn=978-0-335-21075-6 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

Алғашқы кезеңдегі танымалдылығына қарамастан, спорттық фильмдер кейінірек кассалық сәтсіздіктерге жиі ұшырайтын жанр ретінде танылды. Әсіресе [[1930 жыл]]дардағы танымалдылық толқынынан кейін, бұл бағыттағы туындылар ірі киноөндіріс компанияларының қаржылық қолдауына ие болу үшін көптеген қиындықтарға тап болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=The Screenwriters Taxonomy: A Roadmap to Creative Storytelling |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Спорттық фильмдер]]</text>
      <sha1>7rwwa4nb78mgn3zxlvcpdn381vm1ox7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618666</id>
      <parentid>3618665</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6961" sha1="lr4q4u2js2cj4cfykc90a5it5gzn6kd" xml:space="preserve">'''Спорттық фильм''' ({{lang-en|Sports film}}) немесе '''спорттық кино''' — кез келген нақты [[спорт]] түрі фильм сюжетінде маңызды рөл атқаратын немесе оның орталық тақырыбына айналатын [[кино]] жанры. Бұл спорт немесе спортқа қатысты тақырыптар басты назарда болатын туынды болып табылады. Осыған қарамастан, спорт мұндай фильмдерде сирек жағдайда ғана негізгі мәселе ретінде алға шығады және көбіне астарлы, аллегориялық рөл атқарады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Crosson |first=Seán |title=Sport and Film |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-51746-1 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, спорт жанкүйерлері бұл фильмдердің негізгі мақсатты аудиториясы болмасада, олар мұндай туындыларды жоғары бағалап, үнемі қолдау танытуға бейім келеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baker |first=Aaron |title=Contesting Identities: Sports in American Film |publisher=University of Illinois Press |year=2003 |isbn=978-0-252-07116-4}}&lt;/ref&gt;.

== Ерте кезеңдегі тарихы ==
Дереккөздер ең алғашқы спорттық фильмнің қайсы екендігі туралы түрлі пікірлер айтады. Сценарийсіз өткен матчтар бейнеленген қысқа таспалар [[1894 жыл]]дан бастап көпшілікке көрсетілсе, онжылдықтың соңына қарай спортты сипаттайтын сценарийлі қысқа метражды туындылар пайда болды. Ал алғашқы толықметражды спорттық фильмдер біршама уақыттан кейін ғана жарық көрді. Ең алғашқы спорттық фильмдердің көбісі бүгінгі күнге жетпей, жоғалып кеткен деп есептеледі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Streible |first=Dan |title=Fight Pictures: London Prize Ring and the Rise of American Cinema |publisher=University of California Press |year=2008 |isbn=978-0-520-25075-8 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;.

Тарихта белгілі алғашқы спорттық таспа 1894 жылы жарық көрген Майкл Леонард пен Джек Кушинг арасындағы бокс матчын бейнелейтін қысқа ролик болды. Бұл туынды алғашқы кинотеатр ашылғаннан кейін небәрі төрт айдан соң көрерменге жол тартты&lt;ref&gt;{{cite web |author=Musser, Charles |url=https://loc.gov |title=The Emergence of Cinema: The American Screen to 1907 |publisher=Library of Congress |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Дәл осы 1894 жылы бокс кездесулерін бейнелейтін тағы бірнеше қысқа таспалар жарыққа шықты&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grieveson |first=Lee |title=Policing Cinema: Movies and Censorship in Early-Twentieth-Century America |publisher=University of California Press |year=2004 |isbn=978-0-520-23966-1}}&lt;/ref&gt;.

Кейбір дереккөздер режиссер Уильям Хейс түсірген және Томас Эдисонның «Edison Manufacturing Company» компаниясы шығарған «The Ball Game» туындысын алғашқы спорттық фильм деп көрсетеді. Бұл қысқа метражды деректі фильм [[1898 жыл]]ғы «Reading Coal Heavers» және «Newark Bears» командалары арасындағы [[бейсбол]] ойынының жазбасы болып табылады. Эдисон келесі жылы «Кейси битте» (Casey at the Bat) поэмасының негізінде де қысқа метражды фильм түсірді&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=Edison and the Dawn of Sports Cinema |publisher=American Film Institute |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Алғашқы толықметражды туындылар ==
Алғашқы толықметражды спорттық фильмге қатысты да зерттеушілердің пікірі әртүрлі. [[1913 жыл]]ғы «Липтон кубогы» (The Lipton Cup) — желкенді қайық спортына арналған толықметражды драма туындысы&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hanson |first=Patricia King |title=The American Film Institute Catalog of Motion Pictures Produced in the United States |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-06301-3}}&lt;/ref&gt;. [[1915 жыл]]ғы «Кішкентай күн батуы» (Little Sunset) бейсболды сипаттайтын алғашқы толықметражды фильм болды. Спорт туралы алғашқы толықметражды өмірбаяндық туынды — «Right Off the Bat» фильмі «Кішкентай күн батуынан» бірнеше ай өткен соң жарық көрді (кейбір дереккөздер бұл туындыны тарихтағы ең алғашқы толықметражды спорттық фильм деп есептейді). Режиссер Хью Ретикер түсірген бұл фильм бейсболшы Майк Донлиннің өмірін баяндайды, сонымен қатар Донлин фильмде өзін-өзі ойнап шыққан&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowe |first=David |title=Sport, Culture and the Media |publisher=Open University Press |year=2004 |isbn=978-0-335-21075-6 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

Алғашқы кезеңдегі танымалдылығына қарамастан, спорттық фильмдер кейінірек кассалық сәтсіздіктерге жиі ұшырайтын жанр ретінде танылды. Әсіресе [[1930 жыл]]дардағы танымалдылық толқынынан кейін, бұл бағыттағы туындылар ірі киноөндіріс компанияларының қаржылық қолдауына ие болу үшін көптеген қиындықтарға тап болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=The Screenwriters Taxonomy: A Roadmap to Creative Storytelling |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Спорттық фильмдер]]</text>
      <sha1>lr4q4u2js2cj4cfykc90a5it5gzn6kd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618668</id>
      <parentid>3618666</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ерте кезеңдегі тарихы */</comment>
      <origin>3618668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6927" sha1="9ukrieeuavwu7jqauj3oubo8cr6qqoj" xml:space="preserve">'''Спорттық фильм''' ({{lang-en|Sports film}}) немесе '''спорттық кино''' — кез келген нақты [[спорт]] түрі фильм сюжетінде маңызды рөл атқаратын немесе оның орталық тақырыбына айналатын [[кино]] жанры. Бұл спорт немесе спортқа қатысты тақырыптар басты назарда болатын туынды болып табылады. Осыған қарамастан, спорт мұндай фильмдерде сирек жағдайда ғана негізгі мәселе ретінде алға шығады және көбіне астарлы, аллегориялық рөл атқарады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Crosson |first=Seán |title=Sport and Film |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-51746-1 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, спорт жанкүйерлері бұл фильмдердің негізгі мақсатты аудиториясы болмасада, олар мұндай туындыларды жоғары бағалап, үнемі қолдау танытуға бейім келеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baker |first=Aaron |title=Contesting Identities: Sports in American Film |publisher=University of Illinois Press |year=2003 |isbn=978-0-252-07116-4}}&lt;/ref&gt;.

== Ерте кезеңдегі тарихы ==
Дереккөздер ең алғашқы спорттық фильм туралы түрлі пікірлер айтады. Сценарийсіз өткен матчтар бейнеленген қысқа таспалар [[1894 жыл]]дан бастап көпшілікке көрсетілсе, онжылдықтың соңына қарай спортты сипаттайтын сценарийлі қысқа метражды туындылар пайда болды. Ал алғашқы толықметражды спорттық фильмдер біршама уақыттан кейін ғана жарық көрді. Ең алғашқы спорттық фильмдердің көбісі бүгінгі күнге жетпей, жоғалып кеткен деп есептеледі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Streible |first=Dan |title=Fight Pictures: London Prize Ring and the Rise of American Cinema |publisher=University of California Press |year=2008 |isbn=978-0-520-25075-8 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;.

Тарихта белгілі алғашқы спорттық таспа 1894 жылы жарық көрген Майкл Леонард пен Джек Кушинг арасындағы бокс матчын бейнелейтін қысқа ролик болды. Бұл туынды алғашқы кинотеатр ашылғаннан кейін небәрі төрт айдан соң көрерменге жол тартты&lt;ref&gt;{{cite web |author=Musser, Charles |url=https://loc.gov |title=The Emergence of Cinema: The American Screen to 1907 |publisher=Library of Congress |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Дәл осы 1894 жылы бокс кездесулерін бейнелейтін тағы бірнеше қысқа таспалар жарыққа шықты&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grieveson |first=Lee |title=Policing Cinema: Movies and Censorship in Early-Twentieth-Century America |publisher=University of California Press |year=2004 |isbn=978-0-520-23966-1}}&lt;/ref&gt;.

