វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4808 333682 333661 2026-03-28T12:12:49Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333682 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Oudong Mean Chey Capital |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Oudong Mean Chey) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''ដែលសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយមកថា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == '''[[វត្តវាំងចាស់]]''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្ត|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយព្រះបរមកោដ្ឋបានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[កំពង់លួង|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == erpufgq1rmfuhnn58bxhz4lc5o58ws9 333683 333682 2026-03-28T12:21:03Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333683 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Oudong Mean Chey Capital |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Oudong Mean Chey) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''ដែលសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយមកថា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == '''[[វត្តវាំងចាស់]]''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្ត|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយព្រះបរមកោដ្ឋបានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[កំពង់លួង|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == i5yar29qpouz35k2ohueui3j42zamjm 333684 333683 2026-03-28T12:24:50Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333684 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Oudong Mean Chey Capital |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Oudong Mean Chey) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == '''[[វត្តវាំងចាស់]]''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្ត|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយព្រះបរមកោដ្ឋបានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[កំពង់លួង|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == t51d3kl2ff6zquu9cespr1fud6s2r3x 333685 333684 2026-03-28T12:30:03Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333685 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Oudong Mean Chey Capital |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Oudong Mean Chey) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == '''[[វត្តវាំងចាស់]]''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្ត|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == 3fkjseu9nc0dx3hxt8t09f6imtvvozm 333686 333685 2026-03-28T12:33:05Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333686 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Oudong Mean Chey Capital |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Oudong Mean Chey) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == '''[[វត្តវាំងចាស់]]''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្ត|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំង[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងចាស់]]នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == 2ye15lsr0tikr7utey6ohczkw1o33xx 333688 333686 2026-03-28T12:46:26Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ព្រះបរមរាជវាំង */ 333688 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Oudong Mean Chey Capital |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Oudong Mean Chey) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ទេសភាពវត្តវាំងចាស់(អតីតព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ)]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្ត|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំង[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងចាស់]]នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == lgahhiqkxx7to37tkthjbdy5z3tn2sq 333689 333688 2026-03-28T12:47:54Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ព្រះបរមរាជវាំង */ 333689 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Oudong Mean Chey Capital |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Oudong Mean Chey) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្ត|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំង[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងចាស់]]នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == czbihu73m8n8bjqu8kxgcbtv757sa22 333731 333689 2026-03-29T08:04:15Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333731 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Oudong Mean Chey Capital |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Oudong Mean Chey) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្ត|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំង[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងចាស់]]នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == f7e6whv2pj1a6rry7xyx9t2d7lg6lxq 333735 333731 2026-03-29T08:15:14Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333735 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Oudong Mean Chey Capital |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Oudong Mean Chey) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំង]]មួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្ត|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំង[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងចាស់]]នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == qfr4wyojoa9962isu78t5w0zuzon345 333742 333735 2026-03-29T08:29:24Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333742 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Oudong Mean Chey Capital |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Oudong Mean Chey) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំង]]មួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំងចាស់]]នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == cuu6noyc96xfvbjjf9ya0g253wujgk8 333744 333742 2026-03-29T08:33:28Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333744 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Oudong Mean Chey Capital |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Oudong Mean Chey) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំង]]មួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំងចាស់]]នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == tud5jpetyq68ckgfjhtc559ryrb2vlr 333745 333744 2026-03-29T09:54:47Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333745 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Oudong Mean Chey Capital |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Oudong Mean Chey) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំង]]មួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំងចាស់]]នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == cf8sz7c21zfk0zza0x60ijx16vpurpd 333747 333745 2026-03-29T10:12:29Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333747 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Oudong Mean Chey Capital |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Oudong Mean Chey Capital) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំង]]មួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំងចាស់]]នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == pqiivwbfhi4ml2k22kctzmkt2mbbmz3 333752 333747 2026-03-29T10:50:36Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333752 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Ancient City of Oudong |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Ancient City of Oudong) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំង]]មួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំងចាស់]]នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == j0o46fybpsc8qpv1rn0k6ive6ga0o3x 333756 333752 2026-03-29T11:00:03Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333756 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox begins --> {{Infobox settlement |official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |other_name = |native_name = Ancient City of Oudong |nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ |settlement_type = |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |coordinates_region = KH |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក |subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = ១២០០០ |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Ancient City of Oudong) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == មានមតិខ្លះយល់ថាឈ្មោះ'''ទីក្រុងឧដុង្គ'''ក្លាយមកពីពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]]ថា'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] : उत्तुङ्ग)ដែលមានន័យថា'''ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា'''។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំង]]មួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំងចាស់]]នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == g5i0w0xjxpbrywz5jah3d6dyg9gs0qz 0 4939 333712 19680 2026-03-28T16:38:04Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ឧដុង្គមានជ័យ]] 333712 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ឧដុង្គមានជ័យ]] raet402so2p4z94zal6k5t5bc2cnl4z 0 5135 333728 333681 2026-03-29T07:55:57Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333728 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |official_name = ភ្នំឧដុង្គ |other_name = Phnom Oudong or Oudong Mountain |native_name = |nickname = |settlement_type = <!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |imagesize = |image_caption = ទេសភាពភ្នំឧដុង្គ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ផែនទីនៃភ្នំឧដុង្គ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{CAM}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកណ្តាល|ខេត្តកណ្តាល]] |subdivision_type2 = ស្រុក |subdivision_name2 = [[ស្រុកពញាឮ]] |subdivision_type3 = ឃុំ |subdivision_name3 = [[ឃុំផ្សារដែក]] និង [[ឃុំភ្នំបាត]] |subdivision_type4 = ភូមិ |subdivision_name4 = [[ភូមិភ្នំជ័យឧត្តម]] [[ភូមិស្រះពោធិ៍]] [[ភូមិពោធិ៍រ៉ាល់]] [[ភូមិត្រពាំងស្លែង]] និង [[ភូមិស្រះពោធិ៍]] |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] |utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} == ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត == ភ្នំឧដុង្គមានទីតាំងស្ថិតនៅក្បែរ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៧(ពីឆ្នាំ ១៦១៨ ដល់ឆ្នាំ ១៨៦៦)ហើយត្រូវបានបោះបង់ចោលដោយ[[ព្រះបាទនរោត្តម]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ដោយធ្វើការផ្លាស់ប្តូររាជធានីទៅកាន់[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ភ្នំឧដុង្គមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីភាគពាយ័ព្យនៃ[[រាជធានីភ្នំពេញ]]។ភ្នំឧដុង្គគឺជាខ្សែភ្នំមួយដែលលាតសន្ធឹងពីជើងទៅត្បូងប្រវែង ១៥០០ ម៉ែត្រនិងទទឹង ៧០០ ម៉ែត្រ។ទីកន្លែងនេះមានការទាក់ទាញជាថ្មីបន្ទាប់ពីការកសាងព្រះសក្យមុនីចេតិយដែលជាទីតម្កល់ព្រះសារីរិកធាតុរបស់[[ព្រះពុទ្ធ]]ដ៏ធំនិង[[ព្រះពុទ្ធរូប|ព្រះពុទ្ធបដិមា]]តូចៗជាង ៣០០០ អង្គនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គជ្រុងខាងជើងដែលមើលទៅឃើញធំខ្ពស់និងមានភាពស្រស់បំព្រង។ភ្នំនេះមានកំពូល ០៥ គឺ'''កំពូលចេតិយទន្ទឹម កំពូលត្រៃត្រឹង្គ កំពូលភ្នំចេតិយកំពូលបួន ព្រះអង្គចូលបរិនិព្វាន្ត''' និង '''កំពូលភ្នំអរិយកាស្សប'''។ភ្នំឧដុង្គសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិជ័យឧត្តម]]និង[[ភូមិស្រះពោធិ៍]]ដែលភូមិទាំង ០២ នេះស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំផ្សារដែក]]និង[[ភូមិពោធិ៍រ៉ាល់]] [[ភូមិត្រពាំងស្លែង]] និង [[ភូមិស្រះពោធិ៍]]ដែលភូមិទាំង ០៣ នេះស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំភ្នំបាត]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]និងមានចម្ងាយផ្លូវប្រមាណជា ៥១ គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្ត។ទេសភាពនៅលើកំពូលភ្នំនៅពេលយើងឡើងដល់កំពូលនៃភ្នំហាក់បីដូចជាខ្លួនយើងកំពុងជិះលើយន្តហោះព្រោះមើលទៅឃើញដើមត្នោត ផ្ទះសម្បែង ស្រែចម្ការរបស់អ្នកស្រុកព័ទ្ធជុំវិញហើយបើមើលទៅទិសខាងលិចឃើញភ្នំស្ទុងៗនៅឆ្ងាយសន្លឹមមើលទៅទិសខាងកើតឃើញដៃ[[ទនេ្លសាប]]និងភូមិអ្នក[[កំពង់លួង|ស្រុកកំពង់ហ្លួង]]មើលទៅទិសខាងជើងឃើញ[[ភូមិវាំងចាស់]]និង[[ផ្សារឧដុង្គ]]និងមើលទៅទិសខាងត្បូងឃើញ[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] ទៅកាន់[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]យ៉ាងវែងអន្លាយហាក់បីដូចខែ្សពួរមួយចង្វាយដែលគេរាយអញ្ចឹង។ភ្នំឧដុង្គមានទីកន្លែងសម្រាប់ជាទីសក្ការៈបូជារបស់ពុទ្ធសាសនិកកនែ្លងសម្រាប់អង្គុយលំហែមើលទេសភាពដ៏ស្រស់ត្រកាលពីលើកំពូលភ្នំមានលក់ភេសជ្ជៈម្អូបចំណីអាហារសម្បូរបែបជាច្រើនប្រភេទនិងមានលក់របស់វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ជាច្រើនទៀតផងដែរជូនដល់ភ្ញៀវទេសចរណ៍ទាំងនៅក្នុងស្រុកនិងក្រៅស្រុកគ្រប់ៗរូបដែលបានទៅទស្សនាកម្សាន្ត។'''ភ្នំឧដុង្គ'''ឬ'''ភ្នំព្រះរាជ្យទ្រព្យ'''និងខ្លះទៀតហៅថា'''ភ្នំអដ្ឋរស្ស'''គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ប្រទេសកម្ពុជា]]យើងនាសតវត្សរ៍ទី ១៧។ភ្នំនេះគឺជាទីកនែ្លងសម្រាប់បញ្ចុះព្រះអដ្ឋិធាតុនៃព្រះរាជវង្សានុវង្សនិងជាទីកនែ្លងដែលព្រះរាជាទ្រង់ព្រះរាជានុញ្ញាតឲ្យសាងសង់វត្តនិងព្រះវិហារ។ការដែលគេហៅ'''ភ្នំព្រះរាជ្យទ្រព្យ'''ដោយសារព្រះមហាក្សត្រជំនាន់នោះទ្រង់ឈ្វេងយល់ថាភ្នំនេះមិនខ្ពស់ពេកហើយស្ថិតនៅកែ្បរ[[ឧដុង្គមានជ័យ|ក្រុងឧដុង្គ]]ដែលជាព្រះបរមរាជវាំងស្រាប់ទៀតនោះទើបព្រះរាជាទ្រង់ចាត់ឲ្យកសាងព្រះចេតិយធំៗនិងមានចម្លាក់លម្អសម្រាប់បញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិធាតុនិងព្រះអដ្ឋិធាតុនៃព្រះរាជវង្សានុវង្សដោយចាប់សាងបូជនីយដ្ឋាននោះដោយកម្លាំងព្រះរាជទ្រព្យផ្ទាល់របស់ព្រះអង្គទើបសន្មតហៅថា'''ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ'''។បើគេធ្វើដំណើរឡើងលើភ្នំតាមជណ្តើរខាងជើងដែលទើបធ្វើថ្មីនោះមានចំនួន ៥០៩ កាំដំបូងនោះគេនឹងបានឃើញព្រះសក្យមុនីចេតិយដ៏ធំនិងស្រស់ស្អាតមានកម្ពស់ ៤០ ម៉ែត្រ។ព្រះសក្យមុនីចេតិយចាប់បញ្ចុះបឋមសិលានាថៃ្ង ០៩ រោច ខែទុតិយាសាធ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ដែលត្រូវនឹងថៃ្ងព្រហស្បតិ៍ ទី ០៨ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៩៦។<ref>https://www.facebook.com/share/1Fp6K58QDZ/</ref><ref>{{Cite web |last=Phanith |first=Sorn |date=2022-01-26 |title=រមណីយដ្ឋាន ភ្នំឧត្តុង្គ ឬភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ជាទីលំហែកាយដ៏ល្អ សម្រាប់អ្នកទេសចរជិតឆ្ងាយ |url=https://www.kampucheathmey.com/entertainment/267407 |access-date=2025-11-23 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Oudong Cambodia November 1964 01.jpg|thumb|ទេសភាពនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ]] == ប្រវត្តិក្រុងឧដុង្គ == បើតាមឯកសារ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខែ្មរ]]ភាគទី ០៥ របស់[[ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខែ្មរ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ឧដុង្គមានជ័យ|ទីក្រុងឧដុង្គ]]ចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ ក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។នៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ នៃគ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេដ្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] សេ្តចគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំសេនាបតីនិងនាម៉ឺនសព្វមុខមន្រ្តីចុះព្រះរាជទីនាំងនាវាសេ្តចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង]]ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថៃ្ងរួចសេ្តចយាងទៅក្រសាលនៅតាដុងយាយជ័យទ្រង់ក៏ទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់ជាមួយមន្រ្តីមានហោធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាមេ្តច?»'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''គន់គូរពិនិត្យមើលទីដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្រ្តហើយក្រាបបង្គំទូលថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយក៏ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នេះនៅថៃ្ង ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ នៃគ្រិស្តសករាជ ១៦២០ សេ្តចបានតាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្តមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''។ ==ព្រះសក្យមុនីចេតិយ== ព្រះសក្យមុនីចេតិយនៅពីមុខ[[ស្ថានីយ៍រថភ្លើងភ្នំពេញ|ស្ថានីយរាជាយស្ម័យយាន]]នៅក្នុង[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]គឺជាអតីតទីតម្កល់នូវព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុគឺព្រះអដ្ឋិធាតុនៃ[[សារីបុត្រ|ព្រះសារីបុត្ត]]និង[[មហាមោគ្គលាន|ព្រះមោគល្លាន]]មុនពេលដែលព្រះបរមសារីរិកធាតុផ្លាស់ប្ដូរមកគង់ប្រថាប់នៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ។ព្រះសក្យមុនីចេតិយដែលមានក្បូរក្បាច់រចនាល្អវិចិត្រនេះល្បីតគ្នាថាសាងសង់អស់ទឹកប្រាក់ ២០ ម៉ឺនរៀល។យោងតាមការស្រាវជ្រាវចងក្រងដោយលោក[[ជា គាន]]និង[[អ៊ុង សូ]]ស្ដីពីប្រវត្តិព្រះសក្យមុនីចេតិយបានឲ្យដឹងថានៅថ្ងៃ ០២ រោច ខែអស្សុជ ឆ្នាំរោង ចត្វាស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៤៩៥ ត្រូវនឹងថ្ងៃអាទិត្យ ទី ០៥ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានទទួលព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុគឺព្រះអដ្ឋិធាតុនៃ[[សារីបុត្រ|ព្រះសារីបុត្ត]]និង[[មហាមោគ្គលាន|ព្រះមោគល្លាន]]ព្រមជាមួយកូនមហាពោធិព្រឹក្ស ០២ ដើមដែលនាំមកពី[[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]]។ពិធីទទួលព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុនៅ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|ព្រលានយន្តហោះពោធិ៍ចិនតុង]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងមហោឡារិកក្រោមព្រះរាជាធិបតីភាពដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូង[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះនរោត្តម សីហនុ]]ជាទីសក្ការៈ។ព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុត្រូវបានដង្ហែមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងព្រះវិហារ[[ព្រះកែវមរកត]]នៅវេលាម៉ោង ១០ យប់។ថ្ងៃទី ០៦ ខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ សម្ដេចព្រះសង្ឃនាយកទាំង ០២ គណៈនិមន្តព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុចេញពីព្រះវិហារ[[ព្រះកែវមរកត]]ដង្ហែព័ទ្ធជុំវិញ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ដល់មុខ[[ស្ថានីយ៍រថភ្លើងភ្នំពេញ|រាជាយស្ម័យយាន]]ក៏ដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុតម្កល់លើអាសនៈដ៏ប្រសើរមួយនាកណ្ដាលវេទិកាដ៏ល្អប្រណិតប្រារព្ធពិធីថ្លែងសុន្ទរកថាទៅវិញទៅមក។ក្រោយចប់ពិធីក៏ដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុទៅគង់នៅព្រះវិហារ[[ព្រះកែវមរកត]]វិញ។ចាប់ពីថ្ងៃទី ០៦ ដល់ថ្ងៃ ១០ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ បានបើកឱកាសប្រគេនព្រះសង្ឃជូនមន្ត្រីរាជការពុទ្ធបរិស័ទទូទាំងប្រទេសធ្វើការគោរពបូជាតាមសទ្ធាជ្រះថ្លា។នៅថ្ងៃទី ១១ ខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ មានប្រារព្ធពិធីជូនដំណើរដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុត្រឡប់ទៅ[[ប្រទេសឥណ្ឌា]]វិញដោយមានក្បួនដង្ហែដ៏មហោឡារិកដូចពេលទទួលដែរ។បច្ច័យដែលកើតឡើងពីការបូជានៅក្នុងពិធីបុណ្យ ០៧ យប់ ០៧ ថ្ងៃនេះទទួលបានចំនួន ១ ៦៦៧ ៣០៩ រៀល។បច្ច័យទាំងនេះគណៈកម្មការរៀបចំពិធីបុណ្យបានបែងចែកជា ០២ ផ្នែកសំខាន់ៗគឺចំនួន ៩០ ម៉ឺនរៀលសម្រាប់យកទៅសាងសង់មន្ទីរពេទ្យសម្រាប់ព្រះសង្ឃដែលក្រោយមកមានឈ្មោះថា[[មន្ទីរពេទ្យព្រះកុសុមៈ]]។បច្ច័យចំនួន ២០ ម៉ឺនរឿលសម្រាប់យកទៅចាត់ការសាងសង់ព្រះមហាចេតិយនៅមុខ[[ស្ថានីយ៍រថភ្លើងភ្នំពេញ|ស្ថានីយរាជាស្ម័យយានក្រុងភ្នំពេញ]]សម្រាប់តម្កល់ព្រះបរមសារីរិកធាតុព្រោះហេតុនោះហើយបានជាព្រះមហាចេតិយនេះមានឈ្មោះថា'''ព្រះសក្យមុនីចេតិយ'''។គួរបញ្ជាក់ឲ្យដឹងផងដែរថាពិធីសម្ពោធនិងដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុពីព្រះសក្យមុនីចេតិយចាស់នៅក្នុង[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]មកគង់ប្រថាប់នៅព្រះសក្យមុនីចេតិយថ្មីលើភ្នំឧដុង្គ [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]គឺប្រព្រឹត្តទៅកាលពីថ្ងៃ ១៥ កើត ខែមិគសិរ ពុទ្ធសករាជ ឆ្នាំ ២៥៤៦ ត្រូវនឹងថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី ១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០០២។<ref>{{Cite web |title=SBM News |url=https://sbm.news/articles/5fe2ba4572ba1ac282646753 |access-date=2025-11-23 |website=sbm.news}}</ref> [[File:Udong 0013.jpg|thumb|ព្រះសក្យមុនីចេតិយនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ]] == ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្ស == ស្ថិតនៅខាងឆេ្វងដៃកែ្បរព្រះសក្យមុនីចេតិយទើបធ្វើថ្មីនោះយើងឃើញមានចេតិយធំៗ ០២ នៅកែ្បរគ្នានៅក្នុងនោះចេតិយខាងជើងមានឆ្លាក់រូបដំរីលេចក្បាលធ្លោឡើងប៉ុនដំរីមែនទែនគេហៅថា'''ចេតិយសាមពាន់'''ត្រូវបានកសាងឡើងតាំងពីគ្រិស្តសករាជ ១៦២៣ ដោយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ដើម្បីបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិធាតុរបស់[[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]ជាព្រះវររាជបិតាមានលម្អដោយក្បាច់និងចម្លាក់ក្បាលដំរីព័ទ្ធជុំវិញចំនួន ៣២ ហើយក៏មានចារឹកអក្សរ ០១ ផ្ទាំងនៅខាងមុខផងដែរថា'''«ពុទ្ធសករាជ ២១៦៦ មហាសករាជ ១៥៤៥ ចុល្លសករាជ ៩៨៥ ឆ្នាំកុរ បញ្ចស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៦២៣ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះជ័យជេដ្ឋាព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីទ្រង់សាងព្រះចេតិយត្រ័យត្រឹង្សលើភ្នំព្រះរាជទ្រព្យខេត្តសំរោងទងធ្វើបុណ្យបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិព្រះបាទសម្ដេចព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីព្រះវររាជបិតាប្រសូត្រឆ្នាំវក សំរិទ្ធិស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៥៤៩ សុវណ្ណគតនៅឆ្នាំមមែ ឯកស័ក»'''អក្សរចារឹកនោះនៅមានបន្តទៀតប៉ុន្តែដោយសារតែរងនូវការខូចខាតរលុបបាត់ខ្លះៗទៅហើយនោះទើបមិនអាចមើលដឹងថាមានខ្លឹមសារបែបណានិងសរសេរបង្ហាញបន្តទៀតបានឡើយ។ផ្ទាំងអក្សរចារឹកខាងលើនេះត្រូវបាន[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទព្រះសុីសុវត្ថិ]]ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យមន្ត្រីក្រមការធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំម្សាញ់ នព្វស័ក គ្រិស្ដសករាជ ១៩១៧ ដើម្បីឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជានុរាស្ត្រខ្មែរ]]បានដឹងគ្រប់ជំនាន់។ចេតិយខាងត្បូងជាប់គ្នានោះកសាងឡើងនៅក្នុងគ្រិស្តសករាជ ១៨៩១ ដោយ[[នរោត្តម|ព្រះបាទនរោត្តម]]ដើម្បីបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិធាតុរបស់[[អង្គឌួង|ព្រះបាទអង្គឌួង]]ជាព្រះវររាជបិតាមានលម្អដោយក្បាច់និងអក្សរចារឹក ០១ ផ្ទាំងនៅខាងមុខនោះផងដែរថា'''«ពុទ្ធសករាជ ២៤៣៤ មហាសករាជ ១៨១៣ ចុល្លសករាជ ១២៥៣ ឆ្នាំថោះ ត្រីស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៨៩១ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តមព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីកសាងព្រះចេតិយនេះនៅលើកំពូលភ្នំព្រះរាជទ្រព្យដើម្បីបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិព្រះបាទសម្ដេចព្រះហរីរក្សរាមាព្រះបាទអង្គឌួងព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីជាព្រះវររាជបិតាប្រសូតនៅឆ្នាំរោង អដ្ឋស័ក សោយរាជ្យបាន ១៤ ឆ្នាំនិងទ្រង់សុវណ្ណគតឆ្នាំវក ទោស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៧៩៦ ព្រះជន្មាយុ ៦៥ ឆ្នាំនិងសម្ដេចព្រះរាជនីបរមបពិត្រប្រសូតនៅឆ្នាំកុរ សព្វស័ក សុវណ្ណគតឆ្នាំមមែ នព្វស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៨៩៥ ក្នុងព្រះជន្មាយុ ៨១ ឆ្នាំនិងឆ្នាំម្សាញ់ នព្វស័ក ថ្ងៃពុធ ០២ រោជ ខែអស្សុជ គ្រិស្តសករាជ ១៩១៧ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះសុីសុវត្ថិចោមចក្រពង្សព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីទ្រង់បានចាត់ព្រះរាជពិធីបញ្ចុះព្របរមអដ្ឋិសម្ដេចព្រះវររាជនីជាព្រះវររាជមាតាប្រសូត្រក្នុងឆ្នាំរោង ទោស័ក គ្រិស្ដសករាជ ១៨២០»'''។រីឯព្រះចេតិយធំ ០១ ទៀតស្ថិតនៅជួរជាមួយគ្នានោះដែរតែនៅឃ្លាតឆ្ងាយបន្តិចពីព្រះចេតិយទាំង ០២ ខាងលើនោះគឺព្រះចេតិយបញ្ចុះព្រះអដ្ឋិធាតុរបស់[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទសុីសុវត្ថិ]]មានលម្អដោយក្បាច់ចម្លាក់និងមានរំលេចដោយចម្លាក់ព្រហ្មមុខ ០៤ នៅលើកំពូលតំណាងឲ្យព្រហ្មវិហារធម៌និងសេចក្ដីរីកចម្រើនរុងរឿងហើយក៏មានចារឹកជាអក្សរនៅខាងមុខព្រះចេតិយនោះផងដែរ។ចេតិយធំៗទាំង ០៣ ស្ថិតលើកំពូលភ្នំឧដុង្គជ្រុងខាងជើងត្រូវបានគេហៅថា'''ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្ស'''។<ref>{{Cite web |date=2020-09-01 |title=ភ្នំឧដុង្គជាបូជនីយដ្ឋានគោរពបូជាផង និងកម្សាន្តផង |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1155937.html |access-date=2025-11-22 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> [[File:ភ្នំឧដុង្ត 001.jpg|thumb|ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្សនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ]] == ចេតិយព្រះបាទច័ន្ទរាជា == នៅលើកូនភ្នំមួយប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំអដ្ឋរស្សដែលយើងអាចធ្វើដំណើរទៅដល់ដោយចូលតាម[[វត្តធម្មកេរ្តិ៍]]មានចេតិយមួយគឺជាចេតិយរបស់[[ព្រះចន្ទរាជា|ព្រះបាទព្រះច័ន្ទរាជា]]ដែលជាក្សត្រមួយអង្គដែលមានស្នាព្រះហស្ថជាច្រើរួមមានការកសាង[[បន្ទាយលង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]និងបន្តការងារចម្លាក់នៅជ្រុងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលឆ្លាក់មិនទាន់រួចជាដើម។នៅជិតនោះមានដុំថ្មដែលជាចម្លាក់ព្រះបាទនិងវិហារមួយដែលធ្លាប់រងនូវការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សម័យសង្គ្រាម]]ផងដែរ។ចេតិយ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ស្ថិតនៅពីមុខ[[ព្រះពុទ្ធ]]ចូលនិព្វានកសាងឡើងតាំងពីគ្រិស្តសករាជ ១៥៦៧ ដោយ[[បរមិន្ទរាជា|ព្រះបាទបរមិន្ទរាជា]]ទ្រង់កសាងសម្រាប់បញ្ចុះព្រះអដ្ឋិធាតុនៃ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ជាព្រះវររាជបិតា។ចេតិយនេះបែរមុខទៅទិសខាងជើងកសាងពីឥដ្ឋតាន់បូកបាយអ។<ref>{{Cite web |title=ចេតិយព្រះបាទចន្ទរាជា ជាង ៤០០ឆ្នាំមុន នឹងជួសជុលឡើងវិញ |url=https://m.freshnewsasia.com/localnews/372925-2025-01-13-03-59-48.html |access-date=2025-11-22 |website=m.freshnewsasia.com |language=en}}</ref> == ចេតិយព្រះបាទសត្ថាទី ១ និង ព្រះបាទអង្គអេង == == ព្រះវិហារអដ្ឋរស្ស == នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ទាំងមូលពុទ្ធសាសនិក[[ជនជាតិខ្មែរ]]តែងកសាងវត្តកសាងព្រះវិហារបែរមុខឆ្ពោះទៅទិសខាងកើតតាមទម្លាប់ដែលគេនិយមប្រកាន់ទុកតាំងពីបុរាណកាលប៉ុន្តែយើងឃើញមានព្រះវិហារមួយបែរមុខឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងគឺព្រះវិហារអដ្ឋរស្សនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]។ការប្លែកនោះហើយដែលគួរឲ្យចង់ដឹងណាស់ដោយរឿងព្រះវិហារនោះមានសេចក្ដីដំណាលដូចតទៅនេះ ៖ កាលនៅគ្រិស្តសករាជនាសតវត្សរ៍ទី ១៣ គឺ[[ចុងសម័យអង្គរ]][[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]បានចាត់បេសកជនជាច្រើនក្រុមឲ្យដើរមកមើលដើរស៊ើបសួរនៅក្នុងប្រទេសនានាដើម្បីដឹងថាតើប្រទេសណាមានអរិយធម៌ដូចម្ដេចខ្លះ?បើប្រទេសណាមានអរិយធម៌រុងរឿងត្រូវកត់ត្រាយកទៅផ្សាយនៅក្នុង[[ប្រទេសចិន]]ហើយ[[ប្រទេសចិន]]នឹងយកប្រទេសនោះជាមិត្តបើប្រទេសណាមានអរិយធម៌ឱនអាប់[[ចិន|ប្រទេសចិន]]នឹងជួយទំនុកបម្រុងឬមួយនឹងយកធ្វើជាប្រទេសចំណុះ។កាលនោះក្រុមបេសកជន[[ចិន]]ចូលមកមើលមកស៊ើបសួរនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]សព្វគ្រប់ហើយក៏ត្រឡប់ទៅទូល[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]វិញថា«[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]ថ្កុំថ្កើងរុងរឿងតែឱនអាប់ជាងកាលមុនបន្តិចហើយអ្នកស្រុកនៅដើរជើងទទេបរិភោគអាហារផ្ទាល់នឹងដៃក្បាលទទេពុំសូវមានប្រើប្រាស់អ្វីឲ្យបានងាយស្រួលទេប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]មុខជាជួបប្រទះនូវសេចក្ដីថ្កុំថ្កើងរុងរឿងអស្ចារ្យឡើងវិញលើសដើម»។ដោយបេសកជនទាំងនោះបានមកឃើញលើកទីមួយដែលតាមក្បួន[[ចិន]]សែថា«ទីនោះនឹងឲ្យផលល្អផ្សេងៗដល់ប្រទេស»។ឯទីនោះគឺភ្នំឧដុង្គនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។ពួកបេសកជន[[ចិន]]បានមើលឃើញភ្នំនោះមានរាងដូច[[មករ|សត្វមករ]]គឺខ្លួន[[មករ]]នៅត្រង់ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្ស ក្បាលនិងពុកមាត់[[មករ]]នៅត្រង់ព្រះចេតិយទន្ទឹម និង កន្ទុយ[[មករ]]នៅត្រង់[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ចូលនិព្វានមិនតែប៉ុណ្ណោះនៅលើកំពូលភ្នំនោះថែមទាំងមានរូងមួយជ្រៅស្រឡូងទៅក្រោមផងដែរ។ពួក[[ចិន]]យល់ឃើញថា«មិនយូរប៉ុន្មានទេ[[មករ|សត្វមករ]]នឹងរុលចេញតាមរូងនេះ»ហើយក្បួន[[ចិន]]សែថា«បើប្រទេសឯណាឬទីណាមាន[[មករ|សត្វមករ]]ផុសឡើងប្រទេសនោះនឹងមានឬទ្ធិអំណាចថ្កុំថ្កើងរុងរឿងពុំមានប្រទេសឯណាអាចស៊ូបានទេ»។ដូច្នេះដើម្បីសេចក្ដីសុខដល់[[ចិន|ប្រទេសចិន]]ទៅថ្ងៃអនាគតមន្ត្រី[[ចិន]]ទាំងឡាយទូលសុំ[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ថា«ត្រូវលើកទ័ពទៅវាយយក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]ធ្វើជាស្រុកចំណុះឲ្យហើយ»។[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា«ធ្វើយ៉ាងនេះដូចជារំលោភទៅលើប្រទេសនេះជ្រុលពេកម្យ៉ាងទៀត[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]នៅខ្លាំងពូកែថ្កុំថ្កើងនៅឡើយពុំអាចនឹងវាយបានដោយងាយទេទោះបី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]ច្បាំងចាញ់[[ចិន|ប្រទេសចិន]]ៗក៏មុខជាលំបាកដោយអស់កងទ័ពច្រើននិងមានទុក្ខវេទនាដល់បណ្ដាជនមិនខានឡើយ»។ហេតុនេះដើម្បីនឹងទប់ទល់កុំឲ្យ[[មករ|សត្វមករ]]នេះនឹងងើបរួចនៅទីនោះបានពួក[[ចិន]]ចង់សន្ធប់រូងភ្នំនោះឲ្យជិតដោយប្រការណាមួយហើយគិតថា«បើយកដុំថ្មមកសន្ធប់រូងនោះទៅខ្លាចក្រែងថ្ងៃក្រោយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]យល់គំនិតនឹងគាស់ចេញវិញបានដូច្នេះគួរធ្វើអ្វីដែលជាទីគោរពរបស់[[ខ្មែរ]]»ទើប[[ចិន]]យល់ឃើញថា«[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]កាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ខ្ជាប់ខ្ជួនណាស់នៅទីណាមាន[[ព្រះពុទ្ធរូប]]មានព្រះវិហារ[[ខ្មែរ]]ពុំហ៊ានរំលាងរំលើងទីនោះទេ»។ដោយហេតុនេះបានជា[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ឲ្យមន្ត្រីមកសុំធ្វើព្រះវិហារនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ។កាលបានការអនុញ្ញាតហើយលើកដំបូងពួក[[ចិន]]ចាប់កសាង[[ព្រះពុទ្ធរូប]]មុនគេតាម[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថខ្មែរ]]រួចហើយទើបធ្វើព្រះវិហារគ្រប[[ព្រះពុទ្ធរូប]]នោះតាម[[ទំនៀមទំលាប់ខ្មែរ|ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ]]ព្រមទាំងតាមក្បួនហោរាសាស្ត្រ[[ចិន]]ផងព្រោះហេតុនេះបានព្រះវិហារនេះបែរមុខឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងគឺឆ្ពោះទៅរក[[ប្រទេសចិន]]។ឯឈ្មោះព្រះវិហារនោះពុំដឹងជាពួក[[ចិន]]គេហៅថាម្ដេចទេតែ[[ជនជាតិខ្មែរ]]ដោយឃើញនៅក្នុងព្រះវិហារនោះមាន[[ព្រះពុទ្ធរូប]]មារវិជ័យ ០១ ព្រះអង្គអស្ចារ្យកម្ពស់ ១៨ ហត្ថក៏ហៅថា'''ព្រះវិហារអដ្ឋរស្ស'''ប្រែថា'''ព្រះវិហារព្រះ ១៨ ហត្ថ'''។តមក[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]បានឲ្យមន្ត្រី[[ចិន]]នាំប្រស្នា ០៣ ខ មកថ្វាយ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ដោះស្រាយបើ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះពុំបាននោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]ត្រូវជាចំណុះ[[ចិន|ប្រទេសចិន]]ត្រូវយកសួយសារអាករទៅថ្វាយ[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]រាល់ឆ្នាំ។ឯប្រស្នា[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ទាំង ០៣ ខ នោះមានសេចក្ដីដូចតទៅនេះ ៖ * ប្រស្នាទី ០១ មន្ត្រី[[ចិន]]ចំកោងខ្នងលាដៃទាំង ០២ របៀបដូចជាឱបរបស់អ្វីយ៉ាងធំ * ប្រស្នាទី ០២ មន្ត្រី[[ចិន]]ក្ដោបដៃលើកឡើងកម្ពស់មុខ * ប្រស្នាទី ០៣ មន្ត្រី[[ចិន]]បោះដៃទៅមុខលាម្រាមដៃទាំង ០៥ ក្រញ៉ាងឡើង។ ហើយថ្វាយកាលបរិច្ឆេទចំពោះ«[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ថា ០៧ ថ្ងៃនឹងត្រឡប់មកគាល់សូមព្រះរាជទានសេចក្ដីដោះស្រាយ»។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ព្រួយព្រះរាជហឫទ័យក៏ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យអស់នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខំត្រិះរិះរកប្រស្នាទាំងនេះ។នៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីទ្រង់ទាំងប៉ុន្មានពុំមាននរណាម្នាក់អាចដោះស្រាយប្រស្នានោះបានឡើយទើបព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យប៉ាវគងរកអ្នកមានប្រាជ្ញាដោះស្រាយ។នៅក្នុងសម័យនោះមានបុរសគង្វាលគោម្នាក់បានឃើញគេប្រឹក្សាគ្នាជុំៗក៏ចូលទៅឈរស្ដាប់ហើយឆ្លើយថាប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះងាយដោះស្រាយសោះគឺ ៖ * ប្រស្នាទី ០១ ដែលធ្វើដៃទាំង ០២ វង់ចូលនោះប្រែថាអង្រុតត្រី * ប្រស្នាទី ០២ ដែលក្ដោបដៃម្ខាងលើកទៅលើនោះប្រែថាស្នតែមួយ * ប្រស្នាទី ០៣ ដែលលាម្រាមដៃបោះត្រង់ទៅមុខនោះប្រែថារកបានត្រី ០៥។ អ្នកដែលបានស្ដាប់ឮទាំងប៉ុន្មាននាំគ្នាពិចារណាហើយសួរបុរសនោះថា«និយាយលេងឬដូចម្ដេច?»។បុរសនោះឆ្លើយប្រាប់គេវិញថា«ប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះប្រាកដជាប្រែដូច្នេះ»។អ្នកនោះនាំពាក្យទៅប្រាប់មន្ត្រីដែលប៉ាវគងមន្ត្រីក៏នាំបុរសគង្វាលគោនោះទៅថ្វាយព្រះមហាក្សត្រ។កាលព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការសួរបុរសនោះអំពីសេចក្ដីដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ បុរសនោះក៏ក្រាបបង្គំទូលដោយស្ងាត់ថា ៖ * ប្រស្នាទី ០១ ប្រែថាមានផែនដី ០១ គឺ[[ប្រទេសខ្មែរ]]យើង * ប្រស្នាទី ០២ ប្រែថាមានស្ដេចមួយអង្គសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅលើផែនដីនេះ * ប្រស្នាទី ០៣ ប្រែថាមានសេនាបតី ០៥ នាក់ធ្វើការមើលសុខទុក្ខរាស្ត្ររងពីព្រះរាជាមក។ ដល់ថ្ងៃដែលបានកំណត់មន្ត្រី[[ចិន]]ចូលគាល់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ទូលសុំសេចក្ដីដោះស្រាយ។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]មានព្រះរាជឱង្ការមកដោះស្រាយប្រស្នា។នៅវេលានោះបុរសគង្វាលគោក្រាបបង្គំព្រះរាជារួចហើយក៏ដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នោះចំពោះមុខមន្ត្រី[[ខ្មែរ]]និង[[ចិន]]ថា ៖ * ប្រស្នាទី ០១ គឺចក្កវាឡ ០១ បានដល់ចក្កវាឡដែលយើងនៅសព្វថ្ងៃ * ប្រស្នាទី ០២ គឺចក្កវាឡនេះមាន[[:en:Mount_Meru|ភ្នំព្រះសុមេរុ]] ០១ ធំក្រៃលែង * ប្រស្នាទី ០៣ គឺក្នុងចក្កវាឡនេះមាន[[ព្រះពុទ្ធ]]ត្រាស់ ០៥ អង្គ ។ មន្ត្រី[[ចិន]]ព្រមទទួលថា«សេចក្ដីដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះត្រូវហើយ»រួចទើបក្រាបបង្គំលា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ទៅទូលស្ដេចខ្លួនវិញ។[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ក៏សុំចងមិត្តមេត្រីនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាំងពីសម័យដរាបមកពុំមានរករឿងហេតុអ្វីម្ដងណាសោះឡើយ។ឯបុរសគង្វាលគោ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ទ្រង់ប្រោសប្រទានព្រះរាជទានសម្បត្តិទ្រព្យជាច្រើនហើយតាំងគោរមងារជា'''ធនញ្ជ័យបណ្ឌិត'''។តមកជាយូរអង្វែងព្រះវិហារអដ្ឋរស្សក៏បាក់បែកខ្ទេចខ្ទីអស់ទៅនៅសល់តែសីមានិង[[ព្រះពុទ្ធរូប]]។លុះមកដល់[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]ទើប[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ទ្រង់មានព្រះទ័យធម៌បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងព្រះវិហារនោះជាថ្មី។ចំណែក[[ព្រះពុទ្ធរូប]]នៅដូចដើមពុំមានកែប្រែឡើយគ្រាន់តែជួសជុលបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ប៉ុន្តែដោយព្រះវិហារនោះទ្រុឌទ្រោមទៅទៀត[[នរោត្តម|ព្រះបាទនរោត្ដម]]ទ្រង់បានចំណាយព្រះរាជទ្រព្យនិងប្រាក់ឃោសនាពីអ្នកនគរស្ថាបនាជាថ្មីម្ដងទៀតដោយមាន[[សម្ដេចព្រះមហាសង្ឃរាជ ទៀង]]កាន់កាប់ការផ្ទាល់ព្រះអង្គ។ព្រះវិហារថ្មីនេះបានហើយស្រេចសព្វគ្រប់បានធ្វើបុណ្យបញ្ចុះសីមានៅក្នុងគ្រិស្តសករាជ ១៩១១ ក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]។<ref>{{Cite web |last=Kol |first=Sopha |date=2020-07-13 |title=ព្រេងខ្មែរ÷រឿងវិហារអដ្ឋរស្ស |url=http://nokorwatnews.com/archives/564024 |access-date=2026-02-11 |website=សារព័ត៌មាន នគរវត្ត}}</ref> == ឯកសារយោង == bgonw0dw7hthm5wvvliwxva78ovhsb5 333729 333728 2026-03-29T07:56:37Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333729 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |official_name = ភ្នំឧដុង្គ |other_name = Phnom Oudong or Oudong Mountain |native_name = |nickname = |settlement_type = <!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |imagesize = |image_caption = ទេសភាពភ្នំឧដុង្គ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ផែនទីនៃភ្នំឧដុង្គ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{CAM}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកណ្តាល]] |subdivision_type2 = ស្រុក |subdivision_name2 = [[ស្រុកពញាឮ]] |subdivision_type3 = ឃុំ |subdivision_name3 = [[ឃុំផ្សារដែក]] និង [[ឃុំភ្នំបាត]] |subdivision_type4 = ភូមិ |subdivision_name4 = [[ភូមិជ័យឧត្តម]] [[ភូមិស្រះពោធិ៍]] [[ភូមិពោធិ៍រ៉ាល់]] [[ភូមិត្រពាំងស្លែង]] និង [[ភូមិស្រះពោធិ៍]] |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] |utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} == ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត == ភ្នំឧដុង្គមានទីតាំងស្ថិតនៅក្បែរ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៧(ពីឆ្នាំ ១៦១៨ ដល់ឆ្នាំ ១៨៦៦)ហើយត្រូវបានបោះបង់ចោលដោយ[[ព្រះបាទនរោត្តម]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ដោយធ្វើការផ្លាស់ប្តូររាជធានីទៅកាន់[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ភ្នំឧដុង្គមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីភាគពាយ័ព្យនៃ[[រាជធានីភ្នំពេញ]]។ភ្នំឧដុង្គគឺជាខ្សែភ្នំមួយដែលលាតសន្ធឹងពីជើងទៅត្បូងប្រវែង ១៥០០ ម៉ែត្រនិងទទឹង ៧០០ ម៉ែត្រ។ទីកន្លែងនេះមានការទាក់ទាញជាថ្មីបន្ទាប់ពីការកសាងព្រះសក្យមុនីចេតិយដែលជាទីតម្កល់ព្រះសារីរិកធាតុរបស់[[ព្រះពុទ្ធ]]ដ៏ធំនិង[[ព្រះពុទ្ធរូប|ព្រះពុទ្ធបដិមា]]តូចៗជាង ៣០០០ អង្គនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គជ្រុងខាងជើងដែលមើលទៅឃើញធំខ្ពស់និងមានភាពស្រស់បំព្រង។ភ្នំនេះមានកំពូល ០៥ គឺ'''កំពូលចេតិយទន្ទឹម កំពូលត្រៃត្រឹង្គ កំពូលភ្នំចេតិយកំពូលបួន ព្រះអង្គចូលបរិនិព្វាន្ត''' និង '''កំពូលភ្នំអរិយកាស្សប'''។ភ្នំឧដុង្គសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិជ័យឧត្តម]]និង[[ភូមិស្រះពោធិ៍]]ដែលភូមិទាំង ០២ នេះស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំផ្សារដែក]]និង[[ភូមិពោធិ៍រ៉ាល់]] [[ភូមិត្រពាំងស្លែង]] និង [[ភូមិស្រះពោធិ៍]]ដែលភូមិទាំង ០៣ នេះស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំភ្នំបាត]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]និងមានចម្ងាយផ្លូវប្រមាណជា ៥១ គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្ត។ទេសភាពនៅលើកំពូលភ្នំនៅពេលយើងឡើងដល់កំពូលនៃភ្នំហាក់បីដូចជាខ្លួនយើងកំពុងជិះលើយន្តហោះព្រោះមើលទៅឃើញដើមត្នោត ផ្ទះសម្បែង ស្រែចម្ការរបស់អ្នកស្រុកព័ទ្ធជុំវិញហើយបើមើលទៅទិសខាងលិចឃើញភ្នំស្ទុងៗនៅឆ្ងាយសន្លឹមមើលទៅទិសខាងកើតឃើញដៃ[[ទនេ្លសាប]]និងភូមិអ្នក[[កំពង់លួង|ស្រុកកំពង់ហ្លួង]]មើលទៅទិសខាងជើងឃើញ[[ភូមិវាំងចាស់]]និង[[ផ្សារឧដុង្គ]]និងមើលទៅទិសខាងត្បូងឃើញ[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] ទៅកាន់[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]យ៉ាងវែងអន្លាយហាក់បីដូចខែ្សពួរមួយចង្វាយដែលគេរាយអញ្ចឹង។ភ្នំឧដុង្គមានទីកន្លែងសម្រាប់ជាទីសក្ការៈបូជារបស់ពុទ្ធសាសនិកកនែ្លងសម្រាប់អង្គុយលំហែមើលទេសភាពដ៏ស្រស់ត្រកាលពីលើកំពូលភ្នំមានលក់ភេសជ្ជៈម្អូបចំណីអាហារសម្បូរបែបជាច្រើនប្រភេទនិងមានលក់របស់វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ជាច្រើនទៀតផងដែរជូនដល់ភ្ញៀវទេសចរណ៍ទាំងនៅក្នុងស្រុកនិងក្រៅស្រុកគ្រប់ៗរូបដែលបានទៅទស្សនាកម្សាន្ត។'''ភ្នំឧដុង្គ'''ឬ'''ភ្នំព្រះរាជ្យទ្រព្យ'''និងខ្លះទៀតហៅថា'''ភ្នំអដ្ឋរស្ស'''គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ប្រទេសកម្ពុជា]]យើងនាសតវត្សរ៍ទី ១៧។ភ្នំនេះគឺជាទីកនែ្លងសម្រាប់បញ្ចុះព្រះអដ្ឋិធាតុនៃព្រះរាជវង្សានុវង្សនិងជាទីកនែ្លងដែលព្រះរាជាទ្រង់ព្រះរាជានុញ្ញាតឲ្យសាងសង់វត្តនិងព្រះវិហារ។ការដែលគេហៅ'''ភ្នំព្រះរាជ្យទ្រព្យ'''ដោយសារព្រះមហាក្សត្រជំនាន់នោះទ្រង់ឈ្វេងយល់ថាភ្នំនេះមិនខ្ពស់ពេកហើយស្ថិតនៅកែ្បរ[[ឧដុង្គមានជ័យ|ក្រុងឧដុង្គ]]ដែលជាព្រះបរមរាជវាំងស្រាប់ទៀតនោះទើបព្រះរាជាទ្រង់ចាត់ឲ្យកសាងព្រះចេតិយធំៗនិងមានចម្លាក់លម្អសម្រាប់បញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិធាតុនិងព្រះអដ្ឋិធាតុនៃព្រះរាជវង្សានុវង្សដោយចាប់សាងបូជនីយដ្ឋាននោះដោយកម្លាំងព្រះរាជទ្រព្យផ្ទាល់របស់ព្រះអង្គទើបសន្មតហៅថា'''ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ'''។បើគេធ្វើដំណើរឡើងលើភ្នំតាមជណ្តើរខាងជើងដែលទើបធ្វើថ្មីនោះមានចំនួន ៥០៩ កាំដំបូងនោះគេនឹងបានឃើញព្រះសក្យមុនីចេតិយដ៏ធំនិងស្រស់ស្អាតមានកម្ពស់ ៤០ ម៉ែត្រ។ព្រះសក្យមុនីចេតិយចាប់បញ្ចុះបឋមសិលានាថៃ្ង ០៩ រោច ខែទុតិយាសាធ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ដែលត្រូវនឹងថៃ្ងព្រហស្បតិ៍ ទី ០៨ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៩៦។<ref>https://www.facebook.com/share/1Fp6K58QDZ/</ref><ref>{{Cite web |last=Phanith |first=Sorn |date=2022-01-26 |title=រមណីយដ្ឋាន ភ្នំឧត្តុង្គ ឬភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ជាទីលំហែកាយដ៏ល្អ សម្រាប់អ្នកទេសចរជិតឆ្ងាយ |url=https://www.kampucheathmey.com/entertainment/267407 |access-date=2025-11-23 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Oudong Cambodia November 1964 01.jpg|thumb|ទេសភាពនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ]] == ប្រវត្តិក្រុងឧដុង្គ == បើតាមឯកសារ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខែ្មរ]]ភាគទី ០៥ របស់[[ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខែ្មរ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ឧដុង្គមានជ័យ|ទីក្រុងឧដុង្គ]]ចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ ក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។នៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ នៃគ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេដ្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] សេ្តចគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំសេនាបតីនិងនាម៉ឺនសព្វមុខមន្រ្តីចុះព្រះរាជទីនាំងនាវាសេ្តចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង]]ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថៃ្ងរួចសេ្តចយាងទៅក្រសាលនៅតាដុងយាយជ័យទ្រង់ក៏ទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់ជាមួយមន្រ្តីមានហោធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាមេ្តច?»'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''គន់គូរពិនិត្យមើលទីដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្រ្តហើយក្រាបបង្គំទូលថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយក៏ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នេះនៅថៃ្ង ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ នៃគ្រិស្តសករាជ ១៦២០ សេ្តចបានតាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្តមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''។ ==ព្រះសក្យមុនីចេតិយ== ព្រះសក្យមុនីចេតិយនៅពីមុខ[[ស្ថានីយ៍រថភ្លើងភ្នំពេញ|ស្ថានីយរាជាយស្ម័យយាន]]នៅក្នុង[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]គឺជាអតីតទីតម្កល់នូវព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុគឺព្រះអដ្ឋិធាតុនៃ[[សារីបុត្រ|ព្រះសារីបុត្ត]]និង[[មហាមោគ្គលាន|ព្រះមោគល្លាន]]មុនពេលដែលព្រះបរមសារីរិកធាតុផ្លាស់ប្ដូរមកគង់ប្រថាប់នៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ។ព្រះសក្យមុនីចេតិយដែលមានក្បូរក្បាច់រចនាល្អវិចិត្រនេះល្បីតគ្នាថាសាងសង់អស់ទឹកប្រាក់ ២០ ម៉ឺនរៀល។យោងតាមការស្រាវជ្រាវចងក្រងដោយលោក[[ជា គាន]]និង[[អ៊ុង សូ]]ស្ដីពីប្រវត្តិព្រះសក្យមុនីចេតិយបានឲ្យដឹងថានៅថ្ងៃ ០២ រោច ខែអស្សុជ ឆ្នាំរោង ចត្វាស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៤៩៥ ត្រូវនឹងថ្ងៃអាទិត្យ ទី ០៥ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានទទួលព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុគឺព្រះអដ្ឋិធាតុនៃ[[សារីបុត្រ|ព្រះសារីបុត្ត]]និង[[មហាមោគ្គលាន|ព្រះមោគល្លាន]]ព្រមជាមួយកូនមហាពោធិព្រឹក្ស ០២ ដើមដែលនាំមកពី[[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]]។ពិធីទទួលព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុនៅ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|ព្រលានយន្តហោះពោធិ៍ចិនតុង]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងមហោឡារិកក្រោមព្រះរាជាធិបតីភាពដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូង[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះនរោត្តម សីហនុ]]ជាទីសក្ការៈ។ព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុត្រូវបានដង្ហែមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងព្រះវិហារ[[ព្រះកែវមរកត]]នៅវេលាម៉ោង ១០ យប់។ថ្ងៃទី ០៦ ខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ សម្ដេចព្រះសង្ឃនាយកទាំង ០២ គណៈនិមន្តព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុចេញពីព្រះវិហារ[[ព្រះកែវមរកត]]ដង្ហែព័ទ្ធជុំវិញ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ដល់មុខ[[ស្ថានីយ៍រថភ្លើងភ្នំពេញ|រាជាយស្ម័យយាន]]ក៏ដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុតម្កល់លើអាសនៈដ៏ប្រសើរមួយនាកណ្ដាលវេទិកាដ៏ល្អប្រណិតប្រារព្ធពិធីថ្លែងសុន្ទរកថាទៅវិញទៅមក។ក្រោយចប់ពិធីក៏ដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុទៅគង់នៅព្រះវិហារ[[ព្រះកែវមរកត]]វិញ។ចាប់ពីថ្ងៃទី ០៦ ដល់ថ្ងៃ ១០ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ បានបើកឱកាសប្រគេនព្រះសង្ឃជូនមន្ត្រីរាជការពុទ្ធបរិស័ទទូទាំងប្រទេសធ្វើការគោរពបូជាតាមសទ្ធាជ្រះថ្លា។នៅថ្ងៃទី ១១ ខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ មានប្រារព្ធពិធីជូនដំណើរដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុត្រឡប់ទៅ[[ប្រទេសឥណ្ឌា]]វិញដោយមានក្បួនដង្ហែដ៏មហោឡារិកដូចពេលទទួលដែរ។បច្ច័យដែលកើតឡើងពីការបូជានៅក្នុងពិធីបុណ្យ ០៧ យប់ ០៧ ថ្ងៃនេះទទួលបានចំនួន ១ ៦៦៧ ៣០៩ រៀល។បច្ច័យទាំងនេះគណៈកម្មការរៀបចំពិធីបុណ្យបានបែងចែកជា ០២ ផ្នែកសំខាន់ៗគឺចំនួន ៩០ ម៉ឺនរៀលសម្រាប់យកទៅសាងសង់មន្ទីរពេទ្យសម្រាប់ព្រះសង្ឃដែលក្រោយមកមានឈ្មោះថា[[មន្ទីរពេទ្យព្រះកុសុមៈ]]។បច្ច័យចំនួន ២០ ម៉ឺនរឿលសម្រាប់យកទៅចាត់ការសាងសង់ព្រះមហាចេតិយនៅមុខ[[ស្ថានីយ៍រថភ្លើងភ្នំពេញ|ស្ថានីយរាជាស្ម័យយានក្រុងភ្នំពេញ]]សម្រាប់តម្កល់ព្រះបរមសារីរិកធាតុព្រោះហេតុនោះហើយបានជាព្រះមហាចេតិយនេះមានឈ្មោះថា'''ព្រះសក្យមុនីចេតិយ'''។គួរបញ្ជាក់ឲ្យដឹងផងដែរថាពិធីសម្ពោធនិងដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុពីព្រះសក្យមុនីចេតិយចាស់នៅក្នុង[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]មកគង់ប្រថាប់នៅព្រះសក្យមុនីចេតិយថ្មីលើភ្នំឧដុង្គ [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]គឺប្រព្រឹត្តទៅកាលពីថ្ងៃ ១៥ កើត ខែមិគសិរ ពុទ្ធសករាជ ឆ្នាំ ២៥៤៦ ត្រូវនឹងថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី ១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០០២។<ref>{{Cite web |title=SBM News |url=https://sbm.news/articles/5fe2ba4572ba1ac282646753 |access-date=2025-11-23 |website=sbm.news}}</ref> [[File:Udong 0013.jpg|thumb|ព្រះសក្យមុនីចេតិយនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ]] == ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្ស == ស្ថិតនៅខាងឆេ្វងដៃកែ្បរព្រះសក្យមុនីចេតិយទើបធ្វើថ្មីនោះយើងឃើញមានចេតិយធំៗ ០២ នៅកែ្បរគ្នានៅក្នុងនោះចេតិយខាងជើងមានឆ្លាក់រូបដំរីលេចក្បាលធ្លោឡើងប៉ុនដំរីមែនទែនគេហៅថា'''ចេតិយសាមពាន់'''ត្រូវបានកសាងឡើងតាំងពីគ្រិស្តសករាជ ១៦២៣ ដោយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ដើម្បីបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិធាតុរបស់[[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]ជាព្រះវររាជបិតាមានលម្អដោយក្បាច់និងចម្លាក់ក្បាលដំរីព័ទ្ធជុំវិញចំនួន ៣២ ហើយក៏មានចារឹកអក្សរ ០១ ផ្ទាំងនៅខាងមុខផងដែរថា'''«ពុទ្ធសករាជ ២១៦៦ មហាសករាជ ១៥៤៥ ចុល្លសករាជ ៩៨៥ ឆ្នាំកុរ បញ្ចស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៦២៣ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះជ័យជេដ្ឋាព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីទ្រង់សាងព្រះចេតិយត្រ័យត្រឹង្សលើភ្នំព្រះរាជទ្រព្យខេត្តសំរោងទងធ្វើបុណ្យបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិព្រះបាទសម្ដេចព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីព្រះវររាជបិតាប្រសូត្រឆ្នាំវក សំរិទ្ធិស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៥៤៩ សុវណ្ណគតនៅឆ្នាំមមែ ឯកស័ក»'''អក្សរចារឹកនោះនៅមានបន្តទៀតប៉ុន្តែដោយសារតែរងនូវការខូចខាតរលុបបាត់ខ្លះៗទៅហើយនោះទើបមិនអាចមើលដឹងថាមានខ្លឹមសារបែបណានិងសរសេរបង្ហាញបន្តទៀតបានឡើយ។ផ្ទាំងអក្សរចារឹកខាងលើនេះត្រូវបាន[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទព្រះសុីសុវត្ថិ]]ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យមន្ត្រីក្រមការធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំម្សាញ់ នព្វស័ក គ្រិស្ដសករាជ ១៩១៧ ដើម្បីឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជានុរាស្ត្រខ្មែរ]]បានដឹងគ្រប់ជំនាន់។ចេតិយខាងត្បូងជាប់គ្នានោះកសាងឡើងនៅក្នុងគ្រិស្តសករាជ ១៨៩១ ដោយ[[នរោត្តម|ព្រះបាទនរោត្តម]]ដើម្បីបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិធាតុរបស់[[អង្គឌួង|ព្រះបាទអង្គឌួង]]ជាព្រះវររាជបិតាមានលម្អដោយក្បាច់និងអក្សរចារឹក ០១ ផ្ទាំងនៅខាងមុខនោះផងដែរថា'''«ពុទ្ធសករាជ ២៤៣៤ មហាសករាជ ១៨១៣ ចុល្លសករាជ ១២៥៣ ឆ្នាំថោះ ត្រីស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៨៩១ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តមព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីកសាងព្រះចេតិយនេះនៅលើកំពូលភ្នំព្រះរាជទ្រព្យដើម្បីបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិព្រះបាទសម្ដេចព្រះហរីរក្សរាមាព្រះបាទអង្គឌួងព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីជាព្រះវររាជបិតាប្រសូតនៅឆ្នាំរោង អដ្ឋស័ក សោយរាជ្យបាន ១៤ ឆ្នាំនិងទ្រង់សុវណ្ណគតឆ្នាំវក ទោស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៧៩៦ ព្រះជន្មាយុ ៦៥ ឆ្នាំនិងសម្ដេចព្រះរាជនីបរមបពិត្រប្រសូតនៅឆ្នាំកុរ សព្វស័ក សុវណ្ណគតឆ្នាំមមែ នព្វស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៨៩៥ ក្នុងព្រះជន្មាយុ ៨១ ឆ្នាំនិងឆ្នាំម្សាញ់ នព្វស័ក ថ្ងៃពុធ ០២ រោជ ខែអស្សុជ គ្រិស្តសករាជ ១៩១៧ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះសុីសុវត្ថិចោមចក្រពង្សព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីទ្រង់បានចាត់ព្រះរាជពិធីបញ្ចុះព្របរមអដ្ឋិសម្ដេចព្រះវររាជនីជាព្រះវររាជមាតាប្រសូត្រក្នុងឆ្នាំរោង ទោស័ក គ្រិស្ដសករាជ ១៨២០»'''។រីឯព្រះចេតិយធំ ០១ ទៀតស្ថិតនៅជួរជាមួយគ្នានោះដែរតែនៅឃ្លាតឆ្ងាយបន្តិចពីព្រះចេតិយទាំង ០២ ខាងលើនោះគឺព្រះចេតិយបញ្ចុះព្រះអដ្ឋិធាតុរបស់[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទសុីសុវត្ថិ]]មានលម្អដោយក្បាច់ចម្លាក់និងមានរំលេចដោយចម្លាក់ព្រហ្មមុខ ០៤ នៅលើកំពូលតំណាងឲ្យព្រហ្មវិហារធម៌និងសេចក្ដីរីកចម្រើនរុងរឿងហើយក៏មានចារឹកជាអក្សរនៅខាងមុខព្រះចេតិយនោះផងដែរ។ចេតិយធំៗទាំង ០៣ ស្ថិតលើកំពូលភ្នំឧដុង្គជ្រុងខាងជើងត្រូវបានគេហៅថា'''ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្ស'''។<ref>{{Cite web |date=2020-09-01 |title=ភ្នំឧដុង្គជាបូជនីយដ្ឋានគោរពបូជាផង និងកម្សាន្តផង |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1155937.html |access-date=2025-11-22 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> [[File:ភ្នំឧដុង្ត 001.jpg|thumb|ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្សនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ]] == ចេតិយព្រះបាទច័ន្ទរាជា == នៅលើកូនភ្នំមួយប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំអដ្ឋរស្សដែលយើងអាចធ្វើដំណើរទៅដល់ដោយចូលតាម[[វត្តធម្មកេរ្តិ៍]]មានចេតិយមួយគឺជាចេតិយរបស់[[ព្រះចន្ទរាជា|ព្រះបាទព្រះច័ន្ទរាជា]]ដែលជាក្សត្រមួយអង្គដែលមានស្នាព្រះហស្ថជាច្រើរួមមានការកសាង[[បន្ទាយលង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]និងបន្តការងារចម្លាក់នៅជ្រុងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលឆ្លាក់មិនទាន់រួចជាដើម។នៅជិតនោះមានដុំថ្មដែលជាចម្លាក់ព្រះបាទនិងវិហារមួយដែលធ្លាប់រងនូវការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សម័យសង្គ្រាម]]ផងដែរ។ចេតិយ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ស្ថិតនៅពីមុខ[[ព្រះពុទ្ធ]]ចូលនិព្វានកសាងឡើងតាំងពីគ្រិស្តសករាជ ១៥៦៧ ដោយ[[បរមិន្ទរាជា|ព្រះបាទបរមិន្ទរាជា]]ទ្រង់កសាងសម្រាប់បញ្ចុះព្រះអដ្ឋិធាតុនៃ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ជាព្រះវររាជបិតា។ចេតិយនេះបែរមុខទៅទិសខាងជើងកសាងពីឥដ្ឋតាន់បូកបាយអ។<ref>{{Cite web |title=ចេតិយព្រះបាទចន្ទរាជា ជាង ៤០០ឆ្នាំមុន នឹងជួសជុលឡើងវិញ |url=https://m.freshnewsasia.com/localnews/372925-2025-01-13-03-59-48.html |access-date=2025-11-22 |website=m.freshnewsasia.com |language=en}}</ref> == ចេតិយព្រះបាទសត្ថាទី ១ និង ព្រះបាទអង្គអេង == == ព្រះវិហារអដ្ឋរស្ស == នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ទាំងមូលពុទ្ធសាសនិក[[ជនជាតិខ្មែរ]]តែងកសាងវត្តកសាងព្រះវិហារបែរមុខឆ្ពោះទៅទិសខាងកើតតាមទម្លាប់ដែលគេនិយមប្រកាន់ទុកតាំងពីបុរាណកាលប៉ុន្តែយើងឃើញមានព្រះវិហារមួយបែរមុខឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងគឺព្រះវិហារអដ្ឋរស្សនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]។ការប្លែកនោះហើយដែលគួរឲ្យចង់ដឹងណាស់ដោយរឿងព្រះវិហារនោះមានសេចក្ដីដំណាលដូចតទៅនេះ ៖ កាលនៅគ្រិស្តសករាជនាសតវត្សរ៍ទី ១៣ គឺ[[ចុងសម័យអង្គរ]][[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]បានចាត់បេសកជនជាច្រើនក្រុមឲ្យដើរមកមើលដើរស៊ើបសួរនៅក្នុងប្រទេសនានាដើម្បីដឹងថាតើប្រទេសណាមានអរិយធម៌ដូចម្ដេចខ្លះ?