Кейбір дереккөздер режиссер Уильям Хейс түсірген және Томас Эдисонның «Edison Manufacturing Company» компаниясы шығарған «The Ball Game» туындысын алғашқы спорттық фильм деп көрсетеді. Бұл қысқа метражды деректі фильм [[1898 жыл]]ғы «Reading Coal Heavers» және «Newark Bears» командалары арасындағы [[бейсбол]] ойынының жазбасы болып табылады. Эдисон келесі жылы «Кейси битте» (Casey at the Bat) поэмасының негізінде де қысқа метражды фильм түсірді&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=Edison and the Dawn of Sports Cinema |publisher=American Film Institute |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Алғашқы толықметражды туындылар ==
Алғашқы толықметражды спорттық фильмге қатысты да зерттеушілердің пікірі әртүрлі. [[1913 жыл]]ғы «Липтон кубогы» (The Lipton Cup) — желкенді қайық спортына арналған толықметражды драма туындысы&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hanson |first=Patricia King |title=The American Film Institute Catalog of Motion Pictures Produced in the United States |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-06301-3}}&lt;/ref&gt;. [[1915 жыл]]ғы «Кішкентай күн батуы» (Little Sunset) бейсболды сипаттайтын алғашқы толықметражды фильм болды. Спорт туралы алғашқы толықметражды өмірбаяндық туынды — «Right Off the Bat» фильмі «Кішкентай күн батуынан» бірнеше ай өткен соң жарық көрді (кейбір дереккөздер бұл туындыны тарихтағы ең алғашқы толықметражды спорттық фильм деп есептейді). Режиссер Хью Ретикер түсірген бұл фильм бейсболшы Майк Донлиннің өмірін баяндайды, сонымен қатар Донлин фильмде өзін-өзі ойнап шыққан&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowe |first=David |title=Sport, Culture and the Media |publisher=Open University Press |year=2004 |isbn=978-0-335-21075-6 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

Алғашқы кезеңдегі танымалдылығына қарамастан, спорттық фильмдер кейінірек кассалық сәтсіздіктерге жиі ұшырайтын жанр ретінде танылды. Әсіресе [[1930 жыл]]дардағы танымалдылық толқынынан кейін, бұл бағыттағы туындылар ірі киноөндіріс компанияларының қаржылық қолдауына ие болу үшін көптеген қиындықтарға тап болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=The Screenwriters Taxonomy: A Roadmap to Creative Storytelling |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Спорттық фильмдер]]</text>
      <sha1>9ukrieeuavwu7jqauj3oubo8cr6qqoj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618670</id>
      <parentid>3618668</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:37:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғашқы толықметражды туындылар */</comment>
      <origin>3618670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6927" sha1="o2tmm71y591vvijfa98d9gctium7hh1" xml:space="preserve">'''Спорттық фильм''' ({{lang-en|Sports film}}) немесе '''спорттық кино''' — кез келген нақты [[спорт]] түрі фильм сюжетінде маңызды рөл атқаратын немесе оның орталық тақырыбына айналатын [[кино]] жанры. Бұл спорт немесе спортқа қатысты тақырыптар басты назарда болатын туынды болып табылады. Осыған қарамастан, спорт мұндай фильмдерде сирек жағдайда ғана негізгі мәселе ретінде алға шығады және көбіне астарлы, аллегориялық рөл атқарады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Crosson |first=Seán |title=Sport and Film |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-51746-1 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, спорт жанкүйерлері бұл фильмдердің негізгі мақсатты аудиториясы болмасада, олар мұндай туындыларды жоғары бағалап, үнемі қолдау танытуға бейім келеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baker |first=Aaron |title=Contesting Identities: Sports in American Film |publisher=University of Illinois Press |year=2003 |isbn=978-0-252-07116-4}}&lt;/ref&gt;.

== Ерте кезеңдегі тарихы ==
Дереккөздер ең алғашқы спорттық фильм туралы түрлі пікірлер айтады. Сценарийсіз өткен матчтар бейнеленген қысқа таспалар [[1894 жыл]]дан бастап көпшілікке көрсетілсе, онжылдықтың соңына қарай спортты сипаттайтын сценарийлі қысқа метражды туындылар пайда болды. Ал алғашқы толықметражды спорттық фильмдер біршама уақыттан кейін ғана жарық көрді. Ең алғашқы спорттық фильмдердің көбісі бүгінгі күнге жетпей, жоғалып кеткен деп есептеледі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Streible |first=Dan |title=Fight Pictures: London Prize Ring and the Rise of American Cinema |publisher=University of California Press |year=2008 |isbn=978-0-520-25075-8 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;.

Тарихта белгілі алғашқы спорттық таспа 1894 жылы жарық көрген Майкл Леонард пен Джек Кушинг арасындағы бокс матчын бейнелейтін қысқа ролик болды. Бұл туынды алғашқы кинотеатр ашылғаннан кейін небәрі төрт айдан соң көрерменге жол тартты&lt;ref&gt;{{cite web |author=Musser, Charles |url=https://loc.gov |title=The Emergence of Cinema: The American Screen to 1907 |publisher=Library of Congress |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Дәл осы 1894 жылы бокс кездесулерін бейнелейтін тағы бірнеше қысқа таспалар жарыққа шықты&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grieveson |first=Lee |title=Policing Cinema: Movies and Censorship in Early-Twentieth-Century America |publisher=University of California Press |year=2004 |isbn=978-0-520-23966-1}}&lt;/ref&gt;.

Кейбір дереккөздер режиссер Уильям Хейс түсірген және Томас Эдисонның «Edison Manufacturing Company» компаниясы шығарған «The Ball Game» туындысын алғашқы спорттық фильм деп көрсетеді. Бұл қысқа метражды деректі фильм [[1898 жыл]]ғы «Reading Coal Heavers» және «Newark Bears» командалары арасындағы [[бейсбол]] ойынының жазбасы болып табылады. Эдисон келесі жылы «Кейси битте» (Casey at the Bat) поэмасының негізінде де қысқа метражды фильм түсірді&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=Edison and the Dawn of Sports Cinema |publisher=American Film Institute |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Алғашқы толықметражды туындылар ==
Алғашқы толықметражды спорттық фильмге қатысты да зерттеушілердің пікірі әртүрлі. [[1913 жыл]]ғы «Липтон кубогы» (The Lipton Cup) — желкенді қайық спортына арналған толықметражды драма туындысы&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hanson |first=Patricia King |title=The American Film Institute Catalog of Motion Pictures Produced in the United States |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-06301-3}}&lt;/ref&gt;, [[1915 жыл]]ғы «Кішкентай күн батуы» (Little Sunset) бейсболды сипаттайтын алғашқы толықметражды фильм болды. Спорт туралы алғашқы толықметражды өмірбаяндық туынды — «Right Off the Bat» фильмі «Кішкентай күн батуынан» бірнеше ай өткен соң жарық көрді (кейбір дереккөздер бұл туындыны тарихтағы ең алғашқы толықметражды спорттық фильм деп есептейді). Режиссер Хью Ретикер түсірген бұл фильм бейсболшы Майк Донлиннің өмірін баяндайды, сонымен қатар Донлин фильмде өзін-өзі ойнап шыққан&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowe |first=David |title=Sport, Culture and the Media |publisher=Open University Press |year=2004 |isbn=978-0-335-21075-6 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

Алғашқы кезеңдегі танымалдылығына қарамастан, спорттық фильмдер кейінірек кассалық сәтсіздіктерге жиі ұшырайтын жанр ретінде танылды. Әсіресе [[1930 жыл]]дардағы танымалдылық толқынынан кейін, бұл бағыттағы туындылар ірі киноөндіріс компанияларының қаржылық қолдауына ие болу үшін көптеген қиындықтарға тап болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=The Screenwriters Taxonomy: A Roadmap to Creative Storytelling |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Спорттық фильмдер]]</text>
      <sha1>o2tmm71y591vvijfa98d9gctium7hh1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618673</id>
      <parentid>3618670</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғашқы толықметражды туындылар */</comment>
      <origin>3618673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6950" sha1="t8e0f0a9399izbtcfwwlh7tdv72tmmz" xml:space="preserve">'''Спорттық фильм''' ({{lang-en|Sports film}}) немесе '''спорттық кино''' — кез келген нақты [[спорт]] түрі фильм сюжетінде маңызды рөл атқаратын немесе оның орталық тақырыбына айналатын [[кино]] жанры. Бұл спорт немесе спортқа қатысты тақырыптар басты назарда болатын туынды болып табылады. Осыған қарамастан, спорт мұндай фильмдерде сирек жағдайда ғана негізгі мәселе ретінде алға шығады және көбіне астарлы, аллегориялық рөл атқарады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Crosson |first=Seán |title=Sport and Film |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-51746-1 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, спорт жанкүйерлері бұл фильмдердің негізгі мақсатты аудиториясы болмасада, олар мұндай туындыларды жоғары бағалап, үнемі қолдау танытуға бейім келеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baker |first=Aaron |title=Contesting Identities: Sports in American Film |publisher=University of Illinois Press |year=2003 |isbn=978-0-252-07116-4}}&lt;/ref&gt;.

== Ерте кезеңдегі тарихы ==
Дереккөздер ең алғашқы спорттық фильм туралы түрлі пікірлер айтады. Сценарийсіз өткен матчтар бейнеленген қысқа таспалар [[1894 жыл]]дан бастап көпшілікке көрсетілсе, онжылдықтың соңына қарай спортты сипаттайтын сценарийлі қысқа метражды туындылар пайда болды. Ал алғашқы толықметражды спорттық фильмдер біршама уақыттан кейін ғана жарық көрді. Ең алғашқы спорттық фильмдердің көбісі бүгінгі күнге жетпей, жоғалып кеткен деп есептеледі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Streible |first=Dan |title=Fight Pictures: London Prize Ring and the Rise of American Cinema |publisher=University of California Press |year=2008 |isbn=978-0-520-25075-8 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;.

Тарихта белгілі алғашқы спорттық таспа 1894 жылы жарық көрген Майкл Леонард пен Джек Кушинг арасындағы бокс матчын бейнелейтін қысқа ролик болды. Бұл туынды алғашқы кинотеатр ашылғаннан кейін небәрі төрт айдан соң көрерменге жол тартты&lt;ref&gt;{{cite web |author=Musser, Charles |url=https://loc.gov |title=The Emergence of Cinema: The American Screen to 1907 |publisher=Library of Congress |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Дәл осы 1894 жылы бокс кездесулерін бейнелейтін тағы бірнеше қысқа таспалар жарыққа шықты&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grieveson |first=Lee |title=Policing Cinema: Movies and Censorship in Early-Twentieth-Century America |publisher=University of California Press |year=2004 |isbn=978-0-520-23966-1}}&lt;/ref&gt;.

Кейбір дереккөздер режиссер Уильям Хейс түсірген және Томас Эдисонның «Edison Manufacturing Company» компаниясы шығарған «The Ball Game» туындысын алғашқы спорттық фильм деп көрсетеді. Бұл қысқа метражды деректі фильм [[1898 жыл]]ғы «Reading Coal Heavers» және «Newark Bears» командалары арасындағы [[бейсбол]] ойынының жазбасы болып табылады. Эдисон келесі жылы «Кейси битте» (Casey at the Bat) поэмасының негізінде де қысқа метражды фильм түсірді&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=Edison and the Dawn of Sports Cinema |publisher=American Film Institute |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Алғашқы толықметражды туындылар ==
Алғашқы толықметражды спорттық фильмге қатысты да зерттеушілердің пікірі әртүрлі. [[1913 жыл]]ғы «Липтон кубогы» (The Lipton Cup) — желкенді қайық спортына арналған толықметражды драма туындысы&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hanson |first=Patricia King |title=The American Film Institute Catalog of Motion Pictures Produced in the United States |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-06301-3}}&lt;/ref&gt;, [[1915 жыл]]ғы «Кішкентай күн батуы» (Little Sunset) бейсболды сипаттайтын алғашқы толықметражды фильмдері жарыққа шықты. Спорт туралы алғашқы толықметражды өмірбаяндық туынды — «Right Off the Bat» фильмі «Кішкентай күн батуынан» бірнеше ай өткен соң жарық көрді (кейбір дереккөздер бұл туындыны тарихтағы ең алғашқы толықметражды спорттық фильм деп есептейді). Режиссер Хью Ретикер түсірген бұл фильм бейсболшы Майк Донлиннің өмірін баяндайды, сонымен қатар Донлин фильмде өзін-өзі ойнап шыққан&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowe |first=David |title=Sport, Culture and the Media |publisher=Open University Press |year=2004 |isbn=978-0-335-21075-6 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;.

Алғашқы кезеңдегі танымалдылығына қарамастан, спорттық фильмдер кейінірек кассалық сәтсіздіктерге жиі ұшырайтын жанр ретінде танылды. Әсіресе [[1930 жыл]]дардағы танымалдылық толқынынан кейін, бұл бағыттағы туындылар ірі киноөндіріс компанияларының қаржылық қолдауына ие болу үшін көптеген қиындықтарға тап болды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=The Screenwriters Taxonomy: A Roadmap to Creative Storytelling |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Спорттық фильмдер]]</text>
      <sha1>t8e0f0a9399izbtcfwwlh7tdv72tmmz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618945</id>
      <parentid>3618673</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3618945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6950" sha1="jfplpwmn6m76oombud99bj29s3r5sm1" xml:space="preserve">'''Спорттық фильм''' ({{lang-en|Sports film}}) немесе '''спорттық кино''' — кез келген нақты [[спорт]] түрі фильм сюжетінде маңызды рөл атқаратын немесе оның орталық тақырыбына айналатын [[кино]] жанры. Бұл спорт немесе спортқа қатысты тақырыптар басты назарда болатын туынды болып табылады. Осыған қарамастан, спорт мұндай фильмдерде сирек жағдайда ғана негізгі мәселе ретінде алға шығады және көбіне астарлы, аллегориялық рөл атқарады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Crosson |first=Seán |title=Sport and Film |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-51746-1 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, спорт жанкүйерлері бұл фильмдердің негізгі мақсатты аудиториясы болмасада, олар мұндай туындыларды жоғары бағалап, үнемі қолдау танытуға бейім келеді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baker |first=Aaron |title=Contesting Identities: Sports in American Film |publisher=University of Illinois Press |year=2003 |isbn=978-0-252-07116-4}}&lt;/ref&gt;

== Ерте кезеңдегі тарихы ==
Дереккөздер ең алғашқы спорттық фильм туралы түрлі пікірлер айтады. Сценарийсіз өткен матчтар бейнеленген қысқа таспалар [[1894 жыл]]дан бастап көпшілікке көрсетілсе, онжылдықтың соңына қарай спортты сипаттайтын сценарийлі қысқа метражды туындылар пайда болды. Ал алғашқы толықметражды спорттық фильмдер біршама уақыттан кейін ғана жарық көрді. Ең алғашқы спорттық фильмдердің көбісі бүгінгі күнге жетпей, жоғалып кеткен деп есептеледі.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Streible |first=Dan |title=Fight Pictures: London Prize Ring and the Rise of American Cinema |publisher=University of California Press |year=2008 |isbn=978-0-520-25075-8 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

Тарихта белгілі алғашқы спорттық таспа 1894 жылы жарық көрген Майкл Леонард пен Джек Кушинг арасындағы бокс матчын бейнелейтін қысқа ролик болды. Бұл туынды алғашқы кинотеатр ашылғаннан кейін небәрі төрт айдан соң көрерменге жол тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Musser, Charles |url=https://loc.gov |title=The Emergence of Cinema: The American Screen to 1907 |publisher=Library of Congress |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;. Дәл осы 1894 жылы бокс кездесулерін бейнелейтін тағы бірнеше қысқа таспалар жарыққа шықты&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grieveson |first=Lee |title=Policing Cinema: Movies and Censorship in Early-Twentieth-Century America |publisher=University of California Press |year=2004 |isbn=978-0-520-23966-1}}&lt;/ref&gt;

Кейбір дереккөздер режиссер Уильям Хейс түсірген және Томас Эдисонның «Edison Manufacturing Company» компаниясы шығарған «The Ball Game» туындысын алғашқы спорттық фильм деп көрсетеді. Бұл қысқа метражды деректі фильм [[1898 жыл]]ғы «Reading Coal Heavers» және «Newark Bears» командалары арасындағы [[бейсбол]] ойынының жазбасы болып табылады. Эдисон келесі жылы «Кейси битте» (Casey at the Bat) поэмасының негізінде де қысқа метражды фильм түсірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=Edison and the Dawn of Sports Cinema |publisher=American Film Institute |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;

== Алғашқы толықметражды туындылар ==
Алғашқы толықметражды спорттық фильмге қатысты да зерттеушілердің пікірі әртүрлі. [[1913 жыл]]ғы «Липтон кубогы» (The Lipton Cup) — желкенді қайық спортына арналған толықметражды драма туындысы,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hanson |first=Patricia King |title=The American Film Institute Catalog of Motion Pictures Produced in the United States |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-06301-3}}&lt;/ref&gt; [[1915 жыл]]ғы «Кішкентай күн батуы» (Little Sunset) бейсболды сипаттайтын алғашқы толықметражды фильмдері жарыққа шықты. Спорт туралы алғашқы толықметражды өмірбаяндық туынды — «Right Off the Bat» фильмі «Кішкентай күн батуынан» бірнеше ай өткен соң жарық көрді (кейбір дереккөздер бұл туындыны тарихтағы ең алғашқы толықметражды спорттық фильм деп есептейді). Режиссер Хью Ретикер түсірген бұл фильм бейсболшы Майк Донлиннің өмірін баяндайды, сонымен қатар Донлин фильмде өзін-өзі ойнап шыққан.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowe |first=David |title=Sport, Culture and the Media |publisher=Open University Press |year=2004 |isbn=978-0-335-21075-6 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы кезеңдегі танымалдылығына қарамастан, спорттық фильмдер кейінірек кассалық сәтсіздіктерге жиі ұшырайтын жанр ретінде танылды. Әсіресе [[1930 жыл]]дардағы танымалдылық толқынынан кейін, бұл бағыттағы туындылар ірі киноөндіріс компанияларының қаржылық қолдауына ие болу үшін көптеген қиындықтарға тап болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=The Screenwriters Taxonomy: A Roadmap to Creative Storytelling |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Спорттық фильмдер]]</text>
      <sha1>jfplpwmn6m76oombud99bj29s3r5sm1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618947</id>
      <parentid>3618945</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ерте кезеңдегі тарихы */</comment>
      <origin>3618947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6950" sha1="a80tgynlw673i1xl7encun1ow06ohxr" xml:space="preserve">'''Спорттық фильм''' ({{lang-en|Sports film}}) немесе '''спорттық кино''' — кез келген нақты [[спорт]] түрі фильм сюжетінде маңызды рөл атқаратын немесе оның орталық тақырыбына айналатын [[кино]] жанры. Бұл спорт немесе спортқа қатысты тақырыптар басты назарда болатын туынды болып табылады. Осыған қарамастан, спорт мұндай фильмдерде сирек жағдайда ғана негізгі мәселе ретінде алға шығады және көбіне астарлы, аллегориялық рөл атқарады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Crosson |first=Seán |title=Sport and Film |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-51746-1 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, спорт жанкүйерлері бұл фильмдердің негізгі мақсатты аудиториясы болмасада, олар мұндай туындыларды жоғары бағалап, үнемі қолдау танытуға бейім келеді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Baker |first=Aaron |title=Contesting Identities: Sports in American Film |publisher=University of Illinois Press |year=2003 |isbn=978-0-252-07116-4}}&lt;/ref&gt;