បើប្រទេសណាមានអរិយធម៌រុងរឿងត្រូវកត់ត្រាយកទៅផ្សាយនៅក្នុង[[ប្រទេសចិន]]ហើយ[[ប្រទេសចិន]]នឹងយកប្រទេសនោះជាមិត្តបើប្រទេសណាមានអរិយធម៌ឱនអាប់[[ចិន|ប្រទេសចិន]]នឹងជួយទំនុកបម្រុងឬមួយនឹងយកធ្វើជាប្រទេសចំណុះ។កាលនោះក្រុមបេសកជន[[ចិន]]ចូលមកមើលមកស៊ើបសួរនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]សព្វគ្រប់ហើយក៏ត្រឡប់ទៅទូល[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]វិញថា«[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]ថ្កុំថ្កើងរុងរឿងតែឱនអាប់ជាងកាលមុនបន្តិចហើយអ្នកស្រុកនៅដើរជើងទទេបរិភោគអាហារផ្ទាល់នឹងដៃក្បាលទទេពុំសូវមានប្រើប្រាស់អ្វីឲ្យបានងាយស្រួលទេប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]មុខជាជួបប្រទះនូវសេចក្ដីថ្កុំថ្កើងរុងរឿងអស្ចារ្យឡើងវិញលើសដើម»។ដោយបេសកជនទាំងនោះបានមកឃើញលើកទីមួយដែលតាមក្បួន[[ចិន]]សែថា«ទីនោះនឹងឲ្យផលល្អផ្សេងៗដល់ប្រទេស»។ឯទីនោះគឺភ្នំឧដុង្គនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។ពួកបេសកជន[[ចិន]]បានមើលឃើញភ្នំនោះមានរាងដូច[[មករ|សត្វមករ]]គឺខ្លួន[[មករ]]នៅត្រង់ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្ស ក្បាលនិងពុកមាត់[[មករ]]នៅត្រង់ព្រះចេតិយទន្ទឹម និង កន្ទុយ[[មករ]]នៅត្រង់[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ចូលនិព្វានមិនតែប៉ុណ្ណោះនៅលើកំពូលភ្នំនោះថែមទាំងមានរូងមួយជ្រៅស្រឡូងទៅក្រោមផងដែរ។ពួក[[ចិន]]យល់ឃើញថា«មិនយូរប៉ុន្មានទេ[[មករ|សត្វមករ]]នឹងរុលចេញតាមរូងនេះ»ហើយក្បួន[[ចិន]]សែថា«បើប្រទេសឯណាឬទីណាមាន[[មករ|សត្វមករ]]ផុសឡើងប្រទេសនោះនឹងមានឬទ្ធិអំណាចថ្កុំថ្កើងរុងរឿងពុំមានប្រទេសឯណាអាចស៊ូបានទេ»។ដូច្នេះដើម្បីសេចក្ដីសុខដល់[[ចិន|ប្រទេសចិន]]ទៅថ្ងៃអនាគតមន្ត្រី[[ចិន]]ទាំងឡាយទូលសុំ[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ថា«ត្រូវលើកទ័ពទៅវាយយក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]ធ្វើជាស្រុកចំណុះឲ្យហើយ»។[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា«ធ្វើយ៉ាងនេះដូចជារំលោភទៅលើប្រទេសនេះជ្រុលពេកម្យ៉ាងទៀត[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]នៅខ្លាំងពូកែថ្កុំថ្កើងនៅឡើយពុំអាចនឹងវាយបានដោយងាយទេទោះបី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]ច្បាំងចាញ់[[ចិន|ប្រទេសចិន]]ៗក៏មុខជាលំបាកដោយអស់កងទ័ពច្រើននិងមានទុក្ខវេទនាដល់បណ្ដាជនមិនខានឡើយ»។ហេតុនេះដើម្បីនឹងទប់ទល់កុំឲ្យ[[មករ|សត្វមករ]]នេះនឹងងើបរួចនៅទីនោះបានពួក[[ចិន]]ចង់សន្ធប់រូងភ្នំនោះឲ្យជិតដោយប្រការណាមួយហើយគិតថា«បើយកដុំថ្មមកសន្ធប់រូងនោះទៅខ្លាចក្រែងថ្ងៃក្រោយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]យល់គំនិតនឹងគាស់ចេញវិញបានដូច្នេះគួរធ្វើអ្វីដែលជាទីគោរពរបស់[[ខ្មែរ]]»ទើប[[ចិន]]យល់ឃើញថា«[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]កាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ខ្ជាប់ខ្ជួនណាស់នៅទីណាមាន[[ព្រះពុទ្ធរូប]]មានព្រះវិហារ[[ខ្មែរ]]ពុំហ៊ានរំលាងរំលើងទីនោះទេ»។ដោយហេតុនេះបានជា[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ឲ្យមន្ត្រីមកសុំធ្វើព្រះវិហារនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ។កាលបានការអនុញ្ញាតហើយលើកដំបូងពួក[[ចិន]]ចាប់កសាង[[ព្រះពុទ្ធរូប]]មុនគេតាម[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថខ្មែរ]]រួចហើយទើបធ្វើព្រះវិហារគ្រប[[ព្រះពុទ្ធរូប]]នោះតាម[[ទំនៀមទំលាប់ខ្មែរ|ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ]]ព្រមទាំងតាមក្បួនហោរាសាស្ត្រ[[ចិន]]ផងព្រោះហេតុនេះបានព្រះវិហារនេះបែរមុខឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងគឺឆ្ពោះទៅរក[[ប្រទេសចិន]]។ឯឈ្មោះព្រះវិហារនោះពុំដឹងជាពួក[[ចិន]]គេហៅថាម្ដេចទេតែ[[ជនជាតិខ្មែរ]]ដោយឃើញនៅក្នុងព្រះវិហារនោះមាន[[ព្រះពុទ្ធរូប]]មារវិជ័យ ០១ ព្រះអង្គអស្ចារ្យកម្ពស់ ១៨ ហត្ថក៏ហៅថា'''ព្រះវិហារអដ្ឋរស្ស'''ប្រែថា'''ព្រះវិហារព្រះ ១៨ ហត្ថ'''។តមក[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]បានឲ្យមន្ត្រី[[ចិន]]នាំប្រស្នា ០៣ ខ មកថ្វាយ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ដោះស្រាយបើ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះពុំបាននោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]ត្រូវជាចំណុះ[[ចិន|ប្រទេសចិន]]ត្រូវយកសួយសារអាករទៅថ្វាយ[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]រាល់ឆ្នាំ។ឯប្រស្នា[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ទាំង ០៣ ខ នោះមានសេចក្ដីដូចតទៅនេះ ៖ * ប្រស្នាទី ០១ មន្ត្រី[[ចិន]]ចំកោងខ្នងលាដៃទាំង ០២ របៀបដូចជាឱបរបស់អ្វីយ៉ាងធំ * ប្រស្នាទី ០២ មន្ត្រី[[ចិន]]ក្ដោបដៃលើកឡើងកម្ពស់មុខ * ប្រស្នាទី ០៣ មន្ត្រី[[ចិន]]បោះដៃទៅមុខលាម្រាមដៃទាំង ០៥ ក្រញ៉ាងឡើង។ ហើយថ្វាយកាលបរិច្ឆេទចំពោះ«[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ថា ០៧ ថ្ងៃនឹងត្រឡប់មកគាល់សូមព្រះរាជទានសេចក្ដីដោះស្រាយ»។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ព្រួយព្រះរាជហឫទ័យក៏ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យអស់នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខំត្រិះរិះរកប្រស្នាទាំងនេះ។នៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីទ្រង់ទាំងប៉ុន្មានពុំមាននរណាម្នាក់អាចដោះស្រាយប្រស្នានោះបានឡើយទើបព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យប៉ាវគងរកអ្នកមានប្រាជ្ញាដោះស្រាយ។នៅក្នុងសម័យនោះមានបុរសគង្វាលគោម្នាក់បានឃើញគេប្រឹក្សាគ្នាជុំៗក៏ចូលទៅឈរស្ដាប់ហើយឆ្លើយថាប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះងាយដោះស្រាយសោះគឺ ៖ * ប្រស្នាទី ០១ ដែលធ្វើដៃទាំង ០២ វង់ចូលនោះប្រែថាអង្រុតត្រី * ប្រស្នាទី ០២ ដែលក្ដោបដៃម្ខាងលើកទៅលើនោះប្រែថាស្នតែមួយ * ប្រស្នាទី ០៣ ដែលលាម្រាមដៃបោះត្រង់ទៅមុខនោះប្រែថារកបានត្រី ០៥។ អ្នកដែលបានស្ដាប់ឮទាំងប៉ុន្មាននាំគ្នាពិចារណាហើយសួរបុរសនោះថា«និយាយលេងឬដូចម្ដេច?»។បុរសនោះឆ្លើយប្រាប់គេវិញថា«ប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះប្រាកដជាប្រែដូច្នេះ»។អ្នកនោះនាំពាក្យទៅប្រាប់មន្ត្រីដែលប៉ាវគងមន្ត្រីក៏នាំបុរសគង្វាលគោនោះទៅថ្វាយព្រះមហាក្សត្រ។កាលព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការសួរបុរសនោះអំពីសេចក្ដីដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ បុរសនោះក៏ក្រាបបង្គំទូលដោយស្ងាត់ថា ៖ * ប្រស្នាទី ០១ ប្រែថាមានផែនដី ០១ គឺ[[ប្រទេសខ្មែរ]]យើង * ប្រស្នាទី ០២ ប្រែថាមានស្ដេចមួយអង្គសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅលើផែនដីនេះ * ប្រស្នាទី ០៣ ប្រែថាមានសេនាបតី ០៥ នាក់ធ្វើការមើលសុខទុក្ខរាស្ត្ររងពីព្រះរាជាមក។ ដល់ថ្ងៃដែលបានកំណត់មន្ត្រី[[ចិន]]ចូលគាល់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ទូលសុំសេចក្ដីដោះស្រាយ។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]មានព្រះរាជឱង្ការមកដោះស្រាយប្រស្នា។នៅវេលានោះបុរសគង្វាលគោក្រាបបង្គំព្រះរាជារួចហើយក៏ដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នោះចំពោះមុខមន្ត្រី[[ខ្មែរ]]និង[[ចិន]]ថា ៖ * ប្រស្នាទី ០១ គឺចក្កវាឡ ០១ បានដល់ចក្កវាឡដែលយើងនៅសព្វថ្ងៃ * ប្រស្នាទី ០២ គឺចក្កវាឡនេះមាន[[:en:Mount_Meru|ភ្នំព្រះសុមេរុ]] ០១ ធំក្រៃលែង * ប្រស្នាទី ០៣ គឺក្នុងចក្កវាឡនេះមាន[[ព្រះពុទ្ធ]]ត្រាស់ ០៥ អង្គ ។ មន្ត្រី[[ចិន]]ព្រមទទួលថា«សេចក្ដីដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះត្រូវហើយ»រួចទើបក្រាបបង្គំលា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ទៅទូលស្ដេចខ្លួនវិញ។[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ក៏សុំចងមិត្តមេត្រីនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាំងពីសម័យដរាបមកពុំមានរករឿងហេតុអ្វីម្ដងណាសោះឡើយ។ឯបុរសគង្វាលគោ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ទ្រង់ប្រោសប្រទានព្រះរាជទានសម្បត្តិទ្រព្យជាច្រើនហើយតាំងគោរមងារជា'''ធនញ្ជ័យបណ្ឌិត'''។តមកជាយូរអង្វែងព្រះវិហារអដ្ឋរស្សក៏បាក់បែកខ្ទេចខ្ទីអស់ទៅនៅសល់តែសីមានិង[[ព្រះពុទ្ធរូប]]។លុះមកដល់[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]ទើប[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ទ្រង់មានព្រះទ័យធម៌បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងព្រះវិហារនោះជាថ្មី។ចំណែក[[ព្រះពុទ្ធរូប]]នៅដូចដើមពុំមានកែប្រែឡើយគ្រាន់តែជួសជុលបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ប៉ុន្តែដោយព្រះវិហារនោះទ្រុឌទ្រោមទៅទៀត[[នរោត្តម|ព្រះបាទនរោត្ដម]]ទ្រង់បានចំណាយព្រះរាជទ្រព្យនិងប្រាក់ឃោសនាពីអ្នកនគរស្ថាបនាជាថ្មីម្ដងទៀតដោយមាន[[សម្ដេចព្រះមហាសង្ឃរាជ ទៀង]]កាន់កាប់ការផ្ទាល់ព្រះអង្គ។ព្រះវិហារថ្មីនេះបានហើយស្រេចសព្វគ្រប់បានធ្វើបុណ្យបញ្ចុះសីមានៅក្នុងគ្រិស្តសករាជ ១៩១១ ក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]។<ref>{{Cite web |last=Kol |first=Sopha |date=2020-07-13 |title=ព្រេងខ្មែរ÷រឿងវិហារអដ្ឋរស្ស |url=http://nokorwatnews.com/archives/564024 |access-date=2026-02-11 |website=សារព័ត៌មាន នគរវត្ត}}</ref> == ឯកសារយោង == kyvx2ebyolhdas25fx7zvavfz3cv6ba 333730 333729 2026-03-29T07:57:51Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333730 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |official_name = ភ្នំឧដុង្គ |other_name = Phnom Oudong or Oudong Mountain |native_name = |nickname = |settlement_type = <!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> |motto = |image_skyline = Udong 0001.jpg |imagesize = |image_caption = ទេសភាពភ្នំឧដុង្គ |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = ផែនទីនៃភ្នំឧដុង្គ |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{CAM}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តកណ្តាល]] |subdivision_type2 = ស្រុក |subdivision_name2 = [[ស្រុកពញាឮ]] |subdivision_type3 = ឃុំ |subdivision_name3 = [[ឃុំផ្សារដែក]] និង [[ឃុំភ្នំបាត]] |subdivision_type4 = ភូមិ |subdivision_name4 = [[ភូមិជ័យឧត្តម]] [[ភូមិស្រះពោធិ៍]] [[ភូមិពោធិ៍រ៉ាល់]] [[ភូមិត្រពាំងស្លែង]] និង [[ភូមិស្រះពោធិ៍]] |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = បានបង្កើតឡើង |established_date = ១៦១៨ |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] |utc_offset = +7 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=11 |latm=48 |lats= |latNS=N |longd=104 |longm=45 |longs= |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} == ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត == ភ្នំឧដុង្គមានទីតាំងស្ថិតនៅក្បែរ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៧(ពីឆ្នាំ ១៦១៨ ដល់ឆ្នាំ ១៨៦៦)ហើយត្រូវបានបោះបង់ចោលដោយ[[ព្រះបាទនរោត្តម]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ដោយធ្វើការផ្លាស់ប្តូររាជធានីទៅកាន់[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ភ្នំឧដុង្គមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីភាគពាយ័ព្យនៃ[[រាជធានីភ្នំពេញ]]។ភ្នំឧដុង្គគឺជាខ្សែភ្នំមួយដែលលាតសន្ធឹងពីជើងទៅត្បូងប្រវែង ១៥០០ ម៉ែត្រនិងទទឹង ៧០០ ម៉ែត្រ។ទីកន្លែងនេះមានការទាក់ទាញជាថ្មីបន្ទាប់ពីការកសាងព្រះសក្យមុនីចេតិយដែលជាទីតម្កល់ព្រះសារីរិកធាតុរបស់[[ព្រះពុទ្ធ]]ដ៏ធំនិង[[ព្រះពុទ្ធរូប|ព្រះពុទ្ធបដិមា]]តូចៗជាង ៣០០០ អង្គនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គជ្រុងខាងជើងដែលមើលទៅឃើញធំខ្ពស់និងមានភាពស្រស់បំព្រង។ភ្នំនេះមានកំពូល ០៥ គឺ'''កំពូលចេតិយទន្ទឹម កំពូលត្រៃត្រឹង្គ កំពូលភ្នំចេតិយកំពូលបួន ព្រះអង្គចូលបរិនិព្វាន្ត''' និង '''កំពូលភ្នំអរិយកាស្សប'''។ភ្នំឧដុង្គសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិជ័យឧត្តម]]និង[[ភូមិស្រះពោធិ៍]]ដែលភូមិទាំង ០២ នេះស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំផ្សារដែក]]និង[[ភូមិពោធិ៍រ៉ាល់]] [[ភូមិត្រពាំងស្លែង]] និង [[ភូមិស្រះពោធិ៍]]ដែលភូមិទាំង ០៣ នេះស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំភ្នំបាត]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]និងមានចម្ងាយផ្លូវប្រមាណជា ៥១ គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្ត។ទេសភាពនៅលើកំពូលភ្នំនៅពេលយើងឡើងដល់កំពូលនៃភ្នំហាក់បីដូចជាខ្លួនយើងកំពុងជិះលើយន្តហោះព្រោះមើលទៅឃើញដើមត្នោត ផ្ទះសម្បែង ស្រែចម្ការរបស់អ្នកស្រុកព័ទ្ធជុំវិញហើយបើមើលទៅទិសខាងលិចឃើញភ្នំស្ទុងៗនៅឆ្ងាយសន្លឹមមើលទៅទិសខាងកើតឃើញដៃ[[ទនេ្លសាប]]និងភូមិអ្នក[[កំពង់លួង|ស្រុកកំពង់ហ្លួង]]មើលទៅទិសខាងជើងឃើញ[[ភូមិវាំងចាស់]]និង[[ផ្សារឧដុង្គ]]និងមើលទៅទិសខាងត្បូងឃើញ[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] ទៅកាន់[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]យ៉ាងវែងអន្លាយហាក់បីដូចខែ្សពួរមួយចង្វាយដែលគេរាយអញ្ចឹង។ភ្នំឧដុង្គមានទីកន្លែងសម្រាប់ជាទីសក្ការៈបូជារបស់ពុទ្ធសាសនិកកនែ្លងសម្រាប់អង្គុយលំហែមើលទេសភាពដ៏ស្រស់ត្រកាលពីលើកំពូលភ្នំមានលក់ភេសជ្ជៈម្អូបចំណីអាហារសម្បូរបែបជាច្រើនប្រភេទនិងមានលក់របស់វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ជាច្រើនទៀតផងដែរជូនដល់ភ្ញៀវទេសចរណ៍ទាំងនៅក្នុងស្រុកនិងក្រៅស្រុកគ្រប់ៗរូបដែលបានទៅទស្សនាកម្សាន្ត។'''ភ្នំឧដុង្គ'''ឬ'''ភ្នំព្រះរាជ្យទ្រព្យ'''និងខ្លះទៀតហៅថា'''ភ្នំអដ្ឋរស្ស'''គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ប្រទេសកម្ពុជា]]យើងនាសតវត្សរ៍ទី ១៧។ភ្នំនេះគឺជាទីកនែ្លងសម្រាប់បញ្ចុះព្រះអដ្ឋិធាតុនៃព្រះរាជវង្សានុវង្សនិងជាទីកនែ្លងដែលព្រះរាជាទ្រង់ព្រះរាជានុញ្ញាតឲ្យសាងសង់វត្តនិងព្រះវិហារ។ការដែលគេហៅ'''ភ្នំព្រះរាជ្យទ្រព្យ'''ដោយសារព្រះមហាក្សត្រជំនាន់នោះទ្រង់ឈ្វេងយល់ថាភ្នំនេះមិនខ្ពស់ពេកហើយស្ថិតនៅកែ្បរ[[ឧដុង្គមានជ័យ|ក្រុងឧដុង្គ]]ដែលជាព្រះបរមរាជវាំងស្រាប់ទៀតនោះទើបព្រះរាជាទ្រង់ចាត់ឲ្យកសាងព្រះចេតិយធំៗនិងមានចម្លាក់លម្អសម្រាប់បញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិធាតុនិងព្រះអដ្ឋិធាតុនៃព្រះរាជវង្សានុវង្សដោយចាប់សាងបូជនីយដ្ឋាននោះដោយកម្លាំងព្រះរាជទ្រព្យផ្ទាល់របស់ព្រះអង្គទើបសន្មតហៅថា'''ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ'''។បើគេធ្វើដំណើរឡើងលើភ្នំតាមជណ្តើរខាងជើងដែលទើបធ្វើថ្មីនោះមានចំនួន ៥០៩ កាំដំបូងនោះគេនឹងបានឃើញព្រះសក្យមុនីចេតិយដ៏ធំនិងស្រស់ស្អាតមានកម្ពស់ ៤០ ម៉ែត្រ។ព្រះសក្យមុនីចេតិយចាប់បញ្ចុះបឋមសិលានាថៃ្ង ០៩ រោច ខែទុតិយាសាធ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ដែលត្រូវនឹងថៃ្ងព្រហស្បតិ៍ ទី ០៨ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៩៦។<ref>https://www.facebook.com/share/1Fp6K58QDZ/</ref><ref>{{Cite web |last=Phanith |first=Sorn |date=2022-01-26 |title=រមណីយដ្ឋាន ភ្នំឧត្តុង្គ ឬភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ជាទីលំហែកាយដ៏ល្អ សម្រាប់អ្នកទេសចរជិតឆ្ងាយ |url=https://www.kampucheathmey.com/entertainment/267407 |access-date=2025-11-23 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Oudong Cambodia November 1964 01.jpg|thumb|ទេសភាពនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ]] == ប្រវត្តិក្រុងឧដុង្គ == បើតាមឯកសារ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខែ្មរ]]ភាគទី ០៥ របស់[[ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខែ្មរ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ឧដុង្គមានជ័យ|ទីក្រុងឧដុង្គ]]ចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ ក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។នៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ នៃគ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេដ្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] សេ្តចគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំសេនាបតីនិងនាម៉ឺនសព្វមុខមន្រ្តីចុះព្រះរាជទីនាំងនាវាសេ្តចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង]]ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថៃ្ងរួចសេ្តចយាងទៅក្រសាលនៅតាដុងយាយជ័យទ្រង់ក៏ទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់ជាមួយមន្រ្តីមានហោធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាមេ្តច?»'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''គន់គូរពិនិត្យមើលទីដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្រ្តហើយក្រាបបង្គំទូលថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយក៏ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នេះនៅថៃ្ង ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ នៃគ្រិស្តសករាជ ១៦២០ សេ្តចបានតាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្តមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''។ ==ព្រះសក្យមុនីចេតិយ== ព្រះសក្យមុនីចេតិយនៅពីមុខ[[ស្ថានីយ៍រថភ្លើងភ្នំពេញ|ស្ថានីយរាជាយស្ម័យយាន]]នៅក្នុង[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]គឺជាអតីតទីតម្កល់នូវព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុគឺព្រះអដ្ឋិធាតុនៃ[[សារីបុត្រ|ព្រះសារីបុត្ត]]និង[[មហាមោគ្គលាន|ព្រះមោគល្លាន]]មុនពេលដែលព្រះបរមសារីរិកធាតុផ្លាស់ប្ដូរមកគង់ប្រថាប់នៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ។ព្រះសក្យមុនីចេតិយដែលមានក្បូរក្បាច់រចនាល្អវិចិត្រនេះល្បីតគ្នាថាសាងសង់អស់ទឹកប្រាក់ ២០ ម៉ឺនរៀល។យោងតាមការស្រាវជ្រាវចងក្រងដោយលោក[[ជា គាន]]និង[[អ៊ុង សូ]]ស្ដីពីប្រវត្តិព្រះសក្យមុនីចេតិយបានឲ្យដឹងថានៅថ្ងៃ ០២ រោច ខែអស្សុជ ឆ្នាំរោង ចត្វាស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៤៩៥ ត្រូវនឹងថ្ងៃអាទិត្យ ទី ០៥ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានទទួលព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុគឺព្រះអដ្ឋិធាតុនៃ[[សារីបុត្រ|ព្រះសារីបុត្ត]]និង[[មហាមោគ្គលាន|ព្រះមោគល្លាន]]ព្រមជាមួយកូនមហាពោធិព្រឹក្ស ០២ ដើមដែលនាំមកពី[[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]]។ពិធីទទួលព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុនៅ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|ព្រលានយន្តហោះពោធិ៍ចិនតុង]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងមហោឡារិកក្រោមព្រះរាជាធិបតីភាពដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូង[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះនរោត្តម សីហនុ]]ជាទីសក្ការៈ។ព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុត្រូវបានដង្ហែមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងព្រះវិហារ[[ព្រះកែវមរកត]]នៅវេលាម៉ោង ១០ យប់។ថ្ងៃទី ០៦ ខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ សម្ដេចព្រះសង្ឃនាយកទាំង ០២ គណៈនិមន្តព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុចេញពីព្រះវិហារ[[ព្រះកែវមរកត]]ដង្ហែព័ទ្ធជុំវិញ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ដល់មុខ[[ស្ថានីយ៍រថភ្លើងភ្នំពេញ|រាជាយស្ម័យយាន]]ក៏ដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុតម្កល់លើអាសនៈដ៏ប្រសើរមួយនាកណ្ដាលវេទិកាដ៏ល្អប្រណិតប្រារព្ធពិធីថ្លែងសុន្ទរកថាទៅវិញទៅមក។ក្រោយចប់ពិធីក៏ដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុទៅគង់នៅព្រះវិហារ[[ព្រះកែវមរកត]]វិញ។ចាប់ពីថ្ងៃទី ០៦ ដល់ថ្ងៃ ១០ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ បានបើកឱកាសប្រគេនព្រះសង្ឃជូនមន្ត្រីរាជការពុទ្ធបរិស័ទទូទាំងប្រទេសធ្វើការគោរពបូជាតាមសទ្ធាជ្រះថ្លា។នៅថ្ងៃទី ១១ ខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ មានប្រារព្ធពិធីជូនដំណើរដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុត្រឡប់ទៅ[[ប្រទេសឥណ្ឌា]]វិញដោយមានក្បួនដង្ហែដ៏មហោឡារិកដូចពេលទទួលដែរ។បច្ច័យដែលកើតឡើងពីការបូជានៅក្នុងពិធីបុណ្យ ០៧ យប់ ០៧ ថ្ងៃនេះទទួលបានចំនួន ១ ៦៦៧ ៣០៩ រៀល។បច្ច័យទាំងនេះគណៈកម្មការរៀបចំពិធីបុណ្យបានបែងចែកជា ០២ ផ្នែកសំខាន់ៗគឺចំនួន ៩០ ម៉ឺនរៀលសម្រាប់យកទៅសាងសង់មន្ទីរពេទ្យសម្រាប់ព្រះសង្ឃដែលក្រោយមកមានឈ្មោះថា[[មន្ទីរពេទ្យព្រះកុសុមៈ]]។បច្ច័យចំនួន ២០ ម៉ឺនរឿលសម្រាប់យកទៅចាត់ការសាងសង់ព្រះមហាចេតិយនៅមុខ[[ស្ថានីយ៍រថភ្លើងភ្នំពេញ|ស្ថានីយរាជាស្ម័យយានក្រុងភ្នំពេញ]]សម្រាប់តម្កល់ព្រះបរមសារីរិកធាតុព្រោះហេតុនោះហើយបានជាព្រះមហាចេតិយនេះមានឈ្មោះថា'''ព្រះសក្យមុនីចេតិយ'''។គួរបញ្ជាក់ឲ្យដឹងផងដែរថាពិធីសម្ពោធនិងដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុពីព្រះសក្យមុនីចេតិយចាស់នៅក្នុង[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]មកគង់ប្រថាប់នៅព្រះសក្យមុនីចេតិយថ្មីលើភ្នំឧដុង្គ [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]គឺប្រព្រឹត្តទៅកាលពីថ្ងៃ ១៥ កើត ខែមិគសិរ ពុទ្ធសករាជ ឆ្នាំ ២៥៤៦ ត្រូវនឹងថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី ១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០០២។<ref>{{Cite web |title=SBM News |url=https://sbm.news/articles/5fe2ba4572ba1ac282646753 |access-date=2025-11-23 |website=sbm.news}}</ref> [[File:Udong 0013.jpg|thumb|ព្រះសក្យមុនីចេតិយនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ]] == ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្ស == ស្ថិតនៅខាងឆេ្វងដៃកែ្បរព្រះសក្យមុនីចេតិយទើបធ្វើថ្មីនោះយើងឃើញមានចេតិយធំៗ ០២ នៅកែ្បរគ្នានៅក្នុងនោះចេតិយខាងជើងមានឆ្លាក់រូបដំរីលេចក្បាលធ្លោឡើងប៉ុនដំរីមែនទែនគេហៅថា'''ចេតិយសាមពាន់'''ត្រូវបានកសាងឡើងតាំងពីគ្រិស្តសករាជ ១៦២៣ ដោយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ដើម្បីបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិធាតុរបស់[[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]ជាព្រះវររាជបិតាមានលម្អដោយក្បាច់និងចម្លាក់ក្បាលដំរីព័ទ្ធជុំវិញចំនួន ៣២ ហើយក៏មានចារឹកអក្សរ ០១ ផ្ទាំងនៅខាងមុខផងដែរថា'''«ពុទ្ធសករាជ ២១៦៦ មហាសករាជ ១៥៤៥ ចុល្លសករាជ ៩៨៥ ឆ្នាំកុរ បញ្ចស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៦២៣ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះជ័យជេដ្ឋាព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីទ្រង់សាងព្រះចេតិយត្រ័យត្រឹង្សលើភ្នំព្រះរាជទ្រព្យខេត្តសំរោងទងធ្វើបុណ្យបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិព្រះបាទសម្ដេចព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីព្រះវររាជបិតាប្រសូត្រឆ្នាំវក សំរិទ្ធិស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៥៤៩ សុវណ្ណគតនៅឆ្នាំមមែ ឯកស័ក»'''អក្សរចារឹកនោះនៅមានបន្តទៀតប៉ុន្តែដោយសារតែរងនូវការខូចខាតរលុបបាត់ខ្លះៗទៅហើយនោះទើបមិនអាចមើលដឹងថាមានខ្លឹមសារបែបណានិងសរសេរបង្ហាញបន្តទៀតបានឡើយ។ផ្ទាំងអក្សរចារឹកខាងលើនេះត្រូវបាន[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទព្រះសុីសុវត្ថិ]]ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យមន្ត្រីក្រមការធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំម្សាញ់ នព្វស័ក គ្រិស្ដសករាជ ១៩១៧ ដើម្បីឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជានុរាស្ត្រខ្មែរ]]បានដឹងគ្រប់ជំនាន់។ចេតិយខាងត្បូងជាប់គ្នានោះកសាងឡើងនៅក្នុងគ្រិស្តសករាជ ១៨៩១ ដោយ[[នរោត្តម|ព្រះបាទនរោត្តម]]ដើម្បីបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិធាតុរបស់[[អង្គឌួង|ព្រះបាទអង្គឌួង]]ជាព្រះវររាជបិតាមានលម្អដោយក្បាច់និងអក្សរចារឹក ០១ ផ្ទាំងនៅខាងមុខនោះផងដែរថា'''«ពុទ្ធសករាជ ២៤៣៤ មហាសករាជ ១៨១៣ ចុល្លសករាជ ១២៥៣ ឆ្នាំថោះ ត្រីស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៨៩១ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តមព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីកសាងព្រះចេតិយនេះនៅលើកំពូលភ្នំព្រះរាជទ្រព្យដើម្បីបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិព្រះបាទសម្ដេចព្រះហរីរក្សរាមាព្រះបាទអង្គឌួងព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីជាព្រះវររាជបិតាប្រសូតនៅឆ្នាំរោង អដ្ឋស័ក សោយរាជ្យបាន ១៤ ឆ្នាំនិងទ្រង់សុវណ្ណគតឆ្នាំវក ទោស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៧៩៦ ព្រះជន្មាយុ ៦៥ ឆ្នាំនិងសម្ដេចព្រះរាជនីបរមបពិត្រប្រសូតនៅឆ្នាំកុរ សព្វស័ក សុវណ្ណគតឆ្នាំមមែ នព្វស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៨៩៥ ក្នុងព្រះជន្មាយុ ៨១ ឆ្នាំនិងឆ្នាំម្សាញ់ នព្វស័ក ថ្ងៃពុធ ០២ រោជ ខែអស្សុជ គ្រិស្តសករាជ ១៩១៧ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះសុីសុវត្ថិចោមចក្រពង្សព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីទ្រង់បានចាត់ព្រះរាជពិធីបញ្ចុះព្របរមអដ្ឋិសម្ដេចព្រះវររាជនីជាព្រះវររាជមាតាប្រសូត្រក្នុងឆ្នាំរោង ទោស័ក គ្រិស្ដសករាជ ១៨២០»'''។រីឯព្រះចេតិយធំ ០១ ទៀតស្ថិតនៅជួរជាមួយគ្នានោះដែរតែនៅឃ្លាតឆ្ងាយបន្តិចពីព្រះចេតិយទាំង ០២ ខាងលើនោះគឺព្រះចេតិយបញ្ចុះព្រះអដ្ឋិធាតុរបស់[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទសុីសុវត្ថិ]]មានលម្អដោយក្បាច់ចម្លាក់និងមានរំលេចដោយចម្លាក់ព្រហ្មមុខ ០៤ នៅលើកំពូលតំណាងឲ្យព្រហ្មវិហារធម៌និងសេចក្ដីរីកចម្រើនរុងរឿងហើយក៏មានចារឹកជាអក្សរនៅខាងមុខព្រះចេតិយនោះផងដែរ។ចេតិយធំៗទាំង ០៣ ស្ថិតលើកំពូលភ្នំឧដុង្គជ្រុងខាងជើងត្រូវបានគេហៅថា'''ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្ស'''។<ref>{{Cite web |date=2020-09-01 |title=ភ្នំឧដុង្គជាបូជនីយដ្ឋានគោរពបូជាផង និងកម្សាន្តផង |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1155937.html |access-date=2025-11-22 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> [[File:ភ្នំឧដុង្ត 001.jpg|thumb|ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្សនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ]] == ចេតិយព្រះបាទច័ន្ទរាជា == នៅលើកូនភ្នំមួយប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំអដ្ឋរស្សដែលយើងអាចធ្វើដំណើរទៅដល់ដោយចូលតាម[[វត្តធម្មកេរ្តិ៍]]មានចេតិយមួយគឺជាចេតិយរបស់[[ព្រះចន្ទរាជា|ព្រះបាទព្រះច័ន្ទរាជា]]ដែលជាក្សត្រមួយអង្គដែលមានស្នាព្រះហស្ថជាច្រើរួមមានការកសាង[[បន្ទាយលង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]និងបន្តការងារចម្លាក់នៅជ្រុងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលឆ្លាក់មិនទាន់រួចជាដើម។នៅជិតនោះមានដុំថ្មដែលជាចម្លាក់ព្រះបាទនិងវិហារមួយដែលធ្លាប់រងនូវការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សម័យសង្គ្រាម]]ផងដែរ។ចេតិយ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ស្ថិតនៅពីមុខ[[ព្រះពុទ្ធ]]ចូលនិព្វានកសាងឡើងតាំងពីគ្រិស្តសករាជ ១៥៦៧ ដោយ[[បរមិន្ទរាជា|ព្រះបាទបរមិន្ទរាជា]]ទ្រង់កសាងសម្រាប់បញ្ចុះព្រះអដ្ឋិធាតុនៃ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ជាព្រះវររាជបិតា។ចេតិយនេះបែរមុខទៅទិសខាងជើងកសាងពីឥដ្ឋតាន់បូកបាយអ។<ref>{{Cite web |title=ចេតិយព្រះបាទចន្ទរាជា ជាង ៤០០ឆ្នាំមុន នឹងជួសជុលឡើងវិញ |url=https://m.freshnewsasia.com/localnews/372925-2025-01-13-03-59-48.html |access-date=2025-11-22 |website=m.freshnewsasia.com |language=en}}</ref> == ចេតិយព្រះបាទសត្ថាទី ១ និង ព្រះបាទអង្គអេង == == ព្រះវិហារអដ្ឋរស្ស == នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ទាំងមូលពុទ្ធសាសនិក[[ជនជាតិខ្មែរ]]តែងកសាងវត្តកសាងព្រះវិហារបែរមុខឆ្ពោះទៅទិសខាងកើតតាមទម្លាប់ដែលគេនិយមប្រកាន់ទុកតាំងពីបុរាណកាលប៉ុន្តែយើងឃើញមានព្រះវិហារមួយបែរមុខឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងគឺព្រះវិហារអដ្ឋរស្សនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]។ការប្លែកនោះហើយដែលគួរឲ្យចង់ដឹងណាស់ដោយរឿងព្រះវិហារនោះមានសេចក្ដីដំណាលដូចតទៅនេះ ៖ កាលនៅគ្រិស្តសករាជនាសតវត្សរ៍ទី ១៣ គឺ[[ចុងសម័យអង្គរ]][[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]បានចាត់បេសកជនជាច្រើនក្រុមឲ្យដើរមកមើលដើរស៊ើបសួរនៅក្នុងប្រទេសនានាដើម្បីដឹងថាតើប្រទេសណាមានអរិយធម៌ដូចម្ដេចខ្លះ?បើប្រទេសណាមានអរិយធម៌រុងរឿងត្រូវកត់ត្រាយកទៅផ្សាយនៅក្នុង[[ប្រទេសចិន]]ហើយ[[ប្រទេសចិន]]នឹងយកប្រទេសនោះជាមិត្តបើប្រទេសណាមានអរិយធម៌ឱនអាប់[[ចិន|ប្រទេសចិន]]នឹងជួយទំនុកបម្រុងឬមួយនឹងយកធ្វើជាប្រទេសចំណុះ។កាលនោះក្រុមបេសកជន[[ចិន]]ចូលមកមើលមកស៊ើបសួរនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]សព្វគ្រប់ហើយក៏ត្រឡប់ទៅទូល[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]វិញថា«[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]ថ្កុំថ្កើងរុងរឿងតែឱនអាប់ជាងកាលមុនបន្តិចហើយអ្នកស្រុកនៅដើរជើងទទេបរិភោគអាហារផ្ទាល់នឹងដៃក្បាលទទេពុំសូវមានប្រើប្រាស់អ្វីឲ្យបានងាយស្រួលទេប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]មុខជាជួបប្រទះនូវសេចក្ដីថ្កុំថ្កើងរុងរឿងអស្ចារ្យឡើងវិញលើសដើម»។ដោយបេសកជនទាំងនោះបានមកឃើញលើកទីមួយដែលតាមក្បួន[[ចិន]]សែថា«ទីនោះនឹងឲ្យផលល្អផ្សេងៗដល់ប្រទេស»។ឯទីនោះគឺភ្នំឧដុង្គនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។ពួកបេសកជន[[ចិន]]បានមើលឃើញភ្នំនោះមានរាងដូច[[មករ|សត្វមករ]]គឺខ្លួន[[មករ]]នៅត្រង់ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្ស ក្បាលនិងពុកមាត់[[មករ]]នៅត្រង់ព្រះចេតិយទន្ទឹម និង កន្ទុយ[[មករ]]នៅត្រង់[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ចូលនិព្វានមិនតែប៉ុណ្ណោះនៅលើកំពូលភ្នំនោះថែមទាំងមានរូងមួយជ្រៅស្រឡូងទៅក្រោមផងដែរ។ពួក[[ចិន]]យល់ឃើញថា«មិនយូរប៉ុន្មានទេ[[មករ|សត្វមករ]]នឹងរុលចេញតាមរូងនេះ»ហើយក្បួន[[ចិន]]សែថា«បើប្រទេសឯណាឬទីណាមាន[[មករ|សត្វមករ]]ផុសឡើងប្រទេសនោះនឹងមានឬទ្ធិអំណាចថ្កុំថ្កើងរុងរឿងពុំមានប្រទេសឯណាអាចស៊ូបានទេ»។ដូច្នេះដើម្បីសេចក្ដីសុខដល់[[ចិន|ប្រទេសចិន]]ទៅថ្ងៃអនាគតមន្ត្រី[[ចិន]]ទាំងឡាយទូលសុំ[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ថា«ត្រូវលើកទ័ពទៅវាយយក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]ធ្វើជាស្រុកចំណុះឲ្យហើយ»។[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា«ធ្វើយ៉ាងនេះដូចជារំលោភទៅលើប្រទេសនេះជ្រុលពេកម្យ៉ាងទៀត[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]នៅខ្លាំងពូកែថ្កុំថ្កើងនៅឡើយពុំអាចនឹងវាយបានដោយងាយទេទោះបី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]ច្បាំងចាញ់[[ចិន|ប្រទេសចិន]]ៗក៏មុខជាលំបាកដោយអស់កងទ័ពច្រើននិងមានទុក្ខវេទនាដល់បណ្ដាជនមិនខានឡើយ»។ហេតុនេះដើម្បីនឹងទប់ទល់កុំឲ្យ[[មករ|សត្វមករ]]នេះនឹងងើបរួចនៅទីនោះបានពួក[[ចិន]]ចង់សន្ធប់រូងភ្នំនោះឲ្យជិតដោយប្រការណាមួយហើយគិតថា«បើយកដុំថ្មមកសន្ធប់រូងនោះទៅខ្លាចក្រែងថ្ងៃក្រោយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]យល់គំនិតនឹងគាស់ចេញវិញបានដូច្នេះគួរធ្វើអ្វីដែលជាទីគោរពរបស់[[ខ្មែរ]]»ទើប[[ចិន]]យល់ឃើញថា«[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]កាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ខ្ជាប់ខ្ជួនណាស់នៅទីណាមាន[[ព្រះពុទ្ធរូប]]មានព្រះវិហារ[[ខ្មែរ]]ពុំហ៊ានរំលាងរំលើងទីនោះទេ»។ដោយហេតុនេះបានជា[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ឲ្យមន្ត្រីមកសុំធ្វើព្រះវិហារនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ។កាលបានការអនុញ្ញាតហើយលើកដំបូងពួក[[ចិន]]ចាប់កសាង[[ព្រះពុទ្ធរូប]]មុនគេតាម[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថខ្មែរ]]រួចហើយទើបធ្វើព្រះវិហារគ្រប[[ព្រះពុទ្ធរូប]]នោះតាម[[ទំនៀមទំលាប់ខ្មែរ|ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ]]ព្រមទាំងតាមក្បួនហោរាសាស្ត្រ[[ចិន]]ផងព្រោះហេតុនេះបានព្រះវិហារនេះបែរមុខឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងគឺឆ្ពោះទៅរក[[ប្រទេសចិន]]។ឯឈ្មោះព្រះវិហារនោះពុំដឹងជាពួក[[ចិន]]គេហៅថាម្ដេចទេតែ[[ជនជាតិខ្មែរ]]ដោយឃើញនៅក្នុងព្រះវិហារនោះមាន[[ព្រះពុទ្ធរូប]]មារវិជ័យ ០១ ព្រះអង្គអស្ចារ្យកម្ពស់ ១៨ ហត្ថក៏ហៅថា'''ព្រះវិហារអដ្ឋរស្ស'''ប្រែថា'''ព្រះវិហារព្រះ ១៨ ហត្ថ'''។តមក[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]បានឲ្យមន្ត្រី[[ចិន]]នាំប្រស្នា ០៣ ខ មកថ្វាយ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ដោះស្រាយបើ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះពុំបាននោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសខ្មែរ]]ត្រូវជាចំណុះ[[ចិន|ប្រទេសចិន]]ត្រូវយកសួយសារអាករទៅថ្វាយ[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]រាល់ឆ្នាំ។ឯប្រស្នា[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ទាំង ០៣ ខ នោះមានសេចក្ដីដូចតទៅនេះ ៖ * ប្រស្នាទី ០១ មន្ត្រី[[ចិន]]ចំកោងខ្នងលាដៃទាំង ០២ របៀបដូចជាឱបរបស់អ្វីយ៉ាងធំ * ប្រស្នាទី ០២ មន្ត្រី[[ចិន]]ក្ដោបដៃលើកឡើងកម្ពស់មុខ * ប្រស្នាទី ០៣ មន្ត្រី[[ចិន]]បោះដៃទៅមុខលាម្រាមដៃទាំង ០៥ ក្រញ៉ាងឡើង។ ហើយថ្វាយកាលបរិច្ឆេទចំពោះ«[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ថា ០៧ ថ្ងៃនឹងត្រឡប់មកគាល់សូមព្រះរាជទានសេចក្ដីដោះស្រាយ»។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ព្រួយព្រះរាជហឫទ័យក៏ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យអស់នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខំត្រិះរិះរកប្រស្នាទាំងនេះ។នៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីទ្រង់ទាំងប៉ុន្មានពុំមាននរណាម្នាក់អាចដោះស្រាយប្រស្នានោះបានឡើយទើបព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យប៉ាវគងរកអ្នកមានប្រាជ្ញាដោះស្រាយ។នៅក្នុងសម័យនោះមានបុរសគង្វាលគោម្នាក់បានឃើញគេប្រឹក្សាគ្នាជុំៗក៏ចូលទៅឈរស្ដាប់ហើយឆ្លើយថាប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះងាយដោះស្រាយសោះគឺ ៖ * ប្រស្នាទី ០១ ដែលធ្វើដៃទាំង ០២ វង់ចូលនោះប្រែថាអង្រុតត្រី * ប្រស្នាទី ០២ ដែលក្ដោបដៃម្ខាងលើកទៅលើនោះប្រែថាស្នតែមួយ * ប្រស្នាទី ០៣ ដែលលាម្រាមដៃបោះត្រង់ទៅមុខនោះប្រែថារកបានត្រី ០៥។ អ្នកដែលបានស្ដាប់ឮទាំងប៉ុន្មាននាំគ្នាពិចារណាហើយសួរបុរសនោះថា«និយាយលេងឬដូចម្ដេច?»។បុរសនោះឆ្លើយប្រាប់គេវិញថា«ប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះប្រាកដជាប្រែដូច្នេះ»។អ្នកនោះនាំពាក្យទៅប្រាប់មន្ត្រីដែលប៉ាវគងមន្ត្រីក៏នាំបុរសគង្វាលគោនោះទៅថ្វាយព្រះមហាក្សត្រ។កាលព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការសួរបុរសនោះអំពីសេចក្ដីដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ បុរសនោះក៏ក្រាបបង្គំទូលដោយស្ងាត់ថា ៖ * ប្រស្នាទី ០១ ប្រែថាមានផែនដី ០១ គឺ[[ប្រទេសខ្មែរ]]យើង * ប្រស្នាទី ០២ ប្រែថាមានស្ដេចមួយអង្គសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅលើផែនដីនេះ * ប្រស្នាទី ០៣ ប្រែថាមានសេនាបតី ០៥ នាក់ធ្វើការមើលសុខទុក្ខរាស្ត្ររងពីព្រះរាជាមក។ ដល់ថ្ងៃដែលបានកំណត់មន្ត្រី[[ចិន]]ចូលគាល់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ទូលសុំសេចក្ដីដោះស្រាយ។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]មានព្រះរាជឱង្ការមកដោះស្រាយប្រស្នា។នៅវេលានោះបុរសគង្វាលគោក្រាបបង្គំព្រះរាជារួចហើយក៏ដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នោះចំពោះមុខមន្ត្រី[[ខ្មែរ]]និង[[ចិន]]ថា ៖ * ប្រស្នាទី ០១ គឺចក្កវាឡ ០១ បានដល់ចក្កវាឡដែលយើងនៅសព្វថ្ងៃ * ប្រស្នាទី ០២ គឺចក្កវាឡនេះមាន[[:en:Mount_Meru|ភ្នំព្រះសុមេរុ]] ០១ ធំក្រៃលែង * ប្រស្នាទី ០៣ គឺក្នុងចក្កវាឡនេះមាន[[ព្រះពុទ្ធ]]ត្រាស់ ០៥ អង្គ ។ មន្ត្រី[[ចិន]]ព្រមទទួលថា«សេចក្ដីដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះត្រូវហើយ»រួចទើបក្រាបបង្គំលា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ទៅទូលស្ដេចខ្លួនវិញ។[[:en:Emperor_of_China|ស្ដេចចិន]]ក៏សុំចងមិត្តមេត្រីនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាំងពីសម័យដរាបមកពុំមានរករឿងហេតុអ្វីម្ដងណាសោះឡើយ។ឯបុរសគង្វាលគោ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ទ្រង់ប្រោសប្រទានព្រះរាជទានសម្បត្តិទ្រព្យជាច្រើនហើយតាំងគោរមងារជា'''ធនញ្ជ័យបណ្ឌិត'''។តមកជាយូរអង្វែងព្រះវិហារអដ្ឋរស្សក៏បាក់បែកខ្ទេចខ្ទីអស់ទៅនៅសល់តែសីមានិង[[ព្រះពុទ្ធរូប]]។លុះមកដល់[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]ទើប[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ទ្រង់មានព្រះទ័យធម៌បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងព្រះវិហារនោះជាថ្មី។ចំណែក[[ព្រះពុទ្ធរូប]]នៅដូចដើមពុំមានកែប្រែឡើយគ្រាន់តែជួសជុលបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ប៉ុន្តែដោយព្រះវិហារនោះទ្រុឌទ្រោមទៅទៀត[[នរោត្តម|ព្រះបាទនរោត្ដម]]ទ្រង់បានចំណាយព្រះរាជទ្រព្យនិងប្រាក់ឃោសនាពីអ្នកនគរស្ថាបនាជាថ្មីម្ដងទៀតដោយមាន[[សម្ដេចព្រះមហាសង្ឃរាជ ទៀង]]កាន់កាប់ការផ្ទាល់ព្រះអង្គ។ព្រះវិហារថ្មីនេះបានហើយស្រេចសព្វគ្រប់បានធ្វើបុណ្យបញ្ចុះសីមានៅក្នុងគ្រិស្តសករាជ ១៩១១ ក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]។<ref>{{Cite web |last=Kol |first=Sopha |date=2020-07-13 |title=ព្រេងខ្មែរ÷រឿងវិហារអដ្ឋរស្ស |url=http://nokorwatnews.com/archives/564024 |access-date=2026-02-11 |website=សារព័ត៌មាន នគរវត្ត}}</ref> == ឯកសារយោង == tf2gifcs66c45t2enj0veonnmnzizlu 0 5136 333706 20502 2026-03-28T16:37:04Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ឧដុង្គមានជ័យ]] 333706 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ឧដុង្គមានជ័យ]] raet402so2p4z94zal6k5t5bc2cnl4z 0 5137 333708 20505 2026-03-28T16:37:24Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ឧដុង្គមានជ័យ]] 333708 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ឧដុង្គមានជ័យ]] raet402so2p4z94zal6k5t5bc2cnl4z 0 5329 333726 286589 2026-03-29T06:18:56Z ~2026-19442-80 50378 ខុសអក្ខរាវិរុទ្ធ "អណ្តូងត្រាច" មិនមែន "អណ្ដួងត្រាច" 333726 wikitext text/x-wiki [[ឃុំកំពង់ព្រះ]] [[ស្រុកសង្កែ]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ជាឃុំកំណើតរបស់លោក [[អ៊ឹម សុងសឺម]]។ <br> '''{{Pagename}}'''ជាឃុំមួយស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកសង្កែ]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]]។ {{Pagename}}នេះមាន'''៦'''ភូមិ<ref>[http://www.stats.nis.gov.kh/areaname/vill_pro02.htm វិទ្យាស្ថានជាតិស្ថិតិ]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>។ {| class="wikitable" |- ! កូដភូមិ ! ភូមិ ! ជាអក្សរឡាតាំង |- | 02080501 | ព្រៃចែក | Prey Chaek |- | 02080502 | បញ្ញា | Panhnha |- | 02080503 | ក្រឡាញ់ | Kralanh |- | 02080504 | កំពង់ព្រះ | Kampong Preah |- | 02080505 | អណ្តូងត្រាច | Andoung Trach |- | 02080506 | ស្រះកែវ | Srah Kaev |} == តំនភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/khmer/province/battambang.html ភូមិ ឃុំ ស្រុកនៃខេត្តបាត់ដំបង] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226132101/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/khmer/province/battambang.html |date=2009-02-26 }} (គេហទំព័ររដ្ឋាភិបាលខ្មែរ) == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} == សូមមើលផងដែរ== {{ខេត្តបាត់ដំបង}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម: ខេត្តបាត់ដំបង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុកសង្កែ]] 86xlcthsawlheuhv2l8531bymh8csuu 0 5405 333721 333503 2026-03-28T23:33:44Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333721 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី | common_name = សិង្ហបុរី | native_name = {{small|ឈ្មោះផ្លូវការចំនួនបួនទៀត៖}}<br/>{{nobold|Republic of Singapore ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]])<br/>Republik Singapura ([[ភាសាម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]])<br/>新加坡共和国 ([[ភាសាចិន|ចិន]])<br/>சிங்கப்பூர் குடியரசு ([[ភាសាទមិឡ|ទមិឡ]])}} | image_flag = Flag of Singapore.svg | image_coat = Coat of arms of Singapore.svg | other_symbol = | national_motto = ''Majulah Singapura''<br />("សិង្ហបុរីឆ្ពោះទៅមុខ") | national_anthem = ''[[សិង្ហបុរីឆ្ពោះទៅមុខ|Majulah Singapura]]''<br />("សិង្ហបុរីឆ្ពោះទៅមុខ")<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Majulah Singapura.ogg]]}}</div> | image_map = Singapore on the globe (Southeast Asia centered) zoom.svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសសិង្ហបុរី (ក្រហម) នៅលើភូគោល | coordinates = {{Coord|1|17|N|103|50|E|type:city (5,700,000)_region:SG|display=inline,title}} | official_languages = {{unbulleted list |[[ភាសាអង់គ្លេស]]|[[ភាសាម៉ាឡេ]]|[[ភាសាចិនកុកងឺ|ភាសាចិន]]|[[ភាសាទមិឡ]] (តាមិល)}} | languages_type = [[ភាសាជាតិ]] | languages = [[ភាសាម៉ាឡេ]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |៧៥.៩% [[ជនជាតិចិនសិង្ហបុរី|ចិន]]|១៥.០% [[ជនជាតិម៉ាឡេសិង្ហបុរី|ម៉ាឡេ]]|៧.៥% [[ជនជាតិឥណ្ឌាសិង្ហបុរី|ឥណ្ឌា]]|១.៦% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត}} | ethnic_groups_ref = <ref name="census2020">{{cite web |title=Census 2020 |url=https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/cop2020/sr1/cop2020sr1.pdf |website=Singapore Department of Statistics |access-date=15 វិច្ឆិកា 2021 |archivedate=2022-06-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220611051404/https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/cop2020/sr1/cop2020sr1.pdf |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups_year = ២០២០ | religion_year = ២០២០ | religion_ref = <ref name="census2020"/> | religion = {{unbulleted list |៣១.១% [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅសិង្ហបុរី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]]|២០.០% [[អ្នកគ្មានជំនឿសាសនានៅសិង្ហបុរី|គ្មានជំនឿសាសនា]]|១៨.៩% [[គ្រិស្តសាសនានៅសិង្ហបុរី|គ្រិស្តសាសនា]]|១៥.៦% [[ឥស្លាមសាសនានៅសិង្ហបុរី|ឥស្លាមសាសនា]]|៨.៨% [[តាវសាសនានៅសិង្ហបុរី|តាវសាសនា]]|៥.០% [[ហិណ្ឌូសាសនានៅសិង្ហបុរី|ហិណ្ឌូសាសនា]]|០.៦% សាសនាផ្សេងៗទៀត }} | government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីសិង្ហបុរី|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[តារម័ណ ស្ហានមុករត្នណាម]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ឡរ៉ែនស៍ វ័ង]] | legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រសិង្ហបុរី|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = ទទួលឯករាជ្យ | sovereignty_note = ពី[[សហរាជាណាចក្រ]] និង[[ម៉ាឡេស៊ី]] | established_event1 = {{nowrap|[[រដ្ឋាភិបាលស្វយ័តសិង្ហបុរី|រដ្ឋាភិបាលស្វយ័ត]]}} | established_date1 = ៣ មិថុនា ១៩៥៩ | established_event2 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងម៉ាឡេស៊ី]]}} | established_date2 = ១៦ កញ្ញា ១៩៦៣ | established_event3 = [[សេចក្តីប្រកាសសិង្ហបុរី]] | established_date3 = ៩ សីហា ១៩៦៥ | established_event4 = [[សេចក្តីប្រកាសអាស៊ាន]] | established_date4 = ៨ សីហា ១៩៦៧ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៧២៨.៦ | area_footnote = <ref name="total area of Singapore">{{cite web |title=Environment |website=Base |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/society/environment/latest-data |access-date=15 វិច្ឆិកា 2021 |archivedate=2024-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240814184542/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/society/environment/latest-data |url-status=dead }}</ref> | area_rank = ទី១៧៦ | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} ៥,៤៥៣,៦០០{{efn|ក្នុងនេះមានមនុស្សចំនួន ៣,៤៩៨,២០០ នាក់ជាពលរដ្ឋរស់នៅអចិន្ត្រៃយ៍។<ref name="Population and Population Structure">{{cite web |title = Population and Population Structure |website = Singstat |publisher = នាយកដ្ឋានស្ថិតិសិង្ហបុរី |url = https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data |access-date = 15 វិច្ឆិកា 2021 |archivedate = 2020-07-26 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200726011137/https://www.tablebuilder.singstat.gov.sg/publicfacing/createDataTable.action?refId=14912 |url-status = dead }}</ref>}} | population_estimate_year = ២០២១ | population_estimate_rank = ទី១១៥ | population_density_km2 = ៧,៨០៤ | population_density_rank = ទី២ | GDP_PPP = {{increase}} $៦០០.០៦៣ ពាន់លាន<ref name="IMFWEOSG">{{cite web |url = https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=72&pr.y=7&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=576&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title = World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=IMF.org |access-date=15 វិច្ឆិកា 2021 }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២១ | GDP_PPP_rank = ទី៣៨ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $១០២,៧៤២<ref name=IMFWEOSG /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី២ | GDP_nominal = {{increase}} $៣៧៤.៣៩៤ ពាន់លាន<ref name=IMFWEOSG /> | GDP_nominal_year = ២០២១ | GDP_nominal_rank = ទី៣៨ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $៦៤,១០៣<ref name=IMFWEOSG /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៨ | Gini = 45.9 <!--អនុញ្ញាតតែលេខឡាតាំងប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_year = ២០១៧ | Gini_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="CIA">{{cite web|title=DISTRIBUTION OF FAMILY INCOME – GINI INDEX|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/223.html#SN|access-date=15 វិច្ឆិកា 2021|archivedate=2018-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181130113028/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/223.html#SN|url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.938 <!--អនុញ្ញាតតែលេខឡាតាំងប៉ុណ្ណោះ--> | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=15 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> | HDI_rank = ទី១១ | currency = [[ដុល្លារសិង្ហបុរី]] (S$) | currency_code = SGD | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាសិង្ហបុរី]] | utc_offset = +៨ | antipodes = | date_format = {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yyyy|year}} | drives_on = ឆ្វេង | calling_code = [[+៦៥]] | iso3166code = SG | cctld = [[.sg]] | today = | electricity = ២៣០ V–៥០ Hz }} '''ប្រទេសសិង្ហបុរី''' (ឬសាំងហ្គាពួរ), មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី''' (ជា[[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Republic of Singapore, ជា[[ភាសាចិន]]៖ 新加坡共和国, ជា[[ភាសាម៉ាឡេ]]៖ Republik Singapura, ជា[[ភាសាទមិឡ|ភាសាតាមិល]]៖ சிங்கப்பூர் குடியரச) ជាប្រទេសកោះស្ថិតនៅចុងខាងត្បូងនៃ[[ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]]។ វាស្ថិតនៅចម្ងាយ ១៣៧ គ.ម ខាងជើងខ្សែអេក្វាទ័រ។ សិង្ហបុរីមានផ្ទៃដី ៧១០,២ គ.ម^២ និងជាប្រទេសតូចជាងគេនៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ សិង្ហបុរីខ័ណ្ឌចែកពី​[[ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] ដោយ[[ច្រកសមុទ្រចូហរ]]ដែលនៅខាងជើង និងចែកពីកំរងកោះរ្យៅ (ឥណ្ឌូនេស៊ី) ដោយ[[ច្រកសិង្ហបុរី]]ដែលនៅខាងត្បូង។ សិង្ហបុរីជាមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុ​ឈានមុខគេចំណាត់ថ្នាក់លេខបួននៅលើពិភពលោក<ref>[https://web.archive.org/web/20100331200428/http://217.154.230.218/NR/rdonlyres/661216D8-AD60-486B-A96F-EE75BB61B28A/0/BC_RS_GFC7full.pdf "មជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុពិភពលោក៧"], ក្រុងឡិនដិន, មិនា ២០១០</ref> ដែលដើរតួនាទីយ៉ាងចម្បងក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម​និងហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ។ កំពង់ផែសិង្ហបុរីស្ថិតក្នុងចំណោមកំពង់ផែដែលមមាញឹកជាងគេទាំងប្រាំនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite news|url=http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporebusinessnews/view/321856/1/.html|title=សិង្ហបុរីរក្សាងារជាកំពង់ផែមមាញឹកជាងគេលើលោក|work=ឆាណែល ញូស៍ អេស៊ា|location=Singapore|date=១០ មករា ២០០៨|first=រ៉ាស្សែល|last=ខែលី|access-date=2011-02-27|archive-date=2013-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20130303182731/http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporebusinessnews/view/321856/1/.html|url-status=dead}}</ref> សិង្ហបុរីមានប្រវត្តិយូរអង្វែងអំពីជនចំណូលស្រុក។ ក្នុងចំណោមប្រជាជនជាង​ប្រាំលាននាក់របស់សិង្ហបុរី មានតែ ២,៩១ លាននាក់ទេ​ដែលកើតនៅទីនោះ។ មានន័យថា ៤៣% នៃប្រជាជនសិង្ហបុរីមកពីបរទេស។<ref>{{cite web |url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/cop2010sr1.pdf |title=ជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១០, ស្ថិតិផ្ដល់លើកទី១, បុគ្គលិកលក្ខណៈប្រជាសាស្ត្រ, ភាសានិងសាសនា |format=PDF |date=2010 |accessdate=១៩ កុម្ភៈ ២០១១ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110607040320/http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/cop2010sr1.pdf |archivedate=2011-06-07 |url-status=dead }}</ref> ប្រជាជនសិង្ហបុរីជាចម្បងចម្រុះដោយជាតិសាសន៍នៅ[[អាស៊ី]] (ជាពិសេស ចិន ម៉ាឡេ ឥណ្ឌា ជាដើម) និងអំបូរជនជាតិកូកាស់។<ref>{{cite web|url=http://www.singstat.gov.sg/stats/latestdata.html|title=ស្ថិតិសិង្ហបុរី - ទិន្នន័យថ្មីបំផុត|publisher=Singstat.gov.sg|accessdate=២៣ សីហា ២០១០|archivedate=2018-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226013104/https://www.singstat.gov.sg/stats/latestdata.html|url-status=dead}}</ref> កម្លាំងពលកម្មក្នុងវិស័យសេវាកម្ម ៥០% ជាជនបរទេស។<ref name="un.org">[http://www.un.org/esa/population/publications/migration/UN_MigStock_2008.pdf "និន្នាការក្នុងទីផ្សារអន្តោប្រវេសន៍អន្តរជាតិ៖ កំណែឆ្នាំ២០០៨"], អង្គការសហប្រជាជាតិ, នាយកដ្ឋានសេដ្ឋកិច្ចនិងកិច្ចការសង្គម, ផ្នែកចំនួនប្រជាជន (២០០៩) </ref><ref name="singstat.gov.sg">[https://web.archive.org/web/20091007021502/http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/population2009.pdf "និន្នាការប្រជាជនឆ្នាំ២០០៩"], នាយកដ្ឋានស្ថិតិសិង្ហបុរី។ ISSN 1793-2424</ref> នៅមុនឯករាជ្យឆ្នាំ១៩៦៥ សិង្ហបុរីមាន GDP (ផលិតផលក្នុងស្រុកក្នុងម្នាក់) តែត្រឹម ៥១១ ដុល្លារ (លេខបីនៅនាពេលនោះ)។ បន្ទាប់ពីទទួលឯករាជ្យ ដោយមានការវិនិយោគផ្ទាល់ពីបរទេស​និងការជំរុញឧស្សាហកម្មដោយរដ្ឋ សេដ្ឋកិច្ចសិង្ហបុរីរីកចំរើនយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ បន្ទាប់ពីធ្លាក់ចុះ -៦,៨% នៅត្រីមាសទីបួនឆ្នាំ២០០៩<ref>{{cite web |url=http://www.thegovmonitor.com/world_news/asia/singapore-gdp-contracts-by-6-8-in-the-fourth-quarter-20156.html |title=GDPសិង្ហបុរីធ្លាក់ចុះនៅត្រីមាសទី៤ |publisher=ក្រុមអង្កេតរដ្ឋាភិបាល |date=៣ មករា ២០១០ |accessdate=១ វិច្ឆិកា ២០១០ |archivedate=2011-08-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110822163149/http://www.thegovmonitor.com/world_news/asia/singapore-gdp-contracts-by-6-8-in-the-fourth-quarter-20156.html |url-status=dead }}</ref> GDP សិង្ហបុរីបានកើនឡើងវិញចំនួន ១៤,៥% នៅឆ្នាំ២០១០។ == អំពីឈ្មោះ == «សិង្ហបុរី» មានន័យថា '''បុរីនៃសត្វតោ'''។ មានរឿងនិទានតំណាលថា មានស្ដេចមួយអង្គបានជួប​ព្យុះសង្ឃរាពេល​ធ្វើដំណើរតាមសំពៅរួចក៏ចូលចតនៅ​កោះនោះ។ ស្ដេចនោះក៏បានប្រទះ​ឃើញនៅលើឆ្នេរខ្សាច់នូវសត្វមួយក្បាលដែលមានរាងដូចសត្វតោ រួចក៏សន្មត់ដាក់ឈ្មោះកោះនោះថាជាបុរីនៃសត្វតោ។ តែតាមការសិក្សានាពេលថ្មីៗនេះបានអោយដឹងថា កោះនេះមិនធ្លាប់មានសត្វតោរស់នៅទេ។ សត្វតោនៅក្នុងរឿងនិទាននោះ អាចប្រហែលជាសត្វខ្លាម៉ាឡាយ៉ា<ref>{{cite web |title=ការសិក្សាពីសិង្ហបុរី |publisher=Singapore Schools Directory |url=http://www.schools.com.sg/articles/aboutSingapore.asp |accessdate=១៤ មេសា ២០០៦ |archivedate=2011-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110521152116/http://www.schools.com.sg/articles/aboutSingapore.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Sang Nila Utama |publisher=24hr Art |url=http://www.24hrart.org.au/pdf%27s/Utama_Every.pdf |accessdate=១៤ មេសា ២០០៦ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060819110624/http://www.24hrart.org.au/pdf%27s/Utama_Every.pdf |archivedate=2006-08-19 |url-status=dead }}</ref>។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រសិង្ហបុរី}} === ការតាំងទីលំនៅដំបូង === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងនៃសិង្ហបុរី}} តាមឯកសារបញ្ជាក់ថា មានមនុស្សមករស់នៅកោះសិង្ហបុរីតាំងពីសតវត្សរ៍ទី២​នៃគ.