== Ерте кезеңдегі тарихы ==
Дереккөздер ең алғашқы спорттық фильм туралы түрлі пікірлер айтады. Сценарийсіз өткен матчтар бейнеленген қысқа таспалар [[1894 жыл]]дан бастап көпшілікке көрсетілсе, онжылдықтың соңына қарай спортты сипаттайтын сценарийлі қысқа метражды туындылар пайда болды. Ал алғашқы толықметражды спорттық фильмдер біршама уақыттан кейін ғана жарық көрді. Ең алғашқы спорттық фильмдердің көбісі бүгінгі күнге жетпей, жоғалып кеткен деп есептеледі.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Streible |first=Dan |title=Fight Pictures: London Prize Ring and the Rise of American Cinema |publisher=University of California Press |year=2008 |isbn=978-0-520-25075-8 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

Тарихта белгілі алғашқы спорттық таспа 1894 жылы жарық көрген Майкл Леонард пен Джек Кушинг арасындағы бокс матчын бейнелейтін қысқа ролик болды. Бұл туынды алғашқы кинотеатр ашылғаннан кейін небәрі төрт айдан соң көрерменге жол тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Musser, Charles |url=https://loc.gov |title=The Emergence of Cinema: The American Screen to 1907 |publisher=Library of Congress |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt; Дәл осы 1894 жылы бокс кездесулерін бейнелейтін тағы бірнеше қысқа таспалар жарыққа шықты.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grieveson |first=Lee |title=Policing Cinema: Movies and Censorship in Early-Twentieth-Century America |publisher=University of California Press |year=2004 |isbn=978-0-520-23966-1}}&lt;/ref&gt;

Кейбір дереккөздер режиссер Уильям Хейс түсірген және Томас Эдисонның «Edison Manufacturing Company» компаниясы шығарған «The Ball Game» туындысын алғашқы спорттық фильм деп көрсетеді. Бұл қысқа метражды деректі фильм [[1898 жыл]]ғы «Reading Coal Heavers» және «Newark Bears» командалары арасындағы [[бейсбол]] ойынының жазбасы болып табылады. Эдисон келесі жылы «Кейси битте» (Casey at the Bat) поэмасының негізінде де қысқа метражды фильм түсірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://afi.com |title=Edison and the Dawn of Sports Cinema |publisher=American Film Institute |accessdate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;

== Алғашқы толықметражды туындылар ==
Алғашқы толықметражды спорттық фильмге қатысты да зерттеушілердің пікірі әртүрлі. [[1913 жыл]]ғы «Липтон кубогы» (The Lipton Cup) — желкенді қайық спортына арналған толықметражды драма туындысы,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hanson |first=Patricia King |title=The American Film Institute Catalog of Motion Pictures Produced in the United States |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-06301-3}}&lt;/ref&gt; [[1915 жыл]]ғы «Кішкентай күн батуы» (Little Sunset) бейсболды сипаттайтын алғашқы толықметражды фильмдері жарыққа шықты. Спорт туралы алғашқы толықметражды өмірбаяндық туынды — «Right Off the Bat» фильмі «Кішкентай күн батуынан» бірнеше ай өткен соң жарық көрді (кейбір дереккөздер бұл туындыны тарихтағы ең алғашқы толықметражды спорттық фильм деп есептейді). Режиссер Хью Ретикер түсірген бұл фильм бейсболшы Майк Донлиннің өмірін баяндайды, сонымен қатар Донлин фильмде өзін-өзі ойнап шыққан.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowe |first=David |title=Sport, Culture and the Media |publisher=Open University Press |year=2004 |isbn=978-0-335-21075-6 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы кезеңдегі танымалдылығына қарамастан, спорттық фильмдер кейінірек кассалық сәтсіздіктерге жиі ұшырайтын жанр ретінде танылды. Әсіресе [[1930 жыл]]дардағы танымалдылық толқынынан кейін, бұл бағыттағы туындылар ірі киноөндіріс компанияларының қаржылық қолдауына ие болу үшін көптеген қиындықтарға тап болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Eric R. |title=The Screenwriters Taxonomy: A Roadmap to Creative Storytelling |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-91212-0}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Спорттық фильмдер]]</text>
      <sha1>a80tgynlw673i1xl7encun1ow06ohxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Триллер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782620</id>
    <revision>
      <id>3618676</id>
      <timestamp>2026-06-17T05:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{from|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қоршынышты фильм|хоррор]] және [[детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрерменд...</comment>
      <origin>3618676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7392" sha1="3dzfu6w66m2m4aoz3bvk8c4fjlszpo7" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{from|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қоршынышты фильм|хоррор]] және [[детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдері мен телебағдарламаларын жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін басты кейіпкер немесе батыр жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар татуировкасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы [[Владимир Набоков]] Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: «Англо-саксондық триллерде қылмыскер әдетте жазаланады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: «...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>3dzfu6w66m2m4aoz3bvk8c4fjlszpo7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618677</id>
      <parentid>3618676</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7390" sha1="1wk9r4c67sowabg0frmvc88n5t52cno" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қоршынышты фильм|хоррор]] және [[детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдері мен телебағдарламаларын жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін басты кейіпкер немесе батыр жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар татуировкасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы [[Владимир Набоков]] Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: «Англо-саксондық триллерде қылмыскер әдетте жазаланады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: «...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>1wk9r4c67sowabg0frmvc88n5t52cno</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618678</id>
      <parentid>3618677</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7395" sha1="241h68u0jrx1zq53dqwjtos1h7yqh67" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қоршынышты фильм|хоррор]] және [[детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдері мен телебағдарламаларын жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін басты кейіпкер немесе батыр жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар татуировкасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы [[Владимир Набоков]] Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: «Англо-саксондық триллерде қылмыскер әдетте жазаланады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: «...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>241h68u0jrx1zq53dqwjtos1h7yqh67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618679</id>
      <parentid>3618678</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7395" sha1="6r3f0bbzog4er8k3p9yn5z5bto1s6yl" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдері мен телебағдарламаларын жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін басты кейіпкер немесе батыр жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар татуировкасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы [[Владимир Набоков]] Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: «Англо-саксондық триллерде қылмыскер әдетте жазаланады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: «...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>6r3f0bbzog4er8k3p9yn5z5bto1s6yl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618680</id>
      <parentid>3618679</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7427" sha1="bgn0mym5si3d67rlsnw0ne2zq2j24it" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдері мен телебағдарламаларын жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін басты кейіпкер немесе батыр жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар татуировкасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы [[Владимир Набоков]] Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: «Англо-саксондық триллерде қылмыскер әдетте жазаланады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: «...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>bgn0mym5si3d67rlsnw0ne2zq2j24it</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618681</id>
      <parentid>3618680</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7442" sha1="stn2924xlbefs06bj2qui2qwns6n1hk" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[әдебиет|көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдері мен телебағдарламаларын жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін басты кейіпкер немесе батыр жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар татуировкасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы [[Владимир Набоков]] Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: «Англо-саксондық триллерде қылмыскер әдетте жазаланады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: «...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>stn2924xlbefs06bj2qui2qwns6n1hk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618683</id>
      <parentid>3618681</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың сипаттамасы */</comment>
      <origin>3618683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7467" sha1="7iie3rsadpmqqzqo8yyjk18q3s5h85n" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[әдебиет|көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдері мен телебағдарламаларын жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін басты кейіпкер немесе батыр жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар татуировкасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы [[Владимир Набоков]] Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: &lt;blockquote&gt;«Англо-саксондық триллерде қылмыскер әдетте жазаланады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: «...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>7iie3rsadpmqqzqo8yyjk18q3s5h85n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618684</id>
      <parentid>3618683</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың сипаттамасы */</comment>
      <origin>3618684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7467" sha1="o7t2y18mutf84pw5dayvx0g2he4bbsy" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[әдебиет|көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдері мен телебағдарламаларын жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін басты кейіпкер немесе батыр жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар татуировкасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы [[Владимир Набоков]] Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: &lt;blockquote&gt;«Англо-саксондық триллерде қылмыскер әдетте жазаланады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: «...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>o7t2y18mutf84pw5dayvx0g2he4bbsy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618685</id>
      <parentid>3618684</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың сипаттамасы */</comment>
      <origin>3618685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7467" sha1="8qira2lx3u0e9vwx3vntxqk5fox6kp3" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[әдебиет|көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдері мен телебағдарламаларын жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін басты кейіпкер немесе батыр жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар татуировкасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы [[Владимир Набоков]] Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: &lt;blockquote&gt;«Англо-саксондық триллерде қылмыскер әдетте жазаланады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: «...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>8qira2lx3u0e9vwx3vntxqk5fox6kp3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618686</id>
      <parentid>3618685</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың сипаттамасы */</comment>
      <origin>3618686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7492" sha1="jmqulp2vo1ct3krm71fdbayjhrpkck5" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[әдебиет|көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдері мен телебағдарламаларын жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін басты кейіпкер немесе батыр жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар татуировкасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы [[Владимир Набоков]] Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: &lt;blockquote&gt;«Англо-саксондық триллерде қылмыскер әдетте жазаланады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: &lt;blockquote&gt;«...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>jmqulp2vo1ct3krm71fdbayjhrpkck5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618687</id>
      <parentid>3618686</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың сипаттамасы */</comment>
      <origin>3618687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7488" sha1="sji5y7oqli6iuxnwf8dt3r2azmgvwn3" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[әдебиет|көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдері мен телебағдарламаларын жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін басты кейіпкер немесе батыр жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар татуировкасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы Владимир Набоков Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: &lt;blockquote&gt;«Англо-саксондық триллерде қылмыскер әдетте жазаланады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: &lt;blockquote&gt;«...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>sji5y7oqli6iuxnwf8dt3r2azmgvwn3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618689</id>
      <parentid>3618687</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7478" sha1="tlox950wl2pveyj1680a0ik941ol21a" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[әдебиет|көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдер мен телесериалдарды жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін басты кейіпкер немесе батыр жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар татуировкасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы Владимир Набоков Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: &lt;blockquote&gt;«Англо-саксондық триллерде қылмыскер әдетте жазаланады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: &lt;blockquote&gt;«...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>tlox950wl2pveyj1680a0ik941ol21a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618690</id>
      <parentid>3618689</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7490" sha1="rlhrfrb88zgfjxc4ms6wfdc8smt17dy" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[әдебиет|көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдер мен телесериалдарды жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін протогонист немесе басты кейіпкер жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар татуировкасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы Владимир Набоков Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: &lt;blockquote&gt;«Англо-саксондық триллерде қылмыскер әдетте жазаланады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: &lt;blockquote&gt;«...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>rlhrfrb88zgfjxc4ms6wfdc8smt17dy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618691</id>
      <parentid>3618690</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың даму тарихы */</comment>
      <origin>3618691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7480" sha1="pelmrsqrggghzremmke7mrznmzena66" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[әдебиет|көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдер мен телесериалдарды жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін протогонист немесе басты кейіпкер жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар таңбасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы Владимир Набоков Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: &lt;blockquote&gt;«Англо-саксондық триллерде қылмыскер әдетте жазаланады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: &lt;blockquote&gt;«...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>pelmrsqrggghzremmke7mrznmzena66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618693</id>
      <parentid>3618691</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың сипаттамасы */</comment>
      <origin>3618693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7490" sha1="3owsb557wun04ph5vxah834h2vbf5vn" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[әдебиет|көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдер мен телесериалдарды жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін протогонист немесе басты кейіпкер жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар таңбасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы Владимир Набоков Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: &lt;blockquote&gt;«Англо-саксондық триллерде әдетте қылмыскер өз жазасын алады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақ Батыс елдерінде бұл дәстүрге бағынбайтын оқиғаға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз әрдайым залым, бірақ романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын қалап отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: &lt;blockquote&gt;«...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>3owsb557wun04ph5vxah834h2vbf5vn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618696</id>
      <parentid>3618693</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T05:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың сипаттамасы */</comment>
      <origin>3618696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7503" sha1="57p2l6iimzd5xwyo9oz7fvwjhurqhjg" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[әдебиет|көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt;. Бұл жанр триллер фильмдер мен телесериалдарды жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt;. Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін протогонист немесе басты кейіпкер жеңіп шығуы тиіс&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар таңбасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы Владимир Набоков Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: &lt;blockquote&gt;«Англо-саксондық триллерде әдетте қылмыскер өз жазасын алады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақта Батыс елдерінде бұл сценарийге бағынбаған туындыларға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз үнемі залым болсада романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын күтіп отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: &lt;blockquote&gt;«...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>57p2l6iimzd5xwyo9oz7fvwjhurqhjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618937</id>
      <parentid>3618696</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3618937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7503" sha1="030opujd5nt24fugs7jr5l3o976bqxf" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[әдебиет|көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt; Бұл жанр триллер фильмдер мен телесериалдарды жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt; Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін протогонист немесе басты кейіпкер жеңіп шығуы тиіс.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt;. XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар таңбасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;.