ស<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/singapore/3.htm |title=Country Studies |publisher=បណ្ណាល័យសភាជាតិអាមេរិច |accessdate=១ ឧសភា ២០០៧}}</ref>។ កោះនេះដើមឡើយជាដែនដីរបស់ '''ចក្រភពស៊ូម៉ាត្រានស្រីវិចាយ៉ា''' (នគរស្រីវិជ័យ) និងមានឈ្មោះដើមជា[[ភាសាជ្វា]]​ថា '''តេម៉ាសេក''' (Temasek៖ ទីក្រុងសមុទ្រ)។ តេម៉ាសេកធ្លាប់ជាតំបន់ជំនួញដ៏មមាញឹក មុននឹងធ្លាក់ចុះខ្សោយនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៤។ នៅរវាងសតវត្សរ៍ទី១៦និងទី១៩ កោះសិង្ហបុរីជាផ្នែកមួយនៃ'''រាជាណាចក្រស៊ុលតង់ចូហរ'''។ ពួក[[ព័រទុយហ្គាល់]]និង[[ហុល្លង់]] បានមកគ្រប់គ្រង​កោះនេះនៅសតវត្សរ៍ទី១៧។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ប្រជាជននៅលើកោះនេះ ភាគច្រើនជាអ្នកនេសាទ។ === សម័យអាណានិគម === {{Main|កំណកំណើតសិង្ហបុរីទំនើប}} [[ឯកសារ:Stamford Raffles statue.jpg|thumb|200px|left|រូបសំនាកលោក ថូម៉ាស់ ស្តេមហ្វដ រ៉ាហ្វល]] '''លោក ថូម៉ាស់ ស្តេមហ្វដ រ៉ាហ្វល''' (Sir Thomas Stamford Raffles) ដែលបានចុះចតនៅសិង្ហបុរីនៅថ្ងៃទី ២៨ មករា ១៨១៩ បានកត់សម្គាល់ឃើញថា សិង្ហបុរីជាទីតាំងជំនួញដ៏មានសក្ដានុភាពនៅអាស៊ី។ តំណាងអោយក្រុមហ៊ុន British East India លោកក៏បានចុះសន្ធិសញ្ញាជាមួយ '''ព្រះចៅស៊ុលតង់ ហ៊ូសសេន ស្សា''' (Sultan Hussein Shah) នៅថ្ងៃទី៦ កុម្ភៈ ១៨១៩ ក្នុងគោលបំណងអភិវឌ្ឍន៍​តំបន់ខាងត្បូងរបស់​សិង្ហបុរីអោយក្លាយជាទីតាំងជំនួញនិងស្នាក់នៅ​របស់ចក្រភព[[អង់គ្លេស]] ។ នៅថ្ងៃទី២ សីហា ១៨២៤ សិង្ហបុរីបានក្លាយជាដែនដី​អាណានិគមពេញសិទ្ធិរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស បន្ទាប់ពីរេស៊ីដង់ទី២របស់សិង្ហបុរីឈ្មោះ ចន ក្រហ្វើដ (John Crawfurd) បានចុះកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយព្រះចៅស៊ុលតង់ ហ៊ូសសេន ស្សា ដែលក្នុងនោះព្រះចៅស៊ុលតង់យល់ព្រម​ប្រគល់កោះសិង្ហបុរីទាំងមូលទៅ​អោយក្រុមហ៊ុន British East India ។ មកទល់ឆ្នាំ១៨៦៩ មានមនុស្សប្រហែល១សែននាក់រស់នៅ​លើកោះនេះ។ ការគ្រប់គ្រងនគរូបនីយកម្មរបស់សិង្ហបុរីនៅសម័យអាណានិគមមានលក្ខណៈជា '''«ការបែកចែកដើម្បីគ្រប់គ្រង»'''។ មានន័យថាក្រុមមនុស្សប្រភេទផ្សេងគ្នារស់នៅតាមតំបន់ផ្សេងគ្នា។ ស្ទឹងសិង្ហបុរីដែលជាតំបន់ពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំ ជាទីតាំងនៅរបស់ពួកពាណិជ្ជករ ម្ចាស់ធនាគារចំរុះជាតិសាសន៍ និងកម្មករលើកដាក់ទំនិញ[[ជនជាតិចិន]]និងឥណ្ឌា។ [[ជនជាតិម៉ាឡេ]] ដែលភាគច្រើនជាអ្នកនេសាទនិងអ្នកដើរសមុទ្រ រស់នៅប៉ែកអាគ្នេយ៍ខាងចុងស្ទឹង ជាមួយពាណិជ្ជករនិងបញ្ញាវ័ន[[ជនជាតិអារ៉ាប់]]។ ជនជាតិអឺរ៉ុបដែលមានតិចតួចនៅឡើយ​នាពេលនោះ រស់នៅម្ដុំ Fort Canning Hill និងនៅខាងដើមស្ទឹងសិង្ហបុរី។ === សម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] === {{Main|សិង្ហបុរីក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន}} នៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ កងទ័ពព្រះចៅអធិរាជជប៉ុនបានឈ្លានពានតំបន់ម៉ាឡាយ៉ា និងបានបំផ្ទុះ[[សមរភូមិសិង្ហបុរី]]។ កងទ័ពអង់គ្លេសដែលមិនបាន​ត្រៀមខ្លួន​ជាមុនបានចុះចាញ់​ក្នុងរយៈពេល៦ថ្ងៃនៃការប្រយុទ្ឋ គឺនៅថ្ងៃទី១៥ កុម្ភៈ ១៩៤២។ កងទ័ពជប៉ុនបានប្ដូរឈ្មោះសិង្ហបុរី​ទៅជា '''ស្សូណាន់តូ''' (昭南島 ជាពាក្យកាត់នៃពាក្យ '''昭'''和の時代に得た'''南'''の'''島''' បានន័យថា កោះនៅភាគខាងត្បូងដែលបានមកនៅសករាជស្សូវ៉ាក់)<ref>{{cite w, ស្សូណាន់៖ ពន្លឺនៅខាងត្បូង|last=ឡៃឈ៍ ឡូពើរ|first=បារបារ៉ា|year=១៩៨៩|work=បណ្ណាល័យសភាជាតិ សិក្សាពីប្រទេស|publisher=ការិយាល័យបោះពុម្ភជាតិអាមេរិច|accessdate=២៩ មករា ២០១១|location=វ៉ាស៊ីងតោនឌីស៊ី}}</ref>។ រយៈពេល១ខែ​ក្រោយពីជប៉ុន​ចាញ់សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ពួកអង់គ្លេសបានវិលត្រលប់មកវិញនៅថ្ងៃទី១២ កញ្ញា ១៩៤៥។ === ការប្រកាសឯករាជ្យ === បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានផ្ដល់សិទ្ធិអោយ​សិង្ហបុរីរៀបចំការបោះឆ្នោតសកលដំបូងរបស់ខ្លួន​នៅ​ឆ្នាំ១៩៥៥។ អ្នកឈ្នះឆ្នោត​ជាបេក្ខជនគាំទ្រ​ឯករាជ្យភាពឈ្មោះ ដេវីដ ម៉ារស្សល (David Marshall) មេដឹកនាំគណបក្សរណសិរ្សពលកម្ម (Labour Front Party)។ ដើម្បីសុំស្វ័យភាពបរិបូណ៌ ម៉ារស្សល​បានដឹកនាំប្រតិភូ​មួយក្រុមទៅក្រុងឡុងដ៍ ប៉ុន្តែត្រូវអង់គ្លេសបដិសេដ។ លោកបានលាលែងពីដំណែង​ពេលត្រលប់មកសិង្ហបុរីវិញភ្លាម ហើយតំណែងលោក​ត្រូវជំនួសដោយលោក លីម យូហុក (Lim Yew Hock)។ សិង្ហបុរី​ក្លាយជា​រដ្ឋស្វ័យគ្រប់គ្រងក្នុងចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ ដោយមាននាយករដ្ឋមន្ត្រី​និងគណរដ្ឋមន្ត្រីផ្ទាល់ខ្លួន សំរាប់មើលការខុសត្រូវកិច្ចការរដ្ឋាភិបាល លើកលែងតែវិស័យការពារជាតិនិង​កិច្ចការបរទេសប៉ុណ្ណោះ។ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតថ្ងៃទី៣០ ឧសភា ១៩៥៩ គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន (People's Action Party) បានឈ្នះឆ្នោតយ៉ាងភ្លោកទឹកភ្លោកដី។ ក្រោយមកសិង្ហបុរីបានក្លាយជារដ្ឋស្វ័យគ្រប់គ្រង​នៅក្នុងខំមិនវ៉ែល ហើយលោក [[លី ក្វាន់យូ]] (Lee Kuan Yew) បានស្បថចូលកាន់តំណែង​ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដំបូងគេនៅថ្ងៃទី៣ មិថុនា ១៩៥៩<ref name='yewnyt'>{{cite news |title=Headliners; Retiring, Semi |date=២ ធ្នូ ១៩៩០ |newspaper=ញូយ៉កថែមស៍ |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE4DD123DF931A35751C1A966958260 |accessdate=២៧ ធ្នូ ២០០៨}}</ref>។ សិង្ហបុរីប្រកាសឯករាជ្យ​ពីអង់គ្លេសជាឯកត្តោភាគីនៅថ្ងៃទី ៣១ សីហា ១៩៦៣ មុនពេលចូលជាសមាជិក[[សហព័ន្ឋម៉ាឡេស៊ី]]ក្នុងខែកញ្ញា។ រយៈពេល២ឆ្នាំក្រោយមក សិង្ហបុរីបាន​ដើរចេញពីសហព័ន្ឋ បន្ទាប់​ពី​មានការខ្វែងគំនិតយ៉ាងក្ដៅគគុគជាមួយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ឋ។ សិង្ហបុរីបានទទួលអធិបតេយ្យភាពជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ៩ សីហា ១៩៦៥។ លោក យូសូហ្វ ប៊ីន អ៊ីស្សាក (Yusof bin Ishak)បានចូលស្បថកាន់តំនែងជាប្រធានាធិបតី ដោយលោក [[លី ក្វាន់យូ]] នៅតែជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ រដ្ឋដ៏ក្មេងខ្ចីនេះបានជួបនឹងវិបត្តិជាច្រើនដូចជា ភាពខ្វះការងារធ្វើយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ កង្វះលំនៅដ្ឋាន និងកង្វះផ្ទៃដីដាំដុះនិងធនធានធម្មជាតិ។ នៅក្នុងអាណត្តិ​របស់​លោក [[លី ក្វាន់យូ]] ពីឆ្នាំ ១៩៥៩ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩០ រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានលុបបំបាត់ភាពអត់ការងារធ្វើមួយភាគធំ លើកកំពស់ជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជន និងបានបង្កើតអោយមានកម្មវិធីផ្ដល់ជំរកសាធារណៈក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ។ សេដ្ឋកិច្ច និង ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ឋត្រូវបានអភិវឌ្ឍ។ ភាពតានតឹងនៃជំលោះជាតិសាសន៍​បានធូរស្រាល។ សិង្ហបុរីបានបង្កើតអោយមានប្រព័ន្ឋការពារឯករាជ្យជាតិ តាមរយៈការបង្កើតច្បាប់ស្ដីអំពីកាតព្វកិច្ចយោធាចំពោះបុរសៗ។ នៅឆ្នាំ១៩៩០ លោក [[ហ្គោស ចុកតុង]] (Goh Chok Tong) បានបន្ដតំនែងពីលោក លី ក្វាន់យូ។ ក្នុងអាណត្តិរបស់លោក សិង្ហបុរីក៏ដូចជាប្រទេសនៅ​អាស៊ីមួយ​ចំនួន បានជួបនឹងវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុឆ្នាំ១៩៩៧ ការរីករាលដាលនៃ[[ជំងឺសារស៍]] (SARS)នៅឆ្នាំ២០០៣ និងការគំរាមគំហែងភារវកម្មពីក្រុមចាម៉ាស់ អ៊ីស្លាមីយ៉ាស។ នៅឆ្នាំ២០០៤ លោក [[លី សៀនលូង]] (Lee Hsien Loong) ដែលជាកូនប្រុសច្បងរបស់លោក លី ក្វាន់យូ បានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីទី៣របស់សិង្ហបុរី<ref>{{cite news |title=ប្រវត្តិរូបប្រទេស៖ សិង្ហបុរី |publisher=ប៊ីប៊ីស៊ី ញូស៍ |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1143240.stm |accessdate=២២ មេសា ២០១០ |date=១៥ កក្កដា ២០០៩}}</ref>។ លោកបានបង្កើតអោយមានគំរោងសាងសង់បនល្បែង (កាស៊ីណូ) ដើម្បីទាក់ទាញទេសចរណ៍បរទេស​អោយបានច្រើនថែមទៀត។ == នយោបាយ == {{Main|នយោបាយនៅសិង្ហបុរី}} [[ឯកសារ:Parliament_House_Singapore.jpg|thumb|right|250px|អាគារសភាសិង្ហបុរី]] សិង្ហបុរីកាន់របបប្រជាធិបតេយ្យអាស្រ័យសភា ដោយមានសភាតែមួយតាម[[ប្រព័ន្ធវេស្ទមីនស្ទើ]]។ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិស្ថិតនៅក្នុងដៃគណរដ្ឋមន្ត្រី ដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី។ ប្រធានាធិបតីដែលជាប្រវត្តិសាស្ត្រគ្រាន់តែជានិមិត្តរូប មានអំនាចខ្លះដែរដូចជាការប្រើ[[សិទ្ឋិវេតូ]]ក្នុងការសំរេចចិត្តថ្នាក់ជាតិសំខាន់ៗ (ឧ៖ឆ្នាំ១៩៩១ ប្រធានាធិបតីបានប្រើសិទ្ឋិវេតូក្នុងការសំរេចស្ដីអំពីការប្រើប្រាស់ថវិកាជាតិ) និងការជ្រើសតាំងតំនែង​នានាក្នុងប្រព័ន្ឋតុលាការ។ អំនាចនីតិបញ្ញត្តិគឺសភា។ វិស័យនយោបាននៅសិង្ហបុរីត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន (People's Action Party ហៅកាត់ថា PAP) តាំងតែពីពេលក្លាយជា​រដ្ឋស្វ័យគ្រប់គ្រង។ ហេតុនេះគណបក្សប្រឆាំង​ផ្សេងទៀតដូចជា គណបក្សកម្មករសិង្ហបុរី (Workers' Party of Singapore) គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសិង្ហបុរី (Singapore Democratic Party ហៅកាត់ថា SDP) និង សំព័ន្ឋអ្នកប្រជាធិបតេយ្យសិង្ហបុរី (Singapore Democratic Alliance ហៅកាត់ថា SDA) បានហៅប្រទេសសិង្ហបុរីថាជា រដ្ឋមានគណបក្សតែ១។ ទោះបីជាមានការបោះឆ្នោតដោយសេរី និងមានតំលាភាព យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏សិង្ហបុរី​មិនទាន់​ជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ១០០%ទេ។ មានការរិះគន់តុលាការសិង្ហបុរីដែលមាននិន្នាការនិយមទៅគណបក្ស PAP។ អំណាចតុលាការមិនត្រូវបានដាក់អោយឯករាជ្យទេ។ តែទោះជាយ៉ាងណា​ក៏ដោយ សិង្ហបុរីនៅតែជាប្រទេសមានអំពើពុករលួយតិចតួចជាងគេនៅអាស៊ី។ សិង្ហបុរីមានច្បាប់​និងការពិន័យដោយមាន ការធ្វើទណ្ឌកម្មតាមនីតិវិធីលើរាងកាយដោយប្រើរំពាត់ខ្សែតី សំរាប់បទល្មើសរំលោភសេពសន្ធវៈ អំពើហឹង្សា កុបកម្ម ការសេពគ្រឿងញៀន បំផ្លាសសម្បត្តិសាធារណៈ និងបទល្មើសអន្តោរប្រវេសន៍<ref>{{cite web | url=http://www.corpun.com/singfeat.htm |title=ការធ្វើទណ្ឌកម្មតាមនីតិវិធីដោយប្រើខ្សែតីនៅសិង្ហបុរី ម៉ាឡេស៊ី និង ប៊្រុយណេ |publisher=ក្រុមស្រាវជ្រាវការធ្វើទណ្ឌកម្មលើរាងកាយលើពិភពលោក |year=២០០៨}}</ref><ref>{{cite news| author=ថម ខាន់ |title=គំនិតនិងនិន្នាការ ; គ្រប់យ៉ាងអំពីការធ្វើទណ្ឌកម្មលើរាងកាយនៅសិង្ហបុរី |url=http://www.nytimes.com/1994/06/26/weekinreview/ideas-trends-beyond-singapore-corporal-punishment-a-to-z.html?scp=29&sq=?pagewanted=1 |date=២៦ មិថុនា ១៩៩៤ |newspaper=ញូយ៉កថែមស៍}}</ref>។ សិង្ហបុរីក៏នៅមានប្រើ​ទោសប្រហារជីវិត​សំរាប់បទល្មើសសំលាប់មនុស្សកំរិតទី១ ការជួញដូរថ្នាំញៀន និងការប្រើកាំភ្លើងប្រដាប់អាវុធខុសច្បាប់<ref>{{cite web |url=http://www.travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1017.html#crime |title=ព័ត៌មានអំពីប្រទេសសិង្ហបុរី |publisher=ការិយាល័យកុងស៊ុល នៃក្រសួងការបរទេសអាមេរិច |date=១៩ មិនា ២០១០ |access-date=2011-02-27 |archivedate=2004-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041230204937/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1017.html#crime |url-status=dead }}</ref>។ == ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រសិង្ហបុរី|អាកាសធាតុសិង្ហបុរី}} [[ឯកសារ:CIA World Factbook map of Singapore (English).png‎|thumb|300px|left|ផែនទីCIAរបស់សិង្ហបុរី]] '''សិង្ហបុរី'''កើតឡើងពីកោះសរុប ៦៣កោះ ដែលកោះធំជាងគេគឺកោះសិង្ហបុរី។ កោះសិង្ហបុរីមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា ''ពូឡៅអ៊ូជុង'' (ជាភាសាម៉ាឡេដែលមានន័យថា ''កោះនៅចុងដី[នៃឧបទ្វីប]'')។ កោះសិង្ហបុរីភ្ជាប់ទៅខេត្តចូហរ (ម៉ាឡេស៊ី) ដោយផ្លូវសិប្បនិម្មិត២ គឺJohor–Singapore Causeway នៅខាងជើង និង Tuas Second Link នៅខាងលិច។ កោះសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន [[កោះជូរុង]](Jurong Island) [[កោះតេកុង]](Pulau Tekong) [[កោះអ៊ូប៊ីន]](Pulau Ubin) និង[[កោះសេនតូសា]](Sentosa)។ ចំនុចធម្មជាតិខ្ពស់ជាងគេនៅសិង្ហបុរី គឺកូនភ្នំប៊ូគីត ទីម៉ា(Bukit Timah Hill)ដែលមានកំពស់ ១៦៦ ម៉ែត<ref>{{cite web |url=http://heritagetrails.sg/content/148/Bukit_Timah_Hill.html |publisher=Heritage trails |accessdate=២២ មេសា ២០១០ |title=Heritage Trails: Bukit Timah Hill |archivedate=2010-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100205015600/http://heritagetrails.sg/content/148/Bukit_Timah_Hill.html |url-status=dead }}</ref>។ តាំងពីឆ្នាំ ១៩៦០ រដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរីបានខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការកសាងក្រុង ដែលជាលទ្ឋផលសិង្ហបុរីបច្ចុប្បន្នមានទេសភាពជាទីក្រុងទាំងស្រុង។ សិង្ហបុរីមានគំរោងវាតដីពីសមុទ្រដោយយកដីពីកូនភ្នំនានារបស់ខ្លួន ដីពីបាតសមុទ្រនិងពីប្រទេសជិតខាងមកចាក់បំពេញ។ ជាលទ្ឋផល ផ្ទៃដីសិង្ហបុរីបានកើនឡើងពី ៥៨១,៥ គ.ម^២ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ មក ៧០៤ គ.ម^២ នាពេលបច្ចុប្បន្ន។ សិង្ហបុរីមានគំរោងនឹងពង្រីកបន្ថែម ១០០ គ.ម^២ ទៀតមុនឆ្នាំ២០៣០<ref>{{cite web |title=ឆ្ពោះទៅកាន់និរន្តរភាពបរិស្ថាន, របាយការណ៍បរិស្ថានឆ្នាំ២០០៥ (PDF) |url=http://app.nea.gov.sg/counter/nea_soecover.asp |publisher=ក្រសួងបរិស្ថាននិងធនធានទឹក, សិង្ហបុរី |accessdate=២២ មេសា ២០១០ |archivedate=2011-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623124946/http://www.nea.gov.sg/cms/ccird/soe/soe_cover.pdf |url-status=dead }}</ref>។ គំរោងនេះក៏បានតភ្ជាប់កោះតូចៗ​នានា​ទៅកាន់កោះធំៗ តាមរយៈ​ការចាក់ដី​តភ្ជាប់ផងដែរ។ ប្រហែល២៣%នៃផ្ទៃដីសិង្ហបុរីត្រូវបានរក្សាអោយនៅជាព្រៃនិងឧទ្យានជាតិ<ref>{{cite web|url=http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/for_cou_702.pdf|title=Earthtrends country profile|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050601091338/http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/for_cou_702.pdf|archivedate=2005-06-01|access-date=2011-02-27|url-status=dead}}</ref>។ ឧទ្យានជាតិធំជាងគេដែលត្រូវបានការពារគឺ [[ឧទ្យានរុក្ខជាតិសិង្ហបុរី]] (Singapore Botanic Gardens) ដែលមានទំហំ ៦៧,៣ ហិកតា។ សិង្ហបុរីគ្មានស្ទឹងឬបឹងទឹកសាបធម្មជាតិទេ។ ប្រភពផ្គត់ផ្គង់ទឹកសាបក្នុងស្រុកនិងចំបងជាងគេ​គឺ ទឹកភ្លៀង ដែលត្រូវបានស្ដុកទុកក្នុង​អាងសិប្បនិម្មិត។ ទឹកភ្លៀងផ្គត់ផ្គង់ទឹកសាបប្រមាណ ៥០% ហើយនៅសល់៥០%ទៀត គឺនាំចូលពីប្រទេសជិតខាង និង បានពីរោងចក្រចំរាញ់ទឹកស្អាត ប្រើប្រាស់ឡើងវិញ។ រដ្ឋាភិបាលមានគំរោងបង្កើនចំនួនរោងចក្រចំរាញ់ទឹកសមុទ្រ​ដើម្បីកាត់បន្ថយ​ការពឹងផ្អែកលើទឹកនាំចូល។ សិង្ហបុរីមានអាកាសធាតុត្រូពិច។ សិង្ហបុរីគ្មានរដូវដាច់គ្នាស្រលះទេ។ សីតុណ្ហភាពនិងសំពាធថេរ សំនើមខ្ពស់ និង កំពស់ទឹកភ្លៀងខ្ពស់។ សីតុណ្ហភាពប្រែប្រួលពី ២២ ទៅ ៣៤អង្សាសេ។ សំនើមជាមធ្យម គឺ ៩០%នៅពេលព្រឹក និង ៦០%នៅពេលរសៀល។ សីតុណ្ហភាពទាបបំផុត​ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រគឺ ១៩,៤ និង ខ្ពស់បំផុត ៣៦.០។ ខែឧសភានិងមិថុនាជាខែក្ដៅជាងគេ ហើយខែវិច្ឆិកានិងធ្នូជាខែដែលមានសំនើមខ្ពស់ជាងគេ។ ពីខែសីហាដល់ខែតុលា ខ្យល់មានលក្ខណៈស្ងួតបណ្ដាល មកពីភ្លើងឆេះព្រៃនៅ[[ឥណ្ឌូនេស៊ី]]ដែលនៅជិតខាង។ == សេដ្ឋកិច្ច == {{Main|សេដ្ឋកិច្ចសិង្ហបុរី|វិស័យទេសចរណ៍នៅសិង្ហបុរី}} [[ឯកសារ:Merlion 01.jpg|thumb|200px|right|មើរឡាយអិន(the Merlion)៖និមិត្តិរូបសិង្ហបុរី]] [[ឯកសារ:Marina bay new IR.jpg|thumb|200px|right|ទិដ្ឋភាពសិង្ហបុរី]] [[ឯកសារ:Orchard Road light up Xmas 2005.JPG|thumb|right|200px|ផ្លូវអកឆាដនារាត្រីបុណ្យណូអែល]] សិង្ហបុរីស្ថិតក្នុងចំនោម[[កូននាគទាំង៤នៅអាស៊ី]] ដែលក្នុងនោះមាន [[ហុងកុង]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] និង [[តៃវ៉ាន់]] ផងដែរ។ សេដ្ឋកិច្ចសិង្ហបុរីពឹងផ្អែកលើការធ្វើពាណិជ្ចកម្ម និងការនាំចេញផលិតផលសំរេចជាពិសេសផលិតផលឧស្សាហកម្ម។ វិស័យឧស្សាហកម្មចែកចេញជា វិស័យអេឡិចត្រូនិច ការចំរាញ់[[ប្រេងកាត]] វិស័យគីមី វិស្វកម្មមេកានិក និង បច្ចេកទេសជីវវេជ្ជសាស្ត្រ។ សិង្ហបុរីជាកំពង់ផែមមាញឹកជាងគេក្នុងពិភពលោក។ សិង្ហបុរីជាមជ្ឍមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មរូបិយប័ណ្ឌបរទេស ធំទី៤លើពិភពលោក បន្ទាប់ពី [[ឡិនដិន]] [[ញូយ៉ក]] និង [[តូក្យូ]]។ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប(GDP)នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦កើនដល់ ២៩៤៧៤ US$។ អត្រានៃភាពអត់ការងារធ្វើក្នុងឆ្នាំ២០០៧គឺ ១,៧%។ កំនើនសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧គឺ ៧,៥%។ សិង្ហបុរីបានបង្កើតអោយមានពន្ធលើទំនិញនិងសេវា(Goods and Service Tax ហៅកាត់ថា GST) តាំងពីថ្ងៃទី១ មេសា ១៩៩៤។ នៅពេលនោះវាមានអត្រាតែ៣% តែបានរកចំនូលអោយរដ្ឋភិបាលបាន ១៦០០លានដុល្លាសិង្ហបុរី និងជួយផ្ដល់លំនឹងហិរញ្ញវត្ថុដល់រដ្ឋ។ ពន្ឋនេះបានកើនឡើងដល់ ៤%ក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ៥%ក្នុងឆ្នាំ២០០៤ និង ៧%ក្នុងឆ្នាំ២០០៧។ === វិស័យទេសចរណ៍ === វិស័យទេសចរណ៍ជាឧស្សាហកម្មដ៏ធំមួយរបស់សិង្ហបុរី។ សិង្ហបុរីជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏ពេញនិយម។ ភ្ញៀវទេសចរចំនួន ១០,២លាន​នាក់បានមកទស្សនាសិង្ហបុរី​ក្នុងឆ្នាំ ២០០៧ <ref name="ReferenceA">សៀវភៅស្ថិតិប្រចាំឆ្នាំ, សិង្ហបុរី។ គណកម្មាធិការទេសចរណ៍សិង្ហបុរី។</ref>។ កន្លែងដែលទាក់ទាញទេសចរណ៍ល្បីជាងគេនៅសិង្ហបុរីគឺ ទីប្រជុំហាងលក់ទំនិញនៅផ្លូវអកឆាដ (Orchad Road shopping districts)។ ដើម្បីទាក់ទាញ​ទេសចរណ៍បន្ថែម រដ្ឋាភិបាលបានសំរេចចិត្ត ក្នុងឆ្នាំ២០០៥ ក្នុងការអោយការលេងល្បែងស៊ីសងក្លាយជាស្របច្បាប់។ រដ្ឋបានអនុញ្ញាត​អោយមាន​ការបើកបនល្បែង២នៅ តំបន់ម៉ារីណាខាងត្បូង(Marina South) និង តំបន់សេនតូសា(Sentosa) <ref>{{cite press release|title=សំណើក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍រមណីយដ្ឋានកាស៊ីណូ – សេចក្ដីថ្លែងការជាផ្លូវការដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី លី សៀនលូង|date=១៨ មេសា ២០០៥|url=http://app.mti.gov.sg/data/pages/606/doc/Ministerial%20Statement%20-%20PM%2018apr05.pdf|publisher=ក្រសួងពាណិជ្ជកម្មនិងឧស្សាហកម្ម, សិង្ហបុរី|accessdate=២២ មេសា ២០១០|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071127000719/http://app.mti.gov.sg/data/pages/606/doc/Ministerial%20Statement%20-%20PM%2018apr05.pdf|archivedate=2007-11-27}}</ref>។ ដើម្បីប្រកួតប្រជែងជាមួយទីក្រុងផ្សេងទៀតក្នុងតំបន់ដូចជា [[ហុងកុង]] [[តូក្យូ]] និង [[សៀងហៃ]] រដ្ឋបានប្រកាសបង្កើនភាពទាក់ទាញតាមរយៈការបំភ្លឺលំអអគារនានា។ ចំណីអាហារក៏ត្រូវបានជំរុញអោយក្លាយជា​ធនធានទេសចរណ៍​ផងដែរ ដោយរដ្ឋរៀបចំអោយមាន[[បុណ្យម្ហូបអាហារនៅសិង្ហបុរី|បុណ្យម្ហូបអាហារ]]នៅរាល់ខែមិថុនា។ ព្រឹត្តិការណ៍ប្រចាំឆ្នាំផ្សេងទៀតមានដូចជា [[បុណ្យព្រះអាទិត្យនៅសិង្ហបុរី|បុណ្យព្រះអាទិត្យ]] ការតែងភ្លើងលំអបុណ្យណូអែល និង [[បុណ្យអលង្ការនៅសិង្ហបុរី|បុណ្យអលង្ការ]] ជាដើម<ref>[http://www.yoursingapore.com/content/traveller/en/browse/whats-on.html YourSingapore.com - What's On in Singapore]</ref>។ សិង្ហបុរីមានភាពរហ័សរហួន​ក្នុងការប្រែក្លាយខ្លួនជាស្នូលទេសចរណ៍វេជ្ជសាស្ត្រ។ មានអ្នកទេសចរប្រមាណ២សែននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ ចូលមកស្វែងរកសេវា​សុខាភិបាល​ក្នុង​ប្រទេសសិង្ហបុរី។ សិង្ហបុរីមានបំណងពង្រីកសេវាសុខាភិបាលអោយមានលទ្ធភាពទទួលអ្នកជំងីបរទេស១លាននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ អោយបានមុន ឆ្នាំ២០១២ ដែលអាចរកថវិកាជូនរដ្ឋចំនួន ៣០០០ USD។ រដ្ឋាភិបាលសង្ឃឹមថាការផ្ដួចផ្ដើមនេះនឹងផ្ដល់ការងារថ្មីចំនួន ១៣០០០ ទៀតក្នុងវិស័យសុខាភិបាល។ === រូបិយវត្ថុ === {{See also|ដុល្លារសិង្ហបុរី}} រូបិយវត្ថុសិង្ហបុរីគឺ ដុល្លាសិង្ហបុរី ដែលមាននិមិត្តសញ្ញា S$ និងមានអក្សរកាត់ថា SGD។ ធនាគារកណ្ដាលនៃសិង្ហបុរី (The Central Bank of Singapore) ជាអាជ្ញាធររូបិយប័ណ្ណសិង្ហបុរី ដែលមាននាទីបោះផ្សាយក្រដាសប្រាក់។ សិង្ហបុរីបោះពុម្ភកាក់និងក្រដាសប្រាក់លើកដំបូង​នៅឆ្នាំ១៩៦៧។ == ធនធានធម្មជាតិ == === ធនធានទឹក === ដោយសារគ្មានទឹកសាបពីបឹងបួរឬទន្លេ ទឹកភ្លៀងជាប្រភពផ្គត់ផ្គង់ទឹកសាប​ក្នុងស្រុកជាបឋម នៅសិង្ហបុរី។ ទឹកពាក់កណ្ដាលនៅសិង្ហបុរីបានពីទឹកភ្លៀងដែលត្រូវបានគេត្រងនិង​រក្សាទុកក្នុងអាង ហើយសល់ពីនោះជាទឹកនាំចូលពីម៉ាឡេស៊ី។ ក៏ប៉ុន្តែកិច្ចសន្យាស្ដីពីផ្គត់ផ្គង់ទឹក​២ និងត្រូវអស់សុពលភាពនៅឆ្នាំ២០១១ និងឆ្នាំ២០១៦ ជាបន្ដបន្ទាប់។ ភាពមិនចុះសំរុងពីតំលៃទឹក ធ្វើអោយរដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរីងាកមករកវិធានការដោះស្រាយការខ្វះខាតទឹកផ្សេងទៀត។ បច្ចុប្បន្នរដ្ឋកំពុងសាងសង់ តំបន់ត្រងទឹកភ្លៀង រោងចក្រសំអាតទឹក និង រោងចក្រកែច្នៃទឹកសមុទ្រជាទឹកសាប បន្ថែមទៀត។ == ទំនាក់ទំនងការបរទេស == សិង្ហបុរីរក្សាទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេស១៧៥ ទោះជាវាមិនមានឧត្តមស្នងការជាន់ខ្ពស់ឬស្ថានទូតនៅ​បណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនក្នុងចំនោមនោះក៏ដោយ។ វាជាសមាជិករបស់ [[អង្គការសហប្រជាតិ]] ខំមិនវ៉ែល [[អាស៊ាន]] និង ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ។ ដោយសារលក្ខខណ្ឌភូមិវិទ្យា ទំនាក់ទំនងជាមួយម៉ាឡេស៊ីនិងឥណ្ឌូនេស៊ីមានសារសំខាន់ណាស់។ សិង្ហបុរីមានទំនាក់ទំនងស្អិតរមួតជាមួយប្រទេសនៅអឺរ៉ុបជាពិសេសបារាំង អាល្លឺម៉ង់និងអង់គ្លេស។ ទំនាក់ទំនងល្អជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក​ផ្ដល់អោយសិង្ហបុរីនួវការរក្សាលំនឹងជាមួយកំលាំងយោធាក្នុងតំបន់។ សិង្ហបុរីគាំទ្រនូវគោលគំនិងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍និយម និងដើរតួទានីសំខាន់ក្នុងអាស៊ាន ដែលសិង្ហបុរីជាប្រជាជាតិស្ថាបនិកមួយរបស់អាស៊ាន។ សិង្ហបុរីក៏រក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ឋជាមួយប្រ៊ុយណេ ដោយរក្សាទុកអោយមាន​បរិក្ខាហ្វឹកហាត់យោធានៅក្នុងរដ្ឋស៊ុលតង់មួយនេះ។ === ជម្លោះ === សិង្ហបុរីមានជម្លោះជាច្រើនលើកនិងយូរអង្វែងជាមួយម៉ាឡេស៊ី​ជុំវិញបញ្ហាមួយចំនួនដូចជា៖ * ការផ្គត់ផ្គង់ទឹកមកសិង្ហបុរី * ព្រំដែនទឹក * ផ្លូវអាកាសរវាងអាកាសយានដ្ឋានចាងហ្គី និង អាកាសយានដ្ឋានកូឡាឡាំពួរ * កោះប៉េដ្រា ប្រង់កា * ការប្ដូរទីតាំងស្ថានីយ៍សិង្ហបុរី របស់ក្រុមហ៊ុនផ្លូវដែកកេរេតាពី តាណាស់ ម៉ាឡាយូ របស់ម៉ាឡេស៊ី == វិស័យការពារជាតិ == [[ឯកសារ:RSS Formidable (68) and INS Brahmaputra (F 31).jpg|thumb|នាវាចំបាំងRSS ''Formidable'' របស់សិង្ហបុរី]] [[ឯកសារ:RSAF at Mountain Home AFB.JPG|thumb|right|យន្ដហោះចំបាំង F-15SG របស់សិង្ហបុរី]] ក្រសួងការពារជាតិសិង្ហបុរី​គ្រប់គ្រងលើ កងយោធពលសិង្ហបុរី រួមមាន កងទ័ពជើងគោកសិង្ហបុរី កងទ័ពជើងទឹក និង កងទ័ពជើងអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី ដោយមានការទ្រទ្រង់ដោយស្ម័គ្រចិត្ត​ពីសំនាក់ក្រុមហ៊ុនឯកជនមួយចំនួន។ កងកំលាំងប្រដាប់អាវុធសិង្ហបុរី​មាននាទីចំបងក្នុងការ​ប្រឆាំងជាមួយអ្នកឈ្លានពាន​និងផ្ដល់នូវ​ជំនួយការមនុស្សធម៌ទៅបណ្ដាប្រទេសដទៃ។ រដ្ឋាភិបាលប្រើប្រាស់ទឹកប្រាក់ ៤,៩% នៃGDP ក្នុងវិស័យការពារជាតិនេះ។ បន្ទាប់ពីបានឯករាជ្យភ្លាម សិង្ហបុរីមានទាហានជើងគោកតែ២កងពលប៉ុណ្ណោះ ដែលដឹកនាំដោយមេបញ្ជាការអង់គ្លេស។ សិង្ហបុរីយល់ឃើញថា កំលាំងនេះវាតូចតាចណាស់​មិនអាចផ្ដល់សុវត្ថិភាពដល់ខ្លួន ហេតុនេះទើបការពង្រឹងកំលាំងយោធា​ក្លាយជាយុទ្ធសាស្ត្រអថិភាពរបស់រដ្ឋ។ ទាហាន​ត្រូវហ្វឹកហាត់តាក់តិចប្រយុទ្ធក្នុងព្រៃ ដើម្បីប្រយុទ្ធនៅក្រៅប្រទេសផងដែរ។ សំភារៈសឹកដូចជារថក្រោះភាគច្រើន​បានមកពីអ៊ីស្រាអែល។ សិង្ហបុរីមានកតិកសញ្ញាការពារជាតិទៅវិញទៅមក​ជាមួយប្រទេសជាច្រើនជាពិសេស​ប្រទេសហត្ថលេខីក្នុង​ Five Power Defence Arrangements។ សិង្ហបុរីមានមូលដ្ឋានហ្វឹកហ្វឺន​រាយប៉ាយនៅបរទេសដូចជានៅ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[អូស្ត្រាលី]] [[តៃវ៉ាន់]] [[ញូហ្សៀលែន]] [[បារាំង]] [[ថៃ]] [[ប្រ៊ុយណេ]] [[ឥណ្ឌា]] និង [[អាហ្វ្រិកខាងត្បួង]]។ តាំងពីឆ្នាំ១៩៨០ សិង្ហបុរីបានបញ្ជូលគោលគតិ​ក្នុងការពង្រឹងសន្តិសុខ ដើម្បីការពារខ្លួនពីការប៉ុនប៉ងគ្រប់រូបភាព។ ធនធាននានារបស់កងកំលាំងការពារជាតិសិង្ហបុរី​ត្រូវបានប្រើផងដែរក្នុងបេសកកម្មជំនួយមនុស្សធម៌អន្តរជាតិ​នានារួមមាន កិច្ចការពារសន្តិភាពរបស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]នៅប្រទេស១១។ នៅខែកញ្ញា ២០០៥ កងទ័ពជើងអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី​បានបញ្ជួន[[ឧទ្ឋម្ភាគចក្រ]] CH-47 Chinook ៣គ្រឿងទៅ[[រដ្ឋល្វីសៀណា]] (ស.រ.អា) ក្នុងប្រតិបត្តិការជួយក្នុងគ្រោះធម្មជាតិ​[[ខ្យល់ព្យុះកាទ្រីណា]]។ === កងយោធពលសិង្ហបុរី === កងយោធពលសិង្ហបុរីជាកំលាំងយោធារបស់សិង្ហបុរី មាននាទីការពារប្រទេសក្នុងគ្រប់វិស័យ។ វាចែកចេញជា៣ផ្នែកគឺ កងទ័ពជើងគោកសិង្ហបុរី កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី និង កងទ័ពជើងអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី។ កងទ័ពជើងគោកសិង្ហបុរី​គ្រប់គ្រងដោយអគ្គបញ្ជាការកងទ័ពជើងគោក មានតូនាទីអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យាអាវុធនិងយុទ្ឋសាស្ត្រ។ កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរីមាននាទីការពារសិង្ហបុរី​ ពីការគំរាមគំហែងលើផ្ទៃសមុទ្រ និង ការពារផ្លូវដឹកជញ្ជូនសមុទ្រ​របស់ខ្លួន។ កងទ័ពជើងអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរីមាននាទីការពារដែនអាកាសសិង្ហបុរី។ === កម្លាំងនគរបាលសិង្ហបុរី === កម្លាំងនគរបាលសិង្ហបុរី​ជាភ្នាក់ងារសំខាន់ក្នុងការរក្សាច្បាប់និងសណ្ដាប់ធ្នាប់ក្នុងប្រទេស។ === កម្លាំងការពារស៊ីវិលសិង្ហបុរី === កម្លាំងការពារស៊ីវិល​សិង្ហបុរីមាននាទីក្នុងការផ្ដល់នូវសេវាកម្មពេលមានអាសន្ន រួមមានរថគិលានសង្គ្រោះ(ឡានពេទ្រ) ឡានទឹក និង សេវាកម្មឆ្លើយតបពេលមានគ្រោះថ្នាក់ផ្សេងៗទៀត។ === កាតព្វកិច្ចយោធា === តាមច្បាប់សិង្ហបុរី ពលរដ្ឋសិង្ហបុរី​ជាបុរសនិងកូនចៅជំនាន់ទី២របស់អ្នកមានសិទ្ឋរស់នៅអចិន្ត្រៃយ៍ ដែលមានកាយសម្បទាមរឹងមាំ ចាំបាច់ត្រូវតែទទួលយកកាតព្វកិច្ចយោធាយ៉ាងតិច២ឆ្នាំ បន្ទាប់ពីគេមានអាយុ១៨ឆ្នាំ ឬ បញ្ចប់ការសិក្សា (មួយណាដែលដល់មុន)។ ករណីលើកលែងមានចំពោះករណីពិសេសមួយចំនួនដូចជា មានបញ្ហាសុខភាព មានប្រវត្តិធ្វើឧក្រិដកម្ម អាចបញ្ជាក់ថា​ការទៅធ្វើយោធា​អាចធ្វើអោយគ្រួសារគេមានការលំបាក់​យ៉ាប់យឺនខ្លាំង អាចជាប់ឈ្មោះចូលរៀនក្នុងស្ថាប័នអប់រំពេញច្បាប់ណាមួយ។ បន្ទាប់ពីរយៈពេល២ឆ្នាំនោះ បុរសទាំងអស់ត្រូវចាត់ទុកថាមានសមត្ថភាពពេញលេញ និង រួចរាល់ក្នុងការចូលបំរើយោធាវិញរហូតដល់អាយុ៤០ឆ្នាំ(៥០ឆ្នាំសំរាប់មេបញ្ជាការ)។ សម្រាប់នារី គេមិនតម្រូវឱ្យចូលធ្វើយោធាជាចាំបាច់នោះទេ។ ក៏ប៉ុន្តែគេឃើញមានកំណើនយោធានារីនាពេលប៉ុន្មានឆ្នាំនេះ។ មុនពេលបែងចែកចូលទៅក្នុង​កងពលណាមួយ បុរសតម្រូវឱ្យហាត់មូលដ្ឋានគ្រឹះរយៈពេលបីខែ (នារីរយៈពេលបីសប្ដាហ៍)<ref name="country-data">{{cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-11917.html |title=សិង្ហបុរី - ការជ្រើសរើសនិងហ្វឹកហាត់ទាហាន |publisher=Country-data.com |date=ធ្នូ ១៩៨៩ |accessdate=១៩ មករា ២០១១}}</ref>។ == ប្រជាសាស្ត្រ == {{Main|ប្រជាសាស្ត្រសិង្ហបុរី}} តាមស្ថិតិរបស់រដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរី ប្រជាជនសិង្ហបុរីនៅឆ្នាំ២០០៩ មានចំនួនប្រហែល ៤,៩៩លាននាក់ និងមានដង់ស៊ីតេ ៧០២២នាក់/គម^២<ref name="ស្ថិតិសិង្ហបុរី">{{cite web |title=ស្ថិតិសិង្ហបុរី |url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/population2009.pdf |publisher=ស្ថិតិសិង្ហបុរី |accessdate=២៨ សីហា ២០០៩ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091007021502/http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/population2009.pdf |archivedate=2009-10-07 |url-status=dead }}</ref>។ ៣,៧៣លាននាក់ជាពលរដ្ឋសិង្ហបុរីនិងអ្នកមានសិទ្ឋិរស់នៅអចិន្ត្រៃយ៍ ដែលក្នុងនោះ៣,២លាននាក់ជាពលរដ្ឋ​មានសញ្ជាតិសិង្ហបុរី។ អ្នករស់នៅសិង្ហបុរី ៧៤,២%មានដើមកំនើតចិន ១៣,៤%មានដើមកំនើតម៉ាឡេ ៩,២%មានដើមកំនើតឥណ្ឌា និង ៣,២%ជាជនជាតិដទៃ<ref name="ស្ថិតិសិង្ហបុរី"/>។ នៅមុនឆ្នាំ២០១០ ពលរដ្ឋម្នាក់ៗអាចជ្រើសរើសសាសន៍របស់ខ្លួនបានតែមួយប៉ុណ្ណោះ (ដែលជាទូទៅដូចឪពុក)។ ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្ន គេអាចដាក់ «ជាតិសាសន៍ទី១» និង «ជាតិសាសន៍ទី២» បាន។ នៅឆ្នាំ២០០៦ អត្រាកំនើតគឺ ១០,១លើ១០០០ អត្រាមរណៈគឺ ៤,៣លើ១០០០ (តិចជាងគេក្នុងតំបន់)។ កំនើនប្រជាជនសរុបគឺ ៤,៤% និងកំនើនអ្នកមានសិទ្ឋិរស់នៅអចិន្ត្រៃយ៍​គឺ ១,៨%។ នៅឆ្នាំ២០១០ អត្រាបង្កើតកូនសំរាប់ស្ត្រីម្នាក់គឺ ១,១នាក់ តិចជាងគេលំដាប់ទី៣លើពិភពលោក<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html|title=សិង្ហបុរី|author=The World Factbook|accessdate=១៦ មករា ២០១១|archivedate=2009-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html|url-status=dead}}</ref>។ អត្រានេះមិនគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការរក្សាកំនើនប្រជាជនទេ។ ហេតុនេះរដ្ឋាភិបាលមានវិធានការលើកទឹកចិត្តជនបរទេសអោយធ្វើអន្តោប្រវេសន៍​មកសិង្ហបុរី។ === សាសនា === {{Main|សាសនានៅសិង្ហបុរី}} [[ឯកសារ:Kong Meng San Phor Kark See Temple.JPG|thumb|right|200px|ព្រះវិហារចិនមួយនៅសិង្ហបុរី]] សិង្ហបុរីជាប្រទេសចំរុះសាសនា។ តាមស្ថិតិជំរឿនឆ្នាំ២០១០ អ្នកកាន់[[សាសនាព្រះពុទ្ឋ]]មាន ៣៣,៣% , [[សាសនាគ្រិស្ត]]មាន ១៨,០% , [[អ្នកគ្មាន​សាសនា]]មាន ១៧,០% , [[សាសនាឥស្លាម]]មាន ១៥,០% , [[សាសនាតាវ]]មាន ១១,០% , [[សាសនាហិណ្ឌូ]]មាន ៥,១% និងផ្សេងទៀត០,៩% <ref name=2010censuspercentage>{{cite web|url=http://www.singstat.gov.sg/news/news/press12012011.pdf|title=ជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១០៖ ស្ថិតិចេញលើកទី១ ស្ដីអំពីបុគ្គលិកលក្ខណប្រជាសាស្ត្រ អប់រំ ភាសា និងសាសនា|author=នាយកដ្ឋានស្ថិតិសិង្ហបុរី|date=១២ មករា ២០១១|work=|publisher=|accessdate=១៦ មករា ២០១១|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124160522/http://www.singstat.gov.sg/news/news/press12012011.pdf|archivedate=2011-01-24|url-status=dead}}</ref>។ សំភារៈសាសនា​និងពិធីប្រតិបត្តិសាសនាមួយចំនួនត្រូវបានហាមប្រាមនៅសិង្ហបុរី។ នៅសិង្ហបុរី គេឃើញមានវត្តនិងមណ្ឌលសាសនាសាសនាព្រះពុទ្ធទាំង៣និកាយ៖ ហីនយាន មហាយាន និង វជិរយាន។ ពុទ្ធសាសនិកភាគច្រើនជាជនជាតិចិន និងកាន់និកាយមហាយាន។ === វិស័យអប់រំ === វិស័យអប់រំថ្នាកបឋមសិក្សា មធ្យមសិក្សា និង ឧត្តមសិក្សា ជាទូទៅត្រូវបានគាំទ្រដោយរដ្ឋ។ រាល់ស្ថាប័នអប់រំ ទាំងសាធារណៈនិងរដ្ឋ ត្រូវតែចុះឈ្មោះនៅក្រសួងអប់រំ។ [[ភាសាអង់គ្លេស]]ជាភាសាទី១ដែលក្មេងៗពាក់កណ្ដាល​រៀននៅអាយុមុនចូលសាលា។ ចាប់ពីសាលាបឋមទៅ ភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានប្រើជាភាសាយានក្នុងការបង្រៀននៅសាលាសាធារណៈ ដោយគ្រប់មុខវិជ្ជាត្រូវបានបង្រៀននិងប្រលងជាភាសាអង់គ្លេស (លើកលែងតែមុខវិជ្ជា«ភាសាកំណើត»)។ នៅបណ្ដាប្រទេសដទៃ ពាក្យ«ភាសាកំណើត»ជាទូទៅសំដៅលើភាសាទី១, ប៉ុន្តែសំរាប់ប្រព័ន្ធអប់រំនៅសិង្ហបុរីវិញ វាសំដៅលើភាសាទី២ ដោយភាសាអង់គ្លេសជាភាសាទី១។ សិស្សដែលស្នាក់នៅបរទេសមួយរយៈ ឬមានការលំបាកខ្លាំង​ជាមួយ«ភាសាកំណើត»នេះ ត្រូវតំរូវអោយរៀនតាមកម្មវិធីសិក្សាស្រួលជាងនេះ ឬបោះបង់មុខវិជ្ជានេះចោលក៏បាន។ ប្រព័ន្ធអប់រំចែកចេញជា៣កំរិត «កំរិតបឋមសិក្សា» (ចាំបាច់) «កំរិតមធ្យមសិក្សា» និង «កំរិតត្រៀមមហាវិទ្យល័យ»។​ សិស្សចូលសាលាបឋមនៅអាយុ៦ឆ្នាំ។ បឋមសិក្សាមានរយៈពេល៦ឆ្នាំ ចែកចេញជា២ផ្នែក៖ ៤ឆ្នាំដំបូងជាថ្នាក់មូលដ្ឋាន និង ២ឆ្នាំទៀតជាថ្នាក់តំរង់ទិស។ កម្មវិធីសិក្សាសង្កត់ធ្ងន់លើមុខវិជ្ជាស្តង់ដារ៤គឺ [[ភាសាអង់គ្លេស]] ភាសាកំណើត [[គណិតវិទ្យា]] និងវិទ្យាសាស្ត្រ។ កំរិតមធ្យមសិក្សាមានរយៈពេលពី៤ទៅ៥ឆ្នាំ ដោយចែកចេញជា៤ប្រភេទ (តាមកំរិតសមត្ថភាពរបស់សិស្ស)៖ «ពិសេស» «អិចស្ព្រេស» «ធម្មតា(សិក្សាធិកា)» និង «ធម្មតា(បច្ចេកទេស)»។ កំរិតត្រៀមមហាវិទ្យាល័យមានរយៈពេលពី២ទៅ៣ឆ្នាំ។ ការប្រលងថ្នាក់ជាតិ​ត្រូវធ្វើរួមនៅរាល់សាលា ដែលតំរូវអោយប្រលងបន្ទាប់ពីបញ្ចប់កំរិតនីមួយៗ។ បន្ទាប់ពីបឋមសិក្សាររយៈពេល៦ឆ្នាំ សិស្សត្រូវធ្វើការប្រលងបញ្ចប់កំរិតបឋមសិក្សា(Primary School Leaving Examination) ដែលលទ្ធផលនេះនឹងសំរេចសាលាមធ្យមសិក្សាអោយពួកគេ។ បន្ទាប់ពីនោះគេធ្វើការប្រលងសញ្ញាប័ត្រមធ្យមសិក្សាទូទៅ (General Certificate of Secondary Education ហៅកាត់ថា GCSE) ដែលចែកជា កំរិតអូ(O levels)សំរាប់កំរិតមធ្យម និង កំរិតអេ(A levels)សំរាប់ថ្នាក់ត្រៀមមហាវិទ្យាល័យ។ [[ឯកសារ:NTU Administration Building.JPG|thumb|right|អាគាររដ្ឋបាលរបស់​[[សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាណានយ៉ាង]]]] សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋមានចំនួន៥នៅសិង្ហបុរីគឺ៖ * [[សាកលវិទ្យាល័យជាតិនៃសិង្ហបុរី]] (National University of Singapore ហៅកាត់ថា NUS) * [[សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាណានយ៉ាង]] (Nanyang Technological University ហៅកាត់ថា NTU) * [[សាកលទ្យាល័យគ្រប់គ្រងសិង្ហបុរី]] (Singapore Management University ហៅកាត់ថា SMU) * [[សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យានិងរចនាសិង្ហបុរី]] (Singapore University of Technology and Design ហៅកាត់ថា SUTD) * [[វិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាសិង្ហបុរី]] (Singapore Institute of Technology ហៅកាត់ថា SIT) សាកលវិទ្យាល័យឯកជន​មានច្រើន​រួមមានសាកលវិទ្យាល័យបរទេសដែលមកដាក់សាខានៅសិង្ហបុរី​ ដូចជា សាលាពាណិជ្ជកម្មឈីកាហ្គោ (Chicago Business School) និង សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាមឿនហិន(Technical University Munich) ជាដើម។ សាលាពហុបច្ចេកទេសមានចំនួន៥គឺ៖ * [[សាលាពហុបច្ចេកទេសតេម៉ាសេក]] (Temasek Polytechnic) * [[សាលាពហុបច្ចេកទេសសិង្ហបុរី]] (Singapore Polytechnic) * [[សាលាពហុបច្ចេកទេសងីអាន់]] (Ngee Ann Polytechnic) * [[សាលាពហុបច្ចេកទេសណានយ៉ាង]] (Nanyang Polytechnic) * [[សាលាពហុបច្ចេកទេសសាធារណរដ្ឋ]] (Republic Polytechnic) === ភាសា === {{Main|ភាសានៅសិង្ហបុរី}} រដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរីទទួលស្គាល់ភាសាផ្លូវការ៤គឺ ភាសាអង់គ្លេស ភាសាម៉ាឡេ ភាសាចិនកុកងឺ និងភាសាតាមិល។ ៨០%នៃជនជាតិសិង្ហបុរីចេះភាសាអង់គ្លេសជាភាសាទី១ឬទី២។ ចិនជាភាសាបន្ទាប់ដែលមានមនុស្សនិយាយច្រើន។ ភាសាអង់គ្លេសជាភាសាចំបងគេ។ ភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានគេជ្រើសរើសធ្វើជាភាសា​ប្រើក្នុងរដ្ឋបាលជាតិតាំងពី​ពេលបានឯករាជ្យ។ ភាសាអង់គ្លេសសិង្ហបុរីក្លាយពី​ភាសាអង់គ្លេសដើម។ ភាសាអង់គ្លេសនិយាយនៅសិង្ហបុរី មានតាំងពីភាសាអង់គ្លេសស្តង់ដារ ដល់ភាសាអង់គ្លេសលាយឡំ (ដែលគេហៅថា «ស៊ីងហ្គ្លីស»)។ ស៊ីងហ្គ្លីស ជាភាសាអង់គ្លេសបែបសិង្ហបុរី ដែលវាក្យស័ព្ទនិងវេយ្យាករណ៍មួយចំនួនធំ​ជាកំចីឬយកលំនាំតាមភាសាផ្លូវការ៣ផ្សេងទៀត។ រដ្ឋាភិបាលមិនលើកទឹកចិត្តអោយប្រើស៊ីងហ្គ្លីសទេ ដោយចាត់«យុទ្ធនាការនិយាយអង់គ្លេសអោយបានត្រឹមត្រូវ»​ជាដើម។ តាមជំរឿនឆ្នាំ២០១០ ១ភាគ៣នៃពលរដ្ឋសិក្សាបុរី​និយាយភាសាអង់គ្លេសជា«ភាសាក្នុងផ្ទះ»។ ភាសាអង់គ្លេសបានរីកសាយភាយ​នៅសិង្ហបុរី​ចាប់ពីពេល​មានការដាក់អោយប្រើប្រាស់ភាសាអង់គ្លេសជាភាសាយាន​ក្នុងវិស័យអប់រំ។ នៅសាលាសិស្សានុសិស្សត្រូវតែរៀនភាសាអង់គ្លេសជាចាំបាច់​ បូកបន្ថែមភាសា១ក្នុងចំនោមភាសាផ្លូវការ៣ផ្សេងទៀត។ ភាសាចិនជាភាសាដែលពលរដ្ឋសិង្ហបុរីពាក់កណ្ដាលនិយាយតាមផ្ទះពួកគេ។ ភាសាសិនកុកងឺ(បែបសិង្ហបុរី) ជាគ្រៀមភាសាប្រើច្រើនជាងគេ (១,២លាននាក់) និង ប្រហែលកន្លះលាននាក់ប្រើគ្រៀមភាសាផ្សេងទៀតដូចជា ហុកគាន ទាជីវ និង កន្តាំង។ ភាសាម៉ាឡេជាភាសាជាតិ ដោយសារហេតុផលប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ភាសាម៉ាឡេត្រូវបានប្រើនៅក្នុងចំរៀងជាតិសិង្ហបុរី និងនៅក្នុងបទបញ្ជាយោធា។ សព្វថ្ងៃ ភាសាម៉ាឡេត្រូវគេប្រើជាទូទៅ​ក្នុងសហគមន៍ម៉ាឡេនៅសិង្ហបុរី ដោយមានអ្នកចេះម៉ាឡេ ១៦,៨%នៃប្រជាជនសរុប។ ១២%នៃប្រជាជនសរុប​ប្រើភាសាម៉ាឡេជាភាសានៅផ្ទះ។ ប្រហែល១សែននាក់​ឬ៣%​នៃជនជាតិសិង្ហបុរី​និយាមភាសាតាមិលជាភាសានៅផ្ទះ។ == វប្បធម៌ == {{Main|វប្បធម៌សិង្ហបុរី}} សិង្ហបុរីជាប្រទេសមានវប្បធម៌ចំរុះ លាយឡំរវាងវប្បធម៌ចិន ម៉ាឡេ និង ឥណ្ឌា។ សិង្ហបុរីមានជោគជ័យ​ក្នុងការ​ស្ថាបនាអត្តសញ្ញាណខ្លួន​ដោយ​ធ្វើអោយមានភាពសុខដុម​រវាងជាតិសាសន៍និងសាសនាទាំងនេះ។ === ម្ហូបអាហារ === ម្ហូបអាហារនៅសិង្ហបុរី​ជាឧទាហរណ៍មួយនៃភាពសំបូរបែប និងការរលាយចូលគ្នានៃវប្បធម៌ចិន ឥណ្ឌា ម៉ាឡេ និង តាមិល។ ជាក់ស្ដែង នៅមជ្ឍមណ្ឌលម្ហូបអាហារ គេអាចឃើញស្តង់អាហារម៉ាឡេលក់ម្ហូបហាឡាល់(ម្ហូបប្រតិបត្តិតាមច្បាប់ឥស្លាម) ក្នុងរូបភាពជាអាហារតាមិល។ ស្ដង់អាហារចិន​អាចមានប្រើគ្រឿងផ្សំម៉ាឡេនិងរបៀបចំអិនម្ហូបរបស់ម៉ាឡេ។ កត្តានេះធ្វើអោយម្ហូបអាហារសិង្ហបុរីក្លាយជាកត្តាទាក់ទាញ​ទេសចរណ៍វប្បធម៌យ៉ាងសំខាន់ផងដែរ។ ម្ហូបអាហារក្នុងស្រុកមានភាពសំបូរបែប មានតាំងពីបាយមាន់ហៃណានដល់សាច់ចង្កាក់អាំង។ ប្រជាជនសិង្ហបុរីក៏ចូលចិត្តទទួលទានអាហារសមុទ្រមានក្ដាម គ្រំ មឹកយក្ស ងាវ ជាដើមផងដែរ។ === បណ្ដាញព័ត៌មាន === ការឃ្លាំមើលបណ្ដាញព័ត៌មាននៅសិង្ហបុរី​នៅមានកំរិតតឹងរឹងនៅឡើយ។ រដ្ឋនឹងប្រើគំនាបនៅលើបណ្ដាញព័ត៌មានណាដែល​ធ្វើការរិះគន់ដល់​មន្ត្រីក្នុងជួរ​រដ្ឋាភិបាល។ អាជ្ញាធម៌អភិវឌ្ឍបណ្ដាញព័ត៌មាន (Media Development Authority) គ្រប់គ្រងបណ្ដាញព័ត៌មាននៅសិង្ហបុរី ដោយរក្សាលំនឹងរវាង​តំរូវការសិទ្ធិជ្រើសរើស​និងការបង្ការព័ត៌មានមិនសមរម្យ។ គេហាមប្រាមមិនអោយមានខ្ទះផ្កាយរណបជាឯកជនទេ ហើយអ៊ីនធឺណិត​ក៏ត្រូវគេដាក់កំហិតដែរ។ ការឃ្លាំមើលបណ្ដាញព័ត៌មាន​ពីរដ្ឋាភិបាល​មិនបណ្ដាលអោយមានការរអាក់រអួល​ដល់​កំនើនសេដ្ឋកិច្ចទេ។ មេឌាខប(MediaCorp)ជាសហគ្រាសព័ត៌មាន​សំណើរការដោយរដ្ឋ ដែលកាន់កាប់ប៉ុស្តិ៍​ទូរទស្សន៍​និងវិទ្យុស្ទើរទាំងអស់។ ស៊ីងហ្គាពួរប្រេសហូលឌីង(Singapore Press Holdings) ជាក្រុមហ៊ុន​មានទំនាក់ទំនងជិតដិតនឹងរដ្ឋាភិបាល គ្រប់គ្រប់លើវិស័យសារព័ត៌មានស្ទើរទាំងអស់ ដោយបោះផ្សាយកាសែត១៥ និងទស្សនាវដ្ដី៦។ មានអ្នកប្រើប្រាស់អ៊ីនធឺណិត៣,៤លាននាក់នៅសិង្ហបុរី។ === សិល្បៈ === តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ៩០ រដ្ឋភិបាលបានប្រឹងប្រែងក្នុងការជំរុញសិង្ហបុរី​អោយក្លាយជាមជ្ឍមណ្ឌលសិល្បៈនិងវប្បធម៌ (ជាពិសេសសិល្បៈសំដែង) និងប្រែក្លាយសិង្ហបុរីអោយក្លាយជាក្លោងទ្វារសកល​រវាងវប្បធម៌បស្ចិមនិងវប្បធម៌បូព៌ា។ បុណ្យវប្បធម៌មួយត្រូវបានក្រុមប្រឹក្សាសិល្បៈជាតិ​ធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដោយរៀបចំអោយមានការសំដែងសិល្បៈមហោស្រព របាំ តន្ត្រី ...។ === កីឡានិងការកំសាន្ត === {{Main|កីឡានៅសិង្ហបុរី}} [[ឯកសារ:LiJiawei-AustrianOpen-Wels-20071028-02.jpg|thumb|right|25opx|លីជែវ៉ី៖ កីឡាករ​វាយកូនឃ្លីលើតុ​សិង្ហបុរី]] ប្រជាជនសិង្ហបុរីរីករាយក្នុងសកម្មភាពកីឡានិងកំសាន្តច្រើនសណ្ឋាន។ កីឡាពេញនិយមមាន បាល់ទាត់ គ្រីកខិត ហែលទឹក វាយសី បាល់បោះ បាល់អោប បាល់ទះ និង វាយកូនឃ្លីលើតុ។ កីឡាលើទឹកដូចជា ជិះទូកក្ដោង ប្រណាំងទូកកាយ៉ាក់ និង ជិះស្គីលើទឹក ក៏ត្រូវបានគេនិយមលេងដែរ។ ក្រៅពីនេះ ការជ្រមុជទឹកលេងកំសាន្តជាការពេញនិយមនៅតាមបណ្ដាកោះភាគខាងត្បូង។ កីឡាវាយកូនហ្គោលកំពុងចាប់ផ្ដើមមានប្រជាប្រិយភាព​ក្នុងចំនោមប្រជាជនសិង្ហបុរី។ មានក្លឹមវាយកូនហ្គោល១៥កន្លែងនៅសិង្ហបុរី។ អ្នកលេងហ្គោលខ្លះចូលចិត្តធ្វើដំនើរទៅលេង​នៅតំបន់ផ្សេងដូចជានៅ ចូហរ(ម៉ាឡេស៊ី) ដោយសារទីនោះយក​ថ្លៃសមាជិកភាពតិចជាង។ សិង្ហបុរីមានលីហ្គបាល់ទាត់ផ្ទាល់ខ្លួន (S-League) តាំងពិឆ្នាំ១៩៩៤។ សព្វថ្ងៃមានក្លឹបចំនួន១២នៅក្នុងលីហ្គ។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៨ សិង្ហបុរីផ្ដើមធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះការប្រកួតជើងឯកហ្វម្ញូឡាវ័នពិភពលោក (Formula One World Championship) នាពេលយប់។ នេះជាលើកទី១ហើយ ដែលការប្រកួតF1 ធ្វើឡើងនៅពេលយប់ និងនៅអាស៊ី។ == វិស័យគមនាគមន៍និងដឹកជញ្ជូន == <gallery mode="packed" heights="150" style="text-align:middle"> File:Singapore Buses (SBST) - 0625.jpg|ឡានក្រុង File:C851E NEL trains at Sengkang Depot.jpg|MRT (Mass Rapid Transit) File:BP6 Bukit Panjang LRT Station Platform 202412.jpg|LRT (Light Rail Transit) </gallery> ហេដ្ឋារចនាសំព័ន្ឋគមនាគមន៍ក្នុងស្រុកមាន​បណ្ដាញផ្លូវថ្នល់ពាសពេញកោះទាំងមូល ប្រវែលសរុប ៣៣៥៦គម រាប់បញ្ចូលទាំងបណ្ដាញផ្លូវអិចស្ព្រេសវេយប្រវែង១៦១គម ផងដែរ។ បណ្ដាញដឹកជញ្ជួនសាធារណៈ​បំរើការដោយ សេវ៉ាកម្មឡានក្រុងរបស់រដ្ឋ និងក្រុមហ៊ុនតាក់ស៊ីមានអាជ្ញាបណ្ឌមួយចំនួន។ ប្រជាជនសិង្ហបុរី​អាស្រ័យខ្លាំងលើសេវ៉ាកម្មឡានក្រុង ក្នុងការធ្វើដំនើរទៅសាលាឬកន្លែងធ្វើការ។ បណ្ដាញផ្លូវដែកចែកចេញជា MRT(Mass Rapid Transit ៖ បណ្ដាញដឹកជញ្ជូនផ្លូវដែកខ្នាតធំ) និង LRT(Light Rail Transit ៖ បណ្ដាញដឹកជញ្ជូនផ្លូវដែកខ្នាតតូច)។ ជារៀងរាល់ថ្ងៃ ប្រជាជន២.៨៥លាននាក់ប្រើប្រាស់ឡានក្រុង ១,៥លាននាក់ប្រើប្រាស់ LRT ឬ MRT និងប្រហែល១លាននាក់ប្រើប្រាស់តាក់ស៊ី។ ការប្រើប្រាស់មធ្យោបាយធ្វើដំនើរឯកជន​មិនត្រូវបានគេលើកទឹកចិត្តទេ ដោយរដ្ឋបានដាក់អោយមាន​ប្រព័ន្ឋប្រមូលថ្លៃប្រើប្រាស់ផ្លូវអេឡិកត្រូនិក នៅម៉ោងដែលមានចរាចរណ៍មមាញឹក បង្ខំអោយបង់ពន្ឋយានយន្តក្នុងតំលៃថ្លៃ និងដាក់អោយមានកូតាក្នុងការទិញយានយន្ត។ នៅឆ្នាំ២០០១ បណ្ដាញគមនាគមន៍សាធារណៈ​បានដាក់ប្រើប្រព័ន្ធEZ-Link ដែលអនុញ្ញាតអោយគេប្រើកាត​អាចបញ្ចូលទឹកប្រាក់បាន ធ្វើជាសំបុត្រ។ === អន្តរជាតិ === សិង្ហបុរីជាមជ្ឍមណ្ឌលដឹកជញ្ជូនយ៉ាងសំខាន់មួយនៅ[[អាស៊ី]] ដោយប្រទេសនេះស្ថិតនៅចំលើផ្លូវជំនួញតាមសមុទ្រ​និងអាកាសជាច្រើន។ [[កំពង់ផែសិង្ហបុរី]]ជាកំពង់ផែមមាញឹកជាងគេលើពិភពលោកនៅឆ្នាំ២០០៥។ កំពង់ផែនេះគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហ៊ុងប្រតិបត្តិការកំពង់ផែចំនួន២គឺ ក្រុមហ៊ុន ភីអេសអេ អ៊ីនធឺណាស្សិណល (PSA International) និង ក្រុមហ៊ុនជូរុងផត (Jurong Port)។ សិង្ហបុរីជាច្រកឆ្លងកាត់អាកាស​សំរាប់តំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] និងជាកន្លែងផ្ទេរយន្ដហោះនៅលើ'''ផ្លូវកង់ហ្គារូ''' រវាងប្រទេសអូស្ត្រាលីនិងអឺរ៉ុប។ [[អាកាសយានដ្ឋានចាងហ្គីសិង្ហបុរី]]​មានបណ្ដាញក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍៨០ តភ្ជាប់សិង្ហបុរីទៅទីក្រុង២០០នៅ៦៨ប្រទេស។ វាត្រូវបានគេចាត់ថ្នាក់ជា​អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិល្អជាងគេ១ ដោយទស្សនាវដ្ដីធ្វើដំនើរអន្តរជាតិនានា និងត្រូវបានទីភ្នាក់ងារ[[ស្កាយថាក់]](Skytax)ចាត់ថ្នាក់ជា​អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិល្អផុតគេនៅឆ្នាំ២០០៦។ អាកាសយានដ្ឋាននេះមានធើមីណលចំនួន៣។ អាកាសយានដ្ឋាននេះក្លាយជាឯកជននៅឆ្នាំ២០០៩ និងគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហ៊ុនចាងហ្គីអ៊ែរផតហ្គ្រុប (Changi Airport Group)។ ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ជាតិគឺ [[ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍សិង្ហបុរី]] (Singapore Airlines មានកូដ SIA)។ សិង្ហបុរីតភ្ជាប់ទៅចូហរ(ម៉ាឡេស៊ី) តាមរយៈផ្លូវកាត់សមុទ្រ ចូហរ-សិង្ហបុរី ខសវេយ និង ស្ពានទួស ក៏ដូចជាក្រុមហ៊ុនផ្លូវដែកកេរ៉េតាពី តាណាស់ ម៉ាឡាយូ របស់ម៉ាឡេស៊ី។ គេក៏ឃើញមានសាឡាងជាច្រើនសំរាប់ដឹកជញ្ជូនទៅកំពុងផែឥណ្ឌូនេស៊ីក្បែរៗនោះផងដែរ។ ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{សិង្ហបុរី}} {{ASEAN}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{ប្រទេសនិយាយភាសាម៉ាឡេ}} {{អត្ថបទពិសេស}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋបុរី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកោះ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអាស៊ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] sdg2neva33v6z30xm4uamh9mxei65kf 0 8055 333709 32672 2026-03-28T16:37:34Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ឧដុង្គមានជ័យ]] 333709 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ឧដុង្គមានជ័យ]] raet402so2p4z94zal6k5t5bc2cnl4z 0 8059 333710 32682 2026-03-28T16:37:44Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ឧដុង្គមានជ័យ]] 333710 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ឧដុង្គមានជ័យ]] raet402so2p4z94zal6k5t5bc2cnl4z 0 8060 333711 32683 2026-03-28T16:37:54Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ឧដុង្គមានជ័យ]] 333711 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ឧដុង្គមានជ័យ]] raet402so2p4z94zal6k5t5bc2cnl4z 0 8123 333732 330407 2026-03-29T08:09:47Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ]] ទៅ [[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]] 330407 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFFFFF;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color: #000000; text-shadow: 0px 0px yellow;> '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''<br>'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Oudong,_Cambodia_Prasat_Nokor_Vimean_Sour,_Oudong.jpg|150px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះផ្លូវការណ៍''' | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' |- style="vertical-align:center;" |'''អ្នកបង្កើត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យចេស្ដា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' |សម័យកាល[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ស្ថាបត្យកម្ម''' | រចនាបថឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''រចនាសម្ព័ន្ធ''' | យកលំនាំតាម ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ |} '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' គឺជា អតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]មហានគរឧត្តុង្គមានជ័យ [[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ|ទីក្រុងឧត្តុង្គ]]ចាប់ផ្តើមសាងឡើងក្នុងសតវត្សទី១៧នៃគ.ស ក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទសមេ្តចព្រះជ័យជេដ្ឋាទី២]] ដូចមានចែង ក្នុងព្រះរាជពង្សសាវតាប្រទេសកម្ពុជា។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ប្រវត្តិ== ក្នុងព.ស២១៦៤ គ.ស ១៦៦០ព្រះបាទសមេ្តចព្រះជ័យជេដ្ឋា ជាម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង សេ្តចគង់នៅព្រះរាជវាំងល្វាឯម (សៀវភៅពង្សសាវតានៃប្រទេសកម្ពុជារបស់ក្រសួងសុខាធិការបោះពុម្ភផ្សាយ​ក្នុងឆ្នាំ១៩៥២ ទំព័រ៥៥ ដាក់វង់ ក្រចកថា ([[ស្រុកព្រៃល្វាឯម]])។ ទ្រង់នាំព្រះអគ្គមហេសីព្រះស្នំក្រំការ សេនាធិបតី និងនាម៉ឺនសព្វមុខមន្រ្តី ខ្ញុំរាជការ ទាំងពួងចុះព្រះរាជទីនាំងនាវា សេ្តចយាងទៅប្រពាតនៅតំបន់អូរក្រងលាយ ក្នុងខេត្តសំរោងទង ទ្រង់ប្រថាប់នៅ ព្រះពន្លាជាយូរថៃ្ង រួចសេ្តចយាងទៅក្រសាលនៅទីតាដុងយាយជ័យ ទ្រង់ទតឃើញទីទួលមួយនៅតំបន់ស្រះកែវ ជាទី មានទេសភាពល្អ ក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហរទ័យ ហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់និងមន្រ្តីខ្ញុំរាជការទាំងពួង មានហោរ៉ាធិបតី ជាដើមថា "យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះ តើអស់លោកអ្នកទាំងពួងយល់ថាដូចមេ្តច?"។ ឧកញ៉ាហោរ៉ាធិបតី គន់គូរពិនិត្យមើលទីដីនោះដោយក្បួនហោរ៉ាសាស្រ្ត ហើយក្រាបទូលថា "ទីនេះជាទីជយភូមិល្អណាស់ ត្រូវតាម ក្បួនទាយថា នឹងមានបៈទ្ធិតបៈតេជៈ ឈ្នះអស់សត្រូវទាំង៨ទិស"។ ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះទ្រង់ចាត់ឲ្យកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះរាជវាំង នៅតំបន់ស្រះ កែវនោះ ទ្រង់ហត់ ហើយសេ្តចត្រឡប់មកព្រះរាជវាំងល្វាឯមវិញ។ លំដាប់ពីនោះឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ ក៏បង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្តារាស្រ្ត កាប់ដើមឈើ មកធ្វើជាព្រះ រាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។ លុះប្រមូលគឿ្រងសំភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវបង្គាប់មេការ ឲ្យចាប់ផ្តើមចាត់ការលើកដីធ្វើ​ជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់តូច ដំណាក់ធំ និងចុងព្រះរាជរោង​ប្រមាណ១០ខែទើបរួចស្រេច ហើយយកសេចក្តីក្រាបបង្គំទូល សូមទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។ លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ ព្រះបាទសមេ្តចជ័យជេដ្ឋាជាម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង សេ្តចចាកចេញពីព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម ទ្រង់ ឡើងគង់ព្រះទីនាំងនាវា ធ្វើព្រះរាជដំណើរតាមទនេ្លសាបមួយអន្លើ ដោយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រំការ ព្រះរាជា ស្សានុវង្ស សេនាធិបតី នាម៉ឺនសព្វមុខមន្រ្តីខ្ញុំរាជការ គ្រប់ក្រុមរាជាបរិពារ ដល់កំពង់តាដុងយាយជ័យ ប្រថាប់ នៅទីនោះ៣រាត្រី ទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា កំពង់ហ្លួង ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់ងារមុខក្រសួង ឲ្យរៀប ចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះរាជវាំងថ្មី និមន្តព្រះរាជាគណចំរើនព្រះបរិត្ត៣ថៃ្ង ចូលព្រះរាជពិធី នៅថៃ្ង៥កើតខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ព.ស ២១៦៤ គ.ស ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រំការ សេនាធិបតី មន្រ្តីខ្ញុំរាជការ ជាបរិពារហែសេ្តចឡើងកំពង់ហ្លួង ចូលទៅគង់ព្រះរាជវាំងថ្មី រួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធ ព្រះនគរ៣ថៃ្ង ដោយមានលែ្បងមហោស្រព គ្រប់បែបជាឧឡារឹក អធិកអធមក្រៃពេក ទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមនគរ (ទីក្រុង) ថ្មីនោះថា "ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរ ឧត្តុង្គមានជ័យបុរីរម្យ ឧត្តមរាជនិវេសដ្ឋាន" ដែលហៅខ្លីថា "ក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ"។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] * [[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]] {{commons category|ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះបរមរាជវាំងនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សិល្បៈខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តកណ្តាល]] tron2aomjqz0b420jpyj8ayx0edevtk 333734 333732 2026-03-29T08:13:05Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333734 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFFFFF;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color: #000000; text-shadow: 0px 0px yellow;> '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''<br>'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Oudong,_Cambodia_Prasat_Nokor_Vimean_Sour,_Oudong.jpg|150px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះផ្លូវការណ៍''' | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' |- style="vertical-align:center;" |'''អ្នកបង្កើត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យចេស្ដា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' |សម័យកាល[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ស្ថាបត្យកម្ម''' | រចនាបថឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''រចនាសម្ព័ន្ធ''' | យកលំនាំតាម ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ |} '''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ ==ប្រវត្តិ== ក្នុងព.ស២១៦៤ គ.ស ១៦៦០ព្រះបាទសមេ្តចព្រះជ័យជេដ្ឋា ជាម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង សេ្តចគង់នៅព្រះរាជវាំងល្វាឯម (សៀវភៅពង្សសាវតានៃប្រទេសកម្ពុជារបស់ក្រសួងសុខាធិការបោះពុម្ភផ្សាយ​ក្នុងឆ្នាំ១៩៥២ ទំព័រ៥៥ ដាក់វង់ ក្រចកថា ([[ស្រុកព្រៃល្វាឯម]])។ ទ្រង់នាំព្រះអគ្គមហេសីព្រះស្នំក្រំការ សេនាធិបតី និងនាម៉ឺនសព្វមុខមន្រ្តី ខ្ញុំរាជការ ទាំងពួងចុះព្រះរាជទីនាំងនាវា សេ្តចយាងទៅប្រពាតនៅតំបន់អូរក្រងលាយ ក្នុងខេត្តសំរោងទង ទ្រង់ប្រថាប់នៅ ព្រះពន្លាជាយូរថៃ្ង រួចសេ្តចយាងទៅក្រសាលនៅទីតាដុងយាយជ័យ ទ្រង់ទតឃើញទីទួលមួយនៅតំបន់ស្រះកែវ ជាទី មានទេសភាពល្អ ក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហរទ័យ ហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់និងមន្រ្តីខ្ញុំរាជការទាំងពួង មានហោរ៉ាធិបតី ជាដើមថា "យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះ តើអស់លោកអ្នកទាំងពួងយល់ថាដូចមេ្តច?"។ ឧកញ៉ាហោរ៉ាធិបតី គន់គូរពិនិត្យមើលទីដីនោះដោយក្បួនហោរ៉ាសាស្រ្ត ហើយក្រាបទូលថា "ទីនេះជាទីជយភូមិល្អណាស់ ត្រូវតាម ក្បួនទាយថា នឹងមានបៈទ្ធិតបៈតេជៈ ឈ្នះអស់សត្រូវទាំង៨ទិស"។ ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះទ្រង់ចាត់ឲ្យកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះរាជវាំង នៅតំបន់ស្រះ កែវនោះ ទ្រង់ហត់ ហើយសេ្តចត្រឡប់មកព្រះរាជវាំងល្វាឯមវិញ។ លំដាប់ពីនោះឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ ក៏បង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្តារាស្រ្ត កាប់ដើមឈើ មកធ្វើជាព្រះ រាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។ លុះប្រមូលគឿ្រងសំភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវបង្គាប់មេការ ឲ្យចាប់ផ្តើមចាត់ការលើកដីធ្វើ​ជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់តូច ដំណាក់ធំ និងចុងព្រះរាជរោង​ប្រមាណ១០ខែទើបរួចស្រេច ហើយយកសេចក្តីក្រាបបង្គំទូល សូមទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។ លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ ព្រះបាទសមេ្តចជ័យជេដ្ឋាជាម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង សេ្តចចាកចេញពីព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម ទ្រង់ ឡើងគង់ព្រះទីនាំងនាវា ធ្វើព្រះរាជដំណើរតាមទនេ្លសាបមួយអន្លើ ដោយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រំការ ព្រះរាជា ស្សានុវង្ស សេនាធិបតី នាម៉ឺនសព្វមុខមន្រ្តីខ្ញុំរាជការ គ្រប់ក្រុមរាជាបរិពារ ដល់កំពង់តាដុងយាយជ័យ ប្រថាប់ នៅទីនោះ៣រាត្រី ទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា កំពង់ហ្លួង ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់ងារមុខក្រសួង ឲ្យរៀប ចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះរាជវាំងថ្មី និមន្តព្រះរាជាគណចំរើនព្រះបរិត្ត៣ថៃ្ង ចូលព្រះរាជពិធី នៅថៃ្ង៥កើតខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ព.ស ២១៦៤ គ.ស ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រំការ សេនាធិបតី មន្រ្តីខ្ញុំរាជការ ជាបរិពារហែសេ្តចឡើងកំពង់ហ្លួង ចូលទៅគង់ព្រះរាជវាំងថ្មី រួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធ ព្រះនគរ៣ថៃ្ង ដោយមានលែ្បងមហោស្រព គ្រប់បែបជាឧឡារឹក អធិកអធមក្រៃពេក ទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមនគរ (ទីក្រុង) ថ្មីនោះថា "ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរ ឧត្តុង្គមានជ័យបុរីរម្យ ឧត្តមរាជនិវេសដ្ឋាន" ដែលហៅខ្លីថា "ក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ"។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] * [[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]] {{commons category|ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះបរមរាជវាំងនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សិល្បៈខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តកណ្តាល]] 08jlgsbg7qbdxl5cfmhm930xf70nt8s 333736 333734 2026-03-29T08:16:04Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333736 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFFFFF;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color: #000000; text-shadow: 0px 0px yellow;> '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''<br>'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Oudong,_Cambodia_Prasat_Nokor_Vimean_Sour,_Oudong.jpg|150px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះផ្លូវការណ៍''' | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' |- style="vertical-align:center;" |'''អ្នកបង្កើត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យចេស្ដា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' |សម័យកាល[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ស្ថាបត្យកម្ម''' | រចនាបថឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''រចនាសម្ព័ន្ធ''' | យកលំនាំតាម ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ |} '''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ ==ប្រវត្តិ== ក្នុងព.ស២១៦៤ គ.ស ១៦៦០ព្រះបាទសមេ្តចព្រះជ័យជេដ្ឋា ជាម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង សេ្តចគង់នៅព្រះរាជវាំងល្វាឯម (សៀវភៅពង្សសាវតានៃប្រទេសកម្ពុជារបស់ក្រសួងសុខាធិការបោះពុម្ភផ្សាយ​ក្នុងឆ្នាំ១៩៥២ ទំព័រ៥៥ ដាក់វង់ ក្រចកថា ([[ស្រុកព្រៃល្វាឯម]])។ ទ្រង់នាំព្រះអគ្គមហេសីព្រះស្នំក្រំការ សេនាធិបតី និងនាម៉ឺនសព្វមុខមន្រ្តី ខ្ញុំរាជការ ទាំងពួងចុះព្រះរាជទីនាំងនាវា សេ្តចយាងទៅប្រពាតនៅតំបន់អូរក្រងលាយ ក្នុងខេត្តសំរោងទង ទ្រង់ប្រថាប់នៅ ព្រះពន្លាជាយូរថៃ្ង រួចសេ្តចយាងទៅក្រសាលនៅទីតាដុងយាយជ័យ ទ្រង់ទតឃើញទីទួលមួយនៅតំបន់ស្រះកែវ ជាទី មានទេសភាពល្អ ក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហរទ័យ ហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់និងមន្រ្តីខ្ញុំរាជការទាំងពួង មានហោរ៉ាធិបតី ជាដើមថា "យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះ តើអស់លោកអ្នកទាំងពួងយល់ថាដូចមេ្តច?"។ ឧកញ៉ាហោរ៉ាធិបតី គន់គូរពិនិត្យមើលទីដីនោះដោយក្បួនហោរ៉ាសាស្រ្ត ហើយក្រាបទូលថា "ទីនេះជាទីជយភូមិល្អណាស់ ត្រូវតាម ក្បួនទាយថា នឹងមានបៈទ្ធិតបៈតេជៈ ឈ្នះអស់សត្រូវទាំង៨ទិស"។ ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះទ្រង់ចាត់ឲ្យកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះរាជវាំង នៅតំបន់ស្រះ កែវនោះ ទ្រង់ហត់ ហើយសេ្តចត្រឡប់មកព្រះរាជវាំងល្វាឯមវិញ។ លំដាប់ពីនោះឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ ក៏បង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្តារាស្រ្ត កាប់ដើមឈើ មកធ្វើជាព្រះ រាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។ លុះប្រមូលគឿ្រងសំភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវបង្គាប់មេការ ឲ្យចាប់ផ្តើមចាត់ការលើកដីធ្វើ​ជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់តូច ដំណាក់ធំ និងចុងព្រះរាជរោង​ប្រមាណ១០ខែទើបរួចស្រេច ហើយយកសេចក្តីក្រាបបង្គំទូល សូមទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។ លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ ព្រះបាទសមេ្តចជ័យជេដ្ឋាជាម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង សេ្តចចាកចេញពីព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម ទ្រង់ ឡើងគង់ព្រះទីនាំងនាវា ធ្វើព្រះរាជដំណើរតាមទនេ្លសាបមួយអន្លើ ដោយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រំការ ព្រះរាជា ស្សានុវង្ស សេនាធិបតី នាម៉ឺនសព្វមុខមន្រ្តីខ្ញុំរាជការ គ្រប់ក្រុមរាជាបរិពារ ដល់កំពង់តាដុងយាយជ័យ ប្រថាប់ នៅទីនោះ៣រាត្រី ទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា កំពង់ហ្លួង ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់ងារមុខក្រសួង ឲ្យរៀប ចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះរាជវាំងថ្មី និមន្តព្រះរាជាគណចំរើនព្រះបរិត្ត៣ថៃ្ង ចូលព្រះរាជពិធី នៅថៃ្ង៥កើតខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ព.ស ២១៦៤ គ.ស ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រំការ សេនាធិបតី មន្រ្តីខ្ញុំរាជការ ជាបរិពារហែសេ្តចឡើងកំពង់ហ្លួង ចូលទៅគង់ព្រះរាជវាំងថ្មី រួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធ ព្រះនគរ៣ថៃ្ង ដោយមានលែ្បងមហោស្រព គ្រប់បែបជាឧឡារឹក អធិកអធមក្រៃពេក ទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមនគរ (ទីក្រុង) ថ្មីនោះថា "ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរ ឧត្តុង្គមានជ័យបុរីរម្យ ឧត្តមរាជនិវេសដ្ឋាន" ដែលហៅខ្លីថា "ក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ"។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} ] 70oxol4l8zkbyq1hwgdxi6wrzvbjie4 333737 333736 2026-03-29T08:16:24Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ឯកសារយោង */ 333737 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFFFFF;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color: #000000; text-shadow: 0px 0px yellow;> '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''<br>'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Oudong,_Cambodia_Prasat_Nokor_Vimean_Sour,_Oudong.jpg|150px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះផ្លូវការណ៍''' | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' |- style="vertical-align:center;" |'''អ្នកបង្កើត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យចេស្ដា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' |សម័យកាល[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ស្ថាបត្យកម្ម''' | រចនាបថឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''រចនាសម្ព័ន្ធ''' | យកលំនាំតាម ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ |} '''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ ==ប្រវត្តិ== ក្នុងព.ស២១៦៤ គ.ស ១៦៦០ព្រះបាទសមេ្តចព្រះជ័យជេដ្ឋា ជាម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង សេ្តចគង់នៅព្រះរាជវាំងល្វាឯម (សៀវភៅពង្សសាវតានៃប្រទេសកម្ពុជារបស់ក្រសួងសុខាធិការបោះពុម្ភផ្សាយ​ក្នុងឆ្នាំ១៩៥២ ទំព័រ៥៥ ដាក់វង់ ក្រចកថា ([[ស្រុកព្រៃល្វាឯម]])។ ទ្រង់នាំព្រះអគ្គមហេសីព្រះស្នំក្រំការ សេនាធិបតី និងនាម៉ឺនសព្វមុខមន្រ្តី ខ្ញុំរាជការ ទាំងពួងចុះព្រះរាជទីនាំងនាវា សេ្តចយាងទៅប្រពាតនៅតំបន់អូរក្រងលាយ ក្នុងខេត្តសំរោងទង ទ្រង់ប្រថាប់នៅ ព្រះពន្លាជាយូរថៃ្ង រួចសេ្តចយាងទៅក្រសាលនៅទីតាដុងយាយជ័យ ទ្រង់ទតឃើញទីទួលមួយនៅតំបន់ស្រះកែវ ជាទី មានទេសភាពល្អ ក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហរទ័យ ហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់និងមន្រ្តីខ្ញុំរាជការទាំងពួង មានហោរ៉ាធិបតី ជាដើមថា "យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះ តើអស់លោកអ្នកទាំងពួងយល់ថាដូចមេ្តច?"។ ឧកញ៉ាហោរ៉ាធិបតី គន់គូរពិនិត្យមើលទីដីនោះដោយក្បួនហោរ៉ាសាស្រ្ត ហើយក្រាបទូលថា "ទីនេះជាទីជយភូមិល្អណាស់ ត្រូវតាម ក្បួនទាយថា នឹងមានបៈទ្ធិតបៈតេជៈ ឈ្នះអស់សត្រូវទាំង៨ទិស"។ ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះទ្រង់ចាត់ឲ្យកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះរាជវាំង នៅតំបន់ស្រះ កែវនោះ ទ្រង់ហត់ ហើយសេ្តចត្រឡប់មកព្រះរាជវាំងល្វាឯមវិញ។ លំដាប់ពីនោះឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ ក៏បង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្តារាស្រ្ត កាប់ដើមឈើ មកធ្វើជាព្រះ រាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។ លុះប្រមូលគឿ្រងសំភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវបង្គាប់មេការ ឲ្យចាប់ផ្តើមចាត់ការលើកដីធ្វើ​ជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់តូច ដំណាក់ធំ និងចុងព្រះរាជរោង​ប្រមាណ១០ខែទើបរួចស្រេច ហើយយកសេចក្តីក្រាបបង្គំទូល សូមទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។ លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ ព្រះបាទសមេ្តចជ័យជេដ្ឋាជាម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង សេ្តចចាកចេញពីព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម ទ្រង់ ឡើងគង់ព្រះទីនាំងនាវា ធ្វើព្រះរាជដំណើរតាមទនេ្លសាបមួយអន្លើ ដោយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រំការ ព្រះរាជា ស្សានុវង្ស សេនាធិបតី នាម៉ឺនសព្វមុខមន្រ្តីខ្ញុំរាជការ គ្រប់ក្រុមរាជាបរិពារ ដល់កំពង់តាដុងយាយជ័យ ប្រថាប់ នៅទីនោះ៣រាត្រី ទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា កំពង់ហ្លួង ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់ងារមុខក្រសួង ឲ្យរៀប ចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះរាជវាំងថ្មី និមន្តព្រះរាជាគណចំរើនព្រះបរិត្ត៣ថៃ្ង ចូលព្រះរាជពិធី នៅថៃ្ង៥កើតខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ព.ស ២១៦៤ គ.ស ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រំការ សេនាធិបតី មន្រ្តីខ្ញុំរាជការ ជាបរិពារហែសេ្តចឡើងកំពង់ហ្លួង ចូលទៅគង់ព្រះរាជវាំងថ្មី រួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធ ព្រះនគរ៣ថៃ្ង ដោយមានលែ្បងមហោស្រព គ្រប់បែបជាឧឡារឹក អធិកអធមក្រៃពេក ទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមនគរ (ទីក្រុង) ថ្មីនោះថា "ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរ ឧត្តុង្គមានជ័យបុរីរម្យ ឧត្តមរាជនិវេសដ្ឋាន" ដែលហៅខ្លីថា "ក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ"។ == ឯកសារយោង == nv0qh7ud8kg1o7dhyavi2lkbbadrimo 333738 333737 2026-03-29T08:17:21Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ប្រវត្តិសាស្ត្រ */ 333738 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFFFFF;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color: #000000; text-shadow: 0px 0px yellow;> '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''<br>'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Oudong,_Cambodia_Prasat_Nokor_Vimean_Sour,_Oudong.jpg|150px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះផ្លូវការណ៍''' | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' |- style="vertical-align:center;" |'''អ្នកបង្កើត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យចេស្ដា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' |សម័យកាល[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ស្ថាបត្យកម្ម''' | រចនាបថឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''រចនាសម្ព័ន្ធ''' | យកលំនាំតាម ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ |} '''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == == ព្រះបរមរាជវាំង == == ឯកសារយោង == ce40fbwm5i2tbyakeyzrkvdsfybg4we 333739 333738 2026-03-29T08:21:41Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ប្រវត្តិសាស្ត្រ */ 333739 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFFFFF;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color: #000000; text-shadow: 0px 0px yellow;> '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''<br>'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Oudong,_Cambodia_Prasat_Nokor_Vimean_Sour,_Oudong.jpg|150px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះផ្លូវការណ៍''' | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' |- style="vertical-align:center;" |'''អ្នកបង្កើត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យចេស្ដា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' |សម័យកាល[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ស្ថាបត្យកម្ម''' | រចនាបថឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''រចនាសម្ព័ន្ធ''' | យកលំនាំតាម ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ |} '''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំង]]មួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == == ឯកសារយោង == 8re62tqq5cvhf38hg8c5bzexyeteexz 333740 333739 2026-03-29T08:23:28Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ព្រះបរមរាជវាំង */ 333740 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFFFFF;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color: #000000; text-shadow: 0px 0px yellow;> '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''<br>'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Oudong,_Cambodia_Prasat_Nokor_Vimean_Sour,_Oudong.jpg|150px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះផ្លូវការណ៍''' | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' |- style="vertical-align:center;" |'''អ្នកបង្កើត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យចេស្ដា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' |សម័យកាល[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ស្ថាបត្យកម្ម''' | រចនាបថឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''រចនាសម្ព័ន្ធ''' | យកលំនាំតាម ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ |} '''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំង]]មួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្ត|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំង[[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងចាស់]]នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្ត]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == j5tdvxq6inx1q7ylasbpjh89d70uhgk 333741 333740 2026-03-29T08:28:00Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333741 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFFFFF;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color: #000000; text-shadow: 0px 0px yellow;> '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''<br>'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Oudong,_Cambodia_Prasat_Nokor_Vimean_Sour,_Oudong.jpg|150px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះផ្លូវការណ៍''' | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' |- style="vertical-align:center;" |'''អ្នកបង្កើត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យចេស្ដា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' |សម័យកាល[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ស្ថាបត្យកម្ម''' | រចនាបថឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''រចនាសម្ព័ន្ធ''' | យកលំនាំតាម ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ |} '''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំង]]មួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត'''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ'''ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តមានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == afivgm46tpbzuf6gpwafd1dv8g4a7uz 333743 333741 2026-03-29T08:31:44Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333743 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFFFFF;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color: #000000; text-shadow: 0px 0px yellow;> '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''<br>'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Oudong,_Cambodia_Prasat_Nokor_Vimean_Sour,_Oudong.jpg|150px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះផ្លូវការណ៍''' | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' |- style="vertical-align:center;" |'''អ្នកបង្កើត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យចេស្ដា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' |សម័យកាល[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ស្ថាបត្យកម្ម''' | រចនាបថឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''រចនាសម្ព័ន្ធ''' | យកលំនាំតាម ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ |} '''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទព្រះជ័យជេ]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពីស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត'''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ'''ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តមានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == mcm0obdrs2k6qfq36kkh87oeotrj7gk 333746 333743 2026-03-29T09:56:37Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333746 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFFFFF;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color: #000000; text-shadow: 0px 0px yellow;> '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''<br>'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Oudong,_Cambodia_Prasat_Nokor_Vimean_Sour,_Oudong.jpg|150px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះផ្លូវការណ៍''' | '''ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ'''ឬ'''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' |- style="vertical-align:center;" |'''អ្នកបង្កើត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យចេស្ដា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' |សម័យកាល[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ស្ថាបត្យកម្ម''' | រចនាបថឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''រចនាសម្ព័ន្ធ''' | យកលំនាំតាម ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ |} '''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត'''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ'''ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តមានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == nsq8ugafqldax1mwf9xhobja7ir0bwa 333748 333746 2026-03-29T10:19:26Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333748 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = Royal Palace of Cambodia | native_name = | image = | caption = | pushpin_map = | map_caption = | location = | architect = | floor_area = | client = | engineer = | construction_start_date = | coordinates = | demolished_date = | cost = | structural_system = | architectural_style = [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ខ្មែរ]] | size = }} '''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត'''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ'''ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តមានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == c85aomq3yw9fadk2tq3ov20qdisppbq 333749 333748 2026-03-29T10:21:09Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333749 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន | native_name = | image = | caption = | pushpin_map = | map_caption = | location = | architect = | floor_area = | client = | engineer = | construction_start_date = | coordinates = | demolished_date = | cost = | structural_system = | architectural_style = [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ខ្មែរ]] | size = }} '''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត'''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ'''ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តមានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == jgkco429kzexbgkk9l54mpwl7cupf8l 333750 333749 2026-03-29T10:29:09Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333750 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន | native_name = | image = The Royal Palace, Oudong Mean Chey.png | caption = ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ | pushpin_map = | map_caption = | location = | architect = | floor_area = | client = | engineer = | construction_start_date = | coordinates = | demolished_date = | cost = | structural_system = | architectural_style = [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ខ្មែរ]] | size = }} '''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត'''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ'''ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តមានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == 5paiic87omivbv427qs3c7pcgpck15m 333751 333750 2026-03-29T10:37:15Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333751 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន | native_name = | image = The Royal Palace, Oudong Mean Chey.png | caption = ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ | pushpin_map = | map_caption = | location = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]], [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]], {{CAM}} | architect = | floor_area = | client = | engineer = | construction_start_date = | coordinates = | demolished_date = | cost = | structural_system = | architectural_style = [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ខ្មែរ]] | size = }} '''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត'''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ'''ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តមានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == 0llk1w4382j99anuib7ff3ku2n4giho 333753 333751 2026-03-29T10:53:16Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333753 wikitext text/x-wiki '''ព្រះបរមរាជវាំងស្រះសារពើយុត្ត''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Palace of Oudong) គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ [[File:The Royal Palace, Oudong Mean Chey.png|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន]] == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត'''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ'''ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តមានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == cibjcx5f7dhouu4aoeyccwy2pedbiop 333754 333753 2026-03-29T10:56:19Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333754 wikitext text/x-wiki '''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Palace of Oudong) គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ [[File:The Royal Palace, Oudong Mean Chey.png|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន]] == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត'''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ'''ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តមានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == 062qnvj4j3bzaqtofmntkbsqrg70i75 333755 333754 2026-03-29T10:58:54Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333755 wikitext text/x-wiki '''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Palace of Oudong) គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ [[File:The Royal Palace, Oudong Mean Chey.png|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន]] == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == [[File:Udong_Cambodia_1970.jpg|thumb|ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត'''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ'''ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិមានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == 5pxdnu3ycw3wuilrou4rg929ts4gdw6 0 8350 333758 333664 2026-03-29T11:05:30Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333758 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំមួយនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ {{Infobox mountain | name = ភ្នំគូលែន | native_name = | other_name = Phnom Kulen or Kulen Mountain | photo = Phnom Kulen8.JPG | photo_caption = ទេសភាពភ្នំគូលែន | photo_size = | elevation_m = 500 | elevation_ref = | prominence = | map = | map_caption = | map_size = | label_position = | location = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{CAM}} | range = | coordinates = {{Coord|13.5798|104.2154}} | range_coordinates = | coordinates_ref = | topo = | type = [[ថ្មភក់]] | age = | last_eruption = | first_ascent = | easiest_route = បើកបរ }} == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែន គឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា'''ឧទ្យានជាតិ'''តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែន មានឈ្មោះដើមថា'''មហេន្ទ្របវ៌ត'''ឬ'''មហិន្រ្ទបព៌ត'''ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ ជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅហិរិហរាល័យដែលឥឡូវនេះហៅថា'''រលួស'''វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំ​គូលែន​ជា​ទី​កំណើត​នៃ​អា​ណា​ចក្រ​អង្គរ​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == 37rsy5z1hwjrs1jk189m5ru7h7goodd 333759 333758 2026-03-29T11:06:52Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333759 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំមួយនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ {{Infobox mountain | name = ភ្នំគូលែន | native_name = | other_name = Phnom Kulen or Kulen Mountain | photo = Phnom Kulen8.JPG | photo_caption = ទេសភាពភ្នំគូលែន | photo_size = | elevation_m = 500 | elevation_ref = | prominence = | map = | map_caption = | map_size = | label_position = | location = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{CAM}} | range = | coordinates = {{Coord|13.5798|104.2154}} | range_coordinates = | coordinates_ref = | topo = | type = [[ថ្មភក់]] | age = | last_eruption = | first_ascent = | easiest_route = បើកបរ }} == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា'''ឧទ្យានជាតិ'''តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែន មានឈ្មោះដើមថា'''មហេន្ទ្របវ៌ត'''ឬ'''មហិន្រ្ទបព៌ត'''ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ ជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅហិរិហរាល័យដែលឥឡូវនេះហៅថា'''រលួស'''វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំ​គូលែន​ជា​ទី​កំណើត​នៃ​អា​ណា​ចក្រ​អង្គរ​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == q9uaxjkiokfbhprcep0hnq5i1kb4e08 333761 333759 2026-03-29T11:12:30Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333761 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំមួយនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ [[File:Phnom Kulen8.JPG|thumb|ទេសភាពភ្នំគូលែន]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា'''ឧទ្យានជាតិ'''តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែន មានឈ្មោះដើមថា'''មហេន្ទ្របវ៌ត'''ឬ'''មហិន្រ្ទបព៌ត'''ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ ជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅហិរិហរាល័យដែលឥឡូវនេះហៅថា'''រលួស'''វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំ​គូលែន​ជា​ទី​កំណើត​នៃ​អា​ណា​ចក្រ​អង្គរ​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == 01uybe3vx4hxu7uhvjym14h3v11r9oa 333762 333761 2026-03-29T11:26:57Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333762 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំមួយនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ {{Short description|Mountain range in northwestern Cambodia}} {{Infobox mountain | name = ភ្នំគូលែន | other_name = Phnom Kulen or Kulen Mountain | photo = Phnom Kulen8.JPG | photo_caption = ទេសភាពភ្នំគូលែន | photo_size = 250 | elevation_m = 500 | elevation_ref = | prominence = | map = Cambodia | map_caption = ផែនទីនៃភ្នំគូលែន | map_size = 250 | label_position = left | location = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{CAM}} | range = | coordinates = {{Coord|13.5798|104.2154}} | range_coordinates = | coordinates_ref = | topo = | type = [[ថ្មភក់]] | age = | last_eruption = | first_ascent = | easiest_route = បើកបរ }} == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា'''ឧទ្យានជាតិ'''តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែន មានឈ្មោះដើមថា'''មហេន្ទ្របវ៌ត'''ឬ'''មហិន្រ្ទបព៌ត'''ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ ជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅហិរិហរាល័យដែលឥឡូវនេះហៅថា'''រលួស'''វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំ​គូលែន​ជា​ទី​កំណើត​នៃ​អា​ណា​ចក្រ​អង្គរ​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == 2omyyz6pmb28namkgkbtu2wlz0au997 333763 333762 2026-03-29T11:43:26Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333763 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំមួយនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ {{Short description|Mountain range in northwestern Cambodia}} [[File:Phnom Kulen8.JPG|thumb|ទេសភាពភ្នំគូលែន]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា'''ឧទ្យានជាតិ'''តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែន មានឈ្មោះដើមថា'''មហេន្ទ្របវ៌ត'''ឬ'''មហិន្រ្ទបព៌ត'''ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ ជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅហិរិហរាល័យដែលឥឡូវនេះហៅថា'''រលួស'''វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំ​គូលែន​ជា​ទី​កំណើត​នៃ​អា​ណា​ចក្រ​អង្គរ​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == nch85hpyvnx4slc324x8qh5cm2pxizf 333764 333763 2026-03-29T11:48:45Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333764 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំមួយនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ {{Short description|Mountain range in northwestern Cambodia}} [[File:Phnom Kulen8.JPG|thumb|ទេសភាពភ្នំគូលែន]] {{Location map+ |Cambodia| width = 325| caption = ផែនទីនៃភ្នំគូលែន |alt=Map showing the locations of Phnom Kulen or Kulen Mountain. | places = {{location map~ |Cambodia|lat=13.5798|long=104.2154 |label=[[ភ្នំគូលែន]]|position=left|mark=Green pog.svg}} }} == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា'''ឧទ្យានជាតិ'''តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែន មានឈ្មោះដើមថា'''មហេន្ទ្របវ៌ត'''ឬ'''មហិន្រ្ទបព៌ត'''ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ ជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅហិរិហរាល័យដែលឥឡូវនេះហៅថា'''រលួស'''វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំ​គូលែន​ជា​ទី​កំណើត​នៃ​អា​ណា​ចក្រ​អង្គរ​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == auondlvpf6xz3aty1tdmv6z9srdkdet 333765 333764 2026-03-29T11:52:49Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333765 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំមួយនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ [[File:Phnom Kulen8.JPG|thumb|ទេសភាពភ្នំគូលែន]] {{Location map+ |Cambodia| width = 325| caption = ផែនទីនៃភ្នំគូលែន |alt=Map showing the locations of Phnom Kulen or Kulen Mountain. | places = {{location map~ |Cambodia|lat=13.5798|long=104.2154 |label=[[ភ្នំគូលែន]]|position=left|mark=Green pog.svg}} }} == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា'''ឧទ្យានជាតិ'''តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែន មានឈ្មោះដើមថា'''មហេន្ទ្របវ៌ត'''ឬ'''មហិន្រ្ទបព៌ត'''ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ ជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅហិរិហរាល័យដែលឥឡូវនេះហៅថា'''រលួស'''វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំ​គូលែន​ជា​ទី​កំណើត​នៃ​អា​ណា​ចក្រ​អង្គរ​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == 6ag1dwcpbjs4ww3ppk3l19a1qzimtw9 3 10016 333722 257978 2026-03-28T23:48:08Z ~2026-19477-39 50375 /* អរគុណ */ ការឆ្លើយតប 333722 wikitext text/x-wiki ==សូមស្វាគមន៍== សូម​ស្វាគមន៍បង​វិចិត្រ ដែល​បាន​មក​ដល់​វីគីភីឌា​ភាសា​ខ្មែរ​នេះ​។ ខ្ញុំ​សង្ឃឹម​ថា​ បង​នឹង​ពាំនាំ​នូវ​អត្ថបទ​ល្អ​ៗ​ មក​កាន់​ទី​នេះ​។--[[អ្នកប្រើប្រាស់:ពិសិដ្ឋ|ពិសិដ្ឋ]] ម៉ោង០៨:៣០ ថ្ងៃអង្គារ ទី០៦ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៩ (UTC) ==អរគុណ== តែខ្ញុំមិនយល់នូវអ្វីដែលលោកបានពិភាក្សា សំទោស។​ សូមលោកមេត្តា រៀបរាប់អោយបានក្បោះក្បាយបន្តិចទៀតបានឬទេ? អរគុណលោកជាខ្លាំង។--[[អ្នកប្រើប្រាស់:T-Rithy|T-Rithy]] ម៉ោង១៦:១៥ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី០១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០០៩ (UTC) :@[[អ្នកប្រើប្រាស់:T-Rithy|T-Rithy]] [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-19477-39|&#126;2026-19477-39]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-19477-39|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង២៣:៤៨ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) សុំ​ទោស​ បញ្ហា​មក​​ពី​ខាង​ខ្ញុំ​ទេ។ ព្រោះ​នៅ​ក្នុង​Firefox ខ្ញុំ​បាន​ដាក់​ ត្រង់ Tools > Options > Font & Color : Advance >​ Font for =Khmer ; Sans-serif=ABC-TEXT-05A. ។ កែ​ Sans-serif=​arials អីលូវ​ ក្លាយ​ជា​ធម្មតា​វិញហើយ។ ពី​មុន​គឺ​វា​ចេញ​ដូច​ក្នុង​រូប​ខាង​ក្រោម​នេះ [http://picasaweb.google.com/lh/photo/XPdkgmd1BCkrcUu2jN4bIA?authkey=Gv1sRgCKvCyMiLprrQlQE&feat=directlink រូប​ទី​មួយ] [http://picasaweb.google.com/lh/photo/MZb7HbzzWS8YIPwsE9j5bw?authkey=Gv1sRgCKvCyMiLprrQlQE&feat=directlink រូប​ទី​ពីរ] ==អរគុណណាស់លោក វិចិត្រ== ប្រសិនបើលោកឃើញការសេរណាមួយមានកំហុសឆ្គង ឬប្រាចាកពីការពិតលោកអាចកែអត្ថបទដែលមានកំហុសនោះទៅជាត្រឹមត្រូវបាន។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើមានមន្ទិលសង្ស័យចំពោះអត្ថបទណាមួយយើងត្រូវការពិភាក្សាគ្នា(ច្រើនគ្នា) ។ អរគុណលោកខ្លាំងណាស់ដែលបានពិភាក្សា។ ប៉ុន្តែចំពោះខេត្តក្រចេះ ខ្ញុំមិនសូវដឹងទេ សូមអភ័យទោស។ ដូច្នេះប្រសិនបើលោកដឹង លោកអាចកែតំរូវបាន។ ចំណាំ មានអត្ថបទខ្លះ លោកមិនអាចកែបានព្រោះ វាត្រូវបានការពារ(ចាក់សោរ) ប៉ុន្តែ លោកអាចសរសេរនៅទំព័រពិភាក្សាអំពីអត្ថបទនោះ ប្រសិនបើខ្ញុំអាចជួយលោកបាន ខ្ញុំនឹងព្យាយាម។ អរគុណជាថ្មីម្តងទៀត។ --[[អ្នកប្រើប្រាស់:T-Rithy|T-Rithy]] ម៉ោង១៦:៣០ ថៃ្ងព្រហស្បតិ៍ ទី១២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០០៩ (UTC) ==ជំរាបសួរ== បាត់មុខលោកមួយរយះ តើលោកសុខសប្បាយឬទេ? ខ្ញុំយល់ថា អត្ថបទដែលលោកបានសរសេរ​ ជាអត្ថបទល្អៗដែលពិបាកនឹងរកអ្នកមកសរសេរ ។ តើលោកមានបំណងចង់ក្លាយជា អ្នកអភិបាលឬទេ? ប្រសិនបើចង់ លោក អាចទាក់ទង អ្នកប្រើប្រាស់ Phearahak(សិទ្ឋិ របស់គាត់ ជាអ្នក អភិបាល និង ការិយ៉ាល័យ) ។ ប្រហែលជាគាត់អាចជួយលោកបាន។ដោយខ្ញុំបាទ បានលាឈប់ពីវិគីហើយ(ឈប់មួយរយះ ឬរហូត ​​) ខ្ញុំបានប្រគល់សិទ្ឋិអោយគាត់ ដូច្នេះលោកអាច ទាក់ទងគាត់ ឬ អ្នកអភិបាលដទៃទៀត ។ --[[អ្នកប្រើប្រាស់:T-Rithy|T-Rithy]] ម៉ោង០៣:៣៩ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី០២ ខែសីហា ឆ្នាំ២០០៩ (UTC) ==​ សូម​អបអរសាទរ == សួស្តី​លោក​​វិចិត្រ!!! ដោយ​ឃើញ​លោក​​សកម្ម​ក្នុង​ការ​ជួយ​សរសេរ​អត្ថបទ​ថ្មី​ៗ​ក្នុង​វិគីភីឌា​ខ្មែរ​ ហើយ​អត្ថបទ​ទាំង​នោះ​សុទ្ធ​តែ​ជា​អត្ថបទ​​ល្អ​ៗ​មាន​ន័យ​គ្រប់​គ្រាន់​ ក្នុង​នាម​ខ្ញុំ​ជា​អភិបាល​​​និង ជា​អ្នក​ការិយាល័យ​ ខ្ញុំ​​បាន​សំរេច​ចិត្ត​​តំឡើងលោក​​​ឲ្យ​ក្លាយ​ជា​អភិបាល​វិគីភីឌា​ខ្មែរ​​ថ្មី​មួយ​រូប​។​ ខ្ញុំ​សង្ឃឹម​ថា​លោក​​នឹង​បន្ត​​សកម្មភាព​​លោក​​ក្នុង​ទីនេះ​​តទៅ​ទៀត។ ហើយ​យើង​នឹង​សហការ​គ្នា​ក្នុង​ការលើក​ស្ទួ​យ​​វិគីភីឌា​ខ្មែរ​ឲ្យ​រី​កចំរើន​តទៅ​ទៀត​ ដើម្បីជា​ប្រយោជន៍​​នៃ​​កូន​ខ្មែរ​ទាំង​អស់​គ្នា​។ សូម​អរគុណ!!!--[[អ្នកប្រើប្រាស់:Phearahak|Phearahak]] ម៉ោង១១:៥៨ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី០២ ខែសីហា ឆ្នាំ២០០៩ (UTC)​​​ ==សួស្តី== ខ្ញុំ​ចង់​ដែរ តែ​ពេល​នេះ​ខ្ញុំ​រវល់​បន្តិច ព្រោះ​ត្រូវ​ធ្វើ​thesis។ ខ្ញុំ​ជឿ​ថា ២​ឆ្នាំ​ទៀត ខ្ញុំ​មក​ជួយ​អោយ​បាន​ច្រើន​ជាង​នេះ​។ វិចិត្រ<br /><br /> មិន​អី​ទេ​។ សូម​លោក​វិចិត្រ​ចូល​រួម​តាម​សំរួល​ចុះ​ ដោយ​អាច​យក​​វិគីភីឌា​ខ្មែរ​ធ្វើ​ជា​កន្លែង​កែ​អផ្សុក​ ពី​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​។--[[អ្នកប្រើប្រាស់:Phearahak|Phearahak]] ម៉ោង១៦:៣៤ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី០២ ខែសីហា ឆ្នាំ២០០៩ (UTC) បានលោកគ្រូចិត្រ​មកជួយធ្វើជាអភិបាល ជាកិត្តិយសធំណាស់​សំរាប់វិគីភីឌា​ភាសាខ្មែរ។ --[[អ្នកប្រើប្រាស់:គីមស៊្រុន|គីមស៊្រុន]] ម៉ោង១២:៤១ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០៣ ខែសីហា ឆ្នាំ២០០៩ (UTC) == Leonhard Euler == ជាដំបូង ខ្ញុំសូមអរគុណ​លោកគ្រូ​ដែល​បានចាប់ផ្ដើមសរសេរ​អត្ថបទ​ពី[[លេអូណា អយល័រ]] នេះ។ អំពីឈ្មោះហៅ បើយើង​អានតាម​សំលេង​បារាំង «Leonhard» គឺពិត​ដូចដែលលោកគ្រូ​បានសរសេរហើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ បើអានជាសំលេង​អាល្លឺម៉ង់​វិញ ខ្ញុំឃើញគេ​អានថា «លេអុនហាដ» វិញ។ «Euler» បើអានជាបារាំង «អឺលែរ» (ដូចមានសរសេរ​ក្នុងសៀវភៅខ្មែរ) បើអានជាអាល្លឺម៉ង់ គឺ​ដូចដែល​លោក​គ្រូបាន​សរសេរហើយ។ ហេតុនេះ​ក្នុង​ឈ្មោះ​ដែលលោកគ្រូបានប្រើ​សំរាប់ហៅ Leonhard Euler ផ្នែកខាងមុខ​សំលេង​បារាំង ឯផ្នែក​ខាងក្រោយ​សំលេង​អាល្លឺម៉ង់ ទៅវិញ។ ខ្ញុំ​គិត​ថា​យើង​គួរ​សំរេច​សរសេរ​ជាសំលេង​ដើម គឺសំលេង​អាល្លឺម៉ង់​ទាំង​អស់​វិញ។ តើ​លោកគ្រូមាន​យោបល់​យ៉ាងណា។ សំរាប់​សំលេង​អាន ខ្ញុំបានរកឃើញនៅទីនេះ [http://inogolo.com/pronunciation/d1597/Leonhard_Euler Leonhard Euler]--[[អ្នកប្រើប្រាស់:គីមស៊្រុន|គីមស៊្រុន]] ម៉ោង១៤:១៤ ថ្ងៃអង្គារ ទី១៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១០ (UTC) ==សួស្ដី​គីមស្រ៊ុន == តាម​ពិត​ខ្ញុំ​មិន​ច្បាស់​ថា​យ៉ាងម៉េច​ដែរទេ តែ​ដោយ​សារ​ខ្ញុំ​ឃើញ​អ្នក​សរសេរ​ក្នុង​វីគី គេ​សរសេរមុនៗមក​ថា លេអូណា អយល័រ​ អ៊ីចឹង ខ្ញុំ​ក៏​សរសេរ​តាម​ទៅ។ ខ្ញុំ​ធ្លាប់​តែ​ហៅ​ពី​មុន​មក​ថា អឺលែរ ។ ហៅ​អោយ​ត្រូវ​តាម​ឈ្មោះ​គេ​ក៏​ល្អម្យ៉ាង​ដែរ កុំ​អោយ​ដូច​យើង​ធ្លាប់​សើច​ពួកបារាំង​ហៅ​ឈ្មោះ​អាមេរិកាំង​មិន​ត្រូវ។ ដូច្នេះ​ខ្ញុំ​នឹង​កែ​ដាក់​ថា លេអុនហាដ អយល័រ​ វិញ យ៉ាងម៉េច​ដែរ? (តែខ្ញុំ​មិន​ទាន់​ដឹង​ថាកែ​យ៉ាងម៉េច​ចេញ​ទេ?)។ : ខ្ញុំយល់ស្របនឹងការហៅតាមសំលេងដើមនេះ។ ខ្ញុំបានប្ដូរទីតាំងទំព័រនេះទៅទំព័រថ្មីរួចហើយ។ លោកគ្រូអាចប្ដូរទីតាំងទំព័រ​ដោយប្រើសញ្ញាបញ្ជូនបន្ត (Redirect) នៅក្នុងថេប«ថ្នាក់ខ្ពស់» ។--[[អ្នកប្រើប្រាស់:គីមស៊្រុន|គីមស៊្រុន]] ម៉ោង១៥:៤៥ ថ្ងៃអង្គារ ទី១៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១០ (UTC) == ស្នើ​កែ Stylesheet == យើង​ឃើញ​ថា​ចន្លោះ​បន្ទាត់​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ​មិន​អាច​ប្រើ 1.5 ដូច​ភាសា​អង់​គ្លេស​បាន​ទេ។ សូម​លោក​គ្រូ​ជួយ​បន្ថែម​ក្នុង [http://km.wikipedia.org/wiki/MediaWki:Common.css common.css]បន្តិច​ នៅ​ជួរ​ក្រោម​គេ​បង្អស់​ p, ul {line-height:2em;} បើ​យើង​សាក​ល្បង print សាក​មើល print stylesheet គឺ​មិន​អាច​ប្រើ​ប្រាស់​បាន​តែ​ម្ដង ដោយ​អក្សរ​ប្រើ​ទំហំ​ធំ​ពេក។សូម​លោក​គ្រូ​ជួយ​កែ​សំរួល​ទំហំ​អក្ស​រ​ផង។ [[អ្នកប្រើប្រាស់:Vireax|វីរៈ]] ម៉ោង១៥:៤៧ ថ្ងៃពុធ ទី២៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១០ (UTC) :ខ្ញុំ​អត់​ដឹង​គេ​ធ្វើ​យ៉ាង​ម៉េច​ទេ។--[[អ្នកប្រើប្រាស់:លឹម សុវណ្ណវិចិត្រ|លឹម សុវណ្ណវិចិត្រ]] ម៉ោង០៨:០៤ ថៃ្ងព្រហស្បតិ៍ ទី៣០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១១ (UTC) == {{int:right-upload}}, [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Upload Wizard|{{int:uploadwizard}}]]? == [[Image:Commons-logo.svg|right|100px|alt=Wikimedia Commons logo]] Hello! Sorry for writing in English. As you're an administrator here, please check the message I left on [[MediaWiki talk:Licenses]] and the village pump. Thanks, [[m:User:Nemo_bis|Nemo]] ម៉ោង១៩:២២ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤ (UTC) <!-- Message sent by User:Nemo bis@metawiki using the list at http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Nemo_bis/Unused_local_uploads&oldid=9923284 --> ==Your administrator status on the km.wikipedia== Hello. A [[:m:Admin activity review|policy]] regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|community consensus]] in 2013. According to this policy, the stewards are reviewing activity on wikis with no inactivity policy. You meet the inactivity criteria (no edits and no log actions for 2 years) on the wiki listed above. Since that wiki does not have its own rights review process, the global one applies. If you want to keep your rights, you should inform the community of the wiki about the fact that the stewards have sent you this information about your inactivity. If the community has a discussion about it and then wants you to keep your rights, please contact the stewards at [[:m:Stewards' noticeboard]], and link to the discussion of the local community, where they express their wish to continue to maintain the rights. If you wish to resign your rights, you can reply here or [[m:SRP|request removal of your rights on Meta]]. If there is no response at all after approximately one month, stewards will proceed to remove your administrator and/or bureaucrat rights. In ambiguous cases, stewards will evaluate the responses and will refer a decision back to the local community for their comment and review. If you have any questions, please contact the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards]]. '''[[User:Rschen7754|Rs]][[User talk:Rschen7754|chen]][[Special:Contributions/Rschen7754|7754]]''' ម៉ោង០៤:៥២ ថ្ងៃសុក្រ ទី១០ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១៨ (UTC) == Please add a license == You have added one or more file(s) with no license. All files need a license. Please check your uploads and make sure they all have a good source, author and license. If they do not have a license the files have to be deleted. You can see all files with no license in [[:Category:Files with no license]]. Click the link in the top of the category and find your own name to see the files you uploaded. For questions please contact [[User:MGA73]]. -- [[អ្នកប្រើប្រាស់:MGA73bot|MGA73bot]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:MGA73bot|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១២:១៤ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី៣០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) p78jxdjjr45rbj2232hllzk6h15mp50 0 12187 333704 332105 2026-03-28T15:19:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 6 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333704 wikitext text/x-wiki {{Redirect|អធិរាជាណាចក្រចិន||អធិរាជាណាចក្រចិន (១៩១៥–១៦)}} {{Use dmy dates|date=February 2013}} {{pp-semi-vandalism|small=yes}}{{pp-move-indef}} [[File:Territories of Dynasties in China.gif|thumb|300px|ទឹកដីប្រហែលៗដែលបានកាន់កាប់​ដោយរាជវង្ស​និងរដ្ឋផ្សេងៗ តាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] {{Contains Chinese text}} {{ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} [[អរិយធម៌ចិន]]មានដើមកើតនៅមជ្ឈមណ្ឌលក្នុងតំបន់ផ្សេងៗតាមដងទន្លេពីរគឺ[[ទន្លេលឿង]] និង [[ទន្លេឆាងជាំង]] នៅ[[យុគថ្មរំលីង]] ក៏ប៉ុន្តែទន្លេលឿងត្រូវបានគេនិយាយថាគឺជាអណ្ដូងនៃអរិយធម៌ចិន​។ ជាមួយប្រវត្តិសាស្ត្របន្តរាប់ពាន់ឆ្នាំមក ចិនជាអរិយធម៌មួយក្នុងចំណោម[[អរិយធម៌]]ចំណាស់បំផុតនៃពិភពលោក។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1287798.stm |title=China country profile |publisher=BBC News |date=2010-10-18 |accessdate=2010-11-07}}</ref> ប្រវត្តិសាស្ត្រចិនជាសំណេរត្រូវបានគេដឹងថាបានសរសេរនៅដើមសម័យ[[រាជវង្សសាង]] (រ.១៧០០-១០៤៦ មស) ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏អត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណៗមួយចំនួនដូចជា ''[[កំណត់ត្រាមហាប្រវត្តិវិទូ]]'' (រ.១០០ មគ) និង ''[[វស្សប្បវត្តិឫស្សី]]'' បានពោលអះអាងថាធ្លាប់មានសម័យ[[រាជវង្សសៀ]]មុនសម័យរាជវង្សសាងទៅទៀត។<ref name="state1"/><ref name="The Ancient Dynasties">{{cite web|url=http://www-chaos.umd.edu/history/ancient1.html|title=The Ancient Dynasties|publisher=University of Maryland|accessdate=2008-01-12}}</ref> [[វប្បធម៌ចិន|វប្បធម៌]] [[អក្សរសាស្ត្រចិន|អក្សរសាស្ត្រ]] និង [[ទស្សនវិជ្ជា]]ចិនភាគច្រើន បានរីកចម្រើនច្រើនកំឡុងសម័យ[[រាជវង្សចូវ]] (១០៤៥-២៥៦មគ.)។ *រាជវង្សចុវបានចាប់ផ្ដើមដាំក្បាលចុះដោយសារសម្ពាធខាងក្រៅនិងខាងក្នុងនៅសតវត្សទី៨ម.គ. និងនគរនេះនៅទីបំផុតបានបែកខ្ញែកទៅជារដ្ឋតូចៗ ដោយផ្ដើមឡើងនៅ[[សម័យរដូវស្លឹកឈើលាស់និងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ]] និងឈានដល់ការស្ដែងឱ្យឃើញមែនទែននៅក្នុង[[សម័យនគរចម្បាំង]]។ នេះគឺជារឿងមួយក្នុងចំណោមសម័យកាលនៃ[[រដ្ឋភាពបរាជ័យ]]ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន (ថ្មីៗបំផុតនៃរឿងនោះគឺ[[សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីចិន]])។ នៅចន្លោះសម័យនៃនគរជាច្រើននិងស្ដេចត្រាញ់និយម រាជវង្សចិននានាបានគ្រប់គ្រងប៉ែកមួយចំនួន រឺក៏ចិនទាំងមូល នៅក្នុងសម័យខ្លះ រួមមានសម័យបច្ចុប្បន្ន ការត្រួតត្រាបានលាតសន្ធឹងទៅឆ្ងាយដល់[[ស៊ិនជាំង]] និង/រឺ [[ទីបេ]]។ ការអនុវត្តបែបនេះបានចាប់ផ្ដើមជាមួយ[[រាជវង្សឈិន]]: នៅឆ្នាំ២២១ម.គ. [[ស្ដេចឈិនឝ៊ឺ|អធិរាជស្ដេចឈិនឝ៊ឺ]]បានបង្រួបបង្រួមនគរចម្បាំងផ្សេងៗ ហើយបានបង្កើតឡើងនូវអធិរាជាណាចក្រចិនទីមួយដំបូងគេ។ [[រាជវង្សក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|រាជវង្សសោយរាជ្យបន្តៗនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]]បានអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធ[[ការិយាធិបតេយ្យ]]ជាច្រើនដែលអាចឱ្យ[[អធិរាជចិន]]គ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់លើទឹកដីដ៏ធំធេងល្វឹងល្វើយ។ ទិដ្ឋភាពសាមញ្ញនៃប្រវត្តិសាស្ត្រចិនគឺថាសម័យកាលផ្លាស់ប្ដូរជាច្រើននៃការបង្រួបង្រួមនិងបែកបាក់នយោបាយ រួមជាមួយនោះចិនជាចៃដន្យក៏ត្រូវបានត្រួតត្រាដោយពួកមនុស្សមកពីវាលស្តិប ភាគច្រើននៃពួកគេ ដែលនៅពេលនោះបានធ្វើសមានកម្មទៅជាប្រជាជន[[ហានចិន]]រួចទៅហើយ។ ឥទ្ធិពលវប្បធម៌និងនយោបាយមកពីប៉ែកជាច្រើននៃអាស៊ី បាននាំមកដោយរលកបន្តៗនៃ[[អន្តោប្រវេសន៍]] ការវាតទី និង[[សមានកម្មវប្បធម៌]] គឺជាផ្នែកនៃវប្បធម៌ចិនទំនើបនេះ។ ==បុរេប្រវត្តិ== ===យុគថ្មបំបែក=== '''''មើលផងដែរ'': ''[[បញ្ជីស្ថានីយថ្មបំបែកនៅចិន]]''''' អ្វីដែលជា[[ចិន]]សព្វថ្ងៃនេះគឺត្រូវបានតាំងទីលំនៅដោយពួក''[[មនុស្សឈរត្រង់ខ្លួន]]''(អូម៉ូអេរ៉ិខខ្ទុសសឹ)ជាង​មួយលាន​ឆ្នាំកន្លងទៅហើយ ។ <ref name="MagnetostratigraphicDating">{{cite journal|author=Rixiang Zhu, Zhisheng An, Richard Pott, Kenneth A. Hoffman|title=Magnetostratigraphic dating of early humans of in China|journal=Earth Science Reviews|volume=61|month=June|year=2003|pages=191–361|url=http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|format=PDF|issue=3-4|accessdate=26 កុម្ភៈ 2011|archive-date=24 កក្កដា 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724001314/http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|dead-url=yes}}</ref> ការសិក្សាថ្មីៗបង្ហាញថាឧបករណ៍ធ្វើអំពីថ្មបានរកឃើញនៅស្ថានីយ[[ស៊ាំវឆាងលាំង]](Xiaochangliang)គឺត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទតាមរយៈ [[ចុម្ពិតវិច្ឆន្ទលេខន៍]] ១,៣៦លានឆ្នាំកន្លងទៅហើយ។<ref name="Xiaochangliang">{{cite web|url=http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/whatshot/2001/wh2001-3.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070813201519/http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/whatshot/2001/wh2001-3.htm|archivedate=13 សីហា 2007|title=Earliest Presence of Humans in Northeast Asia|publisher=[[Smithsonian Institution]]|accessdate=2007-08-04|url-status=dead}}</ref> ស្ថានីយ៍បុរាណវត្ថុនៅ[[ស៊ីហវ់ទូក]](Xihoudu)ក្នុងខេត្ត[[ឝានស៊ី]](Shanxi) គឺជាកន្លែងដំបូងគេបង្អស់ដែលបានបង្ហាញភស្តុតាងនៃការប្រើប្រាស់ភ្លើងដោយពួក ''អូម៉ូអេរ៉ិខខ្ទុសសឹ''ដែលត្រូវបានគេចុះកាលបរិច្ឆេទ ១,២៧លានឆ្នាំកន្លងមកហើយ ។ <ref name="MagnetostratigraphicDating" /> កំណាយនៅឯ[[មនុស្សយានម៉ុវ|យានម៉ុវ]](Yuanmou) ហើយក្រោយមកទៀត[[មនុស្សឡាញឈាន|ឡាញឈាន]](Lantian)បង្ហាញនូវការតាំងទីលំនៅលើកដំបូង ។ ទំនងជារូបសំណាកដ៏ល្បីឈ្មោះបំផុតនៃពួក''[[អូម៉ូអេរ៉ិខខ្ទុសសឹ]]''បានរកឃើញនៅប្រទេសចិនត្រូវបានគេហៅដូច្នេះថា[[មនុស្សប៉ីជិង]]រកឃើញក្នុងឆ្នាំ១៩២៣-២៧។ *បំណែកនៃគ្រឿងស្មូនបីត្រូវបានគេជីកយកឡើងនៅឯរូងភ្នំលីយូកហ៊្សុយ(Liyuzui)ក្នុងខេត្ត[[លាវចុវ]](Liuzhou) [[គ័ងស៊ិ]](Guangxi)បានចុះកាលកំណត់១៦,៥០០និង១៩,០០០ឆ្នាំមុនគ.ស.​ ។<ref>[http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf "The discovery of early pottery in China"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614011439/http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf |date=14 មិថុនា 2007 }} by Zhang Chi, Department of Archaeology, Peking University, China</ref> ===យុគថ្មរំលីង=== ''មើលផងដែរ'':[[បញ្ជីវប្បធ៌មថ្មរំលីងនៃប្រទេសចិន]] យុគថ្មរំលីងក្នុងប្រទេសចិនដែលអាចជាស្លាកស្នាមត្រលប់ទៅក្រោយវិញ រវាង១២០០០និង​១០០០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ។<ref name="neolithic period in china">{{cite web|title=Neolithic Period in China|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/cneo/hd_cneo.htm|work=Timeline of Art History|publisher=[[Metropolitan Museum of Art]]|month=October | year=2004|accessdate=2008-02-10}}</ref> ភស្តុតាងដំបូងចំពោះការដាំដុះស្រូវរបស់ជនជាតិចិនមុនគេបង្អស់ត្រូវបានចុះ [[ការចុះកាលបរិច្ឆេទកាបូនវិទ្យុសកម្ម|កាលកំណត់ដោយកាបូនវិទ្យុសកម្ម]]ប្រហែលជា៧០០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ។ <ref>{{cite web|title=Rice and Early Agriculture in China|url=http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|work=Legacy of Human Civilizations|publisher=Mesa Community College|accessdate=2008-02-10|archivedate=27 សីហា 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090827184517/http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|url-status=dead}}</ref> [[វប្បធ៌មផីលីកាង]] (Peiligang) នៃស្រុក[[ស៊ីនចឹង]](Xinzheng)​ ខេត្ត[[ហឺណាន]] (Henan) ត្រូវបានធ្វើកំណាយរកឃើញក្នុងឆ្នាំ១៩៧៧ ។<ref>{{cite web|title=Peiligang Site|url=http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39079.htm|publisher=[[Ministry of Culture of the People's Republic of China]]|year=2003|accessdate=2008-02-10|archivedate=7 សីហា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807120030/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39079.htm|url-status=dead}}</ref> ដោយមានវិស័យកសិកម្មបានធ្វើអោយកើនឡើងនូវអត្រាប្រជាជន សមត្ថភាពផ្ទុកនិងចែកចាយទិន្នផល​ ហើយនិងមានលទ្ធភាពផ្គត់ផ្គង់ដល់ពួកសិប្បករនិងពួកអ្នកគ្រប់គ្រងគេទៀត ។<ref>{{cite web|last=Pringle|first=Heather|title=The Slow Birth of Agriculture|url=http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm|work=[[Science (journal)|Science]]|year=1998|volume=282|page=1446|access-date=26 កុម្ភៈ 2011|archivedate=20 សីហា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110820023435/http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm|url-status=dead}}</ref> នៅចុងសម័យ[[យុគថ្មរំលីង]] ជ្រលងនៃ[[ទន្លេលឿង]]បានចាប់ផ្ដើមបង្កបង្កើតជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធ៌មមួយដោយខ្លួនឯង ដែលភូមិនិគមន៍ជាច្រើនត្រូវបានស្ថាបនាឡើង ។ ភាពគួរអោយកត់សំគាល់សំខាន់បំផុតខាងបុរាណវត្ថុត្រូវបានគេរកឃើញនៅឯ[[ប៉ានប៉ូ]](Banpo)ក្នុងក្រុងអនុខេត្ត[[ស៊ីអាន]](Xi'an) ។<ref>{{cite web|last=Wertz|first=Richard R.|title=Neolithic and Bronze Age Cultures|url=http://www.ibiblio.org/chinesehistory/contents/02cul/c03s04.html|work=Exploring Chinese History|publisher=[[ibiblio]]|year=2007|accessdate=2008-02-10}}</ref> ទន្លេលឿងត្រូវបានដាក់ឈ្មោះដូច្នេះ ពីព្រោះដោយសារតែ[[ដីលឿង]]បង្កើតជាច្រាំងទន្លេបានធ្វើអោយមានពណ៌លឿងប្រឿងៗនៅក្នុងផ្ទៃទឹក ។<ref>{{cite encyclopedia|title=Huang He|url=http://www.bartleby.com/65/hu/HuangHe.html|encyclopedia=[[The Columbia Encyclopedia]]|edition=6th|year=2007|access-date=26 កុម្ភៈ 2011|archive-date=5 មិថុនា 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605050404/http://www.bartleby.com/65/hu/HuangHe.html|url-status=dead}}</ref> ប្រវត្តិដំបូងនៃប្រទេសចិនធ្វើអោយមានភាពងងឹតសូន្យសុងដោយកង្វះឯកសារដែលបានកត់ត្រាពីសម័យនេះរួមគ្នា ជាមួយការសេសសល់នៃរឿងរ៉ាវដែលបានសរសេរ កំឡុងសម័យក្រោយមកទៀតបានព្យាយាមពន្យល់ពិព៌ណនាព្រឹត្តិការណ៍ជាច្រើនដែលបានកើតឡើងជាច្រើនសតវត្សមុនៗមក ។ ក្នុងហេតុផលមួយ ដើមទងនៃបញ្ហាជាច្រើនសតវត្សនៅក្នុងការស្វែងយល់ទិដ្ឋភាពខាងក្នុងទៅលើផ្នែកមួយ នៃប្រជាជនចិន​បានធ្វើអោយស្រអាប់ងងឹតដោយឡែកពីគ្នារវាងការពិតនិងការប្រឌិតដែលមើលឃើញ ក្នុងប្រវត្តិដើមដំបូងនៃប្រទសនេះ ។ នៅឯ ៧០០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ជនជាតិចិនបានធ្វើការដាំដុះស្រូវដែលជួយអោយមានការរីកចំរើនដល់វប្បធ៌ម[[ចៀហ៊ូ]](Jiahu) ។ នៅ[[តាម៉ៃទី]](Damaidi)ក្នុងតំបន់ស្វយ័ត[[នីងសៀ]](Ningxia) [[សញ្ញាណយុគថ្មរំលីងក្នុងប្រទេសចិន|ចម្លាក់ថ្ម]]៣,១៧២ផ្ទាំង​ចុះកាលបរិច្ឆេទពី៦០០០-៥០០០ឆ្នាំមុនគ.ស.បានត្រូវគេរកឃើញមាន''ទ្រង់ទ្រាយជាអក្សរមួយតួៗចំនួន៨,៤៥៣តួ ដូចជា ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ តារា ទេព្ដានិងទិដ្ឋភាពនៃការប្រមាញ់ រឺក៏ ការចិញ្ចឹមសត្វ'' ។ អក្សររូបទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាស្រដៀងនឹងតួអក្សរដំបូងបង្អស់ដែលអាចអះអាងបានថាត្រូវបានសរសេរ ដោយជនជាតិចិន ។<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6669569.stm | work=BBC News | title=Chinese writing '8,000 years old' | date=2007-05-18 | accessdate=2010-05-04}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-05/18/content_6121225.htm|title=Carvings may rewrite history of Chinese characters|publisher=[[Xinhua]] online|date=2007-05-18|accessdate=2007-05-19}}</ref> ក្រោយមកទៀត [[វប្បធ៌មយ៉ាងសាវ]](Yangshao)ត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយ[[វប្បធ៌មឡុងសាន]](Longshan)នៅប្រហែល២៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ។ ==សម័យបុរាណ== ''មើលផងដែរ: [[គម្រោងកាលប្រវត្តិវិទ្យា សៀ ស្ឆាង ចូវ]]'' ===រាជវង្សសៀ (ប្រ. ២១០០ - ប្រ. ១៦០០ មុនគ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ: [[រាជវង្សសៀ]]'' រាជវង្ស'''សៀ'''នៃប្រទេសចិន (ពីប្រ.២១០០ ដល់ ប្រ. ១៦០០ មុនគ.ស.)គឺជារាជវង្សដំបូងគេបង្អស់ដែលបានពិព៌ណនាក្នុងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណដូចជា ''[[កំណត់ត្រានៃមហាប្រវត្តិវិទូ]]និង[[កាលប្បវត្តិឫស្សី]]'' ។ <ref name="state1"/><ref>{{cite web|url=http://www-chaos.umd.edu/history/ancient1.html|title=The Ancient Dynasties|publisher=University of Maryland|accessdate=2008-01-12}}</ref> ទោះបីជាមានការមិនឯកភាពថា តើរាជវង្សនេះមាន រឺ អត់ អោយប្រាកដក៏ដោយ ក៏មានភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុខ្លះបង្ហាញថាមានវត្តមាននៃរាជវង្សនេះដែលអាចទៅរួច ។ អ្នកប្រវត្តិវិទូ[[ស៊ឺម៉ា ឈាន]](Sima Qian) (១៤៥-៩០ មុនគ.ស.)​​ដែលជាអ្នកកត់ត្រា''ស៊ឺជី''(Shiji) រឺក៏ ''កំណត់ត្រានៃមហាប្រវត្តិវិទូ''ហើយនិងកាលប្បវត្តិដែលបានហៅថា''កាលប្បវត្តិឫស្សី''ចុះកាលបរិច្ឆេទការកកើតនៃ[[រាជវង្សសៀ]]​កាលពី៤២០០ឆ្នាំមុន ក៏ប៉ុន្តែកាលបរិច្ឆេទនេះមិនទាន់ជាក់លាក់នៅឡើយ ។. អ្នកបុរាណវត្ថុភាគច្រើនឥឡូវនេះបានភ្ជាប់រាជវង្ស'''សៀ​'''ទៅនឹងកំណាយ នៅឯ[[វប្បធ៌មអឺលីធូ|អឺលីធូ]](Erlitou)ក្នុងខេត្ត[[ហឺណាន]](Henan)ភាគកណ្ដាល<ref>[http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm Bronze Age China] at [http://www.nga.gov/ National Gallery of Art]</ref> ជាកន្លែងដែលចង្ក្រានរំលាយសំរិទ្ធិមួយតាំងពីប្រហែល២០០០ឆ្នាំមុនគ.ស.ត្រូវបានជីកកកាយឃើញ ។ សញ្ញាណសំគាល់ដំបូងដែលបានមកពីសម័យនេះបានរកឃើញលើគ្រឿងស្មូននិងសំបកខ្ចៅខ្យងត្រូវបានគិតថាជាដូនតា នៃតួអក្សរចិនសម័យទំនើបនេះ ។<ref>[https://web.archive.org/web/20050213035644/http://www.gog.com.cn/gz/art0402/ca615230.htm Scripts found on Erlitou pottery] (written in [[Simplified Chinese]])</ref> ជាមួយគ្នាកំណត់ត្រាដ៏ច្បាស់លាស់តិចតួចដែលត្រូវគ្នានឹង[[ឆ្អឹងទំនាយ]]រាជវង្ស'''ស្ឆាង''' រឺក៏ ការសរសេរលើភាជន៍សំរិទ្ធិ[[រាជវង្សចូវ (១១២២ មុនគ.ស.-​ ២៥៦មុនគ.ស.)|រាជវង្សចូវ]] សម័យរាជការ'''សៀ'''នៅតែអាចយល់បានតិចតួចនៅឡើយ ។ តាមរយៈទេវកថា រាជវង្សនេះបានបញ្ចប់នៅប្រហែល១៦០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ជាលទ្ធផលមួយនៃ[[សមរភូមិមិងធាវ]] ។ ===រាជវង្សស្ឆាង (ប្រ. ១៧០០-១០៤៦ មុនគ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ: [[រាជវង្សស្ឆាង]]'' [[Image:China 1.jpg|left|thumb|សំណល់រាជវង្សស្ឆាង រកឃើញតាមដងទន្លេលឿង ]] កំណត់ត្រាដែលបានសរសេរមុនគេបង្អស់ពីអតីតកាលរបស់ចិនមកទល់ឥឡូវបានរកឃើញកាលបរិច្ឆេទពីរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' នៅប្រហែលសតវត្សទី១៣មុនគ.ស. ហើយយកបានពីទំរង់នៃអក្សរចារឹកនៃការព្យាករពីអនាគតកត់ត្រាលើឆ្អឹង រឺ សំបកសប្បីសត្វដែលក៏អាចហៅផងដែរថា''[[ឆ្អឹងទំនាយ]]'' ។ ការរកឃើញខាងបុរាណវត្ថុដែលផ្ដល់នូវតឹកតាងនៃវត្តមានរបស់រាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ប្រ. ១៦០០-១០៤៦មុនគ.ស.