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы Владимир Набоков Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: &lt;blockquote&gt;«Англо-саксондық триллерде әдетте қылмыскер өз жазасын алады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақта Батыс елдерінде бұл сценарийге бағынбаған туындыларға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз үнемі залым болсада романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын күтіп отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: &lt;blockquote&gt;«...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>030opujd5nt24fugs7jr5l3o976bqxf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618938</id>
      <parentid>3618937</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың даму тарихы */</comment>
      <origin>3618938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7503" sha1="1eqfdgx0594n5lx96eji14kj0d0y41z" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[әдебиет|көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt; Бұл жанр триллер фильмдер мен телесериалдарды жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt; Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін протогонист немесе басты кейіпкер жеңіп шығуы тиіс.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt; XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар таңбасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы Владимир Набоков Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: &lt;blockquote&gt;«Англо-саксондық триллерде әдетте қылмыскер өз жазасын алады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақта Батыс елдерінде бұл сценарийге бағынбаған туындыларға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз үнемі залым болсада романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын күтіп отырамыз»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: &lt;blockquote&gt;«...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>1eqfdgx0594n5lx96eji14kj0d0y41z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618939</id>
      <parentid>3618938</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанрдың сипаттамасы */</comment>
      <origin>3618939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7503" sha1="qjs1pno5obc61qch6pf8iyzbs5vxvgu" xml:space="preserve">'''Триллер''' ({{lang-en|Thriller}}, {{lang-fr|thrill}} — «сескену», «толқу») — [[криминалды фильм|криминал]], [[қорқынышты фильм|хоррор]] және [[детективті фильм|детектив]] сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын [[әдебиет|көркем әдебиет]] пен [[кино]] жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=Martin |title=Thrillers |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-58839-3 |pages=4-15}}&lt;/ref&gt; Бұл жанр триллер фильмдер мен телесериалдарды жасауға өте қолайлы болып табылады.

Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Jerry |title=Thrillers: The Historical Development of a Genre |publisher=Edward Arnold |year=1979 |isbn=978-0-7131-6204-2}}&lt;/ref&gt; Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің ([[антагонист]]) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін протогонист немесе басты кейіпкер жеңіп шығуы тиіс.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cawelti |first=John G. |title=Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture |publisher=University of Chicago Press |year=1976 |isbn=978-0-226-09867-8 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;

== Жанрдың даму тарихы ==
Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «[[Монте-Кристо графы (роман)|Монте-Кристо графы]]» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында [[Альфред Хичкок]]тың туындылары шешуші рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Truffaut |first=François |title=Hitchcock/Truffaut |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1985 |isbn=978-0-671-60429-5}}&lt;/ref&gt; XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар таңбасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knight |first=Stephen |title=Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-22802-3}}&lt;/ref&gt;

== Жанрдың сипаттамасы ==
Жазушы Владимир Набоков Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын: &lt;blockquote&gt;«Англо-саксондық триллерде әдетте қылмыскер өз жазасын алады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақта Батыс елдерінде бұл сценарийге бағынбаған туындыларға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз үнемі залым болсада романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын күтіп отырамыз».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Lectures on Russian Literature |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |year=1981 |isbn=978-0-15-649591-2 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған: &lt;blockquote&gt;«...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Patterson |first=James |title=Thriller: Stories to Keep You Up All Night |publisher=MIRA Books |year=2006 |isbn=978-0-7783-2299-3 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaggs |first=John |title=Crime Fiction (The New Critical Idiom) |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-31825-9}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]
[[Санат:Триллер фильмдер]]</text>
      <sha1>qjs1pno5obc61qch6pf8iyzbs5vxvgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Омарбакиев Амуруллам Омарбакиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782621</id>
    <revision>
      <id>3618711</id>
      <timestamp>2026-06-17T06:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тохтарқызы</username>
        <id>179785</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; == Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы ==  '''Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәні...</comment>
      <origin>3618711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6208" sha1="637gwp6es8xpss4ljqi0lf78xs0s59j" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
== Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы ==

'''Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері.

== Өмірбаяны ==

Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр.

1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді.

Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады.

== Педагогикалық қызметі ==

Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды.

1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды.

1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды.

== Мектеп директоры ретіндегі қызметі ==

1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды.

Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды.

Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты.

1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді.

== Қоғамдық қызметі ==

1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты.

2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды.

== Марапаттары ==

* «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі;
* «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978);
* «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990).

== Отбасы ==

Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен.

Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген.

Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар.</text>
      <sha1>637gwp6es8xpss4ljqi0lf78xs0s59j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618722</id>
      <parentid>3618711</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Педагогикалық қызметі */</comment>
      <origin>3618722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6459" sha1="cb8u6vof7gb9qih7ldk301bcrpw7zfv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
== Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы ==

'''Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері.

== Өмірбаяны ==

Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр.

1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді.

Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады.

== Педагогикалық қызметі ==

Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды.

1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды.&lt;ref&gt;{{Кітап|автор=Омарбакиев Л. А., Акпанов А. К.|тақырыбы=Қаржылық менеджмент : Оқу құралы|баспасы=«Тұран» Университеті|жыл=2020|бет=192|isbn=}}&lt;/ref&gt;


1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды.

== Мектеп директоры ретіндегі қызметі ==

1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды.

Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды.

Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты.

1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді.

== Қоғамдық қызметі ==

1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты.

2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды.

== Марапаттары ==

* «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі;
* «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978);
* «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990).

== Отбасы ==

Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен.

Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген.

Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар.</text>
      <sha1>cb8u6vof7gb9qih7ldk301bcrpw7zfv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618729</id>
      <parentid>3618722</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) істеген нөмір 3618722 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3618729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6208" sha1="637gwp6es8xpss4ljqi0lf78xs0s59j" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
== Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы ==

'''Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері.

== Өмірбаяны ==

Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр.

1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді.

Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады.

== Педагогикалық қызметі ==

Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды.

1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды.

1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды.

== Мектеп директоры ретіндегі қызметі ==

1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды.

Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды.

Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты.

1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді.

== Қоғамдық қызметі ==

1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты.

2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды.

== Марапаттары ==

* «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі;
* «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978);
* «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990).

== Отбасы ==

Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен.

Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген.

Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар.</text>
      <sha1>637gwp6es8xpss4ljqi0lf78xs0s59j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Молдова</title>
    <ns>10</ns>
    <id>782623</id>
    <revision>
      <id>3618736</id>
      <timestamp>2026-06-17T06:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Навигациялық кесте |аты     = Молдова |state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt; |тақырып =  |сурет   =  |үсті    =  |бөлім1  = Қалалары |тізім1  = [[Бельцы]]{{•}} }}&lt;noinclude&gt; [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] &lt;/noin...</comment>
      <origin>3618736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="480" sha1="knzpxtomaht0z5m1qq42vjetbw782j3" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = 
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>knzpxtomaht0z5m1qq42vjetbw782j3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618737</id>
      <parentid>3618736</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3618737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="494" sha1="f0dakt0zikjlj0h8nnaino58imivqid" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = Молдова
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f0dakt0zikjlj0h8nnaino58imivqid</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618746</id>
      <parentid>3618737</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="513" sha1="4l68iuzmsye0hu4qwnihdts3iyatc0x" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = Молдова
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4l68iuzmsye0hu4qwnihdts3iyatc0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618748</id>
      <parentid>3618746</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="553" sha1="etdhslzdqd13sx28y886rtdwdk7bg1i" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = Молдова
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>etdhslzdqd13sx28y886rtdwdk7bg1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618751</id>
      <parentid>3618748</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="573" sha1="p6qy3bufmria3wimvt6ja4znv01a1um" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = Молдова
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p6qy3bufmria3wimvt6ja4znv01a1um</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618757</id>
      <parentid>3618751</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:25:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="605" sha1="cgdnbdli028k6cspgght3rr9o8x9rz3" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = Молдова
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•} [[Бричаны]]{{•} 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cgdnbdli028k6cspgght3rr9o8x9rz3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618759</id>
      <parentid>3618757</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="574" sha1="mhyzoo9b5pcbjb1qgti6ijgr4vf225k" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = Молдова
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]] 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mhyzoo9b5pcbjb1qgti6ijgr4vf225k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618760</id>
      <parentid>3618759</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3618760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="578" sha1="4pte3it2r93vh0swb3rmsgjxoei7dqf" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Молдова]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]] 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4pte3it2r93vh0swb3rmsgjxoei7dqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618761</id>
      <parentid>3618760</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3618761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="610" sha1="c2zdoj9r7pfkywpye9dhpjtmbgp3uul" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Молдова]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c2zdoj9r7pfkywpye9dhpjtmbgp3uul</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618854</id>
      <parentid>3618761</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="629" sha1="7t45xz4wubejxhe3q53whksc60d8m7f" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Молдова]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}} [[Быковец]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7t45xz4wubejxhe3q53whksc60d8m7f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елек (айрық)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782624</id>
    <revision>
      <id>3618744</id>
      <timestamp>2026-06-17T07:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Амина Жанаковна</username>
        <id>182087</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}  '''Елек''' сөзі келесі мағыналарда қолданылуы мүмкін:  == Құрал == * [[Елек (құрал)|Елек]] — ұнды, дәнді және басқа сусымалы заттарды елеуге арналған құрал.  == Топоним == * [[Елек|Елек (өзен)]] — Жайық өзенінің алабына жататын өзен. * ...</comment>
      <origin>3618744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="793" sha1="6xm7p6v605er0wvaipgkzo93fna202z" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}}

'''Елек''' сөзі келесі мағыналарда қолданылуы мүмкін:

== Құрал ==
* [[Елек (құрал)|Елек]] — ұнды, дәнді және басқа сусымалы заттарды елеуге арналған құрал.

== Топоним ==
* [[Елек|Елек (өзен)]] — Жайық өзенінің алабына жататын өзен.
* [[Елек (ауыл)]] - Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданына қарасты ауыл.

== Тарих ==

* [[Елек хан]] - Қарахан әулеті мемлекетіндегі билеушілер лауазымы.

== Сондай-ақ қараңыз ==
* [[Сүзгі]]

{{айрық}}</text>
      <sha1>6xm7p6v605er0wvaipgkzo93fna202z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Білге Құтылық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782625</id>
    <redirect title="Елтеріс қаған" />
    <revision>
      <id>3618768</id>
      <timestamp>2026-06-17T08:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Sagzhan [[Білге Құтылық]] бетін [[Елтеріс қаған]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3618768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="7p939d02qr5uzxx8o5hivpypcit93k3" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Елтеріс қаған]]</text>
      <sha1>7p939d02qr5uzxx8o5hivpypcit93k3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қазақстан автомагистральдары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>782626</id>
    <revision>
      <id>3618822</id>
      <timestamp>2026-06-17T09:40:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Қазақстан жолдары]]</comment>
      <origin>3618822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="5m2gftpwq210pfmcrjf8uzwie7vn699" xml:space="preserve">[[Санат:Қазақстан жолдары]]</text>
      <sha1>5m2gftpwq210pfmcrjf8uzwie7vn699</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Быковец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782627</id>
    <revision>
      <id>3618846</id>
      <timestamp>2026-06-17T10:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Молдова қалалары]]</comment>
      <origin>3618846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="230" sha1="s9aov32hbr37wreklx4rhralgj77uhj" xml:space="preserve">'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>s9aov32hbr37wreklx4rhralgj77uhj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618852</id>
      <parentid>3618846</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="249" sha1="31zfkr4brz36rgrt9dyhtielfwnexp0" xml:space="preserve">'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>31zfkr4brz36rgrt9dyhtielfwnexp0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618860</id>
      <parentid>3618852</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3618860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="370" sha1="bnn2ykx5iwncmyg4tzar70122mdeymj" xml:space="preserve">'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>bnn2ykx5iwncmyg4tzar70122mdeymj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618861</id>
      <parentid>3618860</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3618861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="587" sha1="9xwr1h6r0yarcbifisf5edxwberuwn3" xml:space="preserve">'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>9xwr1h6r0yarcbifisf5edxwberuwn3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618864</id>
      <parentid>3618861</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3618864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1012" sha1="qkjvwr98jhd1yvn546cc61tz513kqij" xml:space="preserve">'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Молдова]] Республикасының орталығында, [[Кишинев]]тен солтүстікке қарай шамамен 26 км жерде, Бац өзенінің жағасында орналасқан. Кишинев-Унгени желісіндегі теміржол стансасы, Ниспорениден 36 км қашықтықта.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>qkjvwr98jhd1yvn546cc61tz513kqij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618866</id>
      <parentid>3618864</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3618866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1279" sha1="mk3ppc2t675mjyg2fgp1umm6f47hdpx" xml:space="preserve">'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Молдова]] Республикасының орталығында, [[Кишинев]]тен солтүстікке қарай шамамен 26 км жерде, Бац өзенінің жағасында орналасқан. Кишинев-Унгени желісіндегі теміржол стансасы, Ниспорениден 36 км қашықтықта.

== Тарихы ==
Быковец туралы алғашқы құжатталған деректер 1420 жылдың 25 сәуіріне жатады. Буковец ауылы Ұлы Стефан (1491) кезіндегі құжатта да кездеседі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>mk3ppc2t675mjyg2fgp1umm6f47hdpx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618869</id>
      <parentid>3618866</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3618869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1577" sha1="5m3ovfa5npvtwgrc6wydaij4u4cet98" xml:space="preserve">'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Молдова]] Республикасының орталығында, [[Кишинев]]тен солтүстікке қарай шамамен 26 км жерде, Бац өзенінің жағасында орналасқан. Кишинев-Унгени желісіндегі теміржол стансасы, Ниспорениден 36 км қашықтықта.

== Тарихы ==
Быковец туралы алғашқы құжатталған деректер 1420 жылдың 25 сәуіріне жатады. Буковец ауылы Ұлы Стефан (1491) кезіндегі құжатта да кездеседі.
1952 жылы Быковец қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Сол кезеңде өнеркәсіп белсенді дамып, консервілеу фабрикасы, шарап зауыты және құс фабрикасы ашылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>5m3ovfa5npvtwgrc6wydaij4u4cet98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618870</id>
      <parentid>3618869</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3618870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1893" sha1="e7wpgzsxemdwaa3x31dgf5yh58r1vca" xml:space="preserve">'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Молдова]] Республикасының орталығында, [[Кишинев]]тен солтүстікке қарай шамамен 26 км жерде, Бац өзенінің жағасында орналасқан. Кишинев-Унгени желісіндегі теміржол стансасы, Ниспорениден 36 км қашықтықта.

== Тарихы ==
Быковец туралы алғашқы құжатталған деректер 1420 жылдың 25 сәуіріне жатады. Буковец ауылы Ұлы Стефан (1491) кезіндегі құжатта да кездеседі.
1952 жылы Быковец қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Сол кезеңде өнеркәсіп белсенді дамып, консервілеу фабрикасы, шарап зауыты және құс фабрикасы ашылды.
2002 жылдан бастап Быковец итальялық Апеннино қаласымен бауырлас қалалық қарым-қатынасты сақтап келеді, онымен жан-жақты ынтымақтастық пен әлеуметтік-мәдени алмасу дамыды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>e7wpgzsxemdwaa3x31dgf5yh58r1vca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618874</id>
      <parentid>3618870</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3618874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2078" sha1="3lktabra1v491z6fgw8pgtkd5kshkh0" xml:space="preserve">'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Молдова]] Республикасының орталығында, [[Кишинев]]тен солтүстікке қарай шамамен 26 км жерде, Бац өзенінің жағасында орналасқан. Кишинев-Унгени желісіндегі теміржол стансасы, Ниспорениден 36 км қашықтықта.