ត្រូវបានចែកចេញជាពីរឈុត ។ ឈុតទីមួយពីដើមសម័យរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ដែលមកពីប្រភពដើមនៅឯ[[វប្បធ៌មអឺលីកាង|អឺលីកាង]](Erligang)ឋិត នៅក្នុង[[ជិងចូវ]](Zhengzhou)និងសាងឆឹង(Shangcheng) ។ ឈុតទីពីរពីចុងរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' រឺ សម័យ'''យិន'''(Yin)ដោយប្រកបទៅដោយតួសេចក្ដីដ៏ច្រើននៃសំណេរឆ្អឹងអាថ៌កំបាំង ។ [[អានយ៉ាង]](Anyang)ស្ថិតក្នុងខេត្ត[[ហឺណាន]](Henan)នាសម័យថ្មីនេះត្រូវបានអះអាងថាជារាជធានីចុងក្រោយ ក្នុងចំណោមរាជធានីស្ឆាងទាំងប្រាំបួន (ប្រ. ១៣០០-១០៤៦ឆ្នាំមុនគ.ស.) ។ រាជវង្ស'''ស្ឆាង'''មានមហាក្សត្រ ៣១​អង្គពី[[ស្ដេចថាងនៃរាជវង្សស្ឆាង|ស្ដេចថាង]]ដល់[[ស្ដេចចូវនៃរាជវង្សស្ឆាង|ស្ដេចចូវ]] ។ នៅក្នុងសម័យនេះ ប្រជាជនចិនបានគោរពបូជាទេព្ដាផ្សេងៗដូចជា ទេព្ដាអាកាសធាតុនិងទេព្ដាមេឃហើយនិងទេព្ដាជាន់ខ្ពស់ដែលមាននាមថា[[សាងទី]](Shangdi)ជាទេព្ដាគ្រប់គ្រងលើទេព្ដាដ៏ទៃទៀត ។ ទេព្ដាទាំងនោះជាអ្នករស់នៅកំឡុងរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ដែលបានជឿថាជាបុព្វការីជន ឪពុកម្ដាយនិងដូនតារបស់ពួកគេបានក្លាយជាទេព្ដា នៅពេលពួកគាត់ស្លាប់ហើយបុព្វការីជនរបស់ពួកគេនោះចង់អោយមានគេបូជាខ្លួនដូចទេព្ដាដែរ ។ គ្រួសារនីមួយៗបានគោរពបូជាបុព្វបុរសរៀងៗខ្លួន ។ ប្រហែលជា១៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ពួកចិនបានចាប់ផ្ដើមប្រើឆ្អឹងទំនាយ ដែលបានសរសេររួចទៅទស្សន៍ទាយព្យាករណ៍អនាគត ។ នៅសម័យមួយនៃរាជវង្ស'''ចូវ''' (ប្រហែល ១១០០ឆ្នាំមុនគ.ស.) ប្រជាជនក៏គោរពបូជាអធិធម្មជាតិមួយដែរ ដែលហៅថា''ធាន''(Tian) ត្រូវបានបកប្រែជាសាមញ្ញថាស្ថានលើ ។ ដូចគ្នានឹង'''សាងទី'''ដែរ ស្ថានលើបានគ្រប់គ្រងលើទេព្ដាទាំងអស់ហើយស្ថានសួគ៌ក៏បានសម្រេចថានរណានឹងគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនស្ថិត នៅក្រោម[[អំនាចទេវរាជ]] ។​​ ព្រះមហាក្សត្រអាចគ្រប់គ្រងបានដរាបណាទ្រង់មានអំនាចទេវរាជ ។ គេមានជំនឿថាអធិរាជ រឺ អធិរាជនីបានបាត់បង់នូវអំនាចទេវរាជនៅពេលដែលគ្រោះធម្មជាតិបានកើតឡើងយ៉ាងច្រើនហើយ ពេលនោះជាការពិតទៅទៀត ព្រះមហាក្សត្រក៏លែងមានការខ្វល់ព្រះទ័យទៅលើប្រជារាស្ត្របានធ្វើអោយឃើញជាក់ស្ដែងឡើង ។ ដោយការឆ្លើយតបមកវិញ គ្រួសាររាជវង្ស នឹងត្រូវបានផ្ដួលរំលំហើយរាជវង្សថ្មីនឹងកាន់កាប់បន្តនិងទទួលបានអំណាចទេវរាជជំនួសវិញ ។ ''កំណត់ត្រានៃមហាប្រវត្តិវិទូ'' ថ្លាថ្លែងថារាជវង្ស​'''ស្ឆាង'''បានប្ដូររាជធានីប្រាំមួយលើក ។ ជាចុងក្រោយ(ហើយសំខាន់បំផុត)ប្ដូរទៅ[[យិនស៊ី|យិន]](Yin)នៅឆ្នាំ១៣៥០មុនគ.ស.ដែលនាំមកដល់យុគមាសនៃរាជវង្សនេះ ។ ពាក្យថារាជវង្ស'''យិន'''(Yin)មានន័យដូចនឹងរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែរ ទោះបីយ៉ាងណាពាក្យនេះត្រូវបានប្រើជាចុងក្រោយហើយកាន់តែច្បាស់ឡើងនៅពាក់កណ្ដាលនៃសម័យរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ចុងក្រោយបង្អស់ ។ ប្រវត្តិវិទូចិន ដែលបានរស់នៅសម័យក្រោយៗមកទៀតទម្លាប់ធ្វើការកត់សំគាល់លើរាជវង្សមួយដែលបន្តពីរាជវង្សមួយទៀត ក៏ប៉ុន្តែស្ថានភាពនយោបាយជាក់ស្ដែង ក្នុងប្រទេសចិនដើមដំបូងត្រូវបានដឹងថាមានការស្មុគស្មាញមែនទែន ។ ដោយហេតុនេះហើយ តាមអ្នកប្រាជ្ញនៃប្រទេសចិនខ្លះអោយយោបល់ថា'''សៀ'''ហើយនិង'''ស្ឆាង'''ប្រហែលជាសំដៅទៅ លើអង្គការនយោបាយពីរដែលមានដំណាលៗគ្នា ក៏ដូចជា '''ចូវ'''ដំបូងឡើយត្រូវបានដឹងថាមានវត្តមាន ក្នុងសម័យតែមួយនឹង'''ស្ឆាង'''ដែរ ។ កំណត់ត្រាសរសេរដៃបានរកឃើញនៅ'''អានយ៉ាង'''(Anyang)អះអាងនូវវត្តមាននៃរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' ។ ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកប្រាជ្ញបស្ចឹមប្រទេសជារឿយៗស្ទាក់ស្ទើរដោយឯកភាពជាបណ្ដោះអាសន្នរួមគ្នា ដោយទទួលស្គាល់តាមកំណត់ត្រា'''អានយ៉ាង'''ដែលថាមានរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' ។ ឧទាហរណ៍ ការស្វែងរកបុរាណវត្ថុនៅឯ[[សានស៊ិងតួយ]](Sanxingdui)បានផ្ដល់ជាគំនិតថាអរិយធ៌មបច្ចេកទេស ដែលបានរីកចំរើនមិនដូចវប្បធ៌ម'''អានយ៉ាង'''ទេ ។ តឹកតាងមិនអាចសន្មតបាននៅក្នុងការផ្ដល់អោយដឹងថាតើអាណាចក្រ'''ស្ឆាង'''លាតសន្ធឹងពី'''អានយ៉ាង'''ចម្ងាយប៉ុន្មាននោះទេ ។ សម្មតិកម្មដែលនាំអោយថា'''អានយ៉ាង'''ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ដដែលនោះ គឺនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការមានដូចគ្នានិងបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយនឹងតំបន់ដែលមានការតាំងនៅ នៃវប្បធ៌មផ្សេងៗដ៏ទៃទៀតជាច្រើនក្នុងតំបន់ បច្ចុប្បន្នសំដៅលើប្រទសចិនភាគខាងក្នុង រឺក៏ ភូមិភាគកណ្ដាល ។ ===រាជវង្ស ចូវ (១០៦៦-២៥៦ មុនគ.ស.)=== [[Image:You with zigzag thunder pattern.jpg|thumb|ភាជន៍បូជា[[សំរិទ្ធិចិន|សំរិទ្ធិ]],[[យៅ​ (ភាជន៍)|យៅ(You)]] ,ចូវខាងលិច]] អត្ថបទក្បោះក្បាយ: [[រាជវង្សចូវ]] រាជវង្ស'''ចូវ'''គឺជារាជវង្សដែលអូសបន្លាយូរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនចាប់ពី១០៦៦ឆ្នាំមុនគ.ស. មកទល់ប្រហែល២៥៦មុនគ.ស.។ នៅចុងនៃសហវត្សទី២មុនគ.ស[[រាជវង្សចូវ]]បានចាប់ផ្ដើមងើបផុសឡើងតាមជ្រលងដង[[ទន្លេលឿង]]លុកលុយ លើតំបន់មួយនៃរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' ។ '''ចូវ'''បានបង្ហាញខ្លួនឡើងដើម្បីចាប់ផ្ដើមការដឹកនាំរបស់ពួកគេក្រោមប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាល[[របបសក្ដិភូមិ|សក្ដិភូមិ]] ។ ប្រជាជនចូវគឺជាប្រជាជនដែលបានរស់នៅខាងលិចនៃ[[ស្ឆាង]]ហើយមេដឹកនាំ'''ចូវ'''ត្រូវបានតែងតាំងថា''អ្នកការពារភាគខាងលិច'' ដោយរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' ។ អ្នកគ្រប់គ្រង'''ចូវ''' [[ស្ដេចអ៊ូរាជវង្សចូវ|ស្ដេចអ៊ូ]] ដែលមានការជួយជ្រោមជ្រែង ដោយព្រះភាតារបស់ព្រះអង្គគឺ[[ចៅពញាចូវ]]ជាស្ដេចរាជានុសិទ្ធិចាត់ចែងដើម្បីវាយកម្ចាត់'''ស្ឆាង'''នៅ[[សមរភូមិមុយ៉េ]](Muye) ។ ស្ដេច'''ចូវ'''នៅពេលនោះបានសំអាងលើលទ្ធិនៃ[[អំនាចទេវរាជ]] ដើម្បីអោយទទួលស្គាល់ការដឹកនាំរបស់ទ្រង់ដោយមានលទ្ធិនេះហើយដែលបានជះឥទ្ធិពលស្ទើរតែគ្រប់រាជវង្សដែលសោយរាជ្យបន្ត ។ '''ចូវ'''​ដំបូងឡើយបានរើរាជធានីទៅ ខាងលិចតំបន់មួយក្បែរ'''ស៊ីអាន'''(Xi'an)សព្វថ្ងៃនេះតាមដង[[ទន្លេវ៉ី]](Wei)ជាចរន្តទន្លេហូរចាក់ចូលគ្នានឹងទន្លេលឿង ប៉ុន្តែទន្លេទាំងពីរអាចនឹងជាដើមចមបន្តបន្ទាប់នៃការពង្រីកវិសាលភាពទៅជាជ្រលង[[ទន្លេយ៉ាងសេ]](Yangtze) ។ នេះអាចនឹងជាលើកដំបូងនៃការបំលាស់ទីប្រជាករដ៏ច្រើនពីភាគខាងជើងទៅភាគខាងត្បូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន ។ ===សម័យនិទាឃរដូវ​ និងសរទរដូវ (៧២២-៤៧៦ ម.គ.)=== អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[សម័យនិទាឃរដូវ​ និងសរទរដូវ]] [[Image:Pu with openwork interlaced dragons design.jpg|right|thumb|ភាជន៍ភូចិនក្បាច់[[នាគចិន|នាគ]]ព័ន្ធ[[សម័យនិទាឃរដូវ និងសរទរដូវ]]]] នៅសតវត្សទី៨ម.គ.អំនាចបានបែកខ្ញែកកំឡុង[[សម័យនិទាឃរដូវ និងសរទរដូវ]]ដែលបានប្រសិទ្ធិនាមតាមរយៈ[[កាលប្បវត្តិនិទាឃរដូវ និងសរទរដូវ]]ដែលអាចយកជាការបាន ។ ក្នុងសម័យនេះ មេដឹកនាំកងទ័ពតាមតំបន់មួយចំនួនដែលបំរើការអោយ'''រាជវង្សចូវ'''បានចាប់ផ្ដើមប្រកាសអំនាចនិងប្រកួតប្រជែងរក[[អនុត្តរភាព]]របស់ខ្លួន ។ ស្ថានការណ៍កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរៗឡើងដោយការឈ្លានពាននៃប្រជាជាតិផ្សេងៗដូចជា '''[[ឈិន(រដ្ឋ)|ឈិន]]'''(Qin)ដែលបង្ខំអោយចូវផ្លាស់រាជធានីពួកគេទៅភាគខាងកើត'''[[ឡកយ៉ាង]]'''(Luoyang) ។ នេះគូសបង្ហាញឲឃើញនូវដំណាក់កាលដ៏សំខាន់ទីពីរនៃ'''រាជវង្សចូវ'''៖ '''ចូវខាងកើត''' ។ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋរាប់រយនីមួយៗដែលបានងើបបះបោរដោយឯកឯង អ្នកមានអំនាចតាមមូលដ្ឋានមូចំនួនបានក្ដោបក្ដាប់អំនាចខាងនយោបាយមួយភាគធំហើយនិងបន្តស្ដាប់បង្គាប់ស្ដេច'''ចូវ'''ត្រឹមតែងារប៉ុណ្ណោះ ។ ឧទាហរណ៍ដូចជា មេដឹកនាំតាមតំបន់មួយចំនួនបានចាប់ផ្ដើមប្រើងាររាជវង្សដាក់ឲខ្លួនឯង ។ មួយរយសាលានៃគំនិតទស្សនវិជ្ជាចិនបានរីកស្គុះស្គាយកំឡុងសម័យនេះ ហើយចលនាបញ្ញវន្តដែលមានឥទ្ធិពល ដូចជា [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ]] [[លទ្ធិច្បាប់និយម (ទស្សនវិជ្ជាចិន)|លទ្ធិច្បាប់និយម]]និង[[លទ្ធិម៉ូជឺ]]ត្រូវបានកកើតឡើង ជាផ្នែកមួយ ក្នុងការឆ្លើយតបទៅនឹងពិភពនយោបាយដែលកំពុងតែផ្លាស់ប្ដូរ ។ សម័យនិទាឃរដូវ​និងសរទរដូវត្រូវបានកំណត់ ដោយការបែកខ្ញែកនៃអំនាចកណ្ដាលរបស់'''ចូវ''' ។ ប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្នមានរាប់រយរដ្ឋ រដ្ឋខ្លះក្នុងចំណោមរដ្ឋទាំងនោះធំស្មើតែភូមិមួយនិងមានត្រឹមតែប៉មបន្ទាយមួយប៉ុណ្ណោះ ។ ===សម័យប្រទេសកើតសង្គ្រាម (៤៧៦-២២១ ម.គ.)=== អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[សម័យប្រទេសកើតសង្គ្រាម]] បន្ថែមពីលើ ការបង្រួបបង្រួមខាងនយោបាយមកប្រទេសរដ្ឋ ដែលលេចធ្លោទាំងប្រាំពីរនៅតែមានមកដល់ចុងសតវត្សទី៥ម.ស. ហើយប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយមកមានតែពីរបីប្រទេសទេបានធ្វើសង្គ្រាមនឹងគ្នាទៅវិញទៅមក ត្រូវបានស្គាល់ថាជា[[សម័យប្រទេសកើតសង្គ្រាម]] ។ នៅមានស្ដេច[[រាជវង្សចូវ|ចូវ]]សោយរាជ្យមក ដល់ឆ្នាំ២៥៦ម.គ.ដែរ តែទ្រង់ភាគច្រើនជាតួតំណាងនិងកាន់អំនាចពិតតិចតួចណាស់ ។ តាមតំបន់ជិតខាង នៃរដ្ឋកើតសង្គ្រាមទាំងនេះ ដែលរួមមានស៊ីឆួន(Sichuan)និងលាវនីង(Liaoning) ត្រូវបានបញ្ចូលគ្នាហើយតំបន់ទាំងពីរនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រង ក្រោមប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលមូលដ្ឋានថ្មី នៃ[[ភូមិភាគ (ចិន)|ភូមិភាគ]]និង[[អាណាខេត្ត (រដ្ឋបាល)|អាណាខេត្ត]](郡縣/郡县) ។ ប្រព័ន្ធនេះត្រូវបានប្រើតាំងពីសម័យនិទាឃរដូវនិងសរទរដូវ ហើយផ្នែកខ្លះនៅឃើញមានក្នុងប្រព័ន្ធទំនើប នៃ[[ភូមិសាស្ត្ររដ្ឋបាលចិន|សឹង(Sheng)និងសៀន(Xian)]] (ខេត្ត និង ស្រុក, 省縣/省县)។ ការពង្រីកទឹកដីចុងក្រោយក្នុងសម័យនេះបានចាប់ផ្ដើមកំឡុងរជ្ជកាល [[យីង ចឹង]](Ying Zheng) ស្ដេចឈិន ។ ការបង្រួបបង្រួម នៃមហាអំនាចទាំងប្រាំមួយរបស់ព្រះអង្គហើយនិងការបញ្ចូលបន្ថែមនៅតំបន់[[ចឺជាំង]](Zhejiang) [[ភ្វូជាន]](Fujian) [[គ័ងតុង]](Guandong) និង[[គ័ងស៊ី]](Guangxi) នាពេលបច្ចុប្បន្នក្នុងឆ្នាំ២១៤ម.ស.អាចឲទ្រង់ប្រកាសព្រះអង្គឯងថាជា[[ស្ដេច ឈិន ស៊ឺ|អធិរាជទីមួយ]](Qin Shi Huang)បាន ។ ==សម័យអធិរាជ== ===រាជវង្សឈិន (២២១-២០៦ ម.ស.)=== '''''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សឈិង]]''''' ប្រវត្តិវិទូជាច្រើនសំដៅលើសម័យ[[រាជវង្សឈិន]]មកដល់ចុងសម័យ[[រាជវង្សឈិង]]ជាសម័យអធិរាជចិន ។ ទោះបីជារជ្ជកាលបង្រួបបង្រួមនៃអធិរាជ[[ស្ដេច ឈិន ស៊ឺ|ឈិន]]បន្តបានរយៈពេល១២ឆ្នាំក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គបានរៀបចំពង្រាបផ្នែកដ៏ធំនូវអ្វីៗ ដែលបង្កបង្កើតជាចំណុចស្នូលទឹកដីកំណើតនៃ[[ជនជាតិហានចិន]]ហើយ និងបង្រួបបង្រួមពួកគេក្រោមរដ្ឋបាលកណ្ដាលប្រកាន់[[លទ្ធិច្បាប់និយម (ទស្សនវិជា្ជចិន)|ច្បាប់]]ដ៏តឹងរឹង ដែលតាំងនៅ[[សៀនយ៉ាង]](Xianyang)(ក្បែរៗ[[ស៊ីអាន]][Xi'an]ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ) ។ លទ្ធិច្បាប់និយមដែលដឹកនាំ ដោយឈិនបានសង្កត់ធ្ងន់នូវការប្រកាន់ខ្ជាប់ខ្ជួន លើច្បាប់វិន័យហើយ និងអំនាចផ្ដាច់ការនៃព្រះចៅអធិរាជ ។ ទស្សនៈមួយនេះក្រោយមកជះឥទ្ធិពល ដល់ការពង្រីកចក្រភពតាមបែបកងទ័ពបង្ហាញការមិនដំណើរការ ក្នុងការគ្រប់គ្រងចក្រភពដោយសន្តិភាពបានទេ ។ ព្រះចៅអធិរាជឈិនជាធិបតី លើការបង្ក្រាបការប្រឆាំងខាងនយោបាយយ៉ាងឃោរឃៅរួមមានព្រឹត្តិការណ៍មួយ ដែលគេដឹងថាជា[[ការដុតបំផ្លាញសៀវភៅនិងការកប់អ្នកប្រាជ្ញទាំងរស់]] ។ នេះអាចនឹងជាកម្លាំងរុញច្រាន ពីក្រោយការស្រោចស្រង់របស់ហានក្រោយមកទៀត ដោយបញ្ចូលសាលាគំរូនៃការអភិបាលកិច្ចបន្ថែមទៀត ។ [[Image:Terracotta Army-China2.jpg|thumb|[[ទាហានដី]][[ស្ដេច ឈិន ស៊ឺ]].]] [[រាជវង្សឈិន]]ល្បីដោយសារការសង់[[មហាកំផែងចិន]] ដែលត្រូវបានអះអាងបញ្ជាក់និងធ្វើបន្ថែមឲកាន់តែប្រសើរឡើងកំឡុងពេល[[រាជវង្សមិង]] ។ ការរួមចំណែកដ៏សំខាន់ផ្សេងៗ នៃឈិនរួមមានគំនិតនៃ រដ្ឋបាលកណ្ដាល ការបង្រួបបង្រួមច្បា់ប់វិន័យ ការអភិវឌ្ឍភាសាសរសេរ​ ប្រព័ន្ធរង្វាស់រង្វាល់និងរូបិយវត្ថុចិនគឺជាកង្វល់បន្ទាប់ពីសម័យនិទាឃរដូវនិងសរទរដូវនិងសម័យប្រទេសកើតសង្គ្រាម ។ បន្ថែមអ្វីមួយដែលសំខាន់ដូចជាល្វែង នៃភ្លៅរទេះសំរាប់រទេះត្រូវបានបង្កើតដូចគ្នាដើម្បីបញ្ជាក់ថាប្រព័ន្ធពាណិជ្ជកម្មរស់រវើកទូទាំងចក្រភព ។<ref>{{cite web|url=http://www.uobuy.com/upload/2005/9/19/200591911278032621125.jpg|title=Book "QINSHIHUANG"|accessdate=2007-07-06|archivedate=3 កក្កដា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703101114/http://www.uobuy.com/upload/2005/9/19/200591911278032621125.jpg|url-status=dead}}</ref> ===រាជវង្សហាន (២០២ ម.គ.–២២០គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សហាន]]'' ''មើលផងដែរ:[[ប្រវត្តិរាជវង្សហាន]]'' [[Image:ChangXingongdeng.jpg|thumb|[[ចង្កៀងប្រេង]] [[រាជវង្សហាន]] ចំលុះមួយដូចភីលៀង លុតជង្គង់ស.វ.២ម.គ.]] [[រាជវង្សហាន]] (២០២ម.គ.-២២០គ.ស.) លេចធ្លោឡើងក្នុងឆ្នាំ២០៦ម.គ. ស្ថាបនិក[[អធិរាជកាវជូនៃរាជវង្សហាន|លាវប៉ាង]]បានប្រកាសខ្លួនជាអធិរាជនៅឆ្នាំ២០២ម.គ. ។ វាគឺរាជវង្សដំបូងគេប្រកាន់យកទស្សនវិជ្ជា នៃ[[លទ្ធិខុងជឺ]]ដែលប្រែក្លាយជាបាតគ្រឹះ នៃមនោគមវិជ្ជាគ្រប់រជ្ជកាលទាំងអស់រហូតដល់ចុងនៃសម័យអធិរាជប្រទេសចិន ។ ស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់រាជវង្សហាន ប្រទេសចិនត្រូវបានធ្វើឲមានការរីកចំរើនដ៏ខ្លាំងក្លា នៅក្នុងវិស័យជាច្រើនទាំងចំពោះសិល្បះនិងវិទ្យាសាស្ត្រ ។ [[អធិរាជអ៊ូនៃរាជវង្សហាន|អធិរាជអ៊ូ]] បានពង្រឹងនិងពង្រីកចក្រភពចិនដោយរុញច្រានពួក[[សួងនូ]] (ដែលដូចគ្នាជាមួយពួក[[ហាន់]])ទៅកាន់មហាវាលស្មៅនៃ[[ម៉ុងហ្គោលខាងក្នុង]]នាបច្ចុប្បន្ននេះដែលផ្ដាច់ពួកគេចេញពីតំបន់[[កានស៊ូ]] [[នីងសៀ]]និង[[ឈិងហាយ]]នាពេលឥឡូវ ។ នេះអាចជាការបើកទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មលើកដំបូងរវាងចិននិងពួកបស្ចឹមប្រទេសតាមរយះ[[ផ្លូវសូត្រ]] ។ មេទ័ពរាជវង្សហាន [[ប៉ាន ឆាវ]] បានពង្រីកការលុកលុយកាត់តាម[[ប៉ាមៀ]]ឆ្ពោះទៅកាន់មាត់[[សមុទ្រកាសព្យែន]] ។<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/440601/Ban-Chao Ban Chao], Britannica Online Encyclopedia</ref> ជាលើកដំបូងហើយនៃ[[ទំនាក់ទំនងចិនរ៉ូម៉ាំង|ស្ថានទូតរ៉ូម៉ាំងជាច្រើនដាក់នៅប្រទេសចិន]]ដែលត្រូវបានកត់ត្រាពីប្រភពចិនបាន តាមរយះផ្លូវសមុទ្រនៅឆ្នាំ១៦៦គ.សនិងលើកទីពីរក្នុងឆ្នាំ២៨៤គ.ស. ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ដីដែលបានប្រគល់ឲក្រុមគ្រួសារឥស្សរជនបានកាត់បន្ថយពន្ធដីបន្តិចម្ដងៗ ។ ក្នុងឆ្នាំ៩គ.ស. [[ស្ដេចជ្រែករាជ្យ|អ្នកជ្រែករាជ្យ]] [[វ៉ាង ម៉ាង]] បានបង្កើតឡើងនៅ[[រាជវង្សស៊ិន|រាជវង្សស៊ិន (''ថ្មី'')]] ដែលមានរយះកាលខ្លីមួយ ហើយបានចាប់ផ្ដើមធ្វើកម្មវិធីដីដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់និងកំណែទំរង់សេដ្ឋកិច្ចផ្សេងៗ ។ ក៏ប៉ុន្តែកម្មវិធីទាំងនេះមិន ដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយគ្រួសារម្ចាស់ដីទេ ពីព្រោះតែវាបានអនុគ្រោះដល់ពួកកសិករ ។ អស្ថេរភាពបាននាំមកនូវភាពចលាចលនិងការបះបោរ ។ [[អធិរាជគ័ងអ៊ូនៃរាជវង្សហាន|អធិរាជគ័ងអ៊ូ]] បានធ្វើឲមានរាជវង្សហានដូចមុនវិញ ជាមួយនឹងការគាំទ្រនៃគ្រួសារអ្នកជំនួញនិងម្ចាស់ដីនៅ[[ឡកយ៉ាង]](Luoyang)ខាងកើតនៃ[[ស៊ីអាន]](Xi'an) ។ សម័យថ្មីនេះត្រូវបានឲឈ្មោះថា[[រាជវង្សហានខាងកើត]] ។ អំនាចហានបានធ្លាក់ចុះម្ដងទៀតចំណោមការចង់ដណ្ដើមទឹកដីគ្នា ការឈ្លានពាននិងការប្រឆាំងគ្នារវាង[[បក្សពួកព្រះមហាក្សត្រយានី]]និង[[មហាតលិក (មន្ត្រីរាជវាំង)#ចិន|ពួកមហាតលិក]] ។ [[ការបះបោរពួកឈ្នួតលឿង]]បានបែកធ្លាយនៅឆ្នាំ១៨៤គ.ស. ជាការនាំទៅដល់សម័យមួយនៃពួក[[ស្ដេចត្រាញ់]] ។ ជាលទ្ធផលនៃការជ្រួលច្របល់ រដ្ឋបីបានព្យាយាមទាញយកផលប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើនលើលលប់ នៅក្នុងសម័យ[[នគរបី]] ។ សម័យកាលនេះត្រូវបានគេនិពន្ធជាប្រលោមលោកដ៏អស្ចារ្យ ក្នុងស្នាដៃជាច្រើនដូចជារឿង''[[ប្រលោមលោកនៃនគរទាំងបី]]'' ។ ===សម័យវ៉ីនិងជិន (២៦៥-៤២០គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[ឆាវ វ៉ី]] [[រាជវង្សជិន (២៦៥-៤២០)]]'' បន្ទាប់ពី[[ឆាវ ឆាវ]] បានបង្រួបបង្រួមភាគខាងជើងនៅឆ្នាំ២០៨គ.ស. កូនប្រុសរបស់គេបានប្រកាសឡើងនៅរាជវង្ស[[ឆាវ វ៉ី|វ៉ី]]នៅឆ្នាំ២២០ ។ ភ្លាមនោះដែរ សត្រូវរបស់វ៉ីទាំងពីរ [[ស្ឈូ ហាន|ស្ឈូ]]និង[[អ៊ូខាងកើត|អ៊ូ]]បានប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ខ្លួន ដែលនាំឲប្រទេសចិនឈានចូលដល់សម័យ[[នគរបី]] ។ សម័យនេះបានឆ្លុះបញ្ចាំងឲឃើញលក្ខណៈនៃការបំបែកទៅជារដ្ឋបន្តិចម្ដងៗ ដែលធ្លាប់មានក្នុងរាជវង្សឈិននិងហាន ហើយនិងការបង្កើនអំនាចនៃមហាវង្សត្រកូលជាច្រើន ។ ទោះបីជានគរទាំងបីត្រូវបានបង្រួបបង្រួមដោយ[[រាជវង្សជិន (២៦៥-៤២០)|រាជវង្សជិន]]ក្នុងឆ្នាំ២៨០ក៏ដោយ ក៏រចនាសម្ព័ន្ធនេះនៅតែមានជាសារវន្តដដែលរហូតដល់ការបះបោរ អ៊ូ ហ៊ូ ។ ===សម័យ អ៊ូ ហ៊ូ (៣០៤–៤៣៩គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]] [[ការបះបោរ អ៊ូ ហ៊ូ]]'' ដោយទទួលបានផលចំណេញពីសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង ក្នុងរាជវង្សជិនក្រុមជនជាតិភាគតិច ([[អ៊ូ ហ៊ូ]][Wu Hu])ដែលមិនមែនជនជាតិហានចិន ដែលស្ថិតក្នុងសម័យនោះដូចគ្នាដែរ បានកាន់កាប់ភាគច្រើននៃប្រទេស នៅក្នុងសតវត្សទី៤ហើយនិងរុកគួននាំឲមានការជំលៀសជនជាតិហានចិនមួយភាគធំ ទៅភាគខាងត្បូងនៃ[[ទន្លេយ៉ាងសេ]] ។ ក្នុងឆ្នាំ៣០៣ ពួកជនជាតិ[[ទី(ក្រុមជនជាតិ)|ទី]](Di)បានបះបោរហើយក្រោយមកទៀតបានកាន់កាប់បាន[[ឆឹងទូ]](Chengdu) ដោយបង្កើតជារដ្ឋមួយឈ្មោះថា [[ឆឹង ហាន]](Cheng Han) ។ ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ [[លាវ យាន (ហាន ចាវ)|លាវ យាន]](Liu Yuan) ពួក[[សួងនូ]](Xiongnu)បានរើបំរះក្បែរៗ[[ស្រុក លីនផ្វិន]](Linfen)សព្វថ្ងៃនេះហើយបង្កើតបានរដ្ឋមួយឈ្មោះថា [[ហាន ចាវ]](Han Zhao) ។ អ្នកស្នងរាជ្យពី លាវ យាន [[លាវ ឆុង (ហាន ចាវ)|លាវ ឆុង]](Liu Cong)បានចាប់បានហើយនិងប្រហារជីវិតអធិរាជជិនខាងលិចពីរអង្គចុងក្រោយទៀតផង ។ [[នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]] គឺជាពហុតរភាពនៃរាជវង្សដែលមិនមែនចិនមានអាយុកាលខ្លីៗដែលបានមកគ្រប់គ្រងទាំងស្រុង រឺក៏ ផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសចិនភាគខាងជើងក្នុងសតវត្សទី៤និងទី៥ ។ ក្រុមជនជាតិជាច្រើនដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធរួមមានបុព្វបុរសនៃពួក[[ប្រជាជនថឺខ|ថឺខ]](Turk) [[ម៉ុងហ្គោល]]និង[[ជនជាតិទីបេ|ទីបេ]] ។ ភាគច្រើននៃ[[ពួកពនេចរ]]ទាំងនេះបានមានអាណាខេត្តខ្លះដែរ ហើយបានធ្វើ''[[ចិនភាវូនីយកម្ម]]''តាំងពីមុនការបានគ្រប់គ្រងអំណាចយូរមកហើយ ។ ជាការពិតទៅ មួយចំនួនក្នុងចំណោមពួកជនជាតិទាំងនោះគួរឲកត់ស្គាល់ដែរ គឺ[[ប្រជាជនឆៀង]](Qiang)និងសួងនូ(Xiongnu)ត្រូវបានអនុញ្ញាតិឲរស់ នៅតំបន់ព្រំដែនក្នុងមហាកំផែងតាំងពីចុងសម័យរាជវង្សហានមកម៉្លេះ ។ [[Image:Chinese Boddhisattva statue.jpg|thumb|upright|បដិមារ [[ចុណ្ណសិលា]][[ព្រះពោធិសត្វ]], [[ឈីខាងជើង|រាជវង្សឈីខាងជើង]], ៥៧០គ.ស. ធ្វើនៅកន្លែងមួយ ដែលស្ថិតនៅខេត្ត [[ហឺណាន]]បច្ចុប្បន្ននេះ។]] ===រាជវង្សខាងត្បូង និងខាងជើង (៤២០–៥៨៩គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សខាងត្បូង និងខាងជើង]]'' ដោយបានសញ្ញានៃការដួលរលំនៃ[[រាជវង្សជិន (២៦៥-៤២០)|រាជវង្សជិនខាងកើត]]ក្នុងឆ្នាំ៤២០ ប្រទេសចិនបានធ្លាក់ចូលដល់សម័យ[[រាជវង្សខាងជើងនិងរាជវង្សខាងត្បូង]] ។ ជនជាតិហានបានប្រមូលកងទ័ពដែលនៅរស់ពី ការវាយប្រហាររបស់កុលសម្ព័ន្ធពនេចរនៅភាគខាងជើងដូចជា [[សៀនប៉ី]]([[:en::Xianbei|Xianbei]]) ហើយនិងឲអរិយធ៌មរបស់ពួកគេបានបន្តការលូតលាស់រីកចំរើនតទៅទៀត ។ ក្នុងប្រទេសចិនភាគខាងត្បូង ការតតាំងគ្នាយ៉ាងឃោរឃៅ ដោយសារថា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គួរតែត្រូវបានអនុញ្ញាតឲមាន ដែលបានកាន់ជានិច្ចកាលដោយរាជវង្សានុវង្ស និងពួកអភិជនដែរ រឺ អត់ ។ នៅទីបញ្ចប់ ជិតដល់ចុងនៃសម័យរាជវង្សខាងត្បូងនិងរាជវង្សខាងជើង ទាំងបរិស័ទខាងពុទ្ធសាសនា និងសាសនា[[តាវសាសនិក|តាវ]]បានស្រុះស្រួលហើងថែមទាំងកាន់តែចេះអត់ឱនឲគ្នាទៅវិញទៅមកទៀត ។ ក្នុងឆ្នាំ៥៨៩​ [[រាជវង្សសួយ|សួយ]]បានបញ្ចូលរាជវង្សខាងត្បូងចុងក្រោយ [[រាជវង្សឆិន|ឆិន]] តាមរយៈកងទ័ព ហើយបានដាក់បញ្ចប់សម័យរាជវង្សខាងជើងនិងរាជវង្សខាងត្បូង ។ ===រាជវង្សសួយ (៥៨៩–៦១៨ គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សសួយ]]'' [[រាជវង្សសួយ]] ដែលជារាជវង្សបានរៀបចំដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រទេសឡើងវិញក្នុង ឆ្នាំ៥៨៩ក្រោយពីជិត៤សតវត្ស នៃការបែងចែកគ្នាខាងនយោបាយ រាជវង្សសួយបានដើរតួសំខាន់ជាងរយះពេល នៃវត្តមានរបស់វាដែលបានណែនាំរួចមកហើយ ។ សួយបាននាំឲចិនរួមគ្នាម្ដងទៀត និងបង្កើតឡើងនូវស្ថាប័នជាច្រើន ដែលត្រូវបានយកគំរូតាមដោយរាជវង្សស្នងបន្តសួយ គឺ[[រាជវង្សថាង|ថាង]] ។ ដូចគ្នានឹងរាជវង្សឈិនដែរ ក៏ប៉ុន្តែសួយបានប្រើទ្រព្យធនហួសប្រមាណ ហើយក៏បានដួលរលំទៅវិញ ។ ស្រដៀងទៅនិងរាជវង្សឈិនផងដែរ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រជាប្រពៃណីបានវិនិច្ឆ័យរាជវង្សសួយ ដោយអយុត្តិធ៌មបន្តិចដែរ ព្រោះថាការវិនិច្ឆ័យបានសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើភាពយង់ឃ្នង នៃរជ្ជកាលសួយ និង ឫកពារដ៏ក្អេងក្អាងនៃអធិរាជទីពីរនៃរាជវង្សដោយឲកិត្តិយសដ៏តិចតួច សំរាប់សមិ ===រាជវង្សថាង (៦១៨–៩០៧គ.ស.)=== [[Image:Tang horse.jpg|thumb|សេះប៉សឺឡែន [[ថ្នាំរលោងសេរ៉ាមិក|លាបថ្នាំរលោង]]បីព៌ណ នៃ[[រាជវង្សថាង]]ចិន (ប្រ.ឆ្នាំ៧០០គ.ស.)]] ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សថាង]]'' ថ្ងៃ ១៨ មិថុនា ឆ្នាំ៦១៨ [[អធិរាជកាវជូនៃរាជវង្សថាង|កាវជូ]]បានដណ្ដើមបានរាជ្យបល្ល័ង្ក ហើយ[[រាជវង្សថាង]]ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដោយបើកឡើងនូវយុគថ្មីនៃភាពរុងរឿង និងបំរែបំរួលថ្មីខាងសិល្បៈ និងបច្ចេកវិជ្ជា ។ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ដែលបានធ្វើឲមានឡើងបន្តិចៗម្ដង ក្នុងប្រទេសចិនពីចាប់ពីសតវត្សទី១មកម៉្លេះ បានប្រែកា្លយជាសាសនាដ៏សំខាន់ជាងគេ ហើយត្រូវបានកាន់រក្សាទុកដោយគ្រួសារអធិរាជ និងប្រជាជនសាមញ្ញមួយភាគ ។ [[ឆាងអាន]](Chang'an) (បច្ចុប្បន្ន [[ស៊ីអាន]][Xi'an]), រាជធានីប្រទេសត្រូវបានគេគិតថាជាក្រុងដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោកនៅក្នុងសម័យនោះ ។ ទាំងរាជវង្សហាន និងរាជវង្សថាងត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសម័យដ៏រុងរឿងបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន ជារឿយៗ។ ថាង ក៏ដូចជាហានដែរ បានទុកផ្លូវពាណិជ្ជកម្មបើកទូលាយទៅភាគខាងលិច និងខាងត្បូង ។ ធ្លាប់មានការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មធំៗជាមួយប្រទេសក្រៅឆ្ងាយៗ ហើយ និងអ្នកជំនួញបរទេសដែលបានតាំងទីនៅក្នុងប្រទេសចិន ។ រាជវង្សថាងបានណែនាំឲមានប្រព័ន្ធថ្មី ជាការគ្រប់គ្រងបែបចិនហៅថា''[[ប្រព័ន្ធសម្បទានដី]]'' ។ ប្រព័ន្ធនេះបានផ្ដល់ដីឲគ្រួសារជាច្រើន ដែលទទួលបានពីអធិរាជផ្អែកទៅលើតំរូវការរបស់ពួកគេមិនមែនដោយសារទ្រព្យធនទេ ។ ពីឆ្នាំប្រហែល៨៦០ រាជវង្សថាងចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ដោយសារតែការបះបោរជាបន្តបន្ទាប់ជាច្រើនក្នុងប្រទេសចិនផ្ទាល់ ហើយក្នុងប្រធានបទដំបូងគឺ[[នគរណានចាវ]]នៅភាគខាងត្បូង ។ ម្នាក់ក្នុងចំណោមស្ដេចក្រាញ់ទាំងនោះគឺ [[ហ៊ាង់ ឆាវ]]បានកាន់កាប់បាន[[ហ្គ័ងចូវ]]ក្នុងឆ្នាំ៨៧៩ ដោយសំលាប់អ្នកស្រុកច្រើនបំផុត២០០,០០០នាក់ រួមទាំងដាក់អាណានិគមលើក្រុមគ្រួសារអ្នកជំនួញបរទេសមួយភាគធំនៅទីនោះទៀតផង ។<ref>[http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/judaism/kaifung.html Kaifung Jews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028113532/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/judaism/kaifung.html |date=28 តុលា 2008 }}. University of Cumbria.</ref> ក្នុងចុងឆ្នាំ៨៨០ ឡកយ៉ាងបានប្រគល់ឲលោក ហើយនៅថ្ងៃ៥ មករា ៨៨១ លោកបានច្បាំងដណ្ដើមបាន[[ឆាងអាន]] ។ អធិរាជ [[អធិរាជស៊ីចុងនៃរាជវង្សថាង|ស៊ីចុង]]បានភៀសព្រះកាយ ទៅ[[ឆឹងទូ]] ហើយលោក ហ៊ាង់បានបង្កើតរបបបណ្ដោះអាសន្នថ្មីមួយ ដែលត្រូវបានកម្ចាត់ជាចុងក្រោយដោយកងទ័ពថាង ប៉ុន្តែពេលក្រោយមកទៀតភាពចលាចលខាងនយោបាយបាននៅបន្ត ។ ===រាជវង្សប្រាំ និងនគរដប់ (៩០៧–៩៦០គ.ស.)=== {{មើលផងដែរ|សម័យរាជវង្សប្រាំ និងនគរដប់}} សម័យនៃការបែកបាក់គ្នាខាងនយោបាយស្ថិតនៅចន្លោះថាង និងសុងត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា[[សម័យរាជវង្សប្រាំ និងនគរដប់]]បានបន្តយ៉ាងតិចណាស់ជាងកន្លះសតវត្សពី ៩០៧ ដល់ ៩៦០ ។ កំឡុងសម័យកាលដ៏ខ្លីនេះ នៅពេលនោះប្រទេសចិនទាំងមូលប្រារព្ធយកប្រព័ន្ធពហុរដ្ឋរបបទាំងប្រាំបានបន្ត​ពីមួយទៅមួយយ៉ាងលឿន ក្នុងការគ្រប់គ្រងនៃបេះដូងចក្រភពចាស់ៗ នៅប្រទេសចិនភាគខាងជើង ។ រយះកាលដូចគ្នានេះដែរ មានរបប១០ទៀតដែររឹងមាំបានកាន់កាប់ផ្នែកខ្លះនៃភាគខាងត្បូង និងខាងលិចប្រទេសចិន អញ្ជឹងហើយសម័យនេះត្រូវបានគេបញ្ជាក់ថាជាសម័យនគរដប់ ។ ===រាជវង្សសុង លាវ ជិន និងសៀខាងលិច (៩៦០–១២៣៤គ.ស.)=== [[Image:Li Di, Homeward Oxherds in Wind and Rain.jpg|thumb|''ហ្វូងគោសំដៅទៅផ្ទះក្នុងខ្យល់ និងភ្លៀង​'' ដោយ លី ទី, សតវត្សទី១២]] {{មើលផងដែរ|រាជវង្សសុង|រាជវង្សលាវ|សៀខាងលិច|រាជវង្សជិន, ១១១៥-១២៣៤|ប្រវត្តិរាជវង្សសុង}} ក្នុងឆ្នាំ៩៦០ [[រាជវង្សសុង]]បានទទួលអំនាចគ្របដណ្ដប់ភាគច្រើននៃប្រទេសចិន ហើយបង្កើតឡើងរាជធានីមួយនៅ[[ខាយផ្វុង]](ក្រោយមកត្រូវស្គាល់ថាជា[[ប៉ីជិង]])ចាប់ផ្ដើមនូវសម័យមួយ នៃភាពរុងរឿងខាងសេដ្ឋកិច្ចកាលណោះ[[រាជវង្សលាវ]][[ពួកឈីតាន|ឈីតាន]]បានកាន់កាប់លើ[[ម៉ាន់ជូរី]] [[ម៉ុងហ្គោលី]]សព្វថ្ងៃនេះ និងភាគខ្លះនៃប្រទេស[[ចិនខាងជើង]] ។ ក្នុងឆ្នាំ១១១៥ [[រាជវង្សជិន (១១១៥-១២៣៤)]][[ចឺឆិន]]បានលេចឡើងយ៉ាងច្រងោៗ ដោយបំផ្លាញរាជវង្សលាវក្នុងរយះពេល១០ឆ្នាំ ។ ក្នុងខណៈពេលនោះ អ្វីដែលបច្ចុប្បន្នជាខេត្តចិនភាគពាយ័ព្យដូចជា[[កានស៊ូ]] [[សានស៊ី]] និង[[នីងសៀ​]] ទីនោះហើយបានផុសឡើងនូវ[[សៀខាងលិច|រាជវង្សសៀខាងលិច]]ពី១០៣២ដល់១២២៧ បានបង្កើតឡើងដោយកុលសម្ព័ន្ធ[[ថាងហ្គុត]] ។ រាជវង្សជិនបានដណ្ដើមអំនាចបានលើប្រទេសចិនភាគខាងជើង និងខាយផ្វុងពីរាជវង្សសុងដែលរើរាជធានីទៅ[[ហាងចូវ]](Hangzhou)(杭州) ។ រាជវង្សសុងខាងត្បូងក៏បានឈឺចាប់ផងដែរ ដោយភាពអាម៉ាស់ដោយដឹងថារាជវង្សជិនជាអតីតអធិរាជ ។ ជាលទ្ធផលច្រើនឆ្នាំ ប្រទេសចិនបានបែងចែករវាងរាជវង្សសុង រាជវង្សជិន និង[[សៀខាងលិច]][[ថាងហ្គុត]] ។ រាជវង្សសុងខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់សម័យកាល នៃការអភិវឌ្ឍបច្ចកវិទ្យាដ៏អស្ចារ្យ ដែលអាចត្រូវបានពន្យល់ជាផ្នែកដោយការគាបសង្កត់ខាងយោធា ដែលវាបានបង្ហើញឲឃើញចាប់ពីភាគខាងជើងមក ។ នេះរួមបញ្ចូលការប្រើប្រាស់អាវុធ[[រំសេវកាំភ្លើង]]ដែលបានដើរតួដ៏សំខាន់ ក្នុងជ័យជំនះទ័ពជើងទឹករាជវង្សសុងប្រឆាំងនឹងជិនក្នុង[[សមរភូមិថាងតាវ]] និង[[សមរភូមិឆាយស៊ឺ]]តាមដងទន្លេយ៉ាងសេក្នុងឆ្នាំ១១៦១ ។ លើសពីនេះ [[កងទ័ពជើងទឹក]]ដែលឈរជើងជាអចិន្ត្រៃយ៏របស់ចិនត្រូវបានប្រមូលផ្ដុំ និងប្រគល់ឲទីបញ្ជាការ[[មេទ័ពជើងទឹក]]មួយនៅ[[ទីងហាយ]]ក្នុងឆ្នាំ១១៣២ ក្រោមរជ្ជកាលនៃ[[អធិរាជយិនចុងនៃរាជវង្សសុង]] ។ រាជវង្សសុងត្រូវបានចាត់ទុកដោយមនុស្សជាច្រើនថាជាចំនុចកំពូល នៃវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាចិនបុរាណ ដោយ[[ការិយាលេខានុការបណ្ឌិត្យ|មន្ត្រីបណ្ឌិត]]បង្កើតថ្មីដូចជា[[[[ស៊ូ សុង]](Su Song) (១០២០-១១០១) និង[[សិន ខួ]](Shen Kuo) (១០៣១-១០៩៥) ។ មានសវនការសម្ងាត់រវាងអង្គបក្សដិបក្សនយោបាយពីរ ខាងអ្នកកំណែទម្រង់ និងអ្នកអភិរក្ស ដែលដឹកនាំដោយ ឧត្ដមមន្ត្រី [[វ៉ាង អានស៊ឺ]](Wang Anshi) និង[[ស៊ឺម៉ា គ័ង]](Sima Guang)រៀងៗខ្លួន ។ នៅចាប់ពីពាក់កណ្ដាលដល់ចុងសតវត្សទី១៣ជនជាតិចិនបានប្រកាន់យកដាច់ណាត់នូវទស្សនវិជ្ជានៃ[[អ្នកខុងជឺថ្មី]]បានបង្កើតឡើងដោយ [[ជូ ស៊ី]](Zhu Xi) ។ មានស្នាដៃអក្សសិល្ប៍ជាច្រើនសន្ធឹកបាននិពន្ធឡើងកំឡុងរាជវង្សសុងដូចជា ស្នាដៃប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ''[[ជឺជឺ ថុងជាន]]'' ។ វប្បធ៌ម និងសិល្បៈបានរីកចំរើនរួមមានស្នាដៃសិល្បៈដូចជា''[[តាមដងទន្លេកំឡុងពេលបុណ្យឈិងមិង]]'' និង''[[ចំរៀងខ្លុយពនេចរទាំង១៨បទ]]''ពេលនោះក៏មានពួកវិចិត្រករខាងពុទ្ធនិយមដូចជា [[លីន ធ្រីងកួយ]](Lin Tinggui) ដែរ។ ===រាជវង្សយាន (១២៧១–១៣៦៨គ.ស.)=== {{មើលផងដែរ|រាជវង្សយាន}} [[Image:Ch'ien Hsüan 002.jpg|thumb|''[[យ៉ាង កួយផ្វី]](Yang Guifei កំពុងតែជិះសេះមួយក្បាល'' ដោយ [[ឈាន សួន]](Qian Xuan) (១២៣៥-១៣០៥គ.ស.)]] [[ពួកចឺឆិន|ចឺឆិន]]បានស្ថាបនា[[រាជវង្សជិន, ១១១៥-១២៣៤|រាជវង្សជិន]]ត្រូវបានកម្ចាត់ចោលដោយ[[ម៉ុងហ្គោល]] ដែលក្រោយមកទៀតបានស្នងរាជ្យបន្តបន្ទាប់ ពីបានកម្ចាត់សុងខាងត្បូងហើយ ក្នុងសង្គ្រាមបង្ហូរឈាមដ៏រ៉ាំរ៉ៃមួយឈុត សង្គ្រាមជាលើកដំបូងក្នុងនោះមានកាំភ្លើងជាច្រើនបានដើរតួដ៏សំខាន់។ សម័យកាលបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ក្រោយមកទៀតហៅថា''[[សម័យកងទ័ពសន្តិភាពម៉ុងហ្គោល]]'' ពួកអ្នកផ្សងព្រេងបស្ចឹមប្រទេសដូចជា[[ម៉ាកូ ប៉ូឡូ]](Marco Polo)បានធ្វើដំណើរគ្រប់ច្រកល្ហកទៅប្រទេសចិន ហើយនាំយកមកវិញនៅរបាយការណ៍ នៃអច្ឆរិយភាពរបស់ចិនទៅកាន់អឺរ៉ុប ។ ក្នុងរាជវង្សយាន ពួកម៉ុងហ្គោលត្រូវបានបែងចែក រវាងអ្នកតាំងមូលដ្ឋាននៅឯមហាវាលស្មៅហើយ និងអ្នកចង់កាន់ប្រពៃណីតាមជនជាតិចិន ។ [[គុប៊ីឡៃ ខាន់]] ព្រះនត្តានៃ[[សង់ស៊ី ខាន់]] ចង់ឲកាន់ប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ប្រទេសចិន ហើយបានបង្កើតឡើងនូវ[[រាជវង្សយាន]] ។ នេះគឺជារាជវង្សលើកដំបូងហើយដែលកាន់កាប់ប្រទេសចិនទាំងមូលចាប់តាំងពី[[ប៉ីជិង]]មកដែលជារាជធានី ។ ប៉ីជិងត្រូវបានប្រគល់ឲទៅលាវក្នុងឆ្នាំ៩៣៨ជាមួយ និង[[អាណាខេត្តទាំងដប់ប្រាំមួយ|អាណាខេត្តទាំងដប់ប្រាំមួយនៃយានយុន]] ។ កាលពីមុននោះ វាធ្លាប់ជារាជធានីនៃ[[រាជវង្សជិន, ១១១៥-១២៣៤|រាជវង្សជិន]] ដែលមិនបានកាន់កាប់ប្រទេសចិនទាំងអស់ទេ ។ មុនពេល[[កាលប្បវត្តិនៃជ័យជំនះម៉ុងហ្គោល|ការលុកលុយរបស់ម៉ុងហ្គោល]] រាជវង្សចិនជាច្រើន មានប្រជារាស្ត្រប្រហែល១២០លាននាក់តាមរបាយការណ៍ បន្ទាប់ពីការធ្វើសញ្ជ័យបានបញ្ចប់ក្នុង ១២៧៩ ជំរឿនឆ្នាំ១៣០០បានរាយការណ៍ថា មានប្រជារាស្ត្រប្រហែល៦០លាននាក់ ។<ref>Ping-ti Ho, "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970) pp. 33-53.</ref> ពេល ដែលកំពុងព្យាយាមសន្មតនូវឱនភាព ដ៏ខ្លាំងដោយឯកឯងទៅលើភាពសាហាវឃោរឃៅពួកម៉ុងហ្គោល​ពួកអ្នកប្រាជ្ញខ្លះនៅពេលបច្ចុប្បន្ននេះ បានផ្សំបញ្ចូលមនោសញ្ចេតនាច្រើន ដែលចាត់ទុកវាជាដើមចម ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញដូចជា ផ្វ្រេដដឺរ៉ិខ ដាប់បលយូ ម៉ូត(Frederick W. Mote)ផ្ដល់យោបល់ថាការធ្លាក់ចុះចំនួនតួលេខបានឆ្លុះបញ្ចាំង ពីបរាជ័យខាងរដ្ឋបាលដើម្បីកត់ត្រាជាជាង ការចុះខ្សោយជាក់ស្ដែង ខណៈនោះដែរ អ្នកដ៏ទៃផ្សេងទៀតដូចជា ធីម៉ស់ស៊ី ប៊្រូក(Timothy Brook)ផ្ដល់យោបល់ថា ពួកម៉ុងហ្គោលបានបង្កើតនូវប្រព័ន្ធសេវកម្មមួយក្នុងរវាងមួយភាគធំ នៃអនុរាស្ត្រចិន ដែលបង្កហេតុជាច្រើនធ្វើឲបាត់បង់ការស្រង់ចំនួនប្រជាជនទាំងមូល ។ ពួកអ្នកប្រវត្តិវិទូផ្សេងទៀតដូចជា វីលាម ម៉ខ់ណេល (Willianm McNeill) និងដេវីដ ម៉ហ្កេន (David Morgan)ផ្ដល់យោបល់ថាជំងឺគ្រុន (ត្រជាក់, ក្អួត, រាគ, គ្រុន) ជាកត្តាសំខាន់ នៅពីក្រោយការធ្លាក់ចុះប្រជាសាស្ត្រ កំឡុងសម័យនេះ ។ ការរីករាលដាល នៃ[[មរណភាពដ៏ខ្មៅងងឹត]]ដោយជំងឺ[[ប៉េស្ត (ជំងឺ)]] ក្នុងសតវត្សទី១៤ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាបានសំលាប់៣០% នៃអត្រាប្រជាជនចិន ។<ref>{{cite web |url = http://chip.med.nyu.edu/course/view.php?id=13&topic=1 |title = Course: Plague |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071118121009/http://chip.med.nyu.edu/course/view.php?id=13&topic=1 |archivedate = 18 វិច្ឆិកា 2007 |access-date = 28 កុម្ភៈ 2011 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.experiencefestival.com/a/Black_Death_-_Consequences/id/617544|title = Black Death - Consequences}}</ref> ===រាជវង្សមិង (១៣៦៨–១៦៤៤គ.ស.)=== {{មើលផងដែរ|រាជវង្សមិង|ប្រវត្តិរាជវង្សមិង}} [[Image:Court Ladies of the Former Shu by Tang Yin.jpg|thumb|upright|''អ្នកម្នាងវាំងនៃអតីតស្ឈូ'', ដោយ វិចិត្រកររាជវង្សមិង [[ថាង យិន]] (១៤៧០-១៥២៣) ។]] [[File:明太祖.jpg|left|thumb|[[អធិរាជហុងអ៊ូ]], ស្ថាបនិកនៃ[[រាជវង្សមិង]]]] ដោយរហូតមករាជវង្សយាន បានបន្តអស់រយះកាលតិចជាងមួយសតវត្ស មានការវេទនាដ៏ខ្លាំងដោយជាប់ទាក់ទិន ក្នុងចំណោមរាស្ត្រវណ្ណៈទាបៗប្រឆាំង និងការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ។ គ្រោះធម្មជាតិជាញឹកញាប់តាំង ពីទសវត្សឆ្នាំ១៣៤០បាននាំទៅដល់ការបះបោររបស់ពួកកសិករជាច្រើន នៅទីបញ្ចប់ ។ រាជវង្សយានត្រូវបានផ្ដួលរំលំដោយ[[រាជវង្សមិង]]នៅទីបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ ។ នគរូបនីយកម្មបានបង្កើនអត្រាប្រជាជនកាន់តែកើនឡើង និងដូចជាការបែងចែកពលកម្មក៏កាន់តែស្មុគស្មាញថែមទៀត ។ មជ្ឈមណ្ឌលនៃទីក្រុងធំៗជាច្រើន ដូចជា[[ណានជិង]](Nanjing) និង[[ប៉ីជិង]](Beijing) បានបរិច្ចាគទៅដល់ការរីកលូតលាស់នៃឧស្សាហកម្មឯកជន ។ ដោយឡែក ឧស្សាហកម្មខ្នាតតូចក៏រីកលូតលាស់ដែរ យូរៗទៅក៏មានឯកទេសខាងទំនិញក្រដាស សូត្រ កប្បាស និងប៉សឺឡែន ។ ភាគច្រើនបំផុតទៅ យ៉ាងណាក៏ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនៃទីក្រុងតូចៗនានា ដែលមានទីផ្សារជាច្រើនបានរីកសាយភាយទូទាំងប្រទេស ។ ទីផ្សារតាមទីប្រជុំជននានាបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មស្បៀងជាចម្បង ដែលរួមមានផលិតចាំបាច់មួយចំនួន ដូចជា គ្រឿងអលង្ការ និងប្រេង ។ ថ្វីត្បិតការស្អប់ជនបរទេស និងចរិកលក្ខណៈខាងក្នុង នៃបញ្ញវន្តសាលា[[លទ្ធិខុងជឺថ្មី]]រឹតតែ មានប្រជាប្រិយភាពក៏ដោយ ក៏ប្រទេសចិនក្រោមការគ្រប់គ្រងដើមសម័យរាជវង្សមិងមិនបានបែកបាក់គ្នាទេ ។ ពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រទេស និងទំនាក់ទំនងដ៏ទៃទៀត ជាមួយពិភពខាងក្រៅ ជាពិសេស[[ជប៉ុន]]បានកើនឡើងយ៉ាងច្រើន ។ ឈ្មួញចិនបានរុករកទូទាំង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]ទៅដល់[[អាភ្វ្រិកខាងកើត]]ជាមួយនឹងការដើរសំពៅរបស់[[ចឹង ហឺ]](Zheng He) ។ [[ជូ យិនចាង]](Zhu Yuanzhang) រឺ [[អធិរាជហុងអ៊ូ|ហុងអ៊ូ]](Hongwu)ស្ថាបនិករាជវង្សនេះបានដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះសំរាប់ប្រទេសដោយចាប់អារម្មណ៍តិចតួចខាងពាណិជ្ជកម្ម និងបន្ថែមក្នុងការទាញយកផលចំណេញលើផ្នែកកសិកម្ម ។ ប្រហែលដោយសារតែ សាវតាររបស់អធិរាជជាកសិករប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចរាជវង្សមិងសង្កត់ធ្ងន់លើកសិកម្ម មិនដូចជារាជវង្សសុងនិងម៉ុងហ្គោលទេដែលពឹងផ្អែកលើពាណិជ្ជករ និងឈ្មួញដើម្បីរកចំណូល ។ កម្មសិទ្ធិដីសម័យសក្ដិភូមិថ្មី នៃសម័យកាលសុង និងម៉ុងហ្គោលត្រូវបានដកហូតតាមច្បាប់ដោយមេដឹកនាំរាជវង្សមិងមកវិញ ។ កម្មសិទ្ធិដីដ៏ធំៗជាច្រើនត្រូវបានរឹបអូស ដោយរាជរដ្ឋាភិបាល ដោយបានបែងចែកហើយបានជួលទៅខាងក្រៅ ។ ទាសភាពឯកជនត្រូវបានហាមឃាត់ ។ ជាលទ្ធផល បន្ទាប់ពីការចូលទីវង្គត់នៃ[[អធិរាជយ៉ុងឡឹនៃប្រទេសចិន|អធិរាជយ៉ុងឡឹ]]ទៅ ម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដីជាអ្នកស្រែចំការឯករាជ្យបានមានចំនួនដ៏លើសលប់ក្នុងវិស័យកសិកម្មចិន ។ ច្បាប់ទាំងនេះប្រហែលជាបានត្រួសត្រាយផ្លូវ ដើម្បីដកចេញភាពអាក្រក់ នៃភាពក្រីក្រកំឡុងពេលរបបគ្រប់គ្រងមុនៗ ។ [[File:Map of Ming Chinese empire 1415.jpg|left|thumb|ប្រទេសមិងចិនក្រោមរជ្ជកាលព្រះចៅ[[អធិរាជយ៉ុងឡឹ]]]] រាជវង្សមានរដ្ឋបាលកណ្ដាលរឹងមាំ និងស្មុគស្មាញ ដែលបង្រួបបង្រួមនិងគ្រប់គ្រងលើចក្រភព ។ តួនាទីរបស់ព្រះចៅអធិរាជកាន់តែអត្តាធិបតេយ្យ ទោះបីជា ជូ យិនចាង បន្តប្រើជាសំខាន់នូវអ្វីដែលទ្រង់ប្រសិទ្ធិនាមថា''[[អគ្គលេខាធិការដ្ឋាន|អគ្គលេខាធិការ]]''(内阁) ដើម្បីជួយជាមួយការងារក្រដាសស្នាមដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ នៃការិយាធិបតេយ្យរួមមានការក្រើនរំលឹក (ញត្តិ និងអនុសាសន៍ជាច្រើនទៅរាជ្យបល្ល័ង្ក) រាជបញ្ជារបស់អធិរាជជាការឆ្លើយតប របាយការណ៍ប្រភេទផ្សេងៗជាច្រើន និងកំណត់ត្រាពន្ធដារមួយចំនួន ។ វាក៏ជាការិយាធិបតេយ្យដូចគ្នា ដែលក្រោយមកបានទប់ស្កាត់ការគ្រប់គ្រងរបស់មិងពីការអាចនាំទៅរកការផ្លាស់ប្ដូរសង្គម ហើយ និងនាំទៅរកការធ្លាក់ចុះរបស់រាជវង្ស ។ ព្រះចៅអធិរាជយ៉ុងឡឹបានព្យាយាមពង្រីកឥទ្ធិពល របស់ចិនទៅខាងក្រៅព្រំដែនដោយទាមទារមេដឹកនាំផ្សេងៗបញ្ជូនទូតមកកាន់ប្រទេសចិន ដើម្បីនាំសួយសារអាករមក ។ កងទ័ពជើងទឹកដ៏ធំមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងរួមមានសំពៅដែលមានដងក្ដោងបួនដែលអាចផ្ទុកបាន១,៥០០តោន ។ កងទ័ពឈរជើងមួយលានកង (តាមការប៉ានស្មានខ្លះច្រើនស្មើនឹង១.៩លាននាក់{{Who|date=March 2009}})ត្រូវបានបង្កើតឡើង ។ កងទ័ពចិន[[Lê Lợi|បានពង្រាបប្រទេសវៀតណាម]] អស់រយះពេលជិត២០ឆ្នាំ កាលណោះកងសំពៅចិនបានចេញដំណើរទៅសមុទ្រចិន និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ដោយធ្វើដំណើររហូតដល់ឆ្នេរអាភ្វ្រិកខាងកើត ។ ពួកជនជាតិចិនបានទទួលបានអំនាចនៅ[[ម៉ូហ្គុលីស្តង់]](Moghulistan)ខាងកើត ។ ប្រទេសជាតិអាស៊ី ដែលនៅជិតសមុទ្រជាច្រើនបានបញ្ជូនទូត ជាមួយសួយសារអាករ ឲព្រះចៅអធិរាជចិន ។ នៅក្នុងស្រុក [[មហាប្រឡាយប្រទេសចិន|មហាប្រឡាយ]] ត្រូវបានពង្រីក និងបង្ហាញឲឃើញនូវចរន្ដដ៏សកម្មចំពោះពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុក ។ ជាង១០០០,០០០តោន នៃដែកក្នុងមួយឆ្នាំៗត្រូវបានផលិតឡើង ។ សៀវភៅជាច្រើនត្រូវបានគេបោះពុម្ព ដោយប្រើពុម្ពវិល ។ ព្រះបរមរាជវាំងក្នុង[[បុរីហាមឃាត់]]ប៉ីជិងបានឈាន ដល់ភាពត្រចះត្រចង់ថ្មីៗនេះ ។ រាជវាំងនៅកំឡុងប៉ុន្មានសតវត្សនេះផងដែរ ដែលកិត្យានុភាព​នៃប្រទេសចិនភាគខាងត្បូងប្រែមកជាទាញប្រយោជន៍បានយ៉ាងហូរហៀ ។ ដំណាំថ្មីៗត្រូវបានដាំដុះពោរពាស និងឧស្សាហកម្មជាច្រើន ដូចជាឧស្សាហកម្មផលិតប៉សឺឡែន និងវាយនភណ្ឌ ដែលបានលូតលាស់រីកចម្រើន ។ ក្នុងឆ្នាំ១៤៤៩ [[អឺសិន ថាយអ៊ីស៊ី]](Esen Tayisi) បានដឹកនាំការលុកលុយរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល[[ពួកអយរ៉េត|អយរ៉េត]] នៅចិនភាគខាងជើងដែលឈានទៅដល់ការចាប់ខ្លួនព្រះចៅ[[អធិរាជចឹងថុង]](Zhengtong)នៅឯ[[សមរភូមិធូមូ|ធូមូ]] ។ ក្នុងឆ្នាំ១៥៤២ មេដឹកនាំម៉ុងហ្គោល [[អាល់តាន ខាន់]](Altan Khan) បានចាប់ផ្ដើមរុកគួនប្រទេសចិនតាមព្រំដែនភាគខាងជើង ។ ក្នុងឆ្នាំ១៥៥០ គេថែមទាំងបានទៅដល់ជាយក្រុងប៉ីជិងទៀតផង ។ ចក្រភពចិនក៏ជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយ[[វ៉ុឃូ|ពួកចោរសមុទ្រជប៉ុន]]ដោយការវាយប្រហារតាមជួរសមុទ្រភាគអាគ្នេយ៍;<ref>"China > History > The Ming dynasty > Political history > The dynastic succession", ''Encyclopædia Britannica Online'', 2007</ref> មេទ័ព [[ឈី ជីគ័ង]](Qi Jiguang)គឺជាឧបករណ៍ក្នុងការកម្ចាត់ពួកចោរសមុទ្រទាំងនេះ ។ រញ្ជួយដីដែលបណ្ដាលឲស្លាប់ច្រើនបំផុតគ្រប់ពេល គឺ[[រញ្ជួយដីសានស៊ីឆ្នាំ១៥៥៦|រញ្ជួយដីសានស៊ី]]នៅឆ្នាំ១៥៥៦ ដែលសំលាប់មនុស្សប្រហែល៨៣០,០០០នាក់បានកើតឡើង កំឡុងរជ្ជកាលព្រះចៅ[[អធិរាជជាជិង]](Jiajing) ។ កំឡុងរាជវង្សមិងការសាងសង់ចុងក្រោយនៅលើ[[មហាកំផែងចិន|មហាកំផែង]]ត្រូវរ៉ាប់រងលើការការពារប្រទេសចិនពីបរទេសឈ្លានពាន ។ កាលណោះមហាកំផែងត្រូវបានសាងសង់ ក្នុងរយះពេលលឿនណាស់ ភាគច្រើននូវអ្វីដែលយើងបានឃើញសព្វថ្ងៃនេះគឺបានសង់ រឺក៏ ជួសជុលដោយរាជវង្សមិង ។ ការងារឥដ្ឋ និងថ្មប្រផេះត្រូវបានពង្រីក ប៉មយាមខ្លះត្រូបានរចនាឡើងវិញ ហើយកាំភ្លើងធំត្រូវបានគេដាក់តាមបណ្ដាយរបស់កំផែង ។ ===រាជវង្សឈីង (១៦៤៤–១៩១១គ.ស.)=== [[Image:The Reception.JPG|thumb|left|"ការបដិសណ្ឋារកិច្ច នៃអង្គទូត([[ចច ម៉ាខាតនី, អឺល ម៉ាខាតនីទីមួយ|ម៉ាខាតនី]](Macartney) ហើយនិងការសំដែងការគួរសមរបស់គាត់ នៅឯរាជវាំងប៉េកាំង " ។ គូរ និងរចនា ដោយ​ [[ជែម ហ្គីលរ៉េ]](James Gillray) បោះពុម្ពផ្សាយនៅខែកញ្ញាឆ្នាំ១៧៩២ ។]] [[ឯកសារ:សតវត្ស១៨ ឈិង ចិន.png|thumb|300px|ទឹកដីនៃ[[រាជវង្សឈិង|ចិនឈិង]] ក្នុងឆ្នាំ១៧៦៥]] {{មើលផងដែរ|រាជវង្សឈិង}} [[រាជវង្សឈិង]] (១៦៤៤-១៩១១)ត្រូវបានស្ថាបនាឡើងបន្ទាប់ពីការកម្ចាត់[[រាជវង្សមិង|មិង]]ជារាជវង្ស[[ជនជាតិហានចិន]]ចុងក្រោយ ដោយពួក[[ម៉ាន់ជូ]] ។ ពួកម៉ាន់ជូដើមឡើយត្រូវបានស្គាល់ថាជា''[[ជនជាតិចឺឆិន|ចឺឆិន]]'' ។ នៅពេលដែលប៉ីជិងត្រូវបានកាន់កាប់បានដោយ ការបះបោរពួកកសិករ[[លី ជឺឆឹង]] (Li Zicheng) ក្នុងឆ្នាំ១៦៤៤ ព្រះចៅអធិរាជមិងចុងក្រោយ [[ឆុងចិន]] (Chongzhen)បានធ្វើអត្តឃាត ។ ពួកម៉ាន់ជូក្រោយមកបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយមេទ័ពរាជវង្សមិង [[អ៊ូ សានកួយ]] (Wu Sangui) ហើយនិងដណ្ដើមការគ្រប់គ្រងបាននៅ[[ប៉ីជិង]] ដែលបានប្រែក្លាយជារាជធានីថ្មីនៃរាជវង្សឈិង ។ ពួកម៉ាន់ជូបានយកលំនាំបទដ្ឋានខុងជឺ នៃរដ្ឋបាលតាមប្រពៃណីចិនក្នុងការគ្រប់គ្រង[[ចិនភាគខាងក្នុង]] ។ ពួកម៉ាន់ជូបានចែងច្បាប់'បញ្ជាកន្ទុយក្រោយ'បង្ខំឲជនជាតិហានចិនធ្វើតាម[[កន្ទុយក្រោយ (ការតុបតែងសក់)|ការតុបតែងសក់មានកន្ទុយក្រោយ]] ហើយនិងស្លៀកពាក់តាមបែបម៉ាន់ជូ ។ សម្លៀកបំពាក់តាមប្រពៃណីហាន រឺ ''[[ហានភ្វូ]]'' ត្រូវបានផ្លាស់មកវិញដោយសំលៀកបំពាក់តាមបែបម៉ាន់ជូ ''[[ឈីផាវ]]''(សំលៀកបំពាក់[[ទង់ប្រាំបី|កងទ័ពទង់]] និង''[[ថាងជួង]]'') ។ ព្រះចៅ[[អធិរាជខាងស៊ីនៃប្រទេសចិន|អធិរាជខាងស៊ី]] បានចេញរាជបញ្ជាឲបង្កើតនូវ[[វចនានុក្រមខាងស៊ី|វចនានុក្រមដែលបានបំពេញ ហើយច្រើនបំផុត]]នៃ[[តួអក្សរចិន]]ដែលធ្លាប់បានដាក់បញ្ចូលគ្នានៅពេលនោះ ។ រាជវង្សឈិងបានបង្កើតឡើងប្រព័ន្ធ''[[ទង់ប្រាំបី]]''ដែលបានផ្ដល់ជាគ្រោងគ្រឹះដ៏សំខាន់សំរាប់ការរៀបចំកងទ័ពឈិង ។ កងទ័ពទង់ត្រូវបានហាមឃាត់ពីការចូលរួមក្នុងជំនួញ និងការងារហត្ថកម្មលុះត្រាតែពួកគេបានសុំលាលែង ត្រូវដកចេញពីមុខតំណែង ។ ពួកគេត្រូវចាត់ទុកថាជាមានភាពជាអភិជន និងត្រូវផ្ដល់ឲនូវការថែទាំយ៉ាងផ្ចិតផ្ចង់ ដោយមានកន្លែងហូបចុក ស្នាក់នៅប្រចាំ ដីធ្លី និងចំនែកសំលៀកបំពាក់ទៀត ។ [[Image:China imperialism cartoon.jpg|left|thumb|[[រូបតុក្កតានយោបាយ]]បារាំង ចាប់ពីចុងទសវត្សឆ្នាំ១៨៩០ ។ នំផែមួយដុំតំនាងឲប្រទេសចិនកំពុងបែងចែករវាង សហរាជាណាចក្រ អាល្លឺម៉ង់ រុស្ស៊ី បារាំង និងជប៉ុន ។]] ជាងកន្លះសតវត្សបន្ទាប់មកទៀត ឈិងបានបង្រួបបង្រួមការគ្រប់គ្រងតំបន់ខ្លះដើមឡើយក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រាជវង្សមិង|មិង]] រួមមាន [[យូណាន]](Yunnan)ជាដើម ។ ពួកគេក៏បានពង្រីកមជ្ឈមណ្ឌលអំនាចរបស់គេទៅលើ តំបន់[[ស៊ិនជាង]](Xinjiang) [[ទីបេ]] និង[[ម៉ុងហ្គោលី]](Mogolia)ដែរ ។ ក៏ប៉ុន្តែកំឡុងសតវត្សទី១៩ ការគ្រប់គ្រងរបស់ឈិង បានចុះខ្សោយ ។ គោលបំណងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសចង់បន្តការជួញដូរ[[អាភៀន]] ជាមួយចិនបានប៉ះពាល់ជាមួយរាជបញ្ជាព្រះចៅអធិរាជ ដែលហាមឃាត់ចំពោះថ្នាំញៀន ហើយក៏មាន[[សង្គ្រាមអាភៀនលើកទីមួយ]]ផ្ទុះឡើង ក្នុងឆ្នាំ១៨៤០ ។ [[ហុងកុង]]ត្រូវបានធ្លាក់ចូល ក្នុងកណ្ដាប់ដៃចក្រភពអង់គ្លេស ក្នុងឆ្នាំ១៨៤២ក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាណានគីង]](Nanking) ។ ការបះបោរដ៏ធំមួយ [[ការបះបោរថាយភិង]](Taiping) (១៨៥១-១៨៦៤) ដែលទាក់ទិនជុំវិញការធ្លាក់ចុះ នៃប្រទេសចិនលើកទីបីក្រោមការគ្រប់គ្រង នៃថាយភិង ធានគ័រ (Taiping Tianguo) ជាចលនាសាសនាស្រដៀងនឹងគ្រិស្តសាសនាដែរ បានដឹកនាំដោយ''ស្ដេចស្ថានសួគ៌'' [[ហុង សៀវឈួន]](Hong Xiuquan) ។ ត្រឹមតែ១៤ឆ្នាំក្រោយមកទៀត គឺថាពួកថាយភិងបានបែកខ្ញែកខ្ទេចខ្ទីនៅទីបញ្ចប់ កងទ័ពថាយភិង ត្រូវបានកម្ទេច ក្នុង[[សមរភូមិណានគីងលើកទីបី]](Nanking) ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៤ ។ មរណភាពបានបន្លឺឡើង កំឡុងការបះបោរ១៥ឆ្នាំ គឺប្រហែល២០លាននាក់ ។<ref name="Userserols">Userserols. "[http://users.erols.com/mwhite28/wars19c.htm Userserols]." ''Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century.'' Retrieved on 2007-04-11.</ref> លើសពីនេះ ការបះបោរកាន់តែមានតម្លៃ ក្នុងចំនែកមួយនៃជីវិត និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់មនុស្សដែលមានជាបន្តបន្ទាប់ ជាមួយនឹង[[សង្គ្រាមបក្សហាកា-ភុនទី]](Punti-Hakka) [[ការបះបោរនីអិន]](Nien) [[ការបះបោរទុនកាន|ការបះបោរសាសនាឥស្លាម]] [[ការបះបោរផានថាយ]](Panthay) និង[[ការបះបោរអ្នកគុននិយម]] ។<ref>Damsan Harper, Steve Fallon, Katja Gaskell, Julie Grundvig, Carolyn Heller, Thomas Huhti, Bradley Maynew, Christopher Pitts. Lonely Planet China. 9. 2005. ISBN 1-74059-687-0</ref> ក្នុងមធ្យោបាយខ្លះ ការបះបោរ និង[[សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើភាព]]ជាច្រើន ពួកឈិងត្រូវបង្ខំចិត្ត ដើម្បីចុះហត្ថលេខាជាមួយមហាអំនាចចក្រពត្តិនិយម គឺជារោគសញ្ញា នៃអសមត្ថភាពរបស់ឈិងទាក់ទង នឹងការប្រកួតប្រជែងថ្មីក្នុងសតវត្សទី១៩ នេះ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ១៨៦០ រាជវង្ស[[ឈិង]]បានដាក់កំហិត​ដល់ការបះបោរដោយឲប្រាក់យ៉ាងសម្បើម និងដាក់ទោសប្រហារជីវិត ។ នេះបានធ្វើឲអន្តរាយដល់ភាពជឿជាក់លើរបបឈិង និងបាននាំទៅដល់ការវាយប្រយុទ្ធគ្នាដោយផ្ដើមឡើង តាមតំបន់ដោយមេដឹកនាំខេត្តមួយចំនួន និងមនុស្សមកពីវណ្ណៈខ្ពង់ខ្ពស់បានជួយ ដល់ការបង្កើតឡើងនូវស្ដេចត្រាញ់និយមក្នុងប្រទេសចិន ។ រាជវង្សឈិង ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះចៅ[[អធិរាជគ័ងស៊ូ]]បានស្នងរាជ្យ មានជាប់ពាក់ព័ន្ធ ជាមួយបញ្ហាខាងទំនើបកម្មតាមរយះ[[ចលនាពង្រឹងខ្លួនឯង]] ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ រវាងឆ្នាំ១៨៩៨ និង១៩០៨ [[ព្រះមហាក្សត្រយានីឆឺស៊ី]]មានអ្នកអភិវឌ្ឍ គ័ងស៊ូ បានដាក់ទោសចំពោះការ''ពិការគំនិត'' ។​{{Citation needed|date=January 2010}}. ព្រះមហាក្សត្រយានី ដោយមានការជួយជ្រោមជ្រែងពីពួកអភិរក្សបានបង្កឡើង នូវរដ្ឋប្រហារយោធាដកព្រះចៅអធិរាជវ័យក្មេងចេញពីអំនាចយ៉ាងមានប្រសិទ្ធិភាព​ ហើយបានបដិសេធភាគច្រើននូវកំនែទម្រង់ថ្មីៗ ដែលសំខាន់ទាំងអស់ចោលទៀត ។​ គ័ងស៊ូបានសុគតមួយថ្ងៃមុនការចូលទីវង្គតនៃព្រះមហាក្សត្រយានី (អ្នកខ្លះជឿថាទ្រង់ត្រូវបានបំពុលដោយឆឺស៊ី) ។ អំពើពុករលួយរបស់មន្ត្រី ការមិនឯកភាពគ្នា និងជម្លោះរាជវង្សព្រះចៅអធិរាជបានបង្កើតឲមានកំណែទម្រង់កងទ័ពភាគច្រើនដែលឥតប្រយោជន៍ ។ ជាលទ្ធផលមួយ''[[កងទ័ពថ្មី]]''របស់ឈិងគឺត្រូវបានកម្ចាត់ទាំងស្រុងក្នុង[[សង្គ្រាមបារាំង-ចិន (១៨៨៣-១៨៨៥)|សង្គ្រាម៨៨៣-១៨៨៥)]] និង[[សង្គ្រាមជប៉ុន-ចិន (១៨៩៤-១៨៩៥)]] ។ នៅពេលចាប់ផ្ដើមនូវសតវត្សទី២០ [[ការបះបោរអ្នកគុននិយម]] បានគំរាមកំហែងដល់ប្រទេសចិនភាគខាងជើង ។ នេះគឺជាចលនារបស់ពួកអ្នកអភិរក្សប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយម ដែលទាមទារឲប្រទេសចិនមកកាន់ប្រពៃណីបុរាណវិញ ។ ព្រះមហាក្សត្រយានី ប្រហែលជាកំពុងនឹងស្វែងរការក្ដោបក្ដាប់អំនាចបន្តរបស់ទ្រង់វិញ ដោយទ្រង់បានចូលដៃខាងពួកអ្នកគុននិយមនៅពេលដែលពួកគេបានរុលចូលមកដល់ប៉ីជិង ។ ក្នុងការឆ្លើយតបមកវិញ [[ចំនាត់ការធ្វើឲធូរស្រាលនៅចិន|ចំនាត់ការធ្វើឲធូរស្រាល]] របស់[[សម្ព័ន្ធមិត្តប្រទេសទាំងប្រាំបី]] ដែលបានឈ្លានពានប្រទេសចិនដើម្បីជួយសង្គ្រោះពួកបេសកជនបរទេស ដែលត្រូវបានគេឡោមព័ទ្ធ ។ ក្នុងនោះរួមមានកងកម្លាំងអង់គ្លេស ជប៉ុន រុស្ស៊ី អ៊ីតាលី អាល្លឺម៉ង់ បារាំង អាមេរិក និងអូទ្រីស ពួកសម្ព័ន្ធមិត្តបានកម្ចាត់ពួកអ្នកគុននិយម ហើយនិងទាមទារឲការបន្ធូបន្ថយបន្ថែមទៀតពីរាជការឈិង ៕ ==សម័យទំនើប== {{មើលផងដែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន}} ===សាធារណរដ្ឋចិ[[សង្គ្រាមបារាំង-ចិន (១៨៨៣-១៨៨៥)|បារាំង-ចិន (១]]ន=== {{មើលផងដែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋចិន}} ដោយអស់ចិត្តនឹងការតស៊ូក្នុងរាជវាំងឈិង ដើម្បីធ្វើការកែទម្រង់ នឹងភាពកម្សោយរបស់ចិន ពួកមន្ត្រីវាំងក្មេងៗ មន្ត្រីយោធា និងពួកសិស្សនិស្សិតបានចាប់ផ្ដើមគាំទ្រ ដល់ការផ្ដួលរំលំរាជវង្សឈិងហើយបង្កើត សាធារណរដ្ឋមួយឡើង ។ ពួកគេត្រូវបានជំរុញ និងលើកទឹកចិត្តដោយគំនិតបដិវត្តន៍របស់[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]](Sun Yat-sen) ។ នៅពេលដែល ស៊ុន យ៉ាតសេន ត្រូវបានស្នើសុំ ដោយមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកមេទ័ពបដិវត្តន៍លើអ្វី ដែលលោកបានអះអាង លើហេតុផលជោគជ័យលោកបាននិយាយថា ''ដើម្បីគ្រិស្តសាសនាជាជាងហេតុផលមួយណាផ្សេងទៀត ។ តាមរយះឧត្ដមគតិសេរីភាពសាសនា និងតាមអ្វីទាំងនេះវាបានបណ្ដុះគំនិតគ្រប់ទីកន្លែងនូវទ្រឹស្ដីក្ដីស្រលាញ់ និងសន្តិភាពសកល ។ ឧត្ដមគតិទាំងនេះអំពាវនាវដល់ជនជាតិចិន ពួកគេបានបង្កឡើងនូវបដិវត្តន៍ដ៏ធំមួយ ហើយពួកគេបានបូជាព្រោះតែលក្ខណៈសន្តិភាពរបស់បដិវត្តន៍នេះ ។" [[File:Sunyatsen1.jpg|thumb|upright|[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]], ជាស្ថាបនិក និងប្រធានាធិបតីទីមួយ នៃសាធារណរដ្ឋចិន ។]] [[ទាសភាព]] ក្នុងប្រទេសចិនត្រូវបានលុបបំបាត់ក្នុងឆ្នាំ១៩១០ ។ <ref>{{cite web |url = http://www.uclan.ac.uk/facs/class/cfe/ceth/abolition/history.htm |title = Commemoration of the Abolition of Slavery Project |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071114095017/http://www.uclan.ac.uk/facs/class/cfe/ceth/abolition/history.htm |archivedate = 14 វិច្ឆិកា 2007 |access-date = 28 កុម្ភៈ 2011 |url-status = live }}</ref> ការបះបោររបស់កងទ័ពបដិវត្តន៍ គឺ[[ការបះបោរអ៊ូឆាង]] (Wuchang) បានចាប់ផ្ដើមនៅ ថ្ងៃ១០ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១១នៅ[[អ៊ូហាន]](Wuhan) ។ រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ណានជិង]] (Nanjing) ថ្ងៃ១២ មិនា ឆ្នាំ១៩១២ ដែលមាន [[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] ជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រធានាធិបតី]]ក៏ប៉ុន្តែលោកស៊ុន ត្រូវបង្ខំឲផ្ទេរអំនាចមកឲ [[យាន ស៊ឺខាយ]] (Yuan Shikai)វិញជាអ្នកបញ្ជាការ[[កងទ័ពថ្មី]] និងធ្លាប់ជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រី|អគ្គសេនាបតី]]ក្រោមរាជការឈិង ជាផ្នែកនៃកិច្ចព្រមព្រៀងដែលអនុញ្ញាតឲ[[អាយស៊ិងជឺឡ ពូអ៊ី|ស្ដេចឈិងចុងក្រោយ]]ដាក់រាជ្យ (ការសម្រេចចិត្តមួយ ដែលធ្វើឲលោកស៊ុនស្ដាយក្រោយ) ។ ជាងពីរបីឆ្នាំបន្ទាប់មកទៀត លោកយាន បានចាត់ចែងលុបចោលរដ្ឋសភាខេត្ត និងរដ្ឋសភាជាតិចោល ហើយបានប្រកាសខ្លួនឯងជា ព្រះចៅអធិរាជក្នុងចុងឆ្នាំ១៩១៥ ។ មហិច្ឆតារបស់អធិរាជយាន ត្រូវប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការដោយអ្នកក្រោមបង្គាប់របស់គាត់ ដោយប្រឈមមុខ ជាមួយនឹងទិដ្ឋភាពនៃការបះបោរ គាត់ក៏បានដាក់រាជ្យក្នុងខែមិនា ១៩១៦ ហើយស្លាប់ក្នុងខែ មិថុនាឆ្នាំដដែលនោះ ។ មរណភាពរបស់គាត់បានបន្សល់ទុក នូវភាពគ្មានអ្នកគ្រប់គ្រងអំនាច ក្នុងប្រទេសចិន រដ្ឋាភិបាលសាធារណរៈទាំងមូលផ្ទុយមកវិញត្រូវបានបែកខ្ចាយអស់ ។ នេះហើយបាននាំទៅដល់[[សម័យស្ដេចត្រាញ់]]កំឡុងពេលនោះដែរភាគច្រើននៃផ្ទៃប្រទេសត្រូវបានកាន់កាប់ដោយរដ្ឋាភិបាលចំរុះផ្លាសប្ដូរជាញឹកញាប់ ព្រោះដោយសារតែការប្រកួតប្រជែង របស់មេដឹកនាំយោធាតាមខេត្តមួយចំនួន ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩១៩ [[ចលនាថ្ងៃទីបួនឧសភា]] បានចាប់ផ្ដើមតបតនឹងលក្ខ័ណ្ឌដោយរំលោភលើប្រទេសចិនតាមរយះ[[សន្ធិសញ្ញាវ៉ឺសៃ]]ដែលបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]ប៉ុន្តែភ្លាមៗប្រែក្លាយជាចលនាប្រឆាំងនឹងស្ថានភាពក្នុងស្រុករបស់ចិនទៅវិញ ។ ការគ្មានជំនឿលើទស្សនវិជ្ជាអឺរ៉ុបសេរីក្នុងចំណោមបញ្ញវន្តចិន ដោយពួកគេត្រូវដើរតាម ពីក្រោយការជ្រើសរើស មាគ៌ាមនោគមវិជ្ជានយោបាយដាច់ខាតទៅវិញ ។ នេះជាពេល ដែលសាបព្រួសនូវគ្រាប់ពូជជម្លោះមិនអាចផ្សះផ្សារបានរវាងពួកឆ្វេង និយមនិងស្ដាំនិយមក្នុងប្រទេសចិន ដែលបាននឹងគ្របដណ្ដប់ប្រវត្តិសាស្ត្រចិនអស់ពេញ មួយសតវត្សមកហើយ ។ ក្នុងទសវត្ស ឆ្នាំ ១៩២០ [[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] បានបង្កើតឡើងនូវមូលដ្ឋានបដិវត្តន៍ ក្នុងប្រទេសចិនភាគខាងត្បូង ហើយប្រកាសបង្រួបបង្រួមប្រទេស ដែលបានបែកបាក់គ្នា ។ ជាមួយការជួយពីសូវៀត លោកបានចូលជាសម្ព័ន្ធមិត្ត ជាមួយគណប្សកុម្មុយនិស្តចិន ដែលទើបនឹងដុះស្លាប ។ ក្រោយមរណភាព លោកស៊ុន ដោយជំងឺមហារីក ក្នុងឆ្នាំ១៩២៥ កូនសិស្សវ័យក្មេងរបស់លោក [[ឆៀង ខាយចៀក]] (Chiang Kai-shek) បានក្ដោបក្ដាប់អំណាច [[កួមិងថាង|កួមិងថាង (គណបក្សជាតិនិយម រឺ ខេអ៊ែមធី (KMT)]] ហើយបន្តក្នុងការនាំយកមកវិញនូវភាគធំ នៃប្រទេសចិនកណ្ដាល និងខាងត្បូងក្រោមអំនាចរបស់បក្ស ក្នុងយុទ្ធនាការយោធាមួយ ដែលគេបានស្គាល់ថាជា[[បេសកកម្មភាគខាងជើង (១៩២៦-១៩២៧)|បេសកកម្មភាគខាងជើង]] ។ កំពុងតែកម្ចាត់ពួកស្ដេចត្រាញ់នៅភាគខាងត្បូង និងចិនកណ្ដាល ដោយកងកម្លាំងយោធា លោកឆៀង អាចទទូលបានមកវិញនូវភក្ដីភាពដ៏តិចតួច របស់ពួកស្ដេចត្រាញ់ភាគខាងជើង ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ លោកឆៀងតម្រង់ទៅរកពួកស៊ីភីស៊ី (CPC) ហើយដោយចាំមិនភ្លេចទេលោកបានបណ្ដេញកងទ័ពស៊ីភីស៊ី និងមេរបស់វា គឺពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកវាទៅកាន់ភាគខាងត្បូង និងខាងកើតប្រទេសចិន ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ ដោយបានបណ្ដេញពីមូលដ្ឋានទ័ពតាមតំបន់ភ្នំរបស់ពួកគេដូចជា [[សាធារណរដ្ឋសូវៀតចិន]] កងកម្លាំងស៊ីភីស៊ី បានចេញដំណើរជា[[ចលនាចល័តទ័ពវែង|ចលនាទ័ពវែងៗ]]កាត់តាមតំបន់ ដែលមានភូមិសាស្ត្រស្មុគស្មាញបំផុតក្នុងប្រទេសចិន នៅឯខាងជើងឆៀងខាងលិច ជាកន្លែង ដែលបង្កើតឡើង នូវមូលដ្ឋានទ័ពព្រៃ នៅ[[យានអាន]]ក្នុងខេត្ត[[សានស៊ី]] ។ កំឡុងពេល[[ចលនាចល័តទ័ពវែង]]ពួកកុម្មុយនិស្ត បានរៀបចំឡើងវិញក្រោមមេដឹកនាំថ្មី [[ម៉ៅ សេទុង]](Mao Zedong|Mao Tse-tung) ។ ការតស៊ូដ៏ជូរចត់ រវាង ខេអ៊ែមធី និងស៊ីភីស៊ី បានបន្តដោយបើកចំហ រឺក៏លួចលាក់ឆ្លងកាត់ការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន (១៩៣១-១៩៤៥) នូវផ្នែកផ្សេងៗនៃប្រទេសអស់រយះកាល១៤ឆ្នាំមក ។ គណបក្សចិនទាំងពីរបានបង្កើតរណសិរ្សរួបរួមដែលមានត្រឹមតែឈ្មោះដើម្បីប្រឆាំងពួកជប៉ុនក្នុងឆ្នាំ១៩៣៧ កំឡុង[[សង្គ្រាមជប៉ុន-ចិន (១៩៣៧-១៩៤៥)]] ដែលប្រែក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ។ បន្តបន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ជប៉ុនក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ សង្គ្រាមរវាង ពួកខេអ៊ែមធី និងពួកស៊ីភីស៊ី បានបន្ត បន្ទាប់ពីបរាជ័យលើកិច្ចប្រឹងប្រែង នៅក្នុងការផ្សះផ្សារគ្នា និងកិច្ចព្រមព្រៀង ដែលបានចរចារគ្នារួចហើយ ។ មកទល់ឆ្នាំ១៩៤៩ ពួកស៊ីភីស៊ី បានកាន់កាប់ភាគច្រើននៃផ្ទៃប្រទេស ។ ''(សូមមើល [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងប្រទេសចិន]])'' នៅចុងបញ្ចប់សង្គ្រាមលោកលើកទី២ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ជាផ្នែកមួយនៃការចុះចាញ់របស់ជប៉ុនទាំងស្រុង កងទ័ពជប៉ុន នៅតៃវ៉ាន់បានចុះចាញ់កងទ័ពសាធារណរដ្ឋចិន ដោយប្រគល់អំនាចក្នុងការគ្រប់គ្រងតៃវ៉ាន់ពេញទីដល់ ឆៀង ខាយចៀក ។<ref>[http://www.taiwandocuments.org/ghq.htm Surrender Order of the Imperial General Headquarters of Japan], 2 September 1945, "(a) The senior Japanese commanders and all ground, sea, air, and auxiliary forces within China (excluding Manchuria), [[Formosa]], and [[French Indochina]] north of 16 degrees north latitude shall surrender to Generalissimo Chiang Kai-shek."</ref> នៅពេលដែលលោកឆៀង​ បានបរាជ័យដោយសារកងទ័ពស៊ីភីស៊ីនៅចិនដីគោកក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៩ លោកបានដកថយទៅកោះ[[តៃវ៉ាន់]] ជាមួយរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក និងកងទ័ពដែលគោរពវិន័យបំផុតរបស់លោក នាំមកជាមួយដែរ ភាពសំខាន់បំផុតនៃភាពជាអ្នកដឹកនាំខេអ៊ែមធី និងអ្នកគាំទ្រដ៏ច្រើនរបស់ពួកគេទៀត ។ ===ឆ្នាំ១៩៤៩ ដល់ បច្ចុប្បន្ន=== {{មើលផងដែរ|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|សាធារណរដ្ឋចិន|លក្ខណៈច្បាប់តៃវ៉ាន់|លក្ខណៈនយោបាយតៃវ៉ាន់}} ជាមួយជ័យជំនះរបស់បក្សកុម្មុយនិស្តចិន ហើយនិងការប្រកាសរបស់ពួកគេ នូវ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]នៅថ្ងៃ ១ តុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ តៃវ៉ាន់ត្រូវបានបែកបាក់នយោបាយម្ដងទៀត ពីចិនដីគោក​ និងត្រូវគ្រប់គ្រងបន្តទៅទៀតដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន]]មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ គ្មានសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព ដែលធ្លាប់បានចុះហត្ថលេខា រវាងគូបដិបក្សទាំងពីរឡើយ ។ ចំពោះប្រវត្តិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩ សូមមើល[[ប្រវត្តិសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ។ ចំពោះប្រវត្តិនៃសាធារណរដ្ឋចិនតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩ សូមមើល[[ប្រវត្តិសាធារណរដ្ឋចិន#សាធារណរដ្ឋចិននៅតៃវ៉ាន់ (១៩៤៩-បច្ចុប្បន្ន)|សាធារណរដ្ឋចិននៅតៃវ៉ាន់ (១៩៤៩-បច្ចុប្បន្ន)]] ។ ==មើលផងដែរ== {{ក្លោងទ្វារ|ចិន}} {{div col|colwidth=20em}} *[[អាវក្រោះចិន]] *[[របុករបកគំហើញរបស់ចិន]] *[[កំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] *[[មហាក្សត្រចិន]] *[[ប្រវត្តិសេដ្ឋកិច្ចចិន]] *[[ក្រុមជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] *[[ទំនាក់ទំនងក្រៅប្រទេសនៃអធិរាជចិន]] *[[មុខរបរទាំងបួន]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ ហុង កុង]] *[[ប្រត្តិសាសនាឥស្លាមក្នុងប្រទេសចិន]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ាកាវ]] *[[ប្រវត្តិវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាចិន]] *[[បញ្ជីមហាក្សត្រចិន]] *[[បញ្ជីវប្បធ៌មយុគថ្មរំលីងនៃប្រទេសចិន]] *[[បញ្ជីនៃការបះបោរក្នុងប្រទេសចិន]] *[[បញ្ជីអ្នកទទួលសួយសារអាករពីចិន]] *[[បញ្ជីនគរចំនុះចក្រភពចិន]] *[[ប្រវត្តិកងទ័ពចិន (ពីមុន-១៩១១)]] *[[ប្រវត្តិកងទ័ពជើងទឹកចិន]] *[[សាសនាក្នុងប្រទេសចិន]] *[[កាលប្បវត្តិនៃប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] {{div col end}} ==កំណត់ត្រា== {{Reflist|30em}} ==កំណត់ត្រាសៀវភៅ== {{refbegin}} ===ការស្រង់មតិ=== * អេបឺហារ៉ាដ, វ៉លភ្វ្រែម ។ ''ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន'' (២០០៥), ៣៨០ទំព័រ' [http://books.google.com/books?id=5LgjunIn1CEC&printsec=frontcover&dq=intitle:history+intitle:china&num=30&as_brr=1&sig=k1CgHXYb6jQ6BgdwVpUWngov7So full text online free] * Ebrey, Patricia Buckley, and Kwang-ching Liu. ''The Cambridge Illustrated History of China'' (1999) 352 pages * Fairbank, John King and Goldman, Merle. ''China: A New History.'' 2nd ed. Harvard U. Press, (2006). 640 pp. * Gernet, Jacques, J. R. Foster, and Charles Hartman. ''A History of Chinese Civilization'' (1996), called the best one-volume survey; * Hsü, Immanuel Chung-yueh. ''The Rise of Modern China,'' 6th ed. (Oxford University Press, 1999), highly detailed coverage of 1644-1999, in 1136pp. * Huang, Ray. ''China, a Macro History'' (1997) 335pp, an idiosyncratic approach, not for beginners; [http://www.questia.com/library/book/china-a-macro-history-by-ray-huang.jsp online edition from [[Questia]]] * Keay, John. ''China: A History'' (2009), 642pp * Latourette, Kenneth Scott. ''The Development of China'' (1917) 273 pages; [http://books.google.com/books?id=fSIPAAAAYAAJ&dq=inauthor:latourette&num=30&as_brr=1 full text online] * Michael, Franz. ''China through the Ages: History of a Civilization.'' (1986). 278pp; [http://www.questia.com/library/book/china-through-the-ages-history-of-a-civilization-by-franz-michael.jsp online edition from [[Questia]]] * Mote, Frederick W. ''Imperial China, 900–1800'' Harvard University Press, 1999, 1,136 pages, the authoritative treatment of the Song, Yuan, Ming, and Qing dynasties; * Perkins, Dorothy. ''Encyclopedia of China: The Essential Reference to China, Its History and Culture.'' Facts on File, 1999. 662 pp. * Roberts, J. A. G. ''A Concise History of China.'' Harvard U. Press, 1999. 341 pp. * Schoppa, R. Keith. ''The Columbia Guide to Modern Chinese History.'' Columbia U. Press, 2000. 356 pp. [http://www.questia.com/library/book/the-columbia-guide-to-modern-chinese-history-by-r-keith-schoppa.jsp online edition from [[Questia]]] * Spence, Jonathan D. ''The Search for Modern China'' (1999), 876pp; well written survey from 1644 to 1990s [http://www.amazon.com/dp/0393307808 excerpt and text search]; [http://www.questia.com/read/98946348 complete edition online at [[Questia]]] * Ven, Hans van de, ed. ''Warfare in Chinese History.'' E. J. Brill, 2000. 456 pp. [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=109282565 online edition] * Wang, Ke-wen, ed. ''Modern China: An Encyclopedia of History, Culture, and Nationalism.'' Garland, 1998. 442 pp. * Wright, David Curtis. ''History of China'' (2001) 257pp; [http://www.questia.com/library/book/the-history-of-china-by-david-curtis-wright-john-e-findling-frank-w-thackeray.jsp online edition] * [http://books.google.com/books?as_q=&num=30&as_brr=1&btnG=Google+Search&as_epq=&as_oq=&as_eq=&as_libcat=0&as_brr=1&as_vt=history+china&as_auth=&as_pub=&as_sub=&as_drrb=c&as_miny=&as_maxy=&as_isbn= full text of older histories (pre 1923)] ===បុរេប្រវត្តិ=== * Chang, Kwang-chih. ''The Archaeology of Ancient China,'' Yale University Press, 1986. *Discovery of residue from fermented beverage consumed up to 9,000 years ago in Jiahu, Henan Province, China. By Dr. Patrick E McGovern, University of Pennsylvania archaeochemist and colleagues from China, Great Britain and Germany. *{{cite web|first=Rixiang|last=Zhu|coauthors=Zhisheng An, Richard Potts, Kenneth A. Hoffman|url=http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|title=Magnetostratigraphic dating of early humans in China|doi=10.1016/S0012-8252(02)00132-0|format=PDF|date=|accessdate=2011-01-23|archivedate=24 កក្កដា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724001314/http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|url-status=dead}} *[http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf The Discovery of Early Pottery in China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614011439/http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf |date=14 មិថុនា 2007 }} by Zhang Chi, Department of Archaeology, Peking University, China. ===រាជវង្សស្ឆាង=== * Durant, Stephen W. ''The Cloudy Mirror: Tension and Conflict in the Writings of Sima Qian'' (1995), ===រាជវង្សហាន=== *[[Rafe de Crespigny|de Crespigny, Rafe]]. 1972. The Ch’iang Barbarians and the Empire of Han: A Study in Frontier Policy. ''Papers on Far Eastern History'' 16, Australian National University. Canberra. *de Crespigny, Rafe. 1984. ''Northern Frontier. The Policies and Strategies of the Later Han Empire''. Rafe de Crespigny. 1984. Faculty of Asian Studies, Australian National University. Canberra. *{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/south_china.html|title=South China under the Later Han Dynasty|first=Rafe|last=de Crespigny|accessdate=2011-01-23|chapter=Chapter One from ''Generals of the South: the Foundation and early history of the Three Kingdoms state of Wu''|journal=Asian Studies Monographs, New Series No. 16|publisher=Faculty of Asian Studies, The Australian National University, Canberra|year=1990|archive-date=16 វិច្ឆិកា 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101116113351/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/south_china.html|dead-url=yes}} *{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/mil_org.html|journal=Asian Studies Monographs, New Series No. 21|title=Later Han Military Administration: An Outline of the Military Administration of the Later Han Empire.|first=Rafe|last=de Crespigny|publisher=Faculty of Asian Studies, The Australian National University|date=1996|edition=Based on the Introduction to Emperor Huan and Emperor Ling being the Chronicle of Later Han for the years 189 to 220 CE as recorded in Chapters 59 to 69 of the Zizhi tongjian of Sima Guang|accessdate=2011-01-23|archive-date=28 ឧសភា 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528225757/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/mil_org.html|dead-url=yes}} *Dubs, Homer H. 1938-55. ''The History of the Former Han Dynasty by Pan Ku. '' (3 vol) * Hill, John E. ''Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes during the Later Han Dynasty, 1st to 2nd Centuries CE''. (2009) ISBN 978-1-4392-2134-1. *Hulsewé, A. F. P. and Loewe, M. A. N., eds. ''China in Central Asia: The Early Stage 125 BCE – CE 23: an annotated translation of chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty''. (1979) *Twitchett, Denis and Loewe, Michael, eds. 1986. ''The Cambridge History of China. Volume I. The Ch’in and Han Empires, 221 BCE – CE 220''. Cambridge University Press. *Yap, Joseph P. ``''Wars With the Xiongnu - A Translation From Zizhi tongjian''`` (''Zhan-guo, Qin, Han and Xin'' 403 BCE - 23 CE.) AuthorHouse (2009) ISBN 1-4900-0604-4 ===ជិន នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ និងរាជវង្សខាងជើង និងខាងត្បូង=== *{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/3KWJin.html|title=The Three Kingdoms and Western Jin: A History of China in the Third Century AD|first=Rafe|last=de Crespigny|journal=East Asian History|publisher=Faculty of Asian Studies, Australian National University, Canberra|date=1991|accessdate=2011-01-23|issue=no. 1 June 1991, pp.&nbsp;1–36, & no. 2 December 1991, pp.&nbsp;143–164|archive-date=26 មេសា 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426210046/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/3KWJin.html|dead-url=yes}} *Miller, Andrew. ''Accounts of Western Nations in the History of the Northern Chou Dynasty.'' (1959) ===រាជវង្សសួយ=== *Wright, Arthur F. 1978. ''The Sui Dynasty: The Unification of China. CE 581-617''. Alfred A. Knopf, New York. ISBN 0-394-49187-4 ; 0-394-32332-7 (pbk). ===រាជវង្សថាង=== *Benn, Charles. 2002. ''China's Golden Age: Everyday Life in the Tang Dynasty''. Oxford University Press. ISBN 0-19-517665-0. *Schafer, Edward H. 1963. ''The Golden Peaches of Samarkand: A study of T’ang Exotics''. University of California Press. Berkeley and Los Angeles. 1st paperback edition. 1985. ISBN 0-520-05462-8. *Schafer, Edward H. 1967. ''The Vermilion Bird: T’ang Images of the South''. University of California Press, Berkeley and Los Angeles. Reprint 1985. ISBN 0-520-05462-8. *Shaffer, Lynda Norene. 1996. ''Maritime Southeast Asia to 1500''. Armonk, New York, M.E. Sharpe, Inc. ISBN 1-56324-144-7. *Wang, Zhenping. 1991. "T’ang Maritime Trade Administration." Wang Zhenping. ''Asia Major'', Third Series, Vol. IV, 1991, pp.&nbsp;7–38. ===រាជវង្សសុង=== * Ebrey, Patricia. ''The Inner Quarters: Marriage and the Lives of Chinese Women in the Sung Period'' (1990) * Hymes, Robert, and Conrad Schirokauer, eds. ''Ordering the World: Approaches to State and Society in Sung Dynasty China,'' U of California Press, 1993; [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft1000031p/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *Shiba, Yoshinobu. 1970. ''Commerce and Society in Sung China''. Originally published in Japanese as ''So-dai sho-gyo—shi kenkyu-''. Tokyo, Kazama shobo-, 1968. Yoshinobu Shiba. Translation by Mark Elvin, Centre for Chinese Studies, University of Michigan. ===រាជវង្សមិង=== * Brook, Timothy. ''The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China.'' (1998). * Brook, Timothy. ''The Troubled Empire: China in the Yuan and Ming Dynasties'' (2010) 329 pages. Focus on the impact of a Little Ice Age on the empire, as the empire, beginning with a sharp drop in temperatures in the 13th century during which time the Mongol leader Kubla Khan moved south into China. * Dardess, John W. ''A Ming Society: T'ai-ho County, Kiangsi, Fourteenth to Seventeenth Centuries.'' (1983); uses advanced "new social history" [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft2s2004qh/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Farmer, Edward. ''Zhu Yuanzhang and Early Ming Legislation: The Reordering of Chinese Society Following the Era of Mongol Rule.'' E.J. Brill, 1995. * Goodrich, L. Carrington, and Chaoying Fang. ''Dictionary of Ming Biography.'' (1976). * Huang, Ray. ''1587, A Year of No Significance: The Ming Dynasty in Decline.'' (1981). * Mann, Susan. ''Precious Records: Women in China's Long Eighteenth Century'' (1997) * Mote, Frederick W. and Twitchett, Denis, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1.'' (1988). 976 pp. * Schneewind, Sarah. ''A Tale of Two Melons: Emperor and Subject in Ming China.'' (2006). * Tsai, Shih-shan Henry. ''Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle.'' (2001). * Mote, Frederick W., and Denis Twitchett, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 7, part 1: The Ming Dynasty, 1368–1644'' (1988). 1008 pp. [http://books.google.com/books?id=tyhT9SZRLS8C excerpt and text search] * Twitchett, Denis and Frederick W. Mote, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 8: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1.'' ** Twitchett, Denis and Frederick W. Mote, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 8: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 2. '' (1998). 1203 pp. ===រាជវង្សឈិង=== * Fairbank, John K. and Liu, Kwang-Ching, ed. ''The Cambridge History of China. Vol. 2: Late Ch'ing, 1800–1911, Part 2.'' Cambridge U. Press, 1980. 754 pp. * Peterson, Willard J., ed. ''The Cambridge History of China. Vol. 9, Part 1: The Ch'ing Dynasty to 1800.'' Cambridge U. Press, 2002. 753 pp. * Rawski, Evelyn S. ''The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions'' (2001) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft8d5nb4v4/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Struve, Lynn A., ed. ''The Qing Formation in World-Historical Time.'' (2004). 412 pp. * Struve, Lynn A., ed. ''Voices from the Ming-Qing Cataclysm: China in Tigers' Jaws'' (1998) * Yizhuang, Ding. "Reflections on the 'New Qing History' School in the United States," ''Chinese Studies in History,'' Winter 2009/2010, Vol. 43 Issue 2, pp 92–96, It drops the theme of "sinification" in evaluating the dynasty and the non-Han Chinese regimes in general. It seeks to analyze the success and failure of Manchu rule in China from the Manchu perspective and focus on how Manchu rulers sought to maintain the Manchu ethnic identity throughout Qing history. ===សម័យសាធារណរដ្ឋ=== * Bergere, Marie-Claire. ''Sun Yat-Sen'' (1998), 480pp, the standard biography * Boorman, Howard L., ed. ''Biographical Dictionary of Republican China.'' (Vol. I-IV and Index. 1967-1979). 600 short scholarly biographies [http://books.google.com/books?id=r3AJFusMHJwC&dq=+Biographical+Dictionary+of+Republican+China&pg=PP1&ots=2vo5nw0qS0&sig=fxzwBb475KIbQBr8KGRDrkVSvl8&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result#PPA1,M1 excerpt and text search] ** Boorman, Howard L. "Sun Yat-sen" in Boorman, ed. ''Biographical Dictionary of Republican China'' (1970) 3: 170-89, [http://books.google.com/books?id=r3AJFusMHJwC&pg=PA172&lpg=PA172&dq=+YANG+CH'%C3%9C-Y%C3%9CN&source=web&ots=2vo5nB_pW4&sig=z9_ba59M35GI7n85WvjZR5zS3HU&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA170,M1 complete text online] * Dreyer, Edward L. ''China at War, 1901-1949.'' (1995). 422 pp. * Eastman Lloyd. ''Seeds of Destruction: Nationalist China in War and Revolution, 1937- 1945.'' (1984) * Eastman Lloyd et al. ''The Nationalist Era in China, 1927-1949'' (1991) * Fairbank, John K., ed. ''The Cambridge History of China, Vol. 12, Republican China 1912-1949. Part 1.'' (1983). 1001 pp. * Fairbank, John K. and Feuerwerker, Albert, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 13: Republican China, 1912–1949, Part 2.'' (1986). 1092 pp. * Gordon, David M. ''The China-Japan War, 1931–1945.'' ''The Journal of Military History'' v70#1 (2006) 137-182; major historiographical overview of all important books and interpretations; in [[Project Muse]] * Hsiung, James C. and Steven I. Levine, eds. ''China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937-1945'' (1992), essays by scholars; [http://www.questia.com/library/book/chinas-bitter-victory-the-war-with-japan-1937-1945-by-james-c-hsiung-steven-i-levine.jsp online from [[Questia]]]; * Hsi-sheng, Ch'i. ''Nationalist China at War: Military Defeats and Political Collapse, 1937–1945'' (1982) * Hung, Chang-tai. ''War and Popular Culture: Resistance in Modern China, 1937-1945'' (1994) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft829008m5/?&query=&brand=ucpress complete text online free] * Rubinstein, Murray A., ed. ''Taiwan: A New History'' (2006), 560pp * Shiroyama, Tomoko. ''China during the Great Depression: Market, State, and the World Economy, 1929-1937'' (2008) * Shuyun, Sun. ''The Long March: The True History of Communist China's Founding Myth'' (2007) * Taylor, Jay. ''The Generalissimo: Chiang Kai-shek and the Struggle for Modern China.'' (2009) ISBN 978-0674033382 * Westad, Odd Arne. ''Decisive Encounters: The Chinese Civil War, 1946-1950.'' (2003). 413 pp. the standard history ===សម័យកុម្មុយនិស្ត ១៩៤៩-បច្ចុប្បន្ន=== * Barnouin, Barbara, and Yu Changgen. ''Zhou Enlai: A Political Life'' (2005) * Baum, Richard D. "'Red and Expert': The Politico-Ideological Foundations of China's Great Leap Forward," ''Asian Survey,'' Vol. 4, No. 9 (Sep., 1964), pp.&nbsp;1048–1057 [http://links.jstor.org/sici?sici=0004-4687(196409)4%3A9%3C1048%3A%22AETPF%3E2.0.CO%3B2-%23 in JSTOR] * Becker, Jasper. ''Hungry Ghosts: China's Secret Famine'' (1996), on the "Great Leap Forward" of 1950s * Chang, Jung and Jon Halliday. ''Mao: The Unknown Story,'' (2005), 814 pages, ISBN 0-679-42271-4 * Dittmer, Lowell. ''China's Continuous Revolution: The Post-Liberation Epoch, 1949-1981'' (1989) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft3q2nb24q/?&query=&brand=ucpress online free]{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Dietrich, Craig. ''People's China: A Brief History,'' 3d ed. (1997), 398pp * Kirby, William C., ed. ''Realms of Freedom in Modern China.'' (2004). 416 pp. * Kirby, William C.; Ross, Robert S.; and Gong, Li, eds. ''Normalization of U.S.-China Relations: An International History.'' (2005). 376 pp. * Li, Xiaobing. ''A History of the Modern Chinese Army'' (2007) * MacFarquhar, Roderick and Fairbank, John K., eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 15: The People's Republic, Part 2: Revolutions within the Chinese Revolution, 1966-1982.'' Cambridge U. Press, 1992. 1108 pp. * Meisner, Maurice. ''Mao's China and After: A History of the People’s Republic,'' 3rd ed. (Free Press, 1999), dense book with theoretical and political science approach. * Spence, Jonatham. ''Mao Zedong'' (1999) * Shuyun, Sun. ''The Long March: The True History of Communist China's Founding Myth'' (2007) * Wang, Jing. ''High Culture Fever: Politics, Aesthetics, and Ideology in Deng's China'' (1996) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft0489n683/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Wenqian, Gao. ''Zhou Enlai: The Last Perfect Revolutionary'' (2007) ====បដិវត្តន៍វប្បធ៌ម ១៩៦៦-៧៦==== * Clark, Paul. ''The Chinese Cultural Revolution: A History'' (2008), a favorable look at artistic production [http://www.amazon.com/dp/0521875153 excerpt and text search] * Esherick, Joseph W.; Pickowicz, Paul G.; and Walder, Andrew G., eds. ''The Chinese Cultural Revolution as History.'' (2006). 382 pp. * Jian, Guo; Song, Yongyi; and Zhou, Yuan. ''Historical Dictionary of the Chinese Cultural Revolution.'' (2006). 433 pp. * MacFarquhar, Roderick and Fairbank, John K., eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 15: The People's Republic, Part 2: Revolutions within the Chinese Revolution, 1966-1982.'' Cambridge U. Press, 1992. 1108 pp. * MacFarquhar, Roderick and Michael Schoenhals. ''Mao's Last Revolution.'' (2006). * MacFarquhar, Roderick. ''The Origins of the Cultural Revolution. Vol. 3: The Coming of the Cataclysm, 1961-1966.'' (1998). 733 pp. * Yan, Jiaqi and Gao, Gao. ''Turbulent Decade: A History of the Cultural Revolution.'' (1996). 736 pp. ===សេដ្ឋកិច្ច និងបរិស្ថាន=== * Chow, Gregory C. ''China's Economic Transformation'' (2nd ed. 2007) *Elvin, Mark. ''Retreat of the Elephants: An Environmental History of China.'' (2004). 564 pp. * Elvin, Mark and Liu, Ts'ui-jung, eds. ''Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History.'' (1998). 820 pp. * Ji, Zhaojin. ''A History of Modern Shanghai Banking: The Rise and Decline of China's Finance Capitalism.'' (2003. 325) pp. * Naughton, Barry. ''The Chinese Economy: Transitions and Growth'' (2007) * Rawski, Thomas G. and Lillian M. Li, eds. ''Chinese History in Economic Perspective,'' University of California Press, 1992 [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft6489p0n6/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Sheehan, Jackie. ''Chinese Workers: A New History.'' Routledge, 1998. 269 pp. * Stuart-Fox, Martin. ''A Short History of China and Southeast Asia: Tribute, Trade and Influence.'' (2003). 278 pp. ===ស្ត្រី និងយេនឌ័រ=== * Ebrey, Patricia. ''The Inner Quarters: Marriage and the Lives of Chinese Women in the Sung Period'' (1990) * Hershatter, Gail, and Wang Zheng. "Chinese History: A Useful Category of Gender Analysis," ''American Historical Review,'' Dec 2008, Vol. 113 Issue 5, pp 1404–1421 * Hershatter, Gail. ''Women in China's Long Twentieth Century'' (2007), [http://escholarship.org/uc/gaia_gaia_books full text online] * Hershatter, Gail, Emily Honig, Susan Mann, and Lisa Rofel, eds. ''Guide to Women's Studies in China'' (1998) * Ko, Dorothy. ''Teachers of Inner Chambers: Women and Culture in China, 1573-1722'' (1994) * Mann, Susan. ''Precious Records: Women in China's Long Eighteenth Century'' (1997) * Wang, Shuo. "The 'New Social History' in China: The Development of Women's History," ''History Teacher,'' May 2006, Vol. 39 Issue 3, pp 315–323 {{refend}} ==អានបន្ថែម== *[http://www.princeton.edu/~classbib/ CLASSICAL HISTORIOGRAPHY FOR CHINESE HISTORY] *Abramson, Marc S. (2008). ''Ethnic Identity in Tang China''. University of Pennsylvania Press, Philadelphia. ISBN 978-0-8122-4052-8. *Ankerl, G. C. ''Coexisting Contemporary Civilizations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western''. INU PRESS Geneva, 2000. ISBN 2-88155-004-5. * [[Herrlee Glessner Creel|Creel, Herrlee Glessner]]. ''The Birth of China''. 1936. *[[John K. Fairbank|Fairbank, John King]], ''China : a new history'', Cambridge, Mass. : Belknap Press of Harvard University Press, 1992. ISBN 0674116704 * [[Herbert Feis|Feis, Herbert]], ''The China Tangle: The American Effort in China from Pearl Harbor to the Marshall Mission'', Princeton University Press, 1953. * [[Ken Hammond|Hammond, Kenneth J.]] [http://www.thegreatcourses.com/ttcx/coursedesclong2.aspx?cid=8320&id=8320&d=From+Yao+to+Mao%3A+5000+Years+of+Chinese+History&pc=History%20-%20Ancient%20and%20Medieval From Yao to Mao: 5000 Years of Chinese History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928210136/http://www.thegreatcourses.com/ttcx/coursedesclong2.aspx?cid=8320&id=8320&d=From+Yao+to+Mao%3A+5000+Years+of+Chinese+History&pc=History%20-%20Ancient%20and%20Medieval |date=28 កញ្ញា 2007 }}. The Teaching Company, 2004. (A lecture on DVD.) * [[Herbert Giles|Giles, Herbert Allen]]. [http://www.gutenberg.org/etext/2076 ''The Civilization of China'']. [[Project Gutenburg]] e-text. A general history, originally published around 1911. *[[Herbert Giles|Giles, Herbert Allen]]. [http://www.gutenberg.org/files/2156/2156-h/2156-h.htm ''China and the Manchus'']. Project Gutenberg e-text. Covers the Qing (Manchu) dynasty, published shortly after the fall of the dynasty, around 1912. *{{cite book|url=http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=en&blang=en&page=Book&list=14&id=37484 |title=Introduction to Social Macrodynamics: Secular Cycles and Millennial Trends|last=Korotayev|first= A.|coauthors= Malkov A., Khaltourina D.|isbn= 5-484-00559-0 |publisher=URSS.ru|date= 2006|accessdate=2011-01-23|chapter=Chapter 2: Historical Population Dynamics in China}} * [[Laufer]], Berthold. 1912. ''JADE: A Study in Chinese Archaeology & Religion''. Reprint: Dover Publications, New York. 1974. * Murray, Hugh ; Crawfurd, John; Gordon, Peter, [http://books.google.com/books?id=PJEoAAAAYAAJ&printsec=frontcover ''An historical and descriptive account of China''], Edinburgh & London : Oliver & Boyd, 1836. 3 volumes. * Terrill, Ross, ''800,000,000: the real China'', Boston, Little, Brown, 1972 * Wilkinson, Endymion Porter, [http://books.google.com/books?id=ERnrQq0bsPYC&printsec=frontcover ''Chinese history : a manual],'' revised and enlarged. - Cambridge, Mass. : Harvard University, Asia Center (for the Harvard-Yenching Institute), 2000, 1181 p., ISBN 0-674-00247-4; ISBN 0-674-00249-0'' ==តំនភ្ជាប់ខាងក្រៅ== <!-- PER WIKIPEDIA'S POLICIES, DO ''not'' USE GLOBAL CHINAWIKIPEDIA AND SIMILAR SITES AS SOURCES OR EXTERNAL LINKS. THEY WILL BE DELETED --> {{ChineseText}} {{Commons category}} *[http://www.ihp.sinica.edu.tw/database/index.htm Chinese Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120090606/http://www.ihp.sinica.edu.tw/database/index.htm |date=20 វិច្ឆិកា 2016 }} by [[Academia Sinica]] {{zh icon}} *[http://saturn.ihp.sinica.edu.tw/~wenwu/ww.htm Manuscript and Graphics Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200506031332/http://saturn.ihp.sinica.edu.tw/~wenwu/ww.htm |date=6 ឧសភា 2020 }} by [[Academia Sinica]] {{zh icon}} *[http://www.badley.info/history/China.index.html China Chronology World History Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108032715/http://www.badley.info/history/China.index.html |date=8 វិច្ឆិកា 2010 }} *[http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm A universal guide for China studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121129203455/http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm |date=29 វិច្ឆិកា 2012 }} *[http://www.ancientchinalife.com/ History of Ancient China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207100548/http://ancientchinalife.com/ |date=7 កុម្ភៈ 2011 }} *[http://www.ourorient.com/ Oriental Style] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325192112/http://www.ourorient.com/ |date=25 មីនា 2010 }} The Genuine Soul of Ancient Chinese People *[http://chinese.dsturgeon.net/ Chinese Text Project] Texts and translations of historical Chinese works. *[http://authors.history-forum.com/liang_jieming/chinesesiegewarfare/ Chinese Siege Warfare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621201559/http://authors.history-forum.com/liang_jieming/chinesesiegewarfare/ |date=21 មិថុនា 2007 }} - Mechanical Artillery and Siege Weapons of Antiquity - An Illustrated History bought to you by [http://www.history-forum.com/ History Forum] *[http://pem.org/yinyutang/ '' Yin Yu Tang: A Chinese Home ''] Explore the historical contents of domestic architecture during the Qing dynasty and its pertinence to Chinese heritage and historical culture. *[http://www.aall.ufl.edu/EMC/ ''Early Medieval China''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060719230513/http://www.aall.ufl.edu/EMC/ |date=19 កក្កដា 2006 }} is a journal devoted to academic scholarship relating to the period roughly between the end of the Han and beginning of the Tang eras. *[https://web.archive.org/web/20080116175553/http://www.geocities.com/crmaozedong/index.html Cultural Revolution Propaganda Poster] *[http://www.loc.gov/today/cyberlc/feature_wdesc.php?rec=4043 China Rediscovers its Own History] 100 minute lecture on Chinese history given by renowned scholar/author Yu Ying-shih, Emeritus Professor of East Asian Studies and History at Princeton University. * [http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/CHINA.htm Resources for Middle School students] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080105233305/http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/CHINA.htm |date=5 មករា 2008 }} Readable resources for students in grades 5-9 - more than 250 links. * Wolfram Eberhard, [http://www.gutenberg.org/files/17695/17695-h/17695-h.htm A history of China] (online), February 7, 2006 [EBook #17695], ISO-8859-1 *[http://www.pbs.org/kqed/chinainside/ China from the Inside] - 2006 PBS documentary. KQED Public Television and Granada Television for PBS, Granada International and the BBC *[http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld Ancient Asian World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515023548/http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |date=15 ឧសភា 2012 }} History, culture and archaeology of the ancient Asian continent. Many articles and pictures *[http://www-chaos.umd.edu/history/toc.html History of China: Table of Contents] - Chaos Group at University of Maryland *[http://www.history-forum.com/forum/ History Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712213414/http://www.history-forum.com/forum/ |date=12 កក្កដា 2011 }} - Discuss Chinese history at [http://www.history-forum.com/ History Forum's] [http://www.history-forum.com/forum/forum-1.html Asian History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512061404/http://www.history-forum.com/forum/forum-1.html |date=12 ឧសភា 2013 }} section *{{cite journal|journal=BMC Biology|last=Li|issue=8:15|url=http://www.biomedcentral.com/content/pdf/1741-7007-8-15.pdf |title=Evidence that a West-East admixed population lived in the Tarim Basin as early as the early Bronze Age |format=PDF |date=2010}} {{History of Asia}} {{DEFAULTSORT:History Of China}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] qq28ebk8a5iablqfgyq7s46hfoe4g79 0 13319 333757 333665 2026-03-29T11:04:33Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333757 wikitext text/x-wiki '''ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Phnom Kulen National Park or Jayavarman-Norodom Phnom Kulen National Park) គឺជាឧទ្យានជាតិមួយរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ភ្នំគូលែន|ជួរភ្នំគូលែន]]ទឹកដី[[ខេត្តសៀមរាប]]។ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៣៧៣.៧៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េហើយមានឈ្មោះជាផ្លូវការរថា'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''។ {{Infobox protected area | name = ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន | alt_name = ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | iucn_category = II | iucn_ref =<ref name="wdpa">{{cite web |author=Protected Planet |date=2018 |title=Phnom Kulen National Park |url=https://www.protectedplanet.net/phnom-kulen-national-park |publisher=United Nations Environment World Conservation Monitoring Centre |access-date=26 Dec 2018}}</ref> | photo = PhnomKulen.jpg | photo_width = | photo_caption = ទឹកជ្រោះនៅលើឧទ្យានព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | map = | relief = | map_width = | map_caption = | location = [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]]<ref name="wdpa">https://m.freshnewsasia.com/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html</ref> | nearest_city_title = ទីក្រុងដែលនៅជិតបំផុត | nearest_city = [[ខេត្តសៀមរាប]] {{CAM}} | coordinates = | area = {{convert|373.76|km2|sqmi|abbr=on}} | established = ថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣<ref name="wdpa" /> | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | website = }} នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]តំបន់នេះគឺជាទីតាំងនៃ[[:en:Mahendraparvata|រាជធានីមហេន្ទ្របវ៌ត]]ដែលជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ទ្រង់បានប្រកាសខ្លួនជា[[ស្ដេចចក្រពត្តិ|ចក្រវ៌ាតីន]](ស្តេចចក្រវាឡ)។<ref>[[#Higham2001|Higham, 2001]]: pp. 54–59</ref> [[File:Phnom Kulen8.JPG|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ទេសភាពឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីទំហំ ៣៧.៥០០ ហិកតាគ្រប់ដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] [[ភ្នំគូលែន]] និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្តឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។[[ភ្នំគូលែន]]ទទួលបានងារជា'''ឧទ្យានជាតិ'''តាមរយៈព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០២ បន្ទាប់ពី[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០១ កំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ [[ក្រសួងបរិស្ថាន]] [[ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគររូបនីយកម្ម និងសំណង់|ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និង សំណង់]] និង [[ខេត្តសៀមរាប|រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប]]បានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពព្រំប្រទល់ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនឡើងវិញធ្វើឲ្យផ្ទៃដីនៅសល់ទំហំ ៣៧.៣៧៣ ហិកតា។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ តាមរយៈអនុក្រឹត្យលេខ ១៨៨ អនក្រ.បក ចុះនៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ របស់[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្មន័-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានផ្ទៃដីទំហំ ៦២៨៨៣ ហិកតាស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្ត[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើស្រុកចំនួន ០៥ ឃុំចំនួន ១៤ និង ភូមិចំនួន ៤៥ រួមមាន[[ស្រុកស្វាយលើ]](ឃុំចំនួន ០៤ និងភូមិចំនួន ២០)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ១៤)[[ស្រុកវ៉ារិន]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៧ )[[ស្រុកសូទ្រនិគម]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៣) និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]] (ឃុំចំនួន ០១ និងភូមិចំនួន ០១)។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនពុះចែកជា ០២ ផ្នែកដោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ ៦៧]] ផ្នែកខាងលិចហៅថា'''ភ្នំក្បាលស្ពាន'''និងផ្នែកខាងកើតហៅថា'''ជួរភ្នំគូលែន'''។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានព្រំប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] និង [[ស្រុកវ៉ារិន]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] និង [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានរយៈកម្ពស់អតិបរមា ៤៩៨ ម៉ែត្រស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនិងមានចម្ងាយ ៦០ គីឡូម៉ែត្រពី[[ក្រុងសៀមរាប]]និងប្រហែល ២៥ គីឡូម៉ែត្រពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref>ដែលសម្បូរទៅដោយសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌ ធនធានធម្មជាតិ និង ជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងបុរាណ[[ដើមសម័យអង្គរ]]([[:en:Mahendraparvata|មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]])។។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-03-16 |title=ស្វែងយល់ពី​ឧទ្យានជាតិ​ភ្នំគូលែន «ប្រវត្តិ ភូមិសាស្រ្ត ​វប្បធម៌ សក្តានុពលទេសចរណ៍» |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/874340 |access-date=2026-03-26 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម «ភ្នំគូលែន» នឹងត្រូវប្រែមុខមាត់ថ្មីបន្ថែមទៀត តាមរយៈការអភិវឌ្ឍរបៀងទេសចរណ៍ធម្មជាតិ និងវប្បធម៌ |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html |access-date=2026-03-26 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> == ទឹកជ្រោះ == មានទឹកជ្រោះធំៗចំនួន ០២ នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]] ៖ * ទឹកជ្រោះទី ០១ មានកម្ពស់ ០៤-០៥ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ២៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] *ទឹកជ្រោះទី ០២ មានកម្ពស់ ១៥-២០ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ១៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា។ ទំហំរបស់ទឹកជ្រោះប្រែប្រួលទៅតាមរដូវនិងបរិមាណទឹកភ្លៀង។ភ្ញៀវទេសចរដែលធ្វើដំណើរទៅកម្សាន្តទឹកជ្រោះនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]]គឺមានការពេញនិយមជាខ្លាំងដែលមិនអាចរំលងបាន។ [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] == ឯកសារយោង == om0603gb1x4xlp5qeafh2s40apwbwku 333760 333757 2026-03-29T11:10:48Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333760 wikitext text/x-wiki '''ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Phnom Kulen National Park or Jayavarman-Norodom Phnom Kulen National Park) គឺជាឧទ្យានជាតិមួយរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ភ្នំគូលែន|ជួរភ្នំគូលែន]]ទឹកដី[[ខេត្តសៀមរាប]]។ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៣៧៣.៧៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េហើយមានឈ្មោះជាផ្លូវការរថា'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''។ {{Infobox protected area | name = ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន | alt_name = ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | iucn_category = II | iucn_ref =<ref name="wdpa">{{cite web |author=Protected Planet |date=2018 |title=Phnom Kulen National Park |url=https://www.protectedplanet.net/phnom-kulen-national-park |publisher=United Nations Environment World Conservation Monitoring Centre |access-date=26 Dec 2018}}</ref> | photo = PhnomKulen.jpg | photo_width = | photo_caption = ទឹកជ្រោះនៅលើឧទ្យានព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | map = | relief = | map_width = | map_caption = | location = [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]]<ref name="wdpa">https://m.freshnewsasia.com/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html</ref> | nearest_city_title = ទីក្រុងដែលនៅជិតបំផុត | nearest_city = [[ខេត្តសៀមរាប]] {{CAM}} | coordinates = | area = {{convert|373.76|km2|sqmi|abbr=on}} | established = ថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣<ref name="wdpa" /> | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | website = }} នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]តំបន់នេះគឺជាទីតាំងនៃ[[:en:Mahendraparvata|រាជធានីមហេន្ទ្របវ៌ត]]ដែលជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ទ្រង់បានប្រកាសខ្លួនជា[[ស្ដេចចក្រពត្តិ|ចក្រវ៌ាតីន]](ស្តេចចក្រវាឡ)។<ref>[[#Higham2001|Higham, 2001]]: pp. 54–59</ref> [[File:Phnom Kulen8.JPG|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ទេសភាពឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីទំហំ ៣៧.៥០០ ហិកតាគ្រប់ដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] [[ភ្នំគូលែន]] និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្តឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។[[ភ្នំគូលែន]]ទទួលបានងារជា'''ឧទ្យានជាតិ'''តាមរយៈព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០២ បន្ទាប់ពី[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០១ កំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ [[ក្រសួងបរិស្ថាន]] [[ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគររូបនីយកម្ម និងសំណង់|ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និង សំណង់]] និង [[ខេត្តសៀមរាប|រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប]]បានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពព្រំប្រទល់ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនឡើងវិញធ្វើឲ្យផ្ទៃដីនៅសល់ទំហំ ៣៧.៣៧៣ ហិកតា។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ តាមរយៈអនុក្រឹត្យលេខ ១៨៨ អនក្រ.បក ចុះនៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ របស់[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្មន័-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានផ្ទៃដីទំហំ ៦២៨៨៣ ហិកតាស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្ត[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើស្រុកចំនួន ០៥ ឃុំចំនួន ១៤ និង ភូមិចំនួន ៤៥ រួមមាន[[ស្រុកស្វាយលើ]](ឃុំចំនួន ០៤ និងភូមិចំនួន ២០)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ១៤)[[ស្រុកវ៉ារិន]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៧ )[[ស្រុកសូទ្រនិគម]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៣) និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]] (ឃុំចំនួន ០១ និងភូមិចំនួន ០១)។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនពុះចែកជា ០២ ផ្នែកដោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ ៦៧]] ផ្នែកខាងលិចហៅថា'''ភ្នំក្បាលស្ពាន'''និងផ្នែកខាងកើតហៅថា'''ជួរភ្នំគូលែន'''។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានព្រំប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] និង [[ស្រុកវ៉ារិន]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] និង [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានរយៈកម្ពស់អតិបរមា ៤៩៨ ម៉ែត្រស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនិងមានចម្ងាយ ៦០ គីឡូម៉ែត្រពី[[ក្រុងសៀមរាប]]និងប្រហែល ២៥ គីឡូម៉ែត្រពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref>ដែលសម្បូរទៅដោយសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌ ធនធានធម្មជាតិ និង ជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងបុរាណ[[ដើមសម័យអង្គរ]]([[:en:Mahendraparvata|មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]])។។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-03-16 |title=ស្វែងយល់ពី​ឧទ្យានជាតិ​ភ្នំគូលែន «ប្រវត្តិ ភូមិសាស្រ្ត ​វប្បធម៌ សក្តានុពលទេសចរណ៍» |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/874340 |access-date=2026-03-26 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម «ភ្នំគូលែន» នឹងត្រូវប្រែមុខមាត់ថ្មីបន្ថែមទៀត តាមរយៈការអភិវឌ្ឍរបៀងទេសចរណ៍ធម្មជាតិ និងវប្បធម៌ |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html |access-date=2026-03-26 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> == ទឹកជ្រោះ == មានទឹកជ្រោះធំៗចំនួន ០២ នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]] ៖ * ទឹកជ្រោះទី ០១ មានកម្ពស់ ០៤-០៥ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ២៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] *ទឹកជ្រោះទី ០២ មានកម្ពស់ ១៥-២០ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ១៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា។ ទំហំរបស់ទឹកជ្រោះប្រែប្រួលទៅតាមរដូវនិងបរិមាណទឹកភ្លៀង។ភ្ញៀវទេសចរដែលធ្វើដំណើរទៅកម្សាន្តទឹកជ្រោះនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]]គឺមានការពេញនិយមជាខ្លាំងដែលមិនអាចរំលងបាន។ [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] == ឯកសារយោង == dhijcqw4g4gko13azoaudwbgrkymnug 0 14441 333716 324186 2026-03-28T17:37:01Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333716 wikitext text/x-wiki {{Not Khmer}} {{Other uses}} {{Infobox Language |name=បាលី (បាលៃ?) |nativename={{lang|pi|Pāḷi}} |pronunciation={{IPA-sa|paːli|}} |states=[[កម្ពុជា]], [[បង់ក្លាដេស]], [[ឥណ្ឌា]], [[ឡាវ]], [[ភូមា]], [[នេប៉ាល់]], [[ស្រី​លង្កា​|ស្រីលង្កា]], [[ថៃ]], [[វៀតណាម]] |iso1=pi |iso2=pli |iso3=pli |familycolor=Indo-European |fam2=[[ភាសាឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់|ឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់]] |fam3=[[ភាសាឥណ្ឌូ-អារ្យ|ឥណ្ឌូ-អារ្យ]] |script= [[Brāhmī script|Brāhmī]] and [[Brahmic family of scripts|derived scripts]] and [[Devanagari transliteration|Latin alphabet]] ([[Pali#Pali writing|refer to article]]) |extinct=No native speakers, used as a literary and liturgical language only |notice=Indic }} [[ឯកសារ:Sanskrit-Pali Faulmann Gesch T10.jpg|thumb|350px|Plate 10 from C. Faulmann: [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Illustrirte_Geschichte_der_Schrift_(Faulmann) Illustrirte Geschichte der Schrift] (1880). The upper half shows a text in [[Sanskrit]] (praise of [[Vishnu]]), written in [[Devanagari]]. For the script, while the lower half shows a text in Pali from a Buddhist ceremonial scripture called "Kammuwa" from Burma (probably in old [[Mon script]]). [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Illustrirte_Geschichte_der_Schrift_(Faulmann)_554.jpg pp.485f.] of that book.]] '''បាលី''' ('''Pā{{transl|sinh|ISO|ḷ}}i''')គឺជា[[ភាសាឥណ្ឌូ-អារ្យមជ្ឈិម]]មួយ (ឬ [[ប្រាក្រឹត]]) នៃ[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌា]] ។ បាលីជាភាសាបុរាណមួយបែប ដែលមនុស្សជំនាន់​​ដើម​និយាយ​ទាក់ទងគ្នា ។ មនុស្ស​ខ្លះ​និយម​ហៅ​ភាសា​បាលី​ថា​ជា​ភាសារបស់ព្រះពុទ្ធ។ សព្វថ្ងៃ គេឃើញមានភាសានេះនៅក្នុងក្បួនច្បាប់មួយចំនួនធំ ដូចជាក្នុងព្រះពុទ្ធ​វចនៈ ([[ព្រះត្រ័យបិដក|ព្រះត្រៃបិដក]]) ជាដើម​ និង មាន​[[ពុទ្ធបរិស័ទ]]ខាងនិកាយ​[[ថេរវាទ]]​យក​ទៅ​ប្រើ​តាម​ប្រទេស​រៀង​ខ្លួន ។ == ដើមកំណើត និង ការប្រែក្លាយ == === និរុត្តិសាស្ត្រនៃឈ្មោះ === ពាក្យថា ''បាលី'' បានសេចក្តីថា ជួរ ឬដងព្រៃ ,ស្ពាន , របៀប , ភាសាដ៏មានរបៀបមួយ ។ This name for the language seems to have its origins in commentarial traditions, wherein the ''Pali'' (in the sense of the line of original text quoted) was distinguished from the commentary or vernacular translation that followed it in the manuscript. As such, the name of the language has caused some debate among scholars of all ages; the spelling of the name also varies, being found with both long "ā" {{IPA|[aː]}} and short "a" {{IPA|[a]}}, and also with either a [[retroflex]] {{IPA|[a]}} or non-[[retroflex]] {{IPA|[l]}} "l" sound, as in the [[ISO 15919]]/[[ALA-LC]] rendering, '''Pāli'''. To this day, there is no single, standard spelling of the term; all four spellings can be found in textbooks. R.C. Childers translates the word as "series" and states that the language "bears the epithet in consequence of the perfection of its grammatical structure".<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, page 19.</ref> === ចំណាត់ថ្នាក់ === Pali is a [[literary language]] of the [[Prakrit]] language family. When the canonical texts were written down in [[Sri Lanka]] in the first century BCE, Pali stood close to a living language; this is not the case for the commentaries.<ref>Students' Britannica India, [http://books.google.com/books?id=ISFBJarYX7YC&pg=PA145&dq=history+of+the+pali+language&sig=ACfU3U2P8niEMFn9ME8litgG1xbStvlmLA#PPA145,M1].</ref> Despite excellent scholarship on this problem, there is persistent confusion as to the relation of {{transl|sinh|ISO|Pāli}} to the vernacular spoken in the ancient kingdom of [[Magadha]], which was located around modern-day [[Bihar (India)|Bihār]]. Pali as a [[Middle Indo-Aryan languages|Middle Indo-Aryan language]] is different from [[Sanskrit]] not so much with regard to the time of its origin as to its dialectal base, since a number of its morphological and lexical features betray the fact that it is not a direct continuation of {{transl|sinh|ISO|Rigvedic}} [[Vedic Sanskrit]]; rather it descends from a dialect (or a number of dialects) that was, despite many similarities, different from {{transl|sinh|ISO|Rigvedic}}.<ref>Oberlies, Thomas ''Pali: A Grammar of the Language of the {{transl|sinh|ISO|Theravāda Tipitaka}}'', Walter de Gruyter, 2001.</ref> === ប្រវត្តិដើម === ==== នៅក្នុងពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ==== នៅក្នុងប្រភពនៃ [[ថេរវាទ]] ត្រូវបានស្គាល់ភាសាបាលីជាភាសា <big>'''[[មគធៈ]]'''</big> (Magadha). ភាសានេះត្រូវបានសរសេរនៅក្នុង[[ព្រះត្រ័យបិដក|ព្រះត្រៃបិដក]], អដ្ឋកថា ជាដើម, ហើយ​នឹង​ត្រូវ​បាន​ព្យាយាម​ប្រើ​ប្រាស់​ដោយ​ពុទ្ធ​សាសនិក​ជន​​ជា​ច្រើន ដើម្បី​ងាយ​ស្រួល​ក្នុង​ការ​ប្រាស្រ័យ​ទាក់​ទង​នឹង​សាសន៍​ដទៃ​ដែល​​កាន់​​[[ពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធ​សាសនា]]​ដូចគ្នា ។ ព្រះ​ពុទ្ធ​បង្រៀន, ប្រទាន​ឱវាទ ដល់​ជន​ទាំង​ឡាយ​ជា​ភាសា​មគធៈ ប៉ុន្តែ​ទី​ស្ថាន​សំខាន់​ៗ​ ៤ ​កន្លែង​របស់​ព្រះអង្គ​ ស្ថិត​នៅ​ក្រៅ​តំបន់​នេះ​ទាំង​អស់ ។ វា​ប្រហែល​ជា​ភាសា​បាលី​ជា​គ្រាម​ភាសា​ដែល​ធ្វើ​អោយ​​មាន​ការ​ងាយ​ស្រួល​ក្នុង​ការ​ពន្យល់​ និង ​ងាយ​យល់​ពីសំណាក់​ប្រជាជន ឥណ្ឌូអារ្យមជ្ឈិម ។ គេ​ពុំ​ទាន់​ឃើញ​មាន​​ភស្តុតាង​​ណា​មួយ​ដែល​អាច​បញ្ជាក់ពីភាសា​ដទៃ​របស់​ពួក​ ឥណ្ឌូអារ្យមជ្ឈិម​ ដែល​ប្រសើរ​​ជាង​​ភាសា​បាលី​ទេ ។ គេ​ឃើញ​មាន​​ភាសា​បាលី​នៅ​ក្នុង​សិលា​ចារឹក​​ជា​ច្រើន​​របស់​ព្រះបាទ[[​អសោក]]នៅ ​Girnar​ ផ្នែកខាងលិច[[ប្រទេសឥណ្ឌា]], និង c នៅខាងកើត ។ Similarities to the Western inscription may be misleading, because the inscription suggests that the Ashokan scribe may not have translated the material he omreceived from មគធៈ into the vernacular of the people there. Whatever the relationship of the Buddha's speech to Pali, the [[Pali Canon|Canon]] was eventually transcribed and preserved entirely in it, while the commentarial tradition that accompanied it (according to the information provided by [[ព្រះពុទ្ធឃោសៈ]]) was translated into olk[[ភាសាសីហឡៈ]] and preserved local languages for several generations. In Sri Lanka, Pali is thought to have entered into a period of decline ending around the 4th or 5th century (as Sanskrit rose in prominence, and simultaneously, as Buddhism's adherents became a smaller portion of the subcontinent), but ultimately survived. The work of Buddhaghosa was largely responsible for its reemergence as an important scholarly language in Buddhist thought. The [[Visuddhimagga]] and the other commentaries that Buddhaghosa compiled codified and condensed the [[Sinhalese language|Sinhalese]] commentarial tradition that had been preserved and expanded in Sri Lanka since the 3rd century BCE. ==== ទិដ្ឋភាពនៅដើមបស្ចឹម ==== [[T.W. Rhys Davids]] in his book ''Buddhist India'',<ref>[http://fsnow.com/text/buddhist-india/chapter9.htm Buddhist India, ch. 9] Retrieved 14 June 2010.</ref> and [[Wilhelm Geiger]] in his book ''Pali Literature and Language'', suggested that Pali may have originated as a form of [[lingua franca]] or common language of culture among people who used differing dialects in North India, used at the time of the Buddha and employed by him. Another scholar states that at that time it was "a refined and elegant vernacular of all Aryan-speaking people."<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, page 11.</ref> Modern scholarship has not arrived at a consensus on the issue; there are a variety of conflicting theories with supporters and detractors.<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, pages 1-44.</ref> After the death of the Buddha, Pali may have evolved among Buddhists out of the language of the Buddha as a new artificial language.<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, page 29.</ref> R.C. Childers, who held to the theory that Pali was Old Magadhi, wrote: "Had Gautama never preached, it is unlikely that Magadhese would have been distinguished from the many other vernaculars of Hindustan, except perhaps by an inherent grace and strength which make it a sort of [[Tuscan dialect|Tuscan]] among the Prakrits."<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, page 20.