== Тарихы ==
Быковец туралы алғашқы құжатталған деректер 1420 жылдың 25 сәуіріне жатады. Буковец ауылы Ұлы Стефан (1491) кезіндегі құжатта да кездеседі.
1952 жылы Быковец қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Сол кезеңде өнеркәсіп белсенді дамып, консервілеу фабрикасы, шарап зауыты және құс фабрикасы ашылды.
2002 жылдан бастап Быковец итальялық Апеннино қаласымен бауырлас қалалық қарым-қатынасты сақтап келеді, онымен жан-жақты ынтымақтастық пен әлеуметтік-мәдени алмасу дамыды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=344#google_vignette|title=Буковэц, района Стрэшень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>3lktabra1v491z6fgw8pgtkd5kshkh0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618883</id>
      <parentid>3618874</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:35:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ дереккөз</comment>
      <origin>3618883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2231" sha1="6r7n0i7g03wnfpk0i4em5c0o2r14oom" xml:space="preserve">'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Молдова]] Республикасының орталығында, [[Кишинев]]тен солтүстікке қарай шамамен 26 км жерде, Бац өзенінің жағасында орналасқан. Кишинев-Унгени желісіндегі теміржол стансасы, Ниспорениден 36 км қашықтықта.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=57#google_vignette|title=Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Быковец туралы алғашқы құжатталған деректер 1420 жылдың 25 сәуіріне жатады. Буковец ауылы Ұлы Стефан (1491) кезіндегі құжатта да кездеседі.
1952 жылы Быковец қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Сол кезеңде өнеркәсіп белсенді дамып, консервілеу фабрикасы, шарап зауыты және құс фабрикасы ашылды.
2002 жылдан бастап Быковец итальялық Апеннино қаласымен бауырлас қалалық қарым-қатынасты сақтап келеді, онымен жан-жақты ынтымақтастық пен әлеуметтік-мәдени алмасу дамыды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=344#google_vignette|title=Буковэц, района Стрэшень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>6r7n0i7g03wnfpk0i4em5c0o2r14oom</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618887</id>
      <parentid>3618883</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:41:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3618887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3034" sha1="gs903i8wtbf8kzhtmi7cah6esv02dz2" xml:space="preserve">'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Молдова]] Республикасының орталығында, [[Кишинев]]тен солтүстікке қарай шамамен 26 км жерде, Бац өзенінің жағасында орналасқан. Кишинев-Унгени желісіндегі теміржол стансасы, Ниспорениден 36 км қашықтықта.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=57#google_vignette|title=Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Быковец туралы алғашқы құжатталған деректер 1420 жылдың 25 сәуіріне жатады. Буковец ауылы Ұлы Стефан (1491) кезіндегі құжатта да кездеседі.
1952 жылы Быковец қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Сол кезеңде өнеркәсіп белсенді дамып, консервілеу фабрикасы, шарап зауыты және құс фабрикасы ашылды.
2002 жылдан бастап Быковец итальялық Апеннино қаласымен бауырлас қалалық қарым-қатынасты сақтап келеді, онымен жан-жақты ынтымақтастық пен әлеуметтік-мәдени алмасу дамыды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=344#google_vignette|title=Буковэц, района Стрэшень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономикада көпшілігі фермерлік шаруашылықтар. Сонымен қатар, қалада үш жеке кәсіпкер, төрт патенттелген кәсіпкер, акционерлік қоғам, жеті жауапкершілігі шектеулі серіктестік және тұтыну кооперативі бар.
Негізгі шаруашылық субъектілері — шарап зауыты және құс фабрикасы.

Қаланың әлеуметтік инфрақұрылымына мектеп, медициналық орталық, қоғамдық орталық және қоғамдық кітапхана кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>gs903i8wtbf8kzhtmi7cah6esv02dz2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618890</id>
      <parentid>3618887</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3618890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5439" sha1="8vuw8vr8cxszecnuy9sdsavm3av3zwc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Быковец
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Bucovăț}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Молдова]] Республикасының орталығында, [[Кишинев]]тен солтүстікке қарай шамамен 26 км жерде, Бац өзенінің жағасында орналасқан. Кишинев-Унгени желісіндегі теміржол стансасы, Ниспорениден 36 км қашықтықта.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=57#google_vignette|title=Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Быковец туралы алғашқы құжатталған деректер 1420 жылдың 25 сәуіріне жатады. Буковец ауылы Ұлы Стефан (1491) кезіндегі құжатта да кездеседі.
1952 жылы Быковец қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Сол кезеңде өнеркәсіп белсенді дамып, консервілеу фабрикасы, шарап зауыты және құс фабрикасы ашылды.
2002 жылдан бастап Быковец итальялық Апеннино қаласымен бауырлас қалалық қарым-қатынасты сақтап келеді, онымен жан-жақты ынтымақтастық пен әлеуметтік-мәдени алмасу дамыды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=344#google_vignette|title=Буковэц, района Стрэшень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономикада көпшілігі фермерлік шаруашылықтар. Сонымен қатар, қалада үш жеке кәсіпкер, төрт патенттелген кәсіпкер, акционерлік қоғам, жеті жауапкершілігі шектеулі серіктестік және тұтыну кооперативі бар.
Негізгі шаруашылық субъектілері — шарап зауыты және құс фабрикасы.

Қаланың әлеуметтік инфрақұрылымына мектеп, медициналық орталық, қоғамдық орталық және қоғамдық кітапхана кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>8vuw8vr8cxszecnuy9sdsavm3av3zwc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618891</id>
      <parentid>3618890</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3618891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5476" sha1="smwrr44agcd4f5xrabjorzc7gkp9vct" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Быковец
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Bucovăț}}
 |сурет                   = Сельский зал Bucovăț.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Молдова]] Республикасының орталығында, [[Кишинев]]тен солтүстікке қарай шамамен 26 км жерде, Бац өзенінің жағасында орналасқан. Кишинев-Унгени желісіндегі теміржол стансасы, Ниспорениден 36 км қашықтықта.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=57#google_vignette|title=Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Быковец туралы алғашқы құжатталған деректер 1420 жылдың 25 сәуіріне жатады. Буковец ауылы Ұлы Стефан (1491) кезіндегі құжатта да кездеседі.
1952 жылы Быковец қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Сол кезеңде өнеркәсіп белсенді дамып, консервілеу фабрикасы, шарап зауыты және құс фабрикасы ашылды.
2002 жылдан бастап Быковец итальялық Апеннино қаласымен бауырлас қалалық қарым-қатынасты сақтап келеді, онымен жан-жақты ынтымақтастық пен әлеуметтік-мәдени алмасу дамыды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=344#google_vignette|title=Буковэц, района Стрэшень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономикада көпшілігі фермерлік шаруашылықтар. Сонымен қатар, қалада үш жеке кәсіпкер, төрт патенттелген кәсіпкер, акционерлік қоғам, жеті жауапкершілігі шектеулі серіктестік және тұтыну кооперативі бар.
Негізгі шаруашылық субъектілері — шарап зауыты және құс фабрикасы.

Қаланың әлеуметтік инфрақұрылымына мектеп, медициналық орталық, қоғамдық орталық және қоғамдық кітапхана кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>smwrr44agcd4f5xrabjorzc7gkp9vct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618893</id>
      <parentid>3618891</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:45:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5496" sha1="3oahywy1ztnzko6o5rlta660hwhhqby" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Быковец
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Bucovăț}}
 |сурет                   = Primăria satului Bucovăț.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =11 |lat_sec =19 
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =27 |lon_sec =25 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Молдова]] Республикасының орталығында, [[Кишинев]]тен солтүстікке қарай шамамен 26 км жерде, Бац өзенінің жағасында орналасқан. Кишинев-Унгени желісіндегі теміржол стансасы, Ниспорениден 36 км қашықтықта.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=57#google_vignette|title=Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Быковец туралы алғашқы құжатталған деректер 1420 жылдың 25 сәуіріне жатады. Буковец ауылы Ұлы Стефан (1491) кезіндегі құжатта да кездеседі.
1952 жылы Быковец қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Сол кезеңде өнеркәсіп белсенді дамып, консервілеу фабрикасы, шарап зауыты және құс фабрикасы ашылды.
2002 жылдан бастап Быковец итальялық Апеннино қаласымен бауырлас қалалық қарым-қатынасты сақтап келеді, онымен жан-жақты ынтымақтастық пен әлеуметтік-мәдени алмасу дамыды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=344#google_vignette|title=Буковэц, района Стрэшень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономикада көпшілігі фермерлік шаруашылықтар. Сонымен қатар, қалада үш жеке кәсіпкер, төрт патенттелген кәсіпкер, акционерлік қоғам, жеті жауапкершілігі шектеулі серіктестік және тұтыну кооперативі бар.
Негізгі шаруашылық субъектілері — шарап зауыты және құс фабрикасы.

Қаланың әлеуметтік инфрақұрылымына мектеп, медициналық орталық, қоғамдық орталық және қоғамдық кітапхана кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>3oahywy1ztnzko6o5rlta660hwhhqby</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618897</id>
      <parentid>3618893</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:48:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5562" sha1="ddsa0vnsc1x1eqg4vbwomfl13o2of4a" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Быковец
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Bucovăț}}
 |сурет                   = Primăria satului Bucovăț.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =11 |lat_sec =19 
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =27 |lon_sec =25 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Страшен ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 244
 |пошта индексі           = MD-3711
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Bucovăț
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Молдова]] Республикасының орталығында, [[Кишинев]]тен солтүстікке қарай шамамен 26 км жерде, Бац өзенінің жағасында орналасқан. Кишинев-Унгени желісіндегі теміржол стансасы, Ниспорениден 36 км қашықтықта.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=57#google_vignette|title=Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Быковец туралы алғашқы құжатталған деректер 1420 жылдың 25 сәуіріне жатады. Буковец ауылы Ұлы Стефан (1491) кезіндегі құжатта да кездеседі.
1952 жылы Быковец қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Сол кезеңде өнеркәсіп белсенді дамып, консервілеу фабрикасы, шарап зауыты және құс фабрикасы ашылды.
2002 жылдан бастап Быковец итальялық Апеннино қаласымен бауырлас қалалық қарым-қатынасты сақтап келеді, онымен жан-жақты ынтымақтастық пен әлеуметтік-мәдени алмасу дамыды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=344#google_vignette|title=Буковэц, района Стрэшень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономикада көпшілігі фермерлік шаруашылықтар. Сонымен қатар, қалада үш жеке кәсіпкер, төрт патенттелген кәсіпкер, акционерлік қоғам, жеті жауапкершілігі шектеулі серіктестік және тұтыну кооперативі бар.
Негізгі шаруашылық субъектілері — шарап зауыты және құс фабрикасы.

Қаланың әлеуметтік инфрақұрылымына мектеп, медициналық орталық, қоғамдық орталық және қоғамдық кітапхана кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>ddsa0vnsc1x1eqg4vbwomfl13o2of4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618900</id>
      <parentid>3618897</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3618900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5578" sha1="5p3rr1yqzyvuhmk9k0colktb61elcrh" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Быковец
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Bucovăț}}
 |сурет                   = Primăria satului Bucovăț.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =11 |lat_sec =19 
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =27 |lon_sec =25 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Страшен ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1882	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1894
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 244
 |пошта индексі           = MD-3711
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Bucovăț
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Молдова]] Республикасының орталығында, [[Кишинев]]тен солтүстікке қарай шамамен 26 км жерде, Бац өзенінің жағасында орналасқан. Кишинев-Унгени желісіндегі теміржол стансасы, Ниспорениден 36 км қашықтықта.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=57#google_vignette|title=Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Быковец туралы алғашқы құжатталған деректер 1420 жылдың 25 сәуіріне жатады. Буковец ауылы Ұлы Стефан (1491) кезіндегі құжатта да кездеседі.
1952 жылы Быковец қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Сол кезеңде өнеркәсіп белсенді дамып, консервілеу фабрикасы, шарап зауыты және құс фабрикасы ашылды.
2002 жылдан бастап Быковец итальялық Апеннино қаласымен бауырлас қалалық қарым-қатынасты сақтап келеді, онымен жан-жақты ынтымақтастық пен әлеуметтік-мәдени алмасу дамыды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=344#google_vignette|title=Буковэц, района Стрэшень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономикада көпшілігі фермерлік шаруашылықтар. Сонымен қатар, қалада үш жеке кәсіпкер, төрт патенттелген кәсіпкер, акционерлік қоғам, жеті жауапкершілігі шектеулі серіктестік және тұтыну кооперативі бар.
Негізгі шаруашылық субъектілері — шарап зауыты және құс фабрикасы.

Қаланың әлеуметтік инфрақұрылымына мектеп, медициналық орталық, қоғамдық орталық және қоғамдық кітапхана кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>5p3rr1yqzyvuhmk9k0colktb61elcrh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618904</id>
      <parentid>3618900</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3618904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5756" sha1="sx6vmpolk1i9kat4mvjs37sak841byx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Быковец
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Bucovăț}}
 |сурет                   = Primăria satului Bucovăț.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =11 |lat_sec =19 
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =27 |lon_sec =25 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Страшен ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1882	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1894
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 244
 |пошта индексі           = MD-3711
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Bucovăț
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Молдова]] Республикасының орталығында, [[Кишинев]]тен солтүстікке қарай шамамен 26 км жерде, Бац өзенінің жағасында орналасқан. Кишинев-Унгени желісіндегі теміржол стансасы, Ниспорениден 36 км қашықтықта.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=57#google_vignette|title=Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Быковец туралы алғашқы құжатталған деректер 1420 жылдың 25 сәуіріне жатады. Буковец ауылы Ұлы Стефан (1491) кезіндегі құжатта да кездеседі.
1952 жылы Быковец қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Сол кезеңде өнеркәсіп белсенді дамып, консервілеу фабрикасы, шарап зауыты және құс фабрикасы ашылды.
2002 жылдан бастап Быковец итальялық Апеннино қаласымен бауырлас қалалық қарым-қатынасты сақтап келеді, онымен жан-жақты ынтымақтастық пен әлеуметтік-мәдени алмасу дамыды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=344#google_vignette|title=Буковэц, района Стрэшень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономикада көпшілігі фермерлік шаруашылықтар. Сонымен қатар, қалада үш жеке кәсіпкер, төрт патенттелген кәсіпкер, акционерлік қоғам, жеті жауапкершілігі шектеулі серіктестік және тұтыну кооперативі бар.
Негізгі шаруашылық субъектілері — шарап зауыты және құс фабрикасы.

Қаланың әлеуметтік инфрақұрылымына мектеп, медициналық орталық, қоғамдық орталық және қоғамдық кітапхана кіреді.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Gimnaziul din satul Bucovăț.jpg
Centrul de sănătate din satul Bucovăț.jpg
Biserica din Bucovăț.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>sx6vmpolk1i9kat4mvjs37sak841byx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Республикалық Бирма боксы федерациясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782628</id>
    <revision>
      <id>3618979</id>
      <timestamp>2026-06-17T11:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balaburgem</username>
        <id>11720</id>
      </contributor>
      <comment>жаңа бет жасадым</comment>
      <origin>3618979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4850" sha1="nahkex16ofj6nsw45o0e7koorh8m0w1" xml:space="preserve">'''Республикалық Бирма боксы федерациясы'''

Республикалық Бирма боксы федерациясы – Қазақстанда Бирма боксын (Lethwei) дамытуға бағытталған спорттық ұйым. Федерация 2021 жылы 2 наурызда Астана қаласында құрылды. Мақсаты – Қазақстанда Бирма боксын дамыту және насихаттау, спортшылар дайындау, республикалық және халықаралық жарыстар ұйымдастыру.. Федерация халықаралық деңгейдегі “Әлемдік Бирма боксы Федерациясына” мүше.  (World Burmese Boxing Lethwei Federation – WBBLF)  

{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Түрі'''
|қоғамдық бірлестік 
|-
|'''Орналасқан жері'''
|Астана, Қазақстан 
|-
|'''Саласы'''
|Бирма боксы
|-
|сайты 
|сайтыны ссылкасы 
|}  

Бирма боксы деген не?

Бирма боксы (ағылшынша Lethwei, летхвей)  –  Мьянмадан (бұрынғы Бирма) бастау алған ежелгі жекпе-жек түрі.  Бұл спортта қарсыластар қолғапсыз немесе жеңіл қорғаныспен жұдырықтасады. Сонымен қатар аяқ, тізе, шынтақ және баспен соққы жасауға рұқсат етіледі. Ол көп жағдайда тай боксына (муай-тай) ұқсайды, бірақ ережесінде шектеу әлдеқайда аз. 

Федерация тарихы

Федерация 2021 жылы ережесіз жекпе-жектен спорт шебері, спорт жанашыры Қайрат Мұқатовтың бастамасымен құрылды. 2026 жылға дейін Қазақстанның 12 өңірінде өз филиалын ашты: Жамбыл облысы, Астана қаласы, Қарағанды облысы, Шығыс Қазақстан облысы, Қостанай облысы, Павлодар облысы, Ақмола облысы, Алматы қаласы, Абай облысы, Маңғыстау облысы, Ақтөбе облысы, Алматы облысында бөлімдері бар. Өңірлік филиалдар жастар арасында спортты насихаттаумен,  халықаралық жарыстарға спортшылар дайындаумен және аймақтық клубтарды дамытумен айналысады.  

Жарыстар  

«Бирма боксы федерациясының ұйымдастырған негізгі жарыстары:

– 2023 жылы 17-19 қараша аралығында Қостанай қаласында Қазақстан Республикасының алғашқы чемпионаты өтті; 

– 2024 жылы 28-29 қыркүйекте Астана қаласында Қазақстан Республикасының алғашқы кубогі өтті; 

– 2025 жылы 31 қазан мен 1 қараша аралығында Астана қаласында Қазақстан Республикасы аумағында алғаш рет Азия чемпионаты өтті.  

'''Басшылық:'''

Президенті  – Қайрат Толбаевич Мұқатов.

Вице-президенті  – Руслан Қанатұлы Теміржанов. 

Алғашқы жеңімпаздар: 

2025 жылы Астанада өткен Азия чемпионатында Қазақстандағы Бирма боксының алғашқы қарлығаштары өнер көрсетіп, үздіктер анықталды. 

Ересектер 19 жастан жоғары, салмақ бойынша:   

60 келі -Егинбай Ернур

63 келі -Шаметов Ерсін

67 келі -Кузкенов Аблай

71 келі -Жүнүс Данияр

75 келі -Қайыр Мадияр

81 келі -Дементьев Глеб 

86 келі-Естаев Акторе

91 келі-Тұрарбеков Нұрмағамбет

91 келіден жоғары -Калиев Руслан 

Жастар арасында 17-18 жас

54 келі-Турман Әзілхан 

57 келі-Аскаров Нұрхан

60 келі -Широкорадов Давид

63 келі-Ділмұрат Есбол

67 келі -Рыбак Георгий

71 келі -Бақболат Әліби

75 келі -Ажель Артур

81 келі -Дулатхан Ерсултан

86 келі -Булатов Каир</text>
      <sha1>nahkex16ofj6nsw45o0e7koorh8m0w1</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>