</ref> According to [[K.R. Norman]], it is likely that the viharas in North India had separate collections of material, preserved in the local dialect. In the early period it is likely that no degree of translation was necessary in communicating this material to other areas. Around the time of Ashoka there had been more linguistic divergence, and an attempt was made to assemble all the material. It is possible that a language quite close to the Pali of the canon emerged as a result of this process as a compromise of the various dialects in which the earliest material had been preserved, and this language functioned as a lingua franca among Eastern Buddhists in India from then on. Following this period, the language underwent a small degree of Sanskritisation (i.e., MIA bamhana -> brahmana, tta -> tva in some cases).<ref>K.R. Norman, ''Pali Literature.'' Otto Harrassowitz, 1983, pages 1-7.</ref> ==== Modern scholarship ==== [[Bhikkhu Bodhi]], summarizing the current state of scholarship, states that the language is "closely related to the language (or, more likely, the various regional dialects) that the Buddha himself spoke." He goes on to write: {{quote|Scholars regard this language as a hybrid showing features of several Prakrit dialects used around the third century BCE, subjected to a partial process of Sanskritization. While the language is not identical with any the Buddha himself would have spoken, it belongs to the same broad linguistic family as those he might have used and originates from the same conceptual matrix. This language thus reflects the thought-world that the Buddha inherited from the wider Indian culture into which he was born, so that its words capture the subtle nuances of that thought-world.<ref>Bhikkhu Bodhi, ''In the Buddha's Words.'' Wisdom Publications, 2005, page 10.</ref>}} According to [[A.K. Warder]], the Pali language is a Prakrit language used in a region of western India.<ref>Warder, A.K. ''Indian Buddhism''. 2000. p. 284</ref> Warder associates Pali with the Indian realm (''[[janapada]]'') of [[Avanti (India)|Avanti]], where the [[Sthaviravada|Sthavira]] sect was centered.<ref>Warder, A.K. ''Indian Buddhism''. 2000. p. 284</ref> Following the initial split in the Buddhist community, the Sthavira branch of Buddhism became influential in western and southern India, while the [[Mahāsāṃghika]] branch became influential in central and eastern India.<ref>Hirakawa, Akira. Groner, Paul. ''A History of Indian Buddhism: From Śākyamuni to Early Mahāyāna.'' 2007. p. 119</ref> Akira Hirakawa and Paul Groner also associate Pali with west India and the Sthavira sect, citing inscriptions at [[Girnar]] in [[Gujarat]], India, which are linguistically closest to the Pali language.<ref>Hirakawa, Akira. Groner, Paul. ''A History of Indian Buddhism: From Śākyamuni to Early Mahāyāna.'' 2007. p. 119</ref> === បច្ចុប្បន្នភាពនៃភាសាបាលី === បច្ចុប្បន្ននេះ មុខវិជ្ជាភាសាបាលីត្រូវបានបញ្ចូល​ក្នុង​ផ្នែកពុទ្ធសាសនា ដើម្បីអោយ​ពុទ្ធ​សាសនិក​ជន​មាន​ភាព​ងាយ​ស្រូល​ក្នុង​ការ​អាន​គម្ពីរ និង​សូត្រ​នមស្សការជា​ប្រចាំ​រាល់​ថ្ងៃ។ ក្រៅពី​ខាង​ផ្នែក​សាសនា, ​អក្សរសាស្ត្រ កាលប្បវត្តិជាភាសាបាលី, ឯកសារ​ខាង​វិជ្ជាពេទ្យ​ និង​អក្សរ​ចារឹក​មួយ​ចំនួន គឺជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រយ៉ាង​សំខាន់​ផង​ដែរ ។ មជ្ឈមណ្ឌល​រៀន​ភាសា​បាលីដែល​គួរ​អោយ​កត់​សំគាល់​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ គឺ​មា​ននៅ​តែ​ក្នុង​ពុទ្ធ​សាសនា​[[ថេរវាទ]] នៅ​ប្រទេស​អាស៊ីអាគ្នេយ៍មាន​ដូច​ជា: [[ភូមា]], [[ស្រីលង្កា]], [[ថៃ]], [[ឡាវ]], និង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]។ ចាប់​តាំង​ពី​សតវត្យ​ទី​១៩, various societies for the revival of Pali studies in India have promoted awareness of the language and its literature, perhaps most notably the [[Maha Bodhi Society]] founded by [[Anagarika Dharmapala|Anagarika Dhammapala]]. In Europe, the [[Pali Text Society]] has been a major force in promoting the study of Pali by Western scholars since its founding in 1881. Based in the United Kingdom, the society publishes romanized Pali editions, along with many English translations of these sources. In 1869, the first ''Pali Dictionary'' was published using the research of [[Robert Caesar Childers]], one of the founding members of the Pali Text Society. It was the first Pali translated text in English and was published in 1872. Childers's dictionary later received the [[Volney Prize]] in 1876. The Pali Text Society was in part founded to compensate for the very low level of funds allocated to [[Indology]] in late 19th-century England and the rest of the UK; incongruously, the citizens of the UK were not nearly so robust in Sanskrit and [[Prakrit]] language studies as Germany, Russia, and even Denmark. Without the inspiration of colonial holdings such as the former British occupation of Sri Lanka and [[Burma]], institutions such as the [[Danish Royal Library]] have built up major collections of Pali manuscripts, and major traditions of Pali studies. == Lexicon == Virtually every word in {{transl|sinh|ISO|Pāḷi}} has [[cognate]]s in the other Prakritic [[Middle Indo-Aryan languages]], e.g., the [[Jain Prakrit]]s. The relationship to earlier Sanskrit (e.g., [[Vedic language]]) is less direct and more complicated. Historically, influence between Pali and Sanskrit has been felt in both directions. The Pali language's resemblance to Sanskrit is often exaggerated by comparing it to later Sanskrit compositions{{ndash}} which were written centuries after Sanskrit ceased to be a living language, and are influenced by developments in Middle Indic, including the direct borrowing of a portion of the Middle Indic lexicon; whereas, a good deal of later Pali technical terminology has been borrowed from the vocabulary of equivalent disciplines in Sanskrit, either directly or with certain phonological adaptations. Post-canonical Pali also possesses a few loan-words from local languages where Pali was used (e.g. Sri Lankans adding Sinhalese words to Pali). These usages differentiate the Pali found in the [[Sutta Pitaka|{{transl|sinh|ISO|Suttapiṭaka}}]] from later compositions such as the Pali commentaries on the canon and folklore (e.g., the stories of the [[Jataka|Jātaka]] commentaries), and comparative study (and dating) of texts on the basis of such loan-words is now a specialized field unto itself. ភាសាបាលីមិនត្រូវបានប្រើទាំងស្រុងដើម្បីបង្ហាញការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទេ ដូចដែលអាចសន្និដ្ឋានបានពីអត្ថិភាពនៃអត្ថបទខាងលោកិយមួយចំនួនដូចជា សៀវភៅវិទ្យាសាស្ត្រវេជ្ជសាស្រ្ត/ការណែនាំជាភាសាបាលី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការចាប់អារម្មណ៍របស់អ្នកប្រាជ្ញលើភាសាត្រូវបានផ្តោតលើអក្សរសិល្ប៍សាសនា និងទស្សនវិជ្ជា ដោយសារតែបង្អួចតែមួយគត់ដែលវាបើកក្នុងដំណាក់កាលមួយក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ == Emic views of Pali == Although Sanskrit was said in the [[Brahmin|Brahmanical]] tradition to be the unchanging language spoken by the gods, in which each word had an inherent significance, this view of language was not shared in the early Buddhist tradition,{{Which?|date=April 2011}} in which words were only conventional and mutable signs.<ref>[[David Kalupahana]], ''Nagarjuna: The Philosophy of the Middle Way.'' SUNY Press, 1986, page 19. The author refers specifically to the thought of early Buddhism here.</ref> Neither the Buddha nor his early followers shared the Brahmins' reverence for the [[Vedic Sanskrit|Vedic]] language or its [[Veda|sacred texts]]. This view of language naturally extended to Pali, and may have contributed to its usage (as an approximation or standardization of local Middle Indic dialects) in place of Sanskrit. However, by the time of the compilation of the Pali commentaries (4th or 5th century), Pali was regarded as the natural language, the root language of all beings.<ref>''Dispeller of Delusion'', Pali Text Society, volume II, pages 127f</ref>{{Who|date=April 2011}} Comparable to [[Egyptian language|Ancient Egyptian]], [[Latin]] or [[Hebrew]] in the [[Mysticism|mystic]] traditions of the West, Pali recitations were often thought to have a [[supernatural]] power (which could be attributed to their meaning, the character of the reciter, or the qualities of the language itself), and in the early strata of Buddhist literature we can already see Pali [[dharani|{{transl|sinh|ISO|dhāraṇī}}]]s used as charms, e.g. against the bite of snakes. Many people in Theravada cultures still believe that taking a vow in Pali has a special significance, and, as one example of the supernatural power assigned to chanting in the language, the recitation of the vows of [[Angulimala|{{transl|sinh|ISO|Aṅgulimāla}}]] are believed to alleviate the pain of childbirth in Sri Lanka. In [[Thailand]], the chanting of a portion of the [[Abhidhamma|{{transl|sinh|ISO|Abhidhammapiṭaka}}]] is believed to be beneficial to the recently departed, and this ceremony routinely occupies as much as seven working days. Interestingly, there is nothing in the latter text that relates to this subject, and the origins of the custom are unclear. == សូរវិទ្យា == {{IPA notice}} With regard to its phonology, R.C. Childers compared Pali to [[Italian language|Italian]]: "Like Italian, Pali is at once flowing and sonorous: it is a characteristic of both languages that nearly every word ends in a vowel, and that all harsh conjunctions are softened down by [[Assimilation (linguistics)|assimilation]], [[elision]], or [[crasis]], while on the other hand both lend themselves easily to the expression of sublime and vigorous thought."<ref>Robert Caesar Childers, ''A Dictionary of the Pali Language.'' Published by Trübner, 1875, pages xii-xiv. Republished by Asian Educational Services, 1993.</ref> === ស្រៈ === {| class="wikitable" !rowspan="2"|លក្ខណៈសំឡេង !Colspan="4"|ទីតាំង |- !មុខ !កណ្តាល !ក្រោយ |- !ខ្ពស់ |align="center"|'''ិ '''ឬ '''ឥ''' {{IPA|[i]}} '''ី''' ឬ '''ឦ''' {{IPA|[iː]}} |style="background:silver"| |align="center"|'''ុ '''ឬ '''ឧ''' {{IPA|[u]}} '''ូ ឬ ឩ''' {{IPA|[uː]}} |- !មធ្យម |align="center"|'''េ '''ឬ ''' ឯ''' {{IPA|[e]}}, {{IPA|[eː]}} |align="center"|'''ៈ ''' ឬ '''អ''' {{IPA|[ɐ]}} |align="center"|'''ោ''' ឬ '''ឱ''' {{IPA|[o]}}, {{IPA|[oː]}} |- !ទាប |style="background:silver"| |align="center"|'''ា''' ឬ '''អា''' {{IPA|[aː]}} |style="background:silver"| |- |} Long and short vowels are only contrastive in open syllables; in closed syllables, all vowels are always short. Short and long '''e''' and '''o''' are in complementary distribution: the short variants occur only in closed syllables, the long variants occur only in open syllables. Short and long '''e''' and '''o''' are therefore not distinct phonemes. A sound called ''[[anusvara|anusvāra]]'' (Skt.; Pali: ''nigghahita''), represented by the letter '''{{transl|sinh|ISO|ṁ|}}''' ([[ISO 15919]]) or '''{{transl|sinh|ISO|ṃ}}''' ([[ALA-LC]]) in romanization, and by a raised dot in most traditional alphabets, originally marked the fact that the preceding vowel was nasalized. That is, '''{{transl|sinh|ISO|aṁ}}''', '''{{transl|sinh|ISO|iṁ}}''' and '''{{transl|sinh|ISO|uṁ}}''' represented {{IPA|[ã]}}, {{IPA|[ĩ]}} and {{IPA|[ũ]}}. In many traditional pronunciations, however, the anusvāra is pronounced more strongly, like the velar nasal {{IPA|[ŋ]}}, so that these sounds are pronounced instead {{IPA|[ãŋ]}}, {{IPA|[ĩŋ]}} and {{IPA|[ũŋ]}}. However pronounced, '''{{transl|sinh|ISO|ṁ}}''' never follows a long vowel; '''ā, ī''' and '''ū''' are converted to the corresponding short vowels when {{transl|sinh|ISO|ṁ}} is added to a stem ending in a long vowel, e.g. '''{{transl|sinh|ISO|kathā + ṁ}}''' becomes '''{{transl|sinh|ISO|kathaṁ}}''', not {{transl|sinh|ISO|*kathāṁ}}, '''{{transl|sinh|ISO|devī + ṁ}}''' becomes '''{{transl|sinh|ISO|deviṁ}}''', not *{{transl|sinh|ISO|devīṁ}}. === ព្យញ្ជនៈ === The table below lists the [[consonant]]s of Pali. In bold is the transliteration of the letter in traditional [[romanization]], and in square brackets its pronunciation transcribed in the [[International Phonetic Alphabet|IPA]]. {| class="wikitable IPA" border="1" |-align=center ! colspan="3" rowspan="2" | ! colspan="2" | ឱដ្ឋជៈ ! rowspan="2" | ទន្តជៈ ! colspan="2" | [[alveolar consonant|Alveolar]] ! colspan="2" | មុទ្ធជៈ ! rowspan="2" | តាលុជៈ ! rowspan="2" | កណ្ឋជៈ ! rowspan="2" | [[glottal consonant|Glottal]] |-align=center class=small ! ([[bilabial consonant|bilabial]]) ! ([[labiodental consonant|labiodental]]) ! central ! [[lateral consonant|lateral]] ! central ! [[lateral consonant|lateral]] |-align=center ! rowspan="5" | ព្យញ្ជនវគ្គ ! colspan="2" | នាសិក | '''ម''' {{IPA|[m]}} | | '''ន''' {{IPA|[n̪]}} | | | '''ណ''' {{IPA|[ɳ]}} | | '''ញ''' {{IPA|[ɲ]}} | ('''ង''' {{IPA|[ŋ]}}) | |-align=center ! rowspan="2" | <small>អឃោសៈ</small> ! <small>សិថិល</small> | '''ប''' {{IPA|[p]}} | | '''ត''' {{IPA|[t̪]}} | | | '''ដ''' {{IPA|[ʈ]}} | | '''ច''' {{IPA|[tʃ]}} | '''ក''' {{IPA|[k]}} | |-align=center ! <small>ធនិត</small> | '''ផ''' {{IPA|[pʰ]}} | | '''ថ''' {{IPA|[t̪ʰ]}} | | | '''ឋ''' {{IPA|[ʈʰ]}} | | '''ឆ'''{{IPA|[tʃʰ]}} | '''ខ''' {{IPA|[kʰ]}} | |-align=center ! rowspan="2" | <small> ឃោសៈ</small> ! <small>សិថិល</small> | '''ព''' {{IPA|[b]}} | | '''ទ''' {{IPA|[d̪]}} | | | '''ឌ''' {{IPA|[ɖ]}} | | '''ជ''' {{IPA|[dʒ]}} | '''គ''' {{IPA|[ɡ]}} | |-align=center ! <small>ធនិត</small> | '''ភ''' {{IPA|[bʱ]}} | | '''ធ''' {{IPA|[d̪ʱ]}} | | | '''ឍ''' {{IPA|[ɖʱ]}} | | '''ឈ''' {{IPA|[dʒʱ]}} | '''ឃ''' {{IPA|[ɡʱ]}} | |-align=center ! colspan="2" rowspan="3" | ព្យញ្ជនអវគ្គ ! colspan="1" | <small>ឧសុម</small> | | | | '''ស''' {{IPA|[s]}} | | | | | | '''ហ''' {{IPA|[h]}} |-align=center !colspan=1| <small>សិថិល</small> | | '''វ''' {{IPA|[ʋ]}} | | | '''ល''' {{IPA|[l]}} | '''រ''' {{IPA|[ɻ]}} | ('''ឡ''' {{IPA|[ɭ]}}) | '''យ''' {{IPA|[j]}} | | |-align=center ! <small>ធនិត</small> | | | | | | | ('''ំ''' {{IPA|[ɭʱ]}}) | | | |} Of the sounds listed above only the three consonants in parentheses, '''ṅ''', '''ḷ''', and '''ḷh''', are not distinct [[phoneme]]s in Pali: '''ṅ''' only occurs before velar stops and '''ḷ''', and '''ḷh''' are [[allophone]]s of single '''ḍ''', and '''ḍh''' between [[vowel]]s. == រូបសព្ទ == ស្ទើរតែគ្រប់ពាក្យទាំងអស់ក្នុងភាសាបាលី​ត្រូវបាន​ផ្លាស់​ប្តូរទំរង់​ដើម សម្រាប់ប្រើក្នុងការ​តភ្ជាប់ពាក្យដើម្បី​អោយ​មានន័យ​អាច​ស្តាប់បាន។ គេអាច​យល់​ន័យ​នៅក្នុង​ប្រយោគ​នីមួយៗដោយ​ការ​សំគាល់​លើពាក្យដែលត្រូវ​បាន​បំលែងទាំងនោះ ឧទាហរណ៍ ដូចជា គេ​អាច​ស្គាល់​ប្រធាន ឬស្គាល់កាល តាមរយៈការបំបែក​កិរិយាសព្ទក្នុង​ប្រយោគនោះ ជាដើម។​ === នាមសព្ទ === ភេទសម្រាប់​សំគាល់​នាមសព្ទ​នៅក្នុងវេយ្យាករណ៍​បាលី មានបី​គឺ បុំលិង្គ (ភេទប្រុស), ឥត្ថីលិង្គ (ភេទស្រី), នបុំសកលិង្គ (ភេទខ្ទើយ ឬភេទមិនប្រុសមិនស្រី)។ នាមនេះ​ត្រូវ​បានបែងចែង​ជាពីរ គឺ ឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​ប្រើជាប្រយោគ​មួយៗ នាមសព្ទនេះ​ត្រូវបាន​បំបែកដើម្បី​បញ្ជាក់ន័យ​អោយ​ប្រធាន ឬកម្មបទ ដើម្បី​អោយ​​មានសេចក្តី​​ស្តាប់បាន ដែលគេហៅថាវិភត្តិ។ វិភត្តិនេះត្រូវបានចែកជា៨ប្រភេទគឺ បឋមា(ប្រធាន), ទុតិយា(កម្មបទ),តតិយា(អកម្ម,ធ្នាក់), ចតុត្ថី(កម្មបទប្រយោល), បញ្ចមី(ទំរង់បែងចែក), ឆដ្ឋី(បញ្ជាក់កម្មសិទ្ធ), សត្តមី(អាយតនិបាត), អាលបន(សម្ពោធន)។ ==== អ-ការន្ត ==== អ-ការន្ត គឺជាស្រៈទីបំផុតមួយនៃនាមសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុំលិង្គ (ភេទប្រុស) និង នបុំសកលិង្គ (ភេទខ្ទើយ)។ គេសំគាល់"អ-ការន្ត" បានដោយពាក្យមាន"អ" (ៈ)នៅ​ខាង​ចុង មាន​ដូច​ជា បុរិស(បុ.រិ.សៈ), លោក(លោកៈ), ធម្ម(ធម្មៈ)ជា​ដើម។ នាម​សព្ទ​ដែល​ជា​ភេទ​ប្រុស និងភេទ​ខ្ទើយ​នេះ មាន​លក្ខណៈ​ខុស​គ្នា​តែនៅ​ក្នុង​សព្វ​នាម, អាលបនៈ, និង​កម្មបទ​ប៉ុណ្ណោះ។ {| class="wikitable" |- !rowspan="2"| !colspan="2"| បុំលិង្គ (''លោក'' "លោក") !colspan="2"| នបុំសកលិង្គ (''យាន'' "រទេះសេះកង់៤") |- ! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ !! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ |- ! បឋមា(សព្វនាម) | លោកោ ||rowspan="2"| លោកា ||rowspan="3"| {{transl|sinh|ISO|យានំ}} ||rowspan="3"| យានានិ |- ! អាលបន | លោក |- ! ទុតិយា(កម្មបទ) | {{transl|sinh|ISO|លោកំ}} || លោកេ |- ! តតិយា(អកម្ម) | លោកេន ||rowspan="2"| លោកេហិ || យានេន ||rowspan="2"| យានេហិ |- ! បញ្ចមីAblative | លោកា (លោកម្ហា, លោកស្មា; លោកទោ) || យានា (យានម្ហា, យានស្មា; យានទោ) |- ! ចតុត្ថី(កម្មបទប្រយោល) | លោកស្ស (លោកាយ) ||rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|លោកានំ}} || យានស្ស (យានាយ) ||rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|យានានំ}} |- ! ឆដ្ឋី(កម្មសិទ្ធ) | លោកស្ស || យានស្ស |- ! សត្តមីLocative | លោកេ ({{transl|sinh|ISO|លោកស្មឹ}}) || លោកេសុ || យានេ ({{transl|sinh|ISO|យានស្មឹ}}) || យានេសុ |} ==== អា-ការន្ត ==== នាមដែលបញ្ចប់ដោយ "អា" (ា) ភាគច្រើនជាឥត្ថីលិង្គ។ {| class="wikitable" |- !rowspan="2"| !colspan="2"| ឥត្ថីលិង្គ (''កថា'' "ពំនោល") |- ! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ |- ! (បឋមា)សព្វនាម | កថា ||rowspan="3"| កថាយោ |- ! អាលបន | កថេ |- ! ទុតិយា(កម្មបទ) | {{transl|sinh|ISO|កថំ}} |- ! តតិយា(អកម្ម) |rowspan="4"| កថាយ ||rowspan="2"| កថាហិ |- ! បញ្ចមីAblative |- ! ចតុត្ថី Dative |rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|កថានំ}} |- ! ឆដ្ឋី (កម្មសិទ្ធ) |- ! សត្តមីLocative | កថាយ, {{transl|sinh|ISO|កថាយំ}} || កថាសុ |} ==== ឥ-ការន្ត និង ឧ-ការន្ត ==== ឥ-ការន្ត និង ឧ-ការន្ត ភាគច្រើនជាបុំលិង្គ(ភេទប្រុស) ឬ នបុំសកលិង្គ(ភេទមិនប្រុស មិនស្រី)។ នាមដែលបំបែកក្នុងទំរង់ (ភេទ) ទាំង​ពីរ​នេះខុសគ្នាតែ​​សព្វនាម និង​កម្មបទ។ ចំណែក​ឯ​អាលបនៈដូចគ្នាទៅនឹង​សព្វនាម។ {| class="wikitable" |- !rowspan="2"| !colspan="2"| បុំលិង្គ (''ឥសិ-'' "ឥសី") !colspan="2"| នបុំសកលិង្គ (''អគ្គិ-'' "ភ្លើង") |- ! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ !! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ |- ! បឋមា(សព្វនាម) |rowspan="2"| ឥសិ ||rowspan="3"| ឥសយោ, ឥសី ||rowspan="3"| អគ្គិ, {{transl|sinh|ISO|អគ្គឹ}} ||rowspan="3"| អគ្គី, អគ្គីនិ |- ! អាលបន |- ! ទុតិយា(កម្មបទ) | {{transl|sinh|ISO|ឥសឹ}} |- ! តតិយា(អកម្ម) | ឥសិនា ||rowspan="2"| ឥសិហិ, ឥសីហិ || អគ្គិនា ||rowspan="2"| អគ្គិហិ, អគ្គីហិ |- ! បញ្ចមីAblative | ឥសិនា, ឥសិទោ || អគ្គិនា, អគ្គិទោ |- ! ចតុត្ថី | ឥសិនោ ||rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|ឥសិនំ, ឥសីនំ}} || អគ្គិនោ ||rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|អគ្គិនំ, អគ្គីនំ}} |- ! ឆដ្ឋី(កម្មសិទ្ធ) | ឥសិស្ស, ឥសិនោ || អគ្គិស្ស, អគ្គិនោ |- ! សត្តមីLocative | {{transl|sinh|ISO|ឥសិស្មឹ}} || ឥសិសុ, ឥសីសុ || {{transl|sinh|ISO|អគ្គិស្មឹ}} || អគ្គិសុ, អគ្គីសុ |} {| class="wikitable" |- !rowspan="2"| !colspan="2"| បុំលិង្គ (''ភិក្ខុ-'' "អ្នកបួស") !colspan="2"| នបុំសកលិង្គ (''ចក្ខុ-'' "ភ្នែក") |- ! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ !! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ |- ! បឋមា(សព្វនាម) |rowspan="2"| ភិក្ខុ ||rowspan="3"| ភិក្ខវោ, ភិក្ខូ ||rowspan="3"| {{transl|sinh|ISO|ចក្ខុ, ចក្ខុំ}} ||rowspan="3"| ចក្ខូនិ |- ! អាលបនVocative |- ! ទុតិយា(កម្មបទ) | {{transl|sinh|ISO|ភិក្ខុំ}} |- ! តតិយា |rowspan="2"| ភិក្ខុនា ||rowspan="2"| ភិក្ខូហិ ||rowspan="2"| ចក្ខុនា||rowspan="2"| ចក្ខូហិ |- ! បញ្ចមីAblative |- ! ចតុត្ថីDative | ភិក្ខុនោ || {{transl|sinh|ISO|ភិក្ខូនំ}} || ចក្ខុនោ || {{transl|sinh|ISO|ចក្ខូនំ}} |- ! ឆដ្ឋីGenitive | ភិក្ខុស្ស, ភិក្ខុនោ || {{transl|sinh|ISO|ភិក្ខូនំ, ភិក្ខុនំ្ន}} || ចក្ខុស្ស, ចក្ខុនោ || {{transl|sinh|ISO|ចក្ខូនំ, ចក្ខុន្នំ}} |- ! សត្តមីLocative | {{transl|sinh|ISO|ភិក្ខុស្មឹ}} || ភិក្ខូសុ || {{transl|sinh|ISO|ចក្ខុស្មឹ}} || ចក្ខូសុ |} == ការវិភាគអត្ថបទក្នុងភាសាបាលី == ខាងក្រោមនេះជាគាថាដកស្រង់ពី [[គាថាធម្មបទ]]: :''មនោបុព្វង្គមា ធម្មា , មនោសេដ្ឋា មនោមយា;'' :''មនសា ចេ បទុដ្ឋេន , ភាសតិ វា ករោតិ វា ,'' :''តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ , ចក្កំវ វហតោ បទំ។'' ការប្រែពាក្យ: :មនោ = ចិត្ត, បុព្វ=មុន, គមា=ទៅ, ធម្មា=ធម៌; :សេដ្ឋ= ប្រសើរបំផុត, មយា=ធ្វើ(សម្រេច); :មនសា=ចិត្ត, ចេ= បើ, បទុដ្ឋេន=គឺទោសប្រទូស្ត, ភាសតិ=និយាយ, វា=ក្តី, ករោតិ=ធ្វើ; :តតោ នំ=ព្រោះអំពើនោះ, ទុក្ខមន្វេតិ= ទុក្ខតាម, ចក្ក=កង់(កាំ), វហតោ=នាំទៅ, បទ=ស្នាមជើង ប្រែថា: :'''មនោបុព្វង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា'''; :ធម៌ទាំងឡាយមានចិត្តជាធំ, មានចិត្តប្រសើរបំផុត សម្រេចមកពីចិត្ត : :'''មនសា ចេ បទុដ្ឋេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា''', :បើបុគ្គលមានចិត្តត្រូវទោសប្រទូស្តរ៉ាយហើយ, ទោះបីនិយាយក្តី ធ្វើក្តី (ក៏អាក្រក់ដែរ) : :'''តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, ចក្កំវ វហតោ បទំ'''. :ព្រោះអំពើអាក្រក់នោះឯង, សេចក្តីទុក្ខរមែងដេញជាប់​តាមក្រោយបុគ្គលនោះដូចកង់រទេះវិលតាមស្នាមជើងគោដែលអូសនឹមរទេះនោះ។ == បាលី និងអឌ្ឍមគធី == The most archaic of the Middle Indo-Aryan languages are the inscriptional Aśokan Prakrit on the one hand and បាលី and [[Ardhamāgadhī|អឌ្ឍមគធី]] on the other, both literary languages. The Indo-Aryan languages are commonly assigned to three major groups - Old, Middle and New Indo-Aryan -, a linguistic and not strictly chronological classification as the MIA languages are not younger than ('Classical') Sanskrit. And a number of their morphophonological and lexical features betray the fact that they are not direct continuations of Ṛgvedic Sanskrit, the main base of 'Classical' Sanskrit; rather they descend from dialects which, despite many similarities, were different from Ṛgvedic and in some regards even more archaic. MIA languages, though individually distinct, share features of phonology and morphology which characterize them as parallel descendants of Old Indo-Aryan. Various sound changes are typical of the MIA phonology: (1) The vocalic liquids 'ṛ' and 'ḷ' are replaced by 'a', 'i' or 'u'; (2) the diphthongs 'ai' and 'au' are monophthongized to 'e' and 'o'; (3) long vowels before two or more consonants are shortened; (4) the three sibilants of OIA are reduced to one, either 'ś' or 's'; (5) the often complex consonant clusters of OIA are reduced to more readily pronounceable forms, either by assimilation or by splitting; (6) single intervocalic stops are progressively weakened; (7) dentals are palatalized by a following '-y-'; (8) all final consonants except '-ṃ' are dropped unless they are retained in 'sandhi' junctions. The most conspicuous features of the morphological system of these languages are: loss of the dual; thematicization of consonantal stems; merger of the f. 'i-/u-' and 'ī-/ū-' in one 'ī-/ū-' inflexion, elimination of the dative, whose functions are taken over by the genitive, simultaneous use of different case-endings in one paradigm; employment of 'mahyaṃ' and 'tubhyaṃ' as genitives and 'me' and 'te' as instrumentals; gradual disappearance of the middle voice; coexistence of historical and new verbal forms based on the present stem; and use of active endings for the passive. In the vocabulary, the MIA languages are mostly dependent on Old Indo-Aryan, with addition of a few so-called 'deśī' words of (often) uncertain origin. == គីតសទ្ទោ == Although Pali cannot be considered a direct descendant of either [[Classical Sanskrit]] or of the older [[Vedic Sanskrit|Vedic dialect]] {{Dubious|date=July 2010}}, the languages are obviously very closely related and the common characteristics of Pali and [[Sanskrit]] were always easily recognized by those in India who were familiar with both. Indeed, a very large proportion of Pali and Sanskrit word-stems are identical in form, differing only in details of inflection. The connections were sufficiently well-known that technical terms from Sanskrit were easily converted into Pali by a set of conventional phonological transformations. These transformations mimicked a subset of the phonological developments that had occurred in Proto-Pali. Because of the prevalence of these transformations, it is not always possible to tell whether a given Pali word is a part of the old [[Prakrit]] lexicon, or a transformed borrowing from Sanskrit. The existence of a Sanskrit word regularly corresponding to a Pali word is not always secure evidence of the Pali etymology, since, in some cases, artificial Sanskrit words were created by back-formation from Prakrit words. The following phonological processes are not intended as an exhaustive description of the historical changes which produced Pali from its Old Indic ancestor, but rather are a summary of the most common phonological equations between Sanskrit and Pali, with no claim to completeness. === ស្រៈ និង ស្រៈផ្សំ === *Sanskrit '''ai''' and '''au''' always monophthongize to Pali '''e''' and '''o''', respectively ::Examples: '''maitrī''' → '''mettā''', '''auṣadha''' → '''osadha''' *Sanskrit '''aya''' and '''ava''' likewise often reduce to Pali '''e''' and '''o''' ::Examples: '''dhārayati''' → '''dhāreti''', '''avatāra''' → '''otāra''', '''bhavati''' → '''hoti''' *Sanskrit '''avi''' becomes Pali '''e''' (i.e. '''avi''' → '''ai''' → '''e''') ::Example: '''sthavira''' → '''thera''' *Sanskrit '''ṛ''' appears in Pali as '''a''', '''i''' or '''u''', often agreeing with the vowel in the following syllable. '''ṛ''' also sometimes becomes '''u''' after labial consonants. ::Examples: '''kṛta''' → '''kata''', '''tṛṣṇa''' → '''taṇha''', '''smṛti''' → '''sati''', '''ṛṣi''' → '''isi''', '''dṛṣṭi''' → '''diṭṭhi''', '''ṛddhi''' → '''iddhi''', '''ṛju''' → '''uju''', '''spṛṣṭa''' → '''phuṭṭha''', '''vṛddha''' → '''vuddha''' *Sanskrit long vowels are shortened before a sequence of two following consonants. ::Examples: '''kṣānti''' → '''khanti''', '''rājya''' → '''rajja''', '''īśvara''' → '''issara''', '''tīrṇa''' → '''tiṇṇa''', '''pūrva''' → '''pubba''' === ព្យញ្ជនៈ === ==== បម្រែបម្រួលសម្លេង ==== *The Sanskrit sibilants '''ś''', '''ṣ''', and '''s''' merge together as Pali '''s''' ::Examples: '''śaraṇa''' → '''saraṇa''', '''doṣa''' → '''dosa''' *The Sanskrit stops '''ḍ''' and '''ḍh''' become '''ḷ''' and '''ḷh''' between vowels (as in Vedic) ::Example: '''cakravāḍa''' → '''cakkavāḷa''', '''virūḍha''' → '''virūḷha''' ==== Assimilations ==== ===== ក្បួនច្បាប់ទូទៅ ===== *Many [[Assimilation (linguistics)|assimilations]] of one consonant to a neighboring consonant occurred in the development of Pali, producing a large number of [[Gemination|geminate]] (double) consonants. Since [[Aspiration (phonetics)|aspiration]] of a geminate consonant is only phonetically detectable on the last consonant of a cluster, geminate '''kh, gh, ch, jh, ṭh, ḍh, th, dh, ph''' and '''bh''' appear as '''kkh, ggh, cch, jjh, ṭṭh, ḍḍh, tth, ddh, pph''' and '''bbh''', not as ''khkh, ghgh'' etc. *When assimilation would produce a geminate consonant (or a sequence of unaspirated stop+aspirated stop) at the beginning of a word, the initial geminate is simplified to a single consonant. ::Examples: '''prāṇa''' → '''pāṇa''' (not ''ppāṇa''), '''sthavira''' → '''thera''' (not ''tthera''), '''dhyāna''' → '''jhāna''' (not ''jjhāna''), '''jñāti''' → '''ñāti''' (not ''ññāti'') *When assimilation would produce a sequence of three consonants in the middle of a word, geminates are simplified until there are only two consonants in sequence. ::Examples: '''uttrāsa''' → '''uttāsa''' (not ''utttāsa''), '''mantra''' → '''manta''' (not ''mantta''), '''indra''' → '''inda''' (not ''indda''), '''vandhya''' → '''vañjha''' (not ''vañjjha'') *The sequence '''vv''' resulting from assimilation changes to '''bb''' ::Example: '''sarva''' → savva → '''sabba''', '''pravrajati''' → pavvajati → '''pabbajati''', '''divya''' → divva → '''dibba''' ===== Total assimilation ===== Total assimilation, where one sound becomes identical to a neighboring sound, is of two types: progressive, where the assimilated sound becomes identical to the following sound; and regressive, where it becomes identical to the preceding sound. ====== Progressive assimilations ====== *Internal [[visarga]] assimilates to a following voiceless stop or sibilant ::Examples: '''duḥkṛta''' → '''dukkata''', '''duḥkha''' → '''dukkha''', '''duḥprajña''' → '''duppañña''', '''niḥkrodha''' (='''niṣkrodha''') → '''nikkodha''', '''niḥpakva''' (='''niṣpakva''') → '''nippakka''', '''niḥśoka''' → '''nissoka''', '''niḥsattva''' → '''nissatta''' *In a sequence of two dissimilar Sanskrit stops, the first stop assimilates to the second stop ::Examples: '''vimukti''' → '''vimutti''', '''dugdha''' → '''duddha''', '''utpāda''' → '''uppāda''', '''pudgala''' → '''puggala''', '''udghoṣa''' → '''ugghosa''', '''adbhuta''' → '''abbhuta''', '''śabda''' → '''sadda''' *In a sequence of two dissimilar nasals, the first nasal assimilates to the second nasal ::Example: '''unmatta''' → '''ummatta''', '''pradyumna''' → '''pajjunna''' *'''j''' assimilates to a following '''ñ''' (i.e., '''jñ''' becomes '''ññ''') ::Examples: '''prajñā''' → '''paññā''', '''jñāti''' → '''ñāti''' *The Sanskrit liquid consonants '''r''' and '''l''' assimilate to a following stop, nasal, sibilant, or '''v''' ::Examples: '''mārga''' → '''magga''', '''karma''' → '''kamma''', '''varṣa''' → '''vassa''', '''kalpa''' → '''kappa''', '''sarva''' → savva → '''sabba''' *'''r''' assimilates to a following '''l''' ::Examples: '''durlabha''' → '''dullabha''', '''nirlopa''' → '''nillopa''' *'''d''' sometimes assimilates to a following '''v''', producing vv → '''bb''' ::Examples: '''udvigna''' → uvvigga → '''ubbigga''', '''dvādaśa''' → '''bārasa''' (beside '''dvādasa''') *'''t''' and '''d''' may assimilate to a following '''s''' or '''y''' when a morpheme boundary intervenes ::Examples: '''ut+sava''' → '''ussava''', '''ud+yāna''' → '''uyyāna''' ====== Regressive assimilations ====== *Nasals sometimes assimilate to a preceding stop (in other cases epenthesis occurs; see below) ::Examples: '''agni''' → '''aggi''', '''ātman''' → '''atta''', '''prāpnoti''' → '''pappoti''', '''śaknoti''' → '''sakkoti''' *'''m''' assimilates to an initial sibilant ::Examples: '''smarati''' → '''sarati''', '''smṛti''' → '''sati''' *Nasals assimilate to a preceding stop+sibilant cluster, which then develops in the same way as such clusters without following nasals (see '''Partial assimilations''' below) ::Examples: '''tīkṣṇa''' → tikṣa → '''tikkha''', '''lakṣmī''' → lakṣī →'''lakkhī''' *The Sanskrit liquid consonants '''r''' and '''l''' assimilate to a preceding stop, nasal, sibilant, or '''v''' ::Examples: '''prāṇa''' → '''pāṇa''', '''grāma''' → '''gāma''', '''śrāvaka''' → '''sāvaka''', '''agra''' → '''agga''', '''indra''' → '''inda''', '''pravrajati''' → pavvajati → '''pabbajati''', '''aśru''' → '''assu''' *'''y''' assimilates to preceding non-dental/retroflex stops or nasals ::Examples: '''cyavati''' → '''cavati''', '''jyotiṣ''' → '''joti''', '''rājya''' → '''rajja''', '''matsya''' → macchya → '''maccha''', '''lapsyate''' → lacchyate → '''lacchati''', '''abhyāgata''' → '''abbhāgata''', '''ākhyāti''' → '''akkhāti''', '''saṁkhyā''' → '''saṅkhā''' (but also '''saṅkhyā'''), '''ramya''' → '''ramma''' *'''y''' assimilates to preceding non-initial '''v''', producing vv → '''bb''' ::Example: '''divya''' → divva → '''dibba''', '''veditavya''' → veditavva → '''veditabba''', '''bhāvya''' → bhavva → '''bhabba''' *'''y''' and '''v''' assimilate to any preceding sibilant, producing '''ss''' ::Examples: '''paśyati''' → '''passati''', '''śyena''' → '''sena''', '''aśva''' → '''assa''', '''īśvara''' → '''issara''', '''kariṣyati''' → '''karissati''', '''tasya''' → '''tassa''', '''svāmin''' → '''sāmī''' *'''v''' sometimes assimilates to a preceding stop ::Examples: '''pakva''' → '''pakka''', '''catvāri''' → '''cattāri''', '''sattva''' → '''satta''', '''dhvaja''' → '''dhaja''' ===== Partial and mutual assimilation ===== *Sanskrit [[Sibilant consonant|sibilants]] before a stop assimilate to that stop, and if that stop is not already aspirated, it becomes aspirated; e.g. '''śc''', '''st''', '''ṣṭ''' and '''sp''' become '''cch''', '''tth''', '''ṭṭh''' and '''pph''' ::Examples: '''paścāt''' → '''pacchā''', '''asti''' → '''atthi''', '''stava''' → '''thava''', '''śreṣṭha''' → '''seṭṭha''', '''aṣṭa''' → '''aṭṭha''', '''sparśa''' → '''phassa''' *In sibilant-stop-liquid sequences, the liquid is assimilated to the preceding consonant, and the cluster behaves like sibilant-stop sequences; e.g. '''str''' and '''ṣṭr''' become '''tth''' and '''ṭṭh''' ::Examples: '''śāstra''' → śasta → '''sattha''', '''rāṣṭra''' → raṣṭa → '''raṭṭha''' *'''t''' and '''p''' become '''c''' before '''s''', and the sibilant assimilates to the preceding sound as an aspirate (i.e., the sequences '''ts''' and '''ps''' become '''cch''') ::Examples: '''vatsa''' → '''vaccha''', '''apsaras''' → '''accharā''' *A sibilant assimilates to a preceding '''k''' as an aspirate (i.e., the sequence '''kṣ''' becomes '''kkh''') ::Examples: '''bhikṣu''' → '''bhikkhu''', '''kṣānti''' → '''khanti''' *Any dental or retroflex stop or nasal followed by '''y''' converts to the corresponding palatal sound, and the '''y''' assimilates to this new consonant, i.e. '''ty, thy, dy, dhy, ny''' become '''cc, cch, jj, jjh, ññ'''; likewise '''ṇy''' becomes '''ññ'''. Nasals preceding a stop that becomes palatal share this change. ::Examples: '''tyajati''' → cyajati → '''cajati''', '''satya''' → sacya → '''sacca''', '''mithyā''' → michyā → '''micchā''', '''vidyā''' → vijyā → '''vijjā''', '''madhya''' → majhya → '''majjha''', '''anya''' → añya → '''añña''', '''puṇya''' → puñya → '''puñña''', '''vandhya''' → vañjhya → vañjjha → '''vañjha''' *The sequence '''mr''' becomes '''mb''', via the epenthesis of a stop between the nasal and liquid, followed by assimilation of the liquid to the stop and subsequent simplification of the resulting geminate. ::Examples: '''āmra''' → ambra → '''amba''', '''tāmra''' → '''tamba''' ==== Epenthesis ==== An [[Epenthesis|epenthetic]] vowel is sometimes inserted between certain consonant-sequences. As with '''ṛ''', the vowel may be '''a''', '''i''', or '''u''', depending on the influence of a neighboring consonant or of the vowel in the following syllable. '''i''' is often found near '''i''', '''y''', or palatal consonants; '''u''' is found near '''u''', '''v''', or labial consonants. *Sequences of stop + nasal are sometimes separated by '''a''' or '''u''' ::Example: '''ratna''' → '''ratana''', '''padma''' → '''paduma''' ('''u''' influenced by labial '''m''') *The sequence '''sn''' may become '''sin''' initially ::Examples: '''snāna''' → '''sināna''', '''sneha''' → '''sineha''' *'''i''' may be inserted between a consonant and '''l''' ::Examples: '''kleśa''' → '''kilesa''', '''glāna''' → '''gilāna''', '''mlāyati''' → '''milāyati''', '''ślāghati''' → '''silāghati''' *An epenthetic vowel may be inserted between an initial sibilant and '''r''' ::Example: '''śrī''' → '''sirī''' *The sequence '''ry''' generally becomes '''riy''' ('''i''' influenced by following '''y'''), but is still treated as a two-consonant sequence for the purposes of vowel-shortening ::Example: '''ārya''' → arya → '''ariya''', '''sūrya''' → surya → '''suriya''', '''vīrya''' → virya → '''viriya''' *'''a''' or '''i''' is inserted between '''r''' and '''h''' ::Example: '''arhati''' → '''arahati''', '''garhā''' → '''garahā''', '''barhiṣ''' → '''barihisa''' *There is sporadic epenthesis between other consonant sequences ::Examples: '''caitya''' → '''cetiya''' (not ''cecca''), '''vajra''' → '''vajira''' (not ''vajja'') ==== Other changes ==== *Any Sanskrit sibilant before a nasal becomes a sequence of nasal followed by '''h''', i.e. '''ṣṇ''', '''sn''' and '''sm''' become '''ṇh''', '''nh''', and '''mh''' ::Examples: '''tṛṣṇa''' → '''taṇha''', '''uṣṇīṣa''' → '''uṇhīsa''', '''asmi''' → '''amhi''' *The sequence '''śn''' becomes '''ñh''', due to assimilation of the '''n''' to the preceding palatal sibilant ::Example: '''praśna''' → praśña → '''pañha''' *The sequences '''hy''' and '''hv''' undergo [[Metathesis (linguistics)|metathesis]] ::Examples: '''jihvā''' → '''jivhā''', '''gṛhya''' → '''gayha''', '''guhya''' → '''guyha''' *'''h''' undergoes metathesis with a following nasal ::Example: '''gṛhṇāti''' → '''gaṇhāti''' *'''y''' is geminated between '''e''' and a vowel ::Examples: '''śreyas''' → '''seyya''', '''Maitreya''' → '''Metteyya''' *Voiced aspirates such as '''bh''' and '''gh''' on rare occasions become '''h''' ::Examples: '''bhavati''' → '''hoti''', '''-ebhiṣ''' → '''-ehi''', '''laghu''' → '''lahu''' *Dental and retroflex sounds sporadically change into one another :: Examples: '''jñāna''' → '''ñāṇa''' (not ''ñāna''), '''dahati''' → '''ḍahati''' (beside Pali '''dahati''') '''nīḍa''' → '''nīla''' (not ''nīḷa''), '''sthāna''' → '''ṭhāna''' (not ''thāna''), '''duḥkṛta''' → '''dukkaṭa''' (beside Pali '''dukkata''') === Excptions === There are several notable exceptions to the rules above; many of them are common Prakrit words rather than borrowings from Sanskrit. *'''ārya''' → '''ayya''' (beside '''ariya''') *'''guru''' → '''garu''' (adj.) (beside '''guru''' (n.)) *'''puruṣa''' → '''purisa''' (not ''purusa'') *'''vṛkṣa''' → rukṣa → '''rukkha''' (not ''vakkha'') == សំណេរបាលី == === អក្ខរក្រមបាលី === ស្តេច [[អសោក]] (Ashoka) បានសាងសង់សរសរស្តំ (pillar)​ មួយចំនួន ព្រមទាំង​បាន​បញ្ញត្ត (ហាម)​ សរសេរភាសាប្រាក្រឹតតិចបំផុត ៣ តំបន់ ជាអក្សរ​ព្រាហ្មណ៍,<ref>''Inscriptions of Asoka'' by Alexander Cunningham, Eugen Hultzsch. Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing. Calcutta: 1877</ref> ដែលភាសាទាំងនោះស្រដៀងនឹងភាសាបាលី។ តាមការស្រាវជ្រាវ ផ្អែកលើ​ការ​​សាក​សួរ និង សង្កេត, គេជឿថា [[ព្រះត្រ័យបិដក|ព្រះត្រៃបិដក​]]​បាលី ​​ត្រូវ​បានសរសេរជាភាសាសីហឡ (Sinhala, Sinhalese) មុនគេ ​។ នៅក្នុងគម្ពីរ[[មហាវង្ស]] (Mahavamsa) (កាលប្បវត្តិនៃ​ប្រទេស​ស្រីលង្កា), កំឡុងពេលមានទុរ្ភិក្ស (កង្វះ​អាហារ) ក្នុង​ប្រទេស, ព្រះសង្ឃជា[[សាវ័កព្រះពុទ្ធ|សាវ័កនៃព្រះពុទ្ធ]] បានចារ[[ព្រះត្រ័យបិដក|ព្រះត្រៃបិដក]] ក្នុងកំឡុងរាជ នៃ​ស្តេច [[វដ្តគាមនី អភយៈ]] (Vattagamani Abhaya) ក្នុងពុទ្ធសករាជ ៤៤៤ (១០០ ឆ្នាំ មុនគ្រិស្ត​សករាជ) ។ ការ​សរសេរ​បាលី ​ត្រូវ​បាន​ថែ​រក្សា​ក្នុងប្រព័ន្ធអក្សរ​សកល តែ​វា​ត្រូវ​បាន​បញ្ជាក់​ពី​តម្លៃ​ជាក់​ស្តែង​គួរ​ឲ្យ​ភ្ញាក់​ផ្អើល​នៃ​អក្សរ​ដទៃ ៗ ។ ប្រទេស​កាន់​តាម​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទ​នីមួយៗ បាន​កត់ត្រា​សំនៀង​អត្ថបទបាលី​ក្នុង​[[​ព្រះត្រ័យបិដក]]​ដោយ​ប្រើ​អក្សរ​នៃ​ជាតិ​របស់​ខ្លួន ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​មាន​សំនឿង​អាន​ ខុស​ប្លែក​ពី​គ្នា​ខ្លះ​ៗ ។ នៅប្រទេស[[កម្ពុជា]] អត្ថបទបាលីត្រូវបានសរសេរជា[[ភាសាខ្មែរ|អក្សរ​ខ្មែរ]], ប្រទេស[[ស្រីលង្កា]] ប្រើ​អក្សរ​[[សីហឡ]], នៅ​ប្រទេស​ភូមា (មីយ៉ាន់ម៉ា) ប្រើ​[[ភាសាមន|អក្សរ​មន]], នៅ​ប្រទេសថៃ​ ប្រើ​​[[ភាសាថៃ|អក្សរ​ថៃ]](ឆ្នាំ ១៨៩៣), នៅ​ប្រទេស​[[ឡាវ]] ប្រើ[[​អក្សរ​ឡាវ]], នៅ​ប្រទេស[[​ឥណ្ឌា]] ប្រើ​[[ទេវនាគរី]](Devanāgarī)។ ចាប់តាំងពីសតវត្យទី ១៩, ភាសាបាលីត្រូវបានសរសេរជាអក្សរ​ឡាតាំង (Latin) ទុក​ជា​គោល​សម្រាប់​ផ្ទៀង​ផ្ទាត់ និង​ សម្រាប់​អ្នក​សិក្សាស្រាវជ្រាវ ទូទៅ ។ An alternate scheme devised by [[Frans Velthuis]] allows for typing without [[diacritics]] using plain [[ASCII]] methods, but is arguably less readable than the standard [[Rhys Davids]] system, which uses [[diacritical]] marks. អក្ខរៈសម្រាប់​ប្រើក្នុងភាសាបាលីមាន៤១តួ គឺ សរៈ(ស្រៈ) ៨ តួ និង ព្យញ្ជនៈ ៣៣ តួ * ជាអក្សរឡាតំាង '''a-ā-i-ī-u-ū-e-o-ṃ-k-kh-g-gh-ṅ-c-ch-j-jh-ñ-ṭ-ṭh-ḍ-ḍh-ṇ-t-th-d-dh-n-p-ph-b-bh-m-y-r-l-ḷ-v-s-h''' * ជាអក្សរខ្មែរ៖ :: ស្រៈនិស្ស័យ= '''-ា-ិ-ី-ុ-ូ-េ-ោ''' :: ស្រៈពេញតួ= '''អ-អា-ឥ-ឦ-ឧ-ឩ-ឯ-ឱ''' :: ព្យញ្ជនៈ= '''ក-ខ-គ-ឃ-ង-ច-ឆ-ជ-ឈ-ញ-ដ-ឋ-ឌ-ឍ-ណ-ត-ថ-ទ-ធ-ន-ប-ផ-ព-ភ-ម-យ-រ-ល-វ-ស-ហ-ឡ-ំ''' === អក្សរសព្ទបាលីលើគណិតូបករណ៍ (កំណត់សូរ) === There are several fonts to use for Pali transliteration. However, older ASCII fonts such as Leedsbit PaliTranslit, Times_Norman, Times_CSX+, Skt Times, Vri RomanPali CN/CB etc., are not recommendable since they are not compatible with one another and technically out of date. ផ្ទុយទៅវិញ ពុម្ពអក្សរដែលមានមូលដ្ឋានលើស្តង់ដារ[[យូនីកូដ]]ត្រូវបានណែនាំ ពីព្រោះយូនីកូដហាក់ដូចជាអនាគតសម្រាប់ពុម្ពអក្សរទាំងអស់ ហើយដោយសារតែវាងាយស្រួលចល័តទៅគ្នាទៅវិញទៅមក។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ មិនមែនពុម្ពអក្សរយូនីកូដទាំងអស់មានតួអក្សរចាំបាច់នោះទេ។ ដើម្បីបង្ហាញឱ្យបានត្រឹមត្រូវនូវសញ្ញាសម្គាល់ទាំងអស់ដែលប្រើសម្រាប់ភាសាបាលីរ៉ូម៉ាំង (ឬសម្រាប់បញ្ហានោះជាភាសាសំស្ក្រឹត) ពុម្ពអក្សរយូនីកូដត្រូវតែមានជួរតួអក្សរខាងក្រោម៖ :* Basic Latin: U+0000 – U+007F :* Latin-1 Supplement: U+0080 – U+00FF :* Latin Extended-A: U+0100 – U+017F :* Latin Extended-B: U+0180 – U+024F :* Latin Extended Additional: U+1E00 – U+1EFF Some Unicode fonts freely available for typesetting Romanized Pali are as follows: :* Google's Chrome OS has 3 font families which can be downloaded from [http://code.google.com/webfonts Google Font Directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110206204359/http://code.google.com/webfonts |date=2011-02-06 }}. Even better, they can be used as embedded in websites to show the Pali text that users can view without having the fonts on their machines. :** ''Tinos'' is a serif font. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Arimo'' is a sans-serif font. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Cousine'' is a monospaced font. Regular, italic, bold and bold italic styles. :*[http://www.palitext.com/subpages/PC_Unicode.htm The Pali Text Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213221143/http://www.palitext.com/subpages/PC_Unicode.htm |date=2021-02-13 }} recommends [http://zencomp.com/greatwisdom/fonts/ VU-Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224172613/http://zencomp.com/greatwisdom/fonts/ |date=2021-02-24 }} and [http://www.ebmp.org/p_dwnlds.php Gandhari Unicode] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716182039/http://www.ebmp.org/p_dwnlds.php |date=2011-07-16 }} for Windows and Linux Computers. :*[http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/diacritic%20fonts.html The Tibetan & Himalayan Digital Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/diacritic%20fonts.html |date=2020-11-10 }} recommends [http://www.bcca.org/services/fonts/ Times Ext Roman], and provides links to several Unicode diacritic [http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/windows%20unicode%20diacritic%20fonts.html Windows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/windows%20unicode%20diacritic%20fonts.html |date=2020-11-10 }} and [http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/macintosh%20unicode%20diacritic%20fonts.html Mac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/macintosh%20unicode%20diacritic%20fonts.html |date=2020-11-10 }} fonts usable for typing Pali together with ratings and installation instructions. It also provides [http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/diacritic%20fonts.html macros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/diacritic%20fonts.html |date=2020-11-10 }} for typing diacritics in OpenOffice and MS Office. :*[http://www.sil.org/ SIL: International] provides [http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&id=CharisSIL_download Charis SIL and Charis SIL Compact] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100224025123/http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&id=charissil_download |date=2010-02-24 }}, [http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&cat_id=FontDownloadsDoulos Doulos SIL], [http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&item_id=Gentium_download Gentium], [http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&item_id=Gentium_basic Gentium Basic, Gentium Book Basic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226105845/http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&item_id=Gentium_basic |date=2012-02-26 }} fonts. Of them, Charis SIL, Gentium Basic and Gentium Book Basic have all 4 styles (regular, italic, bold, bold-italic); so can provide publication quality typesetting. :*[http://www.linuxlibertine.org/ Libertine Openfont Project] provides the Linux Libertine font (4 serif styles and many Opentype features) and Linux Biolinum (4 sans-serif styles) at the [http://www.sourceforge.net/projects/linuxlibertine Sourceforge]. :*[http://junicode.sourceforge.net/ Junicode] (short for Junius-Unicode) is a Unicode font for medievalists, but it provides all diacritics for typing Pali. It has 4 styles and some Opentype features such as Old Style for numerals. :*[http://www.io.com/~hmiller/lang/ Thryomanes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100725041925/http://www.io.com/~hmiller/lang/ |date=2010-07-25 }} includes all the Roman-alphabet characters available in Unicode along with a subset of the most commonly used Greek and Cyrillic characters, and is available in normal, italic, bold, and bold italic. :*[http://www.gust.org.pl/ GUST] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610103043/http://www.gust.org.pl/ |date=2011-06-10 }} (Polish TeX User Group) provides [http://www.gust.org.pl/projects/e-foundry/latin-modern/download Latin Modern] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603224918/http://www.gust.org.pl/projects/e-foundry/latin-modern/download |date=2011-06-03 }} and [http://www.gust.org.pl/projects/e-foundry/tex-gyre TeX Gyre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622122721/http://www.gust.org.pl/projects/e-foundry/tex-gyre |date=2011-06-22 }} fonts. Each font has 4 styles, with the former finding most acceptance among the LaTeX users while the latter is a relatively new family. Of the latter, each typeface in the following families has nearly 1250 glyphs and is available in PostScript, TeX and OpenType formats. :** The ''TeX Gyre Adventor'' family of sans serif fonts is based on the URW Gothic L family. The original font, [[ITC Avant Garde|ITC Avant Garde Gothic]], was designed by Herb Lubalin and Tom Carnase in 1970. :** The ''TeX Gyre Bonum'' family of serif fonts is based on the URW Bookman L family. The original font, [[Bookman (typeface)|Bookman]] or Bookman Old Style, was designed by Alexander Phemister in 1860. :** The ''TeX Gyre Chorus'' is a font based on the URW Chancery L Medium Italic font. The original, [[ITC Zapf Chancery]], was designed in 1979 by Hermann Zapf. :** The ''TeX Gyre Cursor'' family of monospace serif fonts is based on the URW Nimbus Mono L family. The original font, [[Courier (typeface)|Courier]], was designed by Howard G. (Bud) Kettler in 1955. :** The ''TeX Gyre Heros'' family of sans serif fonts is based on the URW Nimbus Sans L family. The original font, [[Helvetica]], was designed in 1957 by Max Miedinger. :** The ''TeX Gyre Pagella'' family of serif fonts is based on the URW Palladio L family. The original font, [[Palatino]], was designed by Hermann Zapf in the 1940's. :** The ''TeX Gyre Schola'' family of serif fonts is based on the URW Century Schoolbook L family. The original font, [[Century Schoolbook]], was designed by Morris Fuller Benton in 1919. :** The ''TeX Gyre Termes'' family of serif fonts is based on the Nimbus Roman No9 L family. The original font, [[Times New Roman|Times Roman]], was designed by Stanley Morison together with Starling Burgess and Victor Lardent. :*John Smith provides [http://bombay.indology.info/software/fonts/induni/index.html IndUni] Opentype fonts, based upon URW++ fonts. Of them: :** ''IndUni-C'' is Courier-lookalike; :** ''IndUni-H'' is Helvetica-lookalike; :** ''IndUni-N'' is New Century Schoolbook-lookalike; :** ''IndUni-P'' is Palatino-lookalike; :** ''IndUni-T'' is Times-lookalike; :** ''IndUni-CMono'' is Courier-lookalike but monospaced; :*An English Buddhist monk titled Bhikkhu Pesala provides some [http://aimwell.org/Fonts/fonts.html Pali fonts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320233551/http://www.aimwell.org/Fonts/fonts.html |date=2012-03-20 }} he has designed himself. Of them: :** ''Akkhara'' is a derivative of Gentium with low profile accents, reduced line-spacing and high accents prevented from getting clipped. Maths symbols are the same width as figures. The additional arrows, symbols, and dingbats are designed to match the Caps height.Regular & Italic styles. :** ''Cankama'' is a Gothic, Black Letter script. Regular style only. :** ''Garava'' was designed for body text with a generous x-height and economical copyfit. It includes Small Caps, Bold Small Caps, and Heavy styles besides the usual four styles (regular, italic, bold, bold italic). :** ''Guru'' is another font family for body text with OpenType features. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Hattha'' is a hand-writing font. Regular, italic, and bold styles. :** ''Kabala'' is a distinctive Sans Serif typeface designed for display text or headings. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Lekhana'' is a Zapf Chancery clone, a flowing script that can be used for correspondence or body text. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Mandala'' is designed for display text or headings. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Pali'' is a clone of Hermann Zapf's Palatino. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Odana'' is a calligraphic brush font suitable for headlines, titles, or short texts where a less formal appearance is wanted. Regular style only. :** ''Talapanna'' and ''Talapatta'' are clones of Goudy Bertham, with decorative gothic capitals and extra ligatures in the Private Use Area. These two are different only in decorative gothic capitals in the Private Use Area. Regular and bold styles. :** ''Veluvana'' is another brush calligraphic font but basic Greek glyphs are taken from ''Guru''. Regular style only. :** ''Verajja'' is derived from Bitstream Vera. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''VerajjaPDA'' is a cut-down version of ''Verajja'' without symbols. For use on PDA devices. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** He also provides some [http://aimwell.org/Fonts/Keyboards/keyboards.html Pali keyboards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321073228/http://www.aimwell.org/Fonts/Keyboards/keyboards.html |date=2012-03-21 }} for Windows XP. :*[http://www.alanwood.net/unicode/fonts.html The font section] of Alanwood's Unicode Resources have links to several general purpose fonts that can be used for Pali typing if they cover the character ranges above. Some of the latest fonts coming with Windows 7 can also be used to type transliterated Pali: ''Arial'', ''Calibri'', ''Cambria'', ''Courier New'', ''Microsoft Sans Serif'', ''Segoe UI'', ''Segoe UI Light'', ''Segoe UI Semibold'', ''Tahoma'', and ''Times New Roman''. And some of them have 4 styles each hence usable in professional typesetting: ''Arial, Calibri'' and ''Segoe UI'' are sans-serif fonts, ''Cambria'' and ''Times New Roman'' are serif fonts and ''Courier New'' is a monospace font. === បាលីជា ASCII === The [[Devanagari transliteration#Velthuis|Velthuis scheme]] was originally developed in 1991 by Frans Velthuis for use with his "devnag" [[Devanāgarī]] font, designed for the [[TeX]] typesetting system. ប្រព័ន្ធតំណាងឱ្យសញ្ញាសម្គាល់ភាសាបាលីនេះ ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងគេហទំព័រ និងបញ្ជីពិភាក្សាមួយចំនួន។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដោយសារគេហទំព័រខ្លួនវាផ្ទាល់ និងកម្មវិធីអ៊ីមែលវិវត្តន៍បន្តិចម្តងៗឆ្ពោះទៅរកស្តង់ដារការអ៊ិនកូដយូនីកូដ ប្រព័ន្ធនេះស្ទើរតែមិនចាំបាច់ និងលែងប្រើហើយ។ ខាងក្រោមនេះគឺជាតារាងប្រៀបធៀបន័យនិងការសន្មត់ប្រើឃីផ្សំ(key) {| class="wikitable" !អក្សរខ្មែរ ! អក្សរឡាតាំង ! ASCII rendering ! ឈ្មោះសំគាល់អក្សរ ! លេខយូនីកូដ ! ការផ្សំឃី(key) ! HTML កូដ |- | align="center"|អា||ā || aa || a macron || U+0101 || Alt+A || &amp;#257; |- | align="center"|ឦ||ī || ii || i macron || U+012B || Alt+I || &amp;#299; |- | align="center"|ឩ||ū || uu || u macron || U+016B || Alt+U || &amp;#363; |- | align="center"|ំ||ṃ || .m || m dot-under || U+1E43 || Alt​ Gr+M || &amp;#7745; |- | align="center"|ណ||ṇ || .n || n dot-under || U+1E47 || Alt+N || &amp;#7751; |- | align="center"|ញ||ñ || ~n || n tilde || U+00F1 || Alt+Ctrl+N || &amp;ntilde; |- | align="center"|ដ||ṭ || .t || t dot-under || U+1E6D || Alt+T || &amp;#7789; |- | align="center"|ឌ||ḍ || .d || d dot-under || U+1E0D || Alt+D || &amp;#7693; |- | align="center"|ង||ṅ || "n || n dot-over || U+1E45 || Ctrl+N || &amp;#7749; |- | align="center"|ឡ||ḷ || .l || l dot-under || U+1E37 || Alt+L || &amp;#7735; |} == ឯកសារយោង == {{Reflist|1}} *See entries for "Pali" (written by [[K. R. Norman]] of the Pali Text Society) and "India--Buddhism" in ''The Concise Encyclopedia of Language and Religion'', (Sawyer ed.) ISBN 0-08-043167-4 *{{cite book |last=Warder|first=A.K.|authorlink=A. K. Warder |title=Introduction to Pali|edition= third edition|year=1991|publisher=[[Pali Text Society]]|isbn=0860131971}} *{{cite book |last=de Silva|first=Lily|title=Pali Primer|edition= first edition|year=1994|publisher=Vipassana Research Institute Publications|isbn=817414014X}} *{{cite book |last=Müller|first=Edward|title=Simplified Grammar of the Pali Language|year=1884,1995|publisher=Asian Educational Services|isbn=8120611039}} == អានបន្ថែម == *Gupta, K. M. (2006). ''Linguistic approach to meaning in Pali''. New Delhi: Sundeep Prakashan. ISBN 81-7574-170-8 *Müller, E. (2003). ''The Pali language: a simplified grammar''. Trubner's collection of simplified grammars. London: Trubner. ISBN 1-84453-001-9 *Oberlies, T., & Pischel, R. (2001). ''Pāli: a grammar of the language of the {{transl|sinh|ISO|Theravāda Tipiṭaka}}''. Indian philology and South Asian studies, v. 3. Berlin: Walter de Gruyter. ISBN 3-11-016763-8 *Hazra, K. L. (1994). ''Pāli language and literature: a systematic survey and historical study''. Emerging perceptions in Buddhist studies, no. 4-5. New Delhi: D.K. Printworld. ISBN 81-246-0004-X *American National Standards Institute. (1979). ''American National Standard system for the romanization of Lao, Khmer, and Pali''. New York: The Institute. * Russell Webb (ed.) ''An Analysis of the Pali Canon'', Buddhist Publication Society, Kandy; 1975, 1991 (see http://www.bps.lk/reference.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603122253/http://www.bps.lk/reference.asp |date=2013-06-03 }}) *Soothill, W. E., & Hodous, L. (1937). ''A dictionary of Chinese Buddhist terms: with Sanskrit and English equivalents and a Sanskrit-Pali index''. London: K. Paul, Trench, Trubner & Co. *Collins, Steven (2006). ''A Pali Grammar for Students''. Silkworm Press. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{interwiki|code=pi}} {{wiktionarylang|code=pi}} * Glenn Wallis, ''[http://www.pariyatti.org/Bookstore/productdetails.cfm?PC=1924 Buddhavacana: A Pali Reader]''(Onalaska, Wash: Pariyatti Press, 2011). * Pali Text Society, London. [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/pali/ The Pali Text Society's Pali-English dictionary]. Chipstead, 1921-1925. * [http://fsnow.com/text/buddhist-india/chapter9.htm Buddhist India by T.W. Rhys Davids, chapter IX, Language and Literature] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pli Pali at Ethnologue] * [http://www.palitext.com/ Pali Text Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150921151757/http://www.palitext.com/ |date=2015-09-21 }} * [http://www.tipitaka.org] Free searchable online database of Pali literature, including the whole Canon *http://pali.pratyeka.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117061959/http://pali.pratyeka.org/ |date=2021-01-17 }} Eisel Mazard's excellent website on Pali resources, including ** [http://www.pratyeka.org/pali/ Resources for reading & writing Pāli in indigenous scripts: Burmese, Sri Lankan, & Cambodian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927013341/http://www.pratyeka.org/pali/ |date=2007-09-27 }} ** [http://www.pratyeka.org/narada/ A textbook to teach yourself Pali (by Narada Thera)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927013313/http://www.pratyeka.org/narada/ |date=2007-09-27 }} ** [http://www.pratyeka.org/duroiselle/ A reference work on the grammar of the Pali language (by G Duroiselle)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927013423/http://www.pratyeka.org/duroiselle/ |date=2007-09-27 }} * [http://www.metta.lk/tipitaka/ Complete Pāli Canon in romanized Pali and Sinhala, mostly also in English translation (metta.lk)] * [http://www.accesstoinsight.org/canon/index.html Pāli Canon selection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030601154657/http://www.accesstoinsight.org/canon/index.html |date=2003-06-01 }} * [http://accesstoinsight.org/lib/authors/bullitt/learningpali.html A guide to learning the Pāli language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929125354/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bullitt/learningpali.html |date=2007-09-29 }} * [http://www.vri.dhamma.org/publications/pali/primer/ "Pali Primer" by Lily De Silva (requires installation of special fonts)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041020090848/http://www.vri.dhamma.org/publications/pali/primer/ |date=2004-10-20 }} * [http://www.saigon.com/~anson/uni/u-palicb/e00.htm "Pali Primer" by Lily De Silva (UTF-8 encoded)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060211174604/http://www.saigon.com/~anson/uni/u-palicb/e00.htm |date=2006-02-11 }} * [http://www.buddhanet.net/pdf_file/ele_pali.pdf Free/Public-Domain Elementary Pāli Course--PDF format] * [http://www.orunla.org/tm/pali/htpali/pcourse.html Free/Public-Domain Pāli Course--html format] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513070049/http://orunla.org/tm/pali/htpali/pcourse.html |date=2008-05-13 }} * [http://www.buddhanet.net/pdf_file/paligram.pdf Free/Public-Domain Pāli Grammar (in PDF file)] * [http://www.buddhanet.net/pdf_file/palidict.pdf Free/Public-Domain Pāli Buddhist Dictionary (in PDF file)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008041234/http://www.buddhanet.net/pdf_file/palidict.pdf |date=2012-10-08 }} * [http://wikisource.org/wiki/Main_Page:Pali Comprehensive list of Pāli texts on Wikisource] * [http://www.metta.lk/pali-utils/Pali-Proper-Names/index.html Buddhist Dictionary of Pali Proper Names], HTML version of the book by G.P. Malalasekera, 1937-8 * [http://sourceforge.net/projects/palireader Pali Text Reader (software)] * [http://www.jainworld.com/scriptures/ Jain Scriptures] * [http://help.com/wiki/P%C4%81li Pali help at Help.com Wiki]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bodhimonastery.net/bm/programs/pali-class-online.html "A Course in the Pali Language,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111019140517/http://www.bodhimonastery.net/bm/programs/pali-class-online.html |date=2011-10-19 }} audio lectures by [[Bhikkhu Bodhi]] based on Gair & Karunatilleke (1998). * [http://www.bps.lk/other_library/pdf_pali_tables.zip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419062420/http://www.bps.lk/other_library/pdf_pali_tables.zip |date=2012-04-19 }} Pali Conjugation and Declension Tables for Students * [http://www.bps.lk/other_library/reference_table_of_pali_literature.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420122923/http://www.bps.lk/other_library/reference_table_of_pali_literature.pdf |date=2012-04-20 }} Comprehensive Reference Table of Pali Literature {{Languages of South Asia}} {{Buddhism topics}} f1bvho2vrko9jk9kdtnsl9o4mjtgx9n 1 14704 333723 331071 2026-03-29T00:02:16Z ~2026-19348-87 50374 /* VEASNA */ ផ្នែកថ្មី 333723 wikitext text/x-wiki សូមធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពនូវផ្នែកខ្លះនៃអត្ថបទ! គ្រឺះស្នា ម៉ោង១១:១២ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី២៦ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១១ (UTC) ==ផ្នែកត្រូវយកមកសំយោគពីទីតាំងអត្ថបទអត្ថន័យដូចគ្នា(ប្រាក់រៀលខ្មែរ)== =ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា= ==ឆ្នាំ2017== ===20,000រៀល === {| class="wikitable" ! colspan="2"|'''ក្រដាស់ប្រាក់ រៀល(ឆ្នាំ )''' |- ! ក្រដាសប្រាក់ | |- ! ទំហំ | |- ! រូបភាពចម្បង | |- ! ពណ៌ចម្បង | |- ! កាលបរិច្ឆេទបោះពុម្ភ | |- ! កាលបរិច្ឆេទដាក់អោយប្រើប្រាស់ | |- ! ពិពណ៌នាអំពីក្រដាសប្រាក់ | |} * កំណត់សំគាល់÷ ** ពណ៌ស្វាយ / ពណ៌ផ្កាឈូក ** អបអរសាទរព្រះរាជពិធីចម្រើនព្រះជន្មគម្រប់ ៦៥ ព្រះវស្សារបស់ព្រះបាទនរោត្តមសីហមុនី។ ==ឆ្នាំ2015== ===10,000រៀល=== {| class="wikitable" ! colspan="2"|'''ក្រដាស់ប្រាក់ 10,000 រៀល(ឆ្នាំ2015)''' |- ! ក្រដាសប្រាក់ |[[File:10000 Cambodian Riel (2015) Obverse.jpg]] [[File:10000 Cambodian Riel (2015) reverse.jpg]] |- ! ទំហំ | 6" x 2 3/4" |- ! រូបភាពចម្បង | * ផ្នែកខាងមុខ ** ព្រះបាទ [[នរោត្តម សីហមុនី]] ** នាគក្បាល9 |- ! ពណ៌ចម្បង |ពណ៌ខៀវស្រាល(Light Blue) |- ! កាលបរិច្ឆេទបោះពុម្ភ |2015 |- ! កាលបរិច្ឆេទដាក់អោយប្រើប្រាស់ | |- !ចំនួនសន្លឹកបោះពុម្ភ | |} ==ឆ្នាំ2013== ===100,000រៀល=== {| class="wikitable" ! colspan="2"|'''ក្រដាស់ប្រាក់ រៀល(ឆ្នាំ )''' |- ! ក្រដាសប្រាក់ |[[File:100000 Cambodian Riel (2012) Obverse.jpg]] [[File:100000 Cambodian Riel (2012) Reverse.jpg]] |- ! ទំហំ | |- ! រូបភាពចម្បង | |- ! ពណ៌ចម្បង | |- ! កាលបរិច្ឆេទបោះពុម្ភ | |- ! កាលបរិច្ឆេទដាក់អោយប្រើប្រាស់ | |- ! ពិពណ៌នាអំពីក្រដាសប្រាក់ | |} ==ឆ្នាំ 2008== ===20,000រៀល=== {| class="wikitable" ! colspan="2"|'''ក្រដាស់ប្រាក់ 20,000 រៀល(ឆ្នាំ 2008)''' |- ! ក្រដាសប្រាក់ |[[File:20000 riel 2008 obverse.jpg]] [[File:20000 riel 2008 reverse.jpg]] |- ! វិមាត្រ |155 x 72 មីលីម៉ែត្រ រឺ 6" x 2 3/4" |- ! រូបភាពចម្បង | * រូបតំណាងខាងមុខ ** នរោត្តមសីហនុ * រូបតំណាងខាងក្រោយ ** |- ! ពណ៌ចម្បង |ពណ៌ស្វាយ / ពណ៌ផ្កាឈូក |- ! កាលបរិច្ឆេទបោះពុម្ភ | |- ! កាលបរិច្ឆេទដាក់អោយប្រើប្រាស់ |ថ្ងៃទី 5 ខែធ្នូឆ្នាំ 2008 |- ! ពិពណ៌នាអំពីក្រដាសប្រាក់ | |} ==ឆ្នាំ 2007== ===2,000រៀល=== {| class="wikitable" ! colspan="2"|'''ក្រដាស់ប្រាក់ រៀល(ឆ្នាំ )''' |- ! ក្រដាសប្រាក់ |[[File:2000 Riel obverse.jpg]] [[File:2000 Riel reverse.jpg]] |- ! វិមាត្រ |146 x 68 មីលីម៉ែត្រ |- ! រូបភាពចម្បង | * រូបតំណាងខាងមុខ ** ប្រាសាទព្រះវិហារ * រូបតំណាងខាងក្រោយ ** អង្គរវត្ត ** វាលកសិករច្រូតកាត់ |- ! ពណ៌ចម្បង |បៃតង ខ្មៅ និងលឿង |- ! កាលបរិច្ឆេទបោះពុម្ភ | |- ! កាលបរិច្ឆេទដាក់អោយប្រើប្រាស់ |ថ្ងៃទី 3 ខែមករាឆ្នាំ 2008 |- ! ពិពណ៌នាអំពីក្រដាសប្រាក់ | |} ==ឆ្នាំ 2005== ===1,000រៀល=== {| class="wikitable" ! colspan="2"|'''ក្រដាស់ប្រាក់ 1,000រៀល រៀល(ឆ្នាំ 2005)''' |- ! ក្រដាសប្រាក់ |[[File:KHR 1000 v.jpg]] [[File:1000 riel 2005 reverse.jpg]] |- ! ទំហំ |138 x 64 មីលីម៉ែត្រ |- ! រូបភាពចម្បង |* រូបតំណាងខាងមុខ ** ច្រកទ្វារខាងត្បូងនៅបាយ័ន * រូបតំណាងខាងក្រោយ ** កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងកំពង់សោម (ក្រុងព្រះសីហនុ) |- ! ពណ៌ចម្បង | * ត្នោត * លីឡាច |- ! កាលបរិច្ឆេទបោះពុម្ភ | |- ! កាលបរិច្ឆេទដាក់អោយប្រើប្រាស់ |ថ្ងៃទី 6 ខែមករាឆ្នាំ 2006 |- ! ពិពណ៌នាអំពីក្រដាសប្រាក់ | |} ==ឆ្នាំ 2002== ===50រៀល=== {| class="wikitable" ! colspan="2"|'''ក្រដាស់ប្រាក់ រៀល(ឆ្នាំ )''' |- ! ក្រដាសប្រាក់ |[[File:Cambodia 2002 50r obverse.jpg]] [[File:Cambodia 2002 50r obverse.jpg]] |- ! វិមាត្រ |30 x 60 មីលីម៉ែត្រ |- ! រូបភាពចម្បង |ប្រាសាទបន្ទាយស្រី |- ! ពណ៌ចម្បង |ត្នោតចាស់ |- ! កាលបរិច្ឆេទបោះពុម្ភ | |- ! កាលបរិច្ឆេទដាក់អោយប្រើប្រាស់ |29 ខែសីហាឆ្នាំ 2002 |- ! ពិពណ៌នាអំពីក្រដាសប្រាក់ | |} ===500រៀល=== {| class="wikitable" ! colspan="2"|'''ក្រដាស់ប្រាក់ 500រៀល(ឆ្នាំ 2004)''' |- ! ក្រដាសប្រាក់ |[[File:Cambodia 2004 500r obverse.jpg]] [[File:Cambodia 2004 500r reverse.jpg]] |- ! វិមាត្រ |38 x 64 មីលីម៉ែត្រ |- ! រូបភាពចម្បង | * រូបតំណាងផ្នែកមុខ ** អង្គរវត្ត * រូបតំណាងផ្នែកក្រោយ ** ស្ពានគីហ្សូណាឆ្លងកាត់ទន្លេមេគង្គ |- ! ពណ៌ចម្បង | * ពណ៌ក្រហម * ពណ៌ស្វាយ |- ! កាលបរិច្ឆេទបោះពុម្ភ | |- ! កាលបរិច្ឆេទដាក់អោយប្រើប្រាស់ |4 ខែមេសាឆ្នាំ 2003 |- ! ពិពណ៌នាអំពីក្រដាសប្រាក់ | |} ==ឆ្នាំ 2001== ===100រៀល=== {| class="wikitable" ! colspan="2"|'''ក្រដាស់ប្រាក់ រៀល(ឆ្នាំ )''' |- ! ក្រដាសប្រាក់ |[[File:100 riel 2001 obverse.jpg]] [[File:100 riel 2001 reverse.jpg]] |- ! ទំហំ | |- ! រូបភាពចម្បង | |- ! ពណ៌ចម្បង | |- ! កាលបរិច្ឆេទបោះពុម្ភ | |- ! កាលបរិច្ឆេទដាក់អោយប្រើប្រាស់ | |- ! ពិពណ៌នាអំពីក្រដាសប្រាក់ | |} ===5,000រៀល=== {| class="wikitable" ! colspan="2"|'''ក្រដាស់ប្រាក់ 500រៀល(ឆ្នាំ2001)''' |- ! ក្រដាសប្រាក់ |[[File:5000 riel 2001 obverse.jpg]] [[File:5000 riel 2001 reverse.jpg]] |- ! វិមាត្រ |146 x 68 មីលីម៉ែត្រ |- ! រូបភាពចម្បង | * រូបតំណាងខាងមុខ ** នរោត្តមសីហនុ * រូបតំណាងខាងក្រោយ ** ស្ពានកំពង់ក្ដី (ខេត្តសៀមរាប) |- ! ពណ៌ចម្បង | *ពណ៌បៃតង *ពណ៌ប្រផេះ |- ! កាលបរិច្ឆេទបោះពុម្ភ | |- ! កាលបរិច្ឆេទដាក់អោយប្រើប្រាស់ |ថ្ងៃទី 6 ខែមេសាឆ្នាំ 2001 |- ! ពិពណ៌នាអំពីក្រដាសប្រាក់ | |} ===10,000រៀល=== {| class="wikitable" ! colspan="2"|'''ក្រដាស់ប្រាក់ 10,000 រៀល(ឆ្នាំ )''' |- ! ក្រដាសប្រាក់ |[[File:10000 riel 2001 obverse.jpg]] [[File:10000 riel 2001 reverse.jpg]] |- ! ទំហំ | |- ! រូបភាពចម្បង | |- ! ពណ៌ចម្បង | |- ! កាលបរិច្ឆេទបោះពុម្ភ | |- ! កាលបរិច្ឆេទដាក់អោយប្រើប្រាស់ | |- ! ពិពណ៌នាអំពីក្រដាសប្រាក់ | |} ===50000រៀល=== {| class="wikitable" ! colspan="2"|'''ក្រដាស់ប្រាក់ រៀល(ឆ្នាំ )''' |- ! ក្រដាសប្រាក់ | |- ! ទំហំ | |- ! រូបភាពចម្បង | |- ! ពណ៌ចម្បង | |- ! កាលបរិច្ឆេទបោះពុម្ភ | |- ! កាលបរិច្ឆេទដាក់អោយប្រើប្រាស់ | |- ! ពិពណ៌នាអំពីក្រដាសប្រាក់ | |} [[File:50000 riel obverse.jpg]] [[File:50000 riel reverse.jpg]] <b>ក្រដាស់ប្រាក់ 50000រៀល</b> មាន * វិមាត្រ 150 x 70 មីលីម៉ែត្រ * ពណ៍ចម្បង វីយ៉ូឡែត ត្នោត និងខៀវ * រូបតំណាងខាងមុខ នរោត្តមសីហនុ * រូបតំណាងខាងក្រោយ អង្គរវត្ត នឹង ? * ដាក់អោយប្រើប្រាស់ ថ្ងៃទី 6 ខែមេសាឆ្នាំ 2001 =សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង= ==ឆ្នាំ1885== ===ប្រាក់សម័យឥណ្ឌូចិន === [[File:French Indochina Piastre 1885 without background.png]] == ក្រដាសប្រាក់៥៛ == ក្រដាសប្រាក់៥៛ [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-43120-9|&#126;2026-43120-9]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-43120-9|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៣:៤៣ ថ្ងៃអង្គារ ទី២០ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) == VEASNA == VEASNA 0978263250 123456 [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-19348-87|&#126;2026-19348-87]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-19348-87|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង០០:០២ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី២៩ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) gno1ddn9dtgminaf865oi2attzn982u 10 15462 333727 333354 2026-03-29T07:08:29Z ~2026-19435-86 50381 /* Military conflict infobox */ 333727 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} ==Usage== === Military conflict infobox === {{Infobox military conflict |conflict = Battle of Battambong |partof = the [[second Cambodian-Saimeses War]] |image = |caption = |date = 1549 |coordinates = Pursat, Battambong |result = Cambodian defensive Victory |combatant1 = |combatant2 = |commander1 = [[Ang chan I]] |commander2 = [[Maha Chakkraphat]]<br />[[Ponhea oug]]{{KIA}} |strength1 = 200,000 troops |strength2 = 140,000 troops |casualties1 = unknown |casualties2 = 90,000-100,000 Soldiers killed {{Capital punishment }} A military conflict infobox (sometimes referred to as a warbox) may be used to summarize information about a particular military conflict (a battle, campaign, war, or group of related wars) in a standard manner. The infobox should be added using the {{tl|infobox military conflict}} template, as shown below: <div style="width:250px;background:#dddddd;border: 1px solid black;padding:0.5em 1em 0.5em 1em"><pre> {{infobox military conflict | conflict = First Cambodian-Siamese (1530-1531) | partof = | image = | caption = | date = 1530-1531 A.D | place = Cambodia | coordinates = | map_type = | latitude = | longitude = | map_size = | map_caption = | map_label = | territory = | result = Cambodian Victory | status = | combatant1 = | combatant2 = | combatant3 = | commander1 = [[Ang Chan I]] | commander2 = [[Maha Chakkraphat]] | commander3 = | units1 = | units2 = | units3 = | strength1 = | strength2 = | strength3 = | casualties1 = | casualties2 = | casualties3 = | notes = | campaignbox = === Microformat === {{UF-hcal-geo}} <includeonly> [[Category:Military infobox templates|Conflict]] [[ar:قالب:معلومات صراع عسكري]] [[bg:Шаблон:Инфокутия Военен Конфликт]] [[be-x-old:Шаблён:Бітва]] [[cs:Šablona:Infobox - válka]] [[el:Πρότυπο:Μάχη]] [[fa:الگو:جعبه جنگ]] [[fr:Modèle:Infobox conflit militaire]] [[no:Mal:Infoboks slag]] [[vi:Tiêu bản:Tóm tắt chiến tranh]] </includeonly> qkpohcj7iy8tnd8fd64q12wrw58gllb 0 18649 333700 320063 2026-03-28T13:35:01Z ~2026-19274-98 50370 ហ្វេសប៊ុកខ្ញុំចូលអត់បានបង 333700 wikitext text/x-wiki {{Infobox dot-com company | company_name = Facebook, Inc. | company_logo = [[File:Facebook.svg|220px]] | company_type = [[Public company|Public]] | traded_as = {{NASDAQ|FB}} | foundation = {{Start date and age|2004|02|04|df=no|p=yes|br=yes}} | location = [[Menlo Park, California|Menlo Park]], [[California]], U.S. | area_served = [[United States]] (2004–05)<br />Worldwide (2005–present) | founder = {{Unbulleted list|[[Mark Zuckerberg]]|[[Eduardo Saverin]]|[[Andrew McCollum]]|[[Dustin Moskovitz]]|[[Chris Hughes]]}} | key_people = [[Mark Zuckerberg]]<br />([[Chairman]] and [[CEO]])<br />[[Sheryl Sandberg]]<br />([[Chief operating officer|COO]]) | industry = [[Internet]] | revenue = {{Increase}} {{USD|7.872}} billion (2013)<ref name="10k2014"/> | operating_income = {{Increase}} {{USD|2.804}} billion (2013)<ref name="10k2014"/> | net_income = {{Gain}} {{USD|1.5}} billion (2013)<ref name="10k2014"/> | assets = {{Increase}} {{USD|17.895}} billion (2013)<ref name="10k2014"/> | equity = {{Increase}} {{USD|15.47}} billion (2013)<ref name="10k2014"/> | num_employees = 6,337 (December 2013)<ref name="10k2014">{{cite web |url=http://investor.fb.com/secfiling.cfm?filingID=1326801-14-7&CIK=1326801|title=10-K Annual Report|work=SEC Filings |publisher=Facebook |accessdate=February 7, 2014|date=January 31, 2014}}</ref> | subsid = [[Instagram]] | url = {{URL|facebook.com}} | programming_language = [[C++]], [[PHP]]<ref>{{cite news |url= http://www.theregister.co.uk/2010/02/02/facebook_hiphop_unveiled/ |title=Facebook re-write takes PHP to an enterprise past |last=Clarke |first=Gavin |work=The Register |location =London |date=February 2, 2010}}</ref> and [[ភាសា D|D language]]<ref>{{cite news |url=http://www.drdobbs.com/mobile/facebook-adopts-d-language/240162694|title=Facebook Adopts D Language|last=Bridgwater|first=Adrian |work=Dr Dobb's |location =San Francisco|date=October 16, 2013}}</ref> | ipv6 = | alexa = {{Steady}} 2 ({{as of|2014|2|1|alt=February 2014}})<ref name="alexa">{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/facebook.com |title= Facebook.com Site Info |publisher= [[Alexa Internet]] |accessdate= 2014-02-01 |archivedate= 2016-12-21 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20161221123429/http://www.alexa.com/siteinfo/facebook.com |url-status= dead }}</ref><!--Updated monthly by OKBot.--> | website_type = [[Social networking service]] | registration = Required | num_users = 1.23 billion (monthly active, December 2013)<ref name=fb2013q4/> | language = [[Multilingualism|Multilingual]] (70) | current_status = Active | screenshot = [[File:Facebook (login, signup page).jpg|border|220px]] | caption = Facebook's login/signup screen }} {| class="infobox" style="width: 9em;" |+ Facebook |- style="text-align:center;" |'''[[History of Facebook|History]]''' |- style="text-align:center;" |'''[[Timeline of Facebook|Timeline]]''' |- style="text-align:center;" |'''[[List of mergers and acquisitions by Facebook|Acquisitions]]''' |- style="text-align:center;" |'''[[Criticism of Facebook|Criticism]]''' |- style="text-align:center;" |'''[[Facebook features|Features]]''' |} '''ហ្វេសប៊ុក '''([[ភាសាខ្មែរ]] Facebook ការសេសេរកាត់ ភាសាខ្មែរ) គឺជា[[គេហៈទំព័រ]]មួយ ដែលកំពុងពេញនិយមនៅក្នុង[[ពិភពលោក]] ដែលគេហៅថាជាប្រភេទបណ្តាញទំនាក់ទំនងសង្គម មួយយ៉ាងទំនើបនិងពេញនិយម។ មិនថាតែនៅបរទេសប៉ុណ្ណោះទេ នៅ[[ប្រទេសកម្ពុជា]] មានអ្នកប្រើប្រាស់ហ្វេសប៊ុក៤៩១៤៨០នាក់ នៅថ្ថៃទី៣១[[ខែមិនា]][[ឆ្នាំ២០១២]]<ref>អង្គការសំរាប់តាមស្ថិរិលេខនៃអ៊ិន្ទើណេតនៅពិភលោក «[http://www.internetworldstats.com/asia.htm ហ្វេសប៊ុកនៅប្រទេសកម្ភុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430095416/https://www.internetworldstats.com/asia.htm |date=2019-04-30 }}» ថៃទី៣១ខែមិនា ឆ្នាំ២០១២ ទំព័រត្រូវបានមើលនៅថ្ថៃទី៨ ខែសិហា ឆ្នាំ២០១២</ref> ជារៀងរាល់ថ្ងៃមាន ប្រជាជនរាប់លានអ្នកបានលេងហ្វេសប៊ុក។ ការលេងហ្វេសប៊ុកវាមានប្រយោជន៍ដូចជា យើងនិងបានដឹងពី [[ព័ត៌មាន]] ផ្សេងៗតាមរយះការបង្ហោះពីមិត្តភក្តិរបស់អ្នក ជាពិសេសគឺធ្វើអោយយើងមានភាពសប្បាយរីករាយនៅក្នុងចិត្ត និងបំបាត់ស្ត្រេសទៀតផង។ មានមនុស្ស ជាច្រើនយល់ថា ការលេងហ្វេសប៊ុកវាមិនល្អទេហើយមានខ្លះទៀតថាហ្វេសប៊ុកល្អ។ ប៉ុន្តែហ្វេសប៊ុកល្អឬអាក្រក់គឺ អាស្រ័យទៅលើអ្នកលេងទៅវិញទេ។ ប្រសិនបើយើងយកហ្វេសប៊ុកមកលេងឬប្រើការសំរាប់អ្វី ដែលមានប្រយោជន៍ នោះគឺវាមានប្រយោជន៍។ ឥលូវនេះយើងទាំងគ្នានឹងស្វែងយល់ថាតើហ្វេសប៊ុកមាន ដើមកំណើតតាំងពីពេលណា ហើយអ្នកណាជាអ្នកបង្កើតវា។ឥលូវ យើងចាប់ផ្តើមទាំងអស់គ្នា៖ [[រូបភាព:MarkZuckerbeg.jpg|right|400px]] ==ប្រវត្តិនៃហ្វេសប៊ុក == [[រូបភាព:MarkZuckerberg.jpg|right|thumb|200px|លោក [[ម៉ាកហ្សុកឃឺបឺក(Markzuckerberg)]] ជាអ្នកបង្កើតហ្វេសប៊ុក]] ហ្វេសប៊ុក ត្រូបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី៤ខែកុម្ភៈឆ្នាំ២០០៤ដោយលោក [[ម៉ាកហ្សុកឃឺបឺក]](Markzuckerberg)និងមិត្តភក្តិរបស់លោក អាដាមឌីអែងជីឡូ​(Adam D'Angelo) និង ខលធីច(caltech)ដែលជាមិត្តភក្តិដ៏ល្អបំផុតរបស់លោក។ ដើម្បីបំពេញនូវអ្វីទាំងអស់នេះ លោក ហ្សុកឃឺបឺក​(zuckerberg)បានព្យាយាមធ្វើការយ៉ាងខ្លាំងដើម្បីការពារប្រព័ន្ធកុំព្យូទ័ររបស់​ ហាវីត(Harvard)និងធ្វើការCopyរាល់អាសយដ្ឋានផ្ទាល់ខ្លួន ដូចជាដូចជាលេខរៀងរបស់រូបភាពជាដើម។ ហារីត​(Harvard)នៅពេលនោះមិនទាន់មានសិស្សនៅឡើយ។ទំព័រមុខនៃវ៉ែបសាយ ហ្វេសប៊ុកបានទាក់ទាញអ្នកទស្សនាបានចំនួន 450នាក់​ ហើយនឹងមានរូបភាពចំនួន ២២​០០០រូបភាពដែលវាជាលើកទី១ នៃការបើកអោយដំណើរការរយះពេលបួនម៉ោងប៉ុណ្ណោះ។ គេហះទំព័រនេះត្រូវបានមានការរីកចំរើននយ៉ាងឆាប់រហ័ស នៅក្នុងចំនោមគេហះទំព័របី បួនដ៏ទៃទៀត​នៅក្នុងប្រព័ន្ធ[[អ៊ីនធើណែត]] ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបិទនៅក្នុងរយះពេលពីរ បីថ្ងៃបន្ទាប់ដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ ហារីត(Harvard)។ហ្សុកឃឺបឺកត្រូវបានចោទប្រកាន់ នៅក្នុងវិវាទផ្ទៃក្នុង។ការប្រព្រឹត្តិបទល្មើស ត្រូវបានរក្សាសិទ្ធ ហើយនឹង[[សិទ្ធឯកជន]]របស់ជនល្មើសនៃការប្រព្រឹត្តិបទល្មើស ហើយបានប្រឈមមុខនឹងការបណ្តេញចេញ។ជាចុងក្រោយទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយការចោទប្រកាន់ត្រូវបានបញ្ឈប់។ ហ្សុកឃឺបឺកបានពង្រីកបំនងប្រាថ្នារបស់គាត់បានសំរេចដោយវិសមធម៌ ដែលនៅក្នុង[[ឆមាស]]នោះដោយបានបង្កើត[[ឧបករណ៍]]ងាយស្រួលសំរាប់សិក្សានៅក្នុងសង្គមនៃប្រវិត្តិចុងក្រោយនៃសិល្បះ ដោយបានបញ្ជូលរូបភាពរបស់ប្រទេសអាកានីស្ថានជាង៥០០រូបភាពចូលទៅក្នុងគេហះទំព័រនេះជាមួយនឹងរូបភាពមួយនៅក្នុងទំព័រមួយហើយ មានការចូលរួមផ្តល់មតិយ៉ាងច្រើន។គាត់បានបើកគេហៈទំព័ររបស់គាត់អោយមិត្តភក្តិរបស់គាត់ ហើយមនុស្សជាច្រើនបានធ្វើការចែករំលែកនូវអ្វីដែលគេចាប់អារម្មណ៍អោយទៅអ្នកដ៏ទៃទៀតបានដឹង។ បន្ទាប់ពីឆមាសនោះ ហ្សុកឃឺបឺកបានសសេរកូដសំរាប់គេហៈទំព័រថ្មីមួយនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០០៤ គាត់បានពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំង ហើយគាត់បាននិយាយថាដោយបទពិចារណកថានៅក្នុងការគ្រប់គ្រងពីមុនរបស់ ហាវីត (Harvard)ដែលនិយាយអំពីការប៉ះពាល់នៃក្របមុខនៃ[[គេហៈទំព័រ]]។ នៅថ្ងៃទី​៤​ ខែកុម្ភះ ឆ្នាំ២០០៤ លោក ហ្សុកឃឺបឺកបានកែប្រែគេហៈទំព័រហ្វេសប៊ុក អោយមានសភាពប្លែកគួរអោយចាប់អារម្មណ៍ជាខ្លាំង។ ៦ថ្ងៃក្រោយមក គេហៈទំព័នេះមានសភាពរីកចំរើន ហើយរៀមច្បងរបស់ហារីត(Harvard)បីនាក់គឺ ខែមរូន វីនលេវវូស(Cameron Winklevoss), ធីលឺ វីនលេវវូស (Tyler Winklevoss)​ និង ឌីវយ៉ា ណារិនដ្រា(Divya Narendra) បានចោទប្រកាន់ ហ្សុកឃឺបឺកថា ហ្សុកឃឺបឺកមានចេតនាបោកបញ្ឆោតពួកគេអោយជួយធ្ចើគេហៈទំព័រ ទំនាក់ទំនងសង្គមមួយដែលមានឈ្មោះថា HarvardConnection.com ដែលគាត់បានបោកប្រាស់គេអោយធ្វើគេហៈទំព័រនេះសំរាប់ការប្រកួតប្រជែង។មានការរិះគន់បីចំពោះការគ្រប់គ្រងរបស់ ហាវីត(Harvard Crimson) ហើយអ្នកកាសែតបានចាប់ផ្តើមធ្វើការស៊ើបអង្កេត។ ហ្វេសប៊ុកបានបញ្ចូលទៅក្នុងសហគ្រិន​ សៀន ផាកឃឺ (Sean Parker)នៅក្នុង[[រដូវក្តៅ]]ក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ដែលស្ថិតនៅក្រោមជាធម្មតារបស់ ហ្សុកឃឺបឺក រហូតក្លាយទៅជាប្រធានគ្រប់គ្រងក្រុមហ៊ុន។នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៤ ហ្វេសប៊ុកបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងទៅ ផាលូ​ អាល់តូ (Palo Alto) រដ្ឋកាលីហ្វកញ៉ា (California) ហើយវាបានទទួល[[ដើមទុន]]គ្រាដំបូងនៅក្នុងខែនោះតាមរយះ ផាយ​ ផាល (Pay pal)ដែលបានដួលរលំ។ ក្រុមហ៊ុននោះបានបោះបង់ឈ្មោះគេហៈទំព័រនោះចោល ហើយបានទិញឈ្មោះផ្សេងមួយទៀតឈ្មោះ[[ facebook.com]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ ដែលមានតំលៃ ២០០០០០ដុល្លា។ គេហៈទំព័រហ្វេសប៊ុកបានធ្វើការកែប្រែថ្មីបានទៅជាកម្រិតមធ្យម នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៥ ដែលលោកហ្សុកឃឺបឺកបានហៅថា ជំហានបន្ទាប់នៃការកែប្រែសមរម្យ។នៅខណៈពេលនោះកំរិតបណ្តាញទំនាក់ទំនងនោះត្រូវការ ការចូលរួមពីអ្នកប្រើប្រាស់។ហ្វេសប៊ុកបានជ្រើសតាំងសមាជិកបន្ថែម នៃបុគ្គលិកតាមបណ្តាក្រុមហ៊ុនផ្សេងៗ ដោយមាន [[ក្រុមហ៊ុន]] Apple Inc និង Microsoft។ហ្វេសប៊ុកត្រូវបានបើកម្ដងទៀត នៅថ្ងៃទី ២៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៦ សំរាប់អ្នកប្រើប្រាស់ដែលមានអាយុ ១៣ឆ្នាំ រឺចាស់ជាងនេះជាមួយនឹងអាសយដ្ឋានអ៊ីម៉ែល។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៧ [[ក្រុមហ៊ុន Microsoft]] បានប្រកាសថា គេបានទិញ១,៦%នៃ គេហៈទំព័រហ្វេសប៊ុកក្នុងតំលៃ២៤០លានដុល្លា ហើយបានកំណត់តំលៃសរុបអោយ ហ្វេសប៊ុកក្នុងតំលៃ១៥លានដុល្លា។នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០០៨ ហ្វេសប៊ុកបានប្រកាសថា គេនឹងតំឡើង ប្រព័ន្ធបញ្ជាអន្តរជាតិមួយនៅក្នុងទីក្រុង ឌុប្លិន(Dublin)ក្នុងប្រទេស អ៊ារីលែន(Ireland)។នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៩ ហ្វេសប៊ុកបាននិយាយថាគេនឹងបង្វិលលុយដែលហូរនៅគ្រាដំបូង។ បន្ទាប់ពីឆ្នាំ២០០៩ ការធ្វើ[[ពាណិជ្ជកម្ម]]លើហ្វេសប៊ុកមានការកើនឡើងជាលំដាប់។ហើយមនុស្សភាគច្រើនបានចូលទស្សនាគេហៈទំព័រហ្វេសប៊ុកជាង [[ហ្គូកហ្គល(Google)]]នៅចុងខែមិនា ថ្ងៃទី១៣ ឆ្នាំ២០១០។ ==សហការី ហាយបងហ្វេសប៊ុកខ្ញុំចូលអត់បានបង== [[រូបភាព:1601californiaavelobby.jpg|right|thumb|200px|ការិយាល័យនៅ រដ្ឋកាលីហ្វូនីអា]] ===ម្ចាស់កម្មសិទ្ធ=== ម្ចាស់កម្មសិទ្ធមានអាទិភាពច្រើនចំពោះក្រុមហ៊ុនទៅតាមអ្វីដែលអាចធ្វើបាន។លោក ហ្សុកឃឺបឺកមាន២៤% លោក អាកសែល ផាតនឺ (Accel Partners)មាន ១០%, Digital Sky Technologies មាន១០% , Dustin Moskovitz ៦%, Eduardo Saverin មាន ៥% , Sean Parker ៤% ,Peter Thiel មាន៣% Greylock Partners និង Meritech Capital Partners មានចន្លោះពី១ ទៅ ២%នៃម្នាក់ៗ , ក្រុមហ៊ុនMicrosoft មាន១.៣% ,​ Li Ka-shing មាន ០.៧៥% ,​ Interpublic Group មាន តិចជាង០.៥% ហើយនឹងក្រុមតូចមួយដែលបង្កើតថ្មី និង បុគ្គលិកចូលនិវត្តន៍និងជនល្បីល្បាញរបស់ខ្លួន មានតិចជាង១% នៃម្នាក់ៗ ហើយនៅសល់៣០%ទៀតសំរាប់បុគ្គលិកផ្ទាល់ខ្លួនទាំងអស់ ហើយនឹងមិនបានបើកអោយអ្នកដែលមានកេរ្តិ៍ល្បីល្បាញនិងអ្នកចូលរួមពីខាងក្រៅទៀត។ លោក អាដាំ ឌីអែងហ្គូវ (Adam D'Angelo)គឺជាប្រធានមន្រ្តីការរិយាល័យផ្នែកបច្ចេកទេស ហើយនិងមិត្តភក្តិរបស់ ហ្សុកឃឺបឹកដែលបានលាឈប់នៅ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨។សេចក្តីរាយការពីបទបណ្តឹងមួយបាននិយាយថារូបគាត់ហើយនឹង ហ្សុកឃឺបឺកបានឈ្លោះប្រកែកគ្នាហើយថាគាត់មានការលំអៀងទៅលើ[[ម្ចាស់កម្មសិទ្ធ]]នៃក្រុមហ៊ុន។ ==ការគ្រប់គ្រង== វិធីក្នុងការគ្រប់គ្រង់បុគ្គលិកដែលប្រកបដោយជោគជ័យគឺ Sheryl Sandberg (COO), និង Donald E. Graham (Chairman)។ដូចនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១ ហ្វេសប៊ុកមានបុគ្គលិកបំរើការជាង ២០០០នាក់ ហើយមានទីតាំង១៥ប្រទេស។ ==ផលចំណូល== ផលចំនូលភាគច្រើនរបស់គេហទំព័រហ្វេសប៊ុកគឺបានមកពីការផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម។ក្រុមហ៊ុនMicrosoftគឺជាដៃគូរប្រកួតប្រជែងរបស់ហ្វេសប៊ុកក្នុងការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មលើអ៊ីនធើណែត។ហើយម្យ៉ាងវិញទៀតហ្វេសប៊ុកទទួលការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មណាដែលមាននៅក្នុងMicrosoftដែរ។ហ្វេសប៊ុកជាទូរទៅបានធ្លាក់កំរិតការគាំទ្រនៃការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មជាងគេហទំព័រធំៗជាច្រើនទៀត។បើយោងតាមគេហទំព័រ [[Week.com]]បានអោយដឹងថារាល់ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មនៅលើគេហទំព័រគឺមានចំនួន១/៥នៃការចុចចូលបើប្រៀបធៀបទៅនឹងគេហទំព័រទាំងនេះទាំងមូល។បើទោះបីជាយ៉ាងក៏ដោយការប្រៀបធៀបជាក់លាក់ដែលអាចនិយាយថាមានភាពខុសគ្នាយ៉ាងខ្លាំងចំពោះគេហទំព័រនេះ។ឧទាហរណ៍ ៖ ខណៈដែលអ្នកប្រើប្រាស់នៅលើគេហទំព័រ[[ហ្គូកហ្គល]]បានចុចលើការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មណាមួយយជាលើកទីមួយដើម្បីធ្វើការស្វែងរកលទ្ធផលអ្វីមួយដែលមានភាគរយ៨%សំរាប់ការចុចម្តងជាលើកដំបូង(ចុច​ ៨០,០០០ដងស្មើរនឹងការស្វែងរក១លានដងរបស់អ្នកប្រើប្រាស់)។ឯហ្វេសប៊ុកមានភាគរយ០.០៤%សំរាប់ការចុចម្តងលើកដំបូង(ចុច៤០០ដងស្មើរនឹង១លានទំព័ររបស់អ្នកប្រើប្រាស់)។ សារ៉ាស៍ ស្ម៊ីតធ្លាប់ជាអ្នកគ្រប់គ្រងលក់តាម[[Online]]របស់ហ្វេសប៊ុក។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist|30em}} ==ការអានបន្ថែម== * Monoroom៖ [http://www.monoroom.info/modules/mywords/?post=325 ហ្វេសប៊ុក មានគណនីខ្មោចប្រមាណជាង ៨៣លានគណនី] ០៤/០៨/២០១២ * ទស្សនាវដ្តីវិទ្យាសាស្រ្តកុំព្យូទ័រ៖ [http://cm.com.kh/cmagz_articles/8229 លោក​ Zuckerberg ​និយាយ​ថា៖​ ពេល​នេះ​គ្មាន​ទូរស័ព្ទ​ ហ្វេសប៊ុក​ ទេ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120730221638/http://cm.com.kh/cmagz_articles/8229 |date=2012-07-30 }} ២៧/០៧/២០១២ * Lundi Lay៖ [https://llundi.wordpress.com/category/%E1%9E%82-%E1%9E%A2%E1%9F%8A%E1%9E%B8%E1%9E%93%E1%9E%92%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B7%E1%9E%8F/%E1%9E%A0%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9F%81%E1%9E%9F%E1%9E%94%E1%9F%8A%E1%9E%BB%E1%9E%80-facebook/ គួរ​តែ​ប្រយ័ត្ន​ប្រយែង​ក្នុង​ការ​ប្រើប្រាស់​បណ្តាញ​សង្គម​ហ្វេសប៊ុក] បាន​ដាក់​ប្រកាស​នៅ ថ្ងៃទី ២២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១២បាន​ដាក់​ប្រកាស​នៅ ថ្ងៃទី ២២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១២ *​ Lundi Lay៖ [http://llundi.wordpress.com/2012/05/13/%E1%9E%9B%E1%9F%81%E1%9E%84%E2%80%8B-chat-%E1%9E%A0%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9F%81%E1%9E%9F%E1%9E%94%E1%9F%8A%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B%E1%9E%8A%E1%9F%84%E1%9E%99%E2%80%8B%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A/ លេង​ Chat ហ្វេសប៊ុក​ដោយ​ប្រើ Opera Mini លើ​ទូរស័ព្ទ​ដៃ]​ បាន​ដាក់​ប្រកាស​នៅ ថ្ងៃទី ១៣ ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ ២០១២ * [https://www.facebook.com/groups/donboscokhmer/ សាលាដុនបូស្កូហ្វេសប៊ុក] ==តំណខាងក្រៅ== {{Commons category}} * {{Official website|https://www.facebook.com}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/facebook_inc/index.html អត្ថបទច្រើននៃ ''The New York Times''] * [http://www.telegraph.co.uk/technology/facebook/ ពត័មានអំពីហ្វេសប៊ុក នៅ ''The Daily Telegraph''] * [http://www.ft.com/cms/s/2/67e89ae8-30f7-11df-b057-00144feabdc0.html#axzz1BfiyklYU កតិសញ្ញារវាងហ្វេសប៊ុក និងគូគូល] * [http://www.nytimes.com/2007/12/03/technology/03facebook.html?ref=business Facebook Founder Finds He Wants Some Privacy], in ''The New York Times'', December 3, 2007 * [http://mashable.com/2011/02/07/facebook-privacy-guide/ Facebook Privacy: 10 Settings Every User Needs to Know], by Stan Schroeder, February 7, 2011 [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីនធើណែត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បណ្ដាញទំនាក់ទំនងសង្គម]] di652dtih1iup5q63wdvn185xzgh8zt 0 19940 333719 333444 2026-03-28T22:49:51Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333719 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | conventional_long_name = សហភាពឥណ្ឌូចិន | native_name = ''Indochinese Union'' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]])<br>''Union indochinoise'' ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]])<br>''Liên bang Đông Dương'' ([[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]])<br>ສະຫະພາບອິນໂດ ([[ភាសាលាវ|លាវ]]) | common_name = ឥណ្ឌូចិននៃបារាំង | image_flag = Flag of France (1794-1815).svg | flag_type_article = ទង់សហភាពឥណ្ឌូចិន | flag_type = [[ទង់ជាតិបារាំង|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Emblem of the Gouvernement général de l'Indochine.svg | coat_alt = | symbol_type = វរលញ្ឆករនៃរដ្ឋាភិបាល | image_map = French Indochina (1945).svg | image_map_caption = ផែនទីនៃសហភាពបារាំង | continent = អាស៊ី | region = អាស៊ីអាគ្នេយ៍ | country = [[កម្ពុជា]], [[វៀតណាម]], [[ឡាវ]] និង[[ចិន]] | era = [[ចក្រពត្តិនិយមថ្មី]] | status_text = | status = | empire = ចក្រភពបារាំង | government_type = [[សហព័ន្ធ]][[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|បារាំង]] | life_span = ១៨៨៧–១៩៤៥<br/>១៩៤៥–១៩៥៤ | event_pre = [[យុទ្ធនាការតុងកឹង]] | date_pre = ១៨៨៣–១៨៨៦ | event_start = និម្មិតកម្ម | date_start = ១៧ តុលា | year_start = ១៨៨៧ | event1 = [[សង្គ្រាមបារាំង‐សៀម|ការដាក់បញ្ចូល]]ប្រទេស[[លាវក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|លាវ]] | date_event1 = ១៩ មេសា ១៨៩៩ | event2 = ការដាក់បញ្ចូលតំបន់[[ក្វាងចូវៀន]] (ចិន) | date_event2 = ៥ មករា ១៩០០ | event3 = [[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើសហភាពឥណ្ឌូចិន]] | date_event3 = ២២ កញ្ញា ១៩៤០ | event4 = [[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ]] | date_event4 = តុលា ១៩៤០–៩ ឧសភា ១៩៤១ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារជប៉ុននៅសហភាពឥណ្ឌូចិន|ការរំលាយចោលជាលើកដំបូង]] | date_event5 = ៩ មីនា ១៩៤៥ | event6 = [[សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥–៤៦)|ការបង្កើតឡើងវិញ]] | date_event6 = ២២ កញ្ញា ១៩៤៥ | event7 = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] | date_event7 = ១៩ ធ្នូ ១៩៤៦ | event_end = [[សន្ធិសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|ការរំលាយចោលជាលើកទីពីរ]] | date_end = ២១ កក្កដា | year_end = ១៩៥៤ | p1 = អណ្ណាម (អាណាព្យាបាលភាពបារាំង){{!}}{{small|'''១៨៨៧៖'''}}<br>អាណាព្យាបាល<br>អណ្ណាម | flag_p1 = Flag of Colonial Annam.svg | p2 = តុងកឹង (អាណាព្យាបាលភាពបារាំង){{!}}អាណាព្យាបាល<br>តុងកឹង | flag_p2 = Flag of Colonial Annam.svg | p3 = កូសាំងស៊ីនបារាំង{{!}}កូសាំងស៊ីន<br>បារាំង | flag_p3 = Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg | p4 = កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង{{!}}ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា | flag_p4 = Flag of Cambodia under French protection.svg | p5 = លាវក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង{{!}}{{small|'''១៨៩៩៖'''}}<br>ព្រះរាជាណាចក្រ<br>{{nowrap|ហ្លួងព្រះបាង}} | flag_p5 = Flag of the Kingdom of Luang Phrabang (1707-1893).svg | p6 = ក្វាងចូវៀន{{!}}{{small|'''១៩០០៖'''}}<br>ក្វាងចូវៀន | flag_p6 = Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg | p7 = ព្រះរាជាណាចក្រចម្ប៉ាស័ក{{!}}{{small|'''១៩០៤៖'''}}<br>ព្រះរាជាណាចក្រចម្ប៉ាស័ក | flag_p7 = Flag of the Kingdom of Champasak (1713-1947).svg | p8 = អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍{{!}}រាជាអាណាចក្រ<br>សៀម | flag_p8 = Flag of Siam (1855).svg | p9 = ចក្រភពវៀតណាម{{!}}{{small|'''១៩៤៥៖'''}}<br>ចក្រភពវៀតណាម | flag_p9 = Flag of the Empire of Vietnam (1945).svg | p10 = ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៤៥){{!}}ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា | flag_p10 = Flag of Cambodia under French protection.svg | p11 = លាវឥស្សរ៉ា{{!}}{{small|'''១៩៤៦៖'''}}<br>ព្រះរាជាណាចក្រលាវ | flag_p11 = Flag of Laos.svg | s1 = ចក្រភពវៀតណាម{{!}}{{small|'''១៩៤៥៖'''}}<br>ចក្រភព<br>វៀតណាម | flag_s1 = Flag of the Empire of Vietnam (1945).svg | s2 = ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៤៥){{!}}ព្រះរាជាណាចក្រ<br>កម្ពុជា | flag_s2 = Flag of Cambodia under French protection.svg | s3 = ព្រះរាជាណាចក្រហ្លួងព្រះបាង (១៩៤៥){{!}}ព្រះរាជាណាចក្រ<br>{{nowrap|ហ្លួងព្រះបាង}} | flag_s3 = Flag of the Kingdom of Luang Phrabang (1707-1893).svg | s4 = សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម | flag_s4 = Flag of North Vietnam (1955–1975).svg | s5 = សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩){{!}}សាធារណរដ្ឋចិន | flag_s5 = Flag of the Republic of China.svg | s6 = រដ្ឋវៀតណាម{{!}}{{small|'''១៩៥៤៖'''}}<br>រដ្ឋវៀតណាម | flag_s6 = Flag of South Vietnam.svg | s7 = ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០){{!}}ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា | flag_s7 = Flag of Cambodia.svg | s8 = ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ{{!}}ព្រះរាជាណាចក្រលាវ | flag_s8 = Flag of Laos (1952-1975).svg | capital = {{Plainlist}} * [[ទីក្រុងព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] <small>(១៨៨៧–១៩០២, ១៩៤៥–១៩៥៤)</small> * [[ហាណូយ]] <small>(១៩០២–១៩៤៥)</small> | national_anthem = <center>[[File:La Marseillaise.ogg]]"{{lang|fr|[[ឡាម៉ាស៊ីលេស|La Marseillaise]]}}"</center> | currency = [[អ្នកប្រាជ្ញឥណ្ឌូចិនបារាំង]] | common_languages = [[ភាសាបារាំង]] (ផ្លូវការ)<br/>{{Flatlist}} * [[ភាសាវៀតណាម]] * [[ភាសាខ្មែរ]] * [[ភាសាលាវ]] * [[ភាសាចិន]] * [[ភាសាតៃបយ]] {{Endflatlist}} | religion = {{Flatlist}} * [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] * [[តាវសាសនា]] * [[ខុងជឺសាសនា]] * [[សាសនាប្រជាប្រិយវៀតណាម]] * [[វិហារកាតូលិក|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] {{Endflatlist}} | | title_leader = [[បញ្ជីរាយនាមឧត្តមសេនីយ៍អភិបាលសហភាពឥណ្ឌូចិន|ឧត្តមសេនីយ៍អភិបាល]] | leader1 = [[ហ្សង់ អានតន អឺនេស ខនស្តេន|អឺនេស កុងស្តង់]] | year_leader1 = ១៨៨៧-១៨៨៨ <small>(ដំបូង)</small> | leader2 = [[ហេនរី ហូប៉េណត]]{{efn|group=infobox|as Commissioner-General}} | year_leader2 = ១៩៥៥-១៩៥៦ <small>(ចុងក្រោយ)</small> | | stat_year1 = ១៩៣៥ | stat_area1 = 737000 | stat_pop1 = ២១,៥៩៩,៥៨២ | today = {{Plainlist}} * {{flag|កម្ពុជា}} * {{flag|ចិន}} * {{flag|ឡាវ}} * {{flag|វៀតណាម}} {{Endplainlist}} | symbol_type_article= និមិត្តរូបនៃរដ្ឋាភិបាលទូទៅនៃឥណ្ឌូចិន }} '''ឥណ្ឌូចិននៃបារាំង''' ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ Indochine française) មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សហភាពឥណ្ឌូចិន''' ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ ''Union indochinoise'') ពីឆ្នាំ១៨៨៧ និងមានឈ្មោះថា '''សហព័ន្ធឥណ្ឌូចិន''' ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]]៖ Fédération indochinoise) ពីឆ្នាំ១៩៤៧, គឺជាទឹកដីអាណានិគមរបស់[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង]]នៅភូមិភាគ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ទឹកដីរបស់សហព័ន្ធនេះរួមមាន៖ តំបន់ក្នុងប្រទេសវៀតណាមទាំងបីភូមិភាគគឺ តំបន់[[តុងកឹង]] (ជើង) [[អណ្ណាម]] (កណ្តាល) និង[[កូសាំងស៊ីន]] (ត្បូង), ប្រទេស[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|កម្ពុជា]] [[លាវក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|លាវ]] និងទឹកដីចិនមួយភាគតូចហៅថា[[ក្វាងចូវៀន]]។ រដ្ឋធានីរបស់សហព័ន្ធនេះគឺទីក្រុង[[ហាណូយ]] (ជារដ្ឋធានីពីឆ្នាំ១៩០២ ដល់ឆ្នាំ១៩៤៥) និងទីក្រុង[[ទីក្រុងព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (ពីឆ្នាំ១៨៨៧ ដល់ឆ្នាំ១៩០២ និងម្តងទៀតពីឆ្នាំ១៩៤៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៤)។ បារាំងបាន[[យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កាត់យកទឹកដីកូសាំងស៊ីន]]នៅឆ្នាំ១៨៦២ និងបង្កើតអាណាព្យាបាលភាពនៅកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៨៦៣។ បន្ទាប់ពីបារាំងបានកាន់កាប់តំបន់ភាគខាងជើងវៀតណាមតាមរយៈ[[យុទ្ធនាការតុងកឹង]] ពួកគេក៏សម្រេចចិត្ដដាក់បញ្ចូលទឹកដីអាណានិគមខ្លួនទាំងប៉ុន្មាននៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ជាសហភាពតែមួយនៅឆ្នាំ១៨៨៧។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ធនធានជាច្រើននៅឥណ្ឌូចិនត្រូវបានពួកគេរឹបអូសយកទុកជាផលប្រយោជន៍ខ្លួនប៉ុន្តែគេឃើញថាវិស័យអប់រំនិងសុខភាពមានការរីកចម្រើនខ្លាំងជាមុន។ ដោយសារការគ្រប់គ្រងបែបកេងប្រវ័ញ្ចរបស់បារាំងនេះហើយដែលជាហេតុធ្វើឱ្យកើតមានការបះបោរជាបន្តបន្ទាប់គ្នានៅទូទាំងឥណ្ឌូចិន។ បន្ទាប់ពី[[យុទ្ធនាការបារាំង|បារាំងត្រូវបានផ្តួលរលំ]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] អាណានិគមឥណ្ឌូចិនក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[បារាំងវិចឈី|រដ្ឋាភិបាលវីចឈី]]ហើយក្រោយបន្តិចមកក៏ស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់[[សហភាពឥណ្ឌូចិននៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|ចក្រភពជប៉ុន]]រហូតដល់ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥។ ក្រោយពី[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ជប៉ុនបានទទួលចុះចាញ់]] បក្សពួកកុម្មុយនិស្តមួយក្រុមដែលគេស្គាល់ថា[[វៀតមិញ]]ដែលមានការដឹកដោយលោក[[ហូ ជីមិញ]]បានប្រកាសឯករាជ្យឱ្យវៀតណាមតែមិនយូរប៉ុន្មាន ពួកបារាំងក៏បានត្រឡប់មក[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥–៤៦)|គ្រប់គ្រងជ្រោយឥណ្ឌូចិន]]វិញ។ ដោយការប៉ះទង្គិចគ្នាបែបនេះ សង្គ្រាមឯករាជ្យមួយដែលគេស្គាល់ថា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] បានផ្ទុះឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៤៦ រវាងពួកបារាំងនិងកងកម្លាំងវៀតមិញ។ ដើម្បីប្រឆាំងនឹងក្រុងកុម្មុយនិស្តវៀតមិញ បារាំងក៏បានប្រកាសបង្កើតរដ្ឋមួយនៅឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលគេស្គាល់ថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងបង្រួបបង្រួមវៀតណាមដោយបារាំងត្រូវបានទទួលបរាជ័យ។ [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ព្រះរាជាណាចក្រលាវ]]និង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានប្រកាសឯករាជ្យរៀងៗខ្លួននៅថ្ងៃទី២២ ខែតុលា និងថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកានៃឆ្នាំ១៩៥៣។ បន្ទាប់ពី[[សន្ធិសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]]បានចុះ ប្រទេសវៀតណាមក៏ត្រូវបានបែងចែកជាពីរចំណែកឯបារាំងក៏បានដកខ្លួនចេញពីឥណ្ឌូចិន, របបអាណានិគមបារាំងនៅឥណ្ឌូចិនត្រូវបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំនោះ។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===អន្តរាគមន៍បារាំងលើកទីមួយ=== {{main|ទំនាក់ទំនងបារាំង–វៀតណាម|កិច្ចសង្គ្រោះរបស់បារាំងដល់ង្វៀន អាញ់}} ទំនាក់ទំនងបារាំង–វៀតណាមបានចាប់ផ្តើមនៅដើមសតវត្សទី១៧ នៅពេលដែលសាសនទូត[[សមាគមយេស៊ូ|គ្រិស្តសាសនា]]ម្នាក់ឈ្មោះ[[អាឡិចសាន់ដឺ ដឺរ៉ូតស៍]]ជាមួយនឹងគ្នីគ្នារបស់គាត់បានធ្វើដំណើរមកដល់ដែនដីប្រទេសវៀតណាម។ នៅពេលនោះរដ្ឋវៀតណាមបានកំពុងតែពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅភាគខាងត្បូងដោយបានកាន់កាប់[[ដែនដីសណ្តរទន្លេមេគង្គ]]ដែលត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។<ref name="USvietAnalysis">Kahin.</ref> ទំនាក់ទំនងរបស់ពួកអឺរ៉ុបជាមួយវៀតណាមនៅសតវត្សទី១៨ គឺភាគច្រើនផ្តោតទៅលើការធ្វើជំនួញពាណិជ្ជកម្មខណៈពេលដែលកិច្ចផ្សព្វផ្សាយសាសនារបស់ខ្លួនកំពុងតែមានការរីកចម្រើនខ្លាំង។ នៅឆ្នាំ១៧៨៧ បព្វជិតកាតូលិកជនជាតិបារាំងម្នាក់ឈ្មោះ ''Pierre Pigneau de Behaine'' បានដាក់ញត្តិទៅរដ្ឋាភិបាលបារាំងឱ្យរៀបចំកងស្ម័គ្រចិត្តយោធាមួយក្រុមទុកបញ្ជូនទៅជួយ[[យ៉ា ឡុង|ង្វៀន អាញ់]]ក្នុងការវាយដណ្តើមទឹកដីរបស់រាជវង្សព្រះអង្គឡើងវិញពី[[រាជវង្សតៃសឺន|ក្រុមតៃសឺន]]។ លោក Pigneau បានទទួលមរណភាពនៅវៀតណាមមែនប៉ុន្តែកងទ័ពបារាំងរបស់គាត់នូវតែបន្តប្រយុទ្ធរហូតដល់ឆ្នាំ១៨០២។ ===សតវត្សទី១៩=== {{main|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន}} {{see also|កូសាំងស៊ីនបារាំង|កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង}} [[File:Map of French Indochina expansion.svg|thumb|left|200px|ការពង្រីកទឹកដីរបស់ឥណ្ឌូចិនបារាំងទៅតាមឆ្នាំ]] ឥទ្ធិពលរបស់[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង]]នៅវៀតណាមបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងសម្បើមនៅអំឡុងសតវត្សទី១៩, ឧទាហរណ៍៖ អន្តរាគមន៍របស់បារាំងត្រូវបានធ្វើឡើងជាញឹកញាប់ដើម្បីការពារកិច្ចការងាររបស់[[សមាគមបេសកកម្មបរទេសប៉ារីស]]នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម។ មិនយូរប៉ុន្មាន [[រាជវង្សង្វៀន]]បានចាប់ផ្តើមមើលឃើញថាអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាកាតូលិកទាំងនោះអាចក្លាយទៅជាឧបសគ្គផ្នែកនយោបាយរបស់ប្រជាជាតិខ្លួននាពេលអនាគត។ ឧទាហរណ៍៖ ស្រីពេស្យាដែលជាក្រុមដ៏មានឥទ្ធិពលមួយនៅក្នុងប្រព័ន្ធរាជវង្សបានកើតមានការព្រួយបារម្ភចំពោះឋានៈរបស់ពួកគេនៅក្នុងសង្គមថ្មីមួយដែលតម្រូវឱ្យមានភាពជាឯកពន្ធន៍។<ref>Owen, p. 106.</ref> នៅឆ្នាំ១៨៥៨ បន្ទាប់ពីរយៈពេលខ្លីបន្តិចក្រោយពីរាជវង្សង្វៀនបានបង្រួបបង្រួមប្រទេសវៀតណាមទាំងមូលហើយ មានការវាយប្រហារមួយបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងមកលើបុរី[[ដាណាង]]ដោយក្រុមនាវិករបស់ឧត្តមនាវីបារាំងម្នាក់ឈ្មោះ[[សាល រីហ្គាល់ដឺជេនូលី]]ក្រោមព្រះរាជបញ្ជាពីព្រះចៅអធិរាជ[[ណាប៉ូលេអុងទី៣]]។ មុនពេលការវាយប្រហារនេះ មានអ្នកការទូតបារាំងម្នាក់ឈ្មោះ[[សាល ដឺមនទីនី]]បានធ្វើកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការរកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីប៉ុន្តែត្រូវទទួលបរាជ័យ។ ដោយមើលឃើញថាគ្មានមធ្យោបាយផ្សេងទៀត បារាំងក៏បានបញ្ជូនលោកជេនូលីក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងខាងយោធាដើម្បីបញ្ចប់ការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញនិងការបណ្តេញអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាកាតូលិកពីវៀតណាមដោយរាជវង្សង្វៀន។<ref name="tucker29">Tucker, p. 29.</ref> សំពៅបារាំងចំនួនដប់បួនគ្រឿងជាមួយនឹងកម្លាំងទ័ពចំនួន ៣,៣០០ នាក់អមជាមួយទ័ពហ្វីលីពីនចំនួន ៣០០ នាក់ដែលឧបត្ថមដោយពួកអេស្ប៉ាញ<ref>Chapuis (1995), p. 195.</ref> បានបើកការវាយប្រហារលើកំពង់ផែក្រុងដាណាងដែលបណ្តាលឱ្យទីក្រុងនោះទទួលរងការខូចខាតយ៉ាងច្រើនហើយទីបំផុតក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង។ បន្ទាប់ពីប្រយុទ្ធចម្បាំងជាមួយយួនអស់រយៈពេលជាងបីខែហើយដោយមិនឃើញកងកម្លាំងខ្លួនរុលទៅមុខបាន លោកជេនូលីបានស្នើរដ្ឋាភិបាលបារាំងសុំវាយប្រហារលើទីក្រុងសៃហ្គន (ព្រៃនគរ) ហើយសំណើរបស់គាត់ក៏ត្រូវបានអនុម័តទទួលយល់ព្រមពីរដ្ឋាភិបាល។<ref name="tucker29"/><ref name=Chapuis248>Chapuis (2000), p. 48.</ref> ក្រោយមក ជេនូលីជាមួយនឹងទ័ពរបស់លោកបានចេញដំណើរទៅកាន់ទីក្រុងសៃហ្គនហើយនៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៥៨៩ ទ័ពរបស់លោកក៏បានកាន់កាប់ទីក្រុងនោះបានសម្រេច។ ដូចមុនអញ្ចឹងដែរ ទ័ពរបស់លោកជូនេលីមិនអាចរុលទៅមុខចេញពីទីក្រុងបាននោះទេ។ ដោយហេតុនេះ សេចក្តីរិះគុនក៏កើតមានឡើងចំពោះភាពដឹកនាំរបស់លោកហើយនៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៩ លោកជូនេលីក៏ត្រូវបានជំនួសដោយឧត្តមនាវីឯកថ្មីម្នាក់ឈ្មោះផែកដោយលោកមានគោលដៅបង្កើតសន្ធិសញ្ញាការពារជំនឿសាសនាកាតូលិកនៅវៀតណាមខណៈពេលដែលមិនចង់បន្តឈ្លានពានទឹកដីវៀតណាមតទៅមុខទៀត។<ref name="tucker29"/><ref name=Chapuis248>Chapuis (2000), p. 48.</ref> ការចរចាដោយសន្តិវិធីបានប្រព្រឹត្តិទៅតែមិនបានផលអ្វីនោះទេដូច្នេះការប្រយុទ្ធគ្នានៅទីក្រុងសៃហ្គនត្រូវបានបន្ត។ ទីបំផុតនៅឆ្នាំ១៨៦១ បារាំងបាននាំកម្លាំងបន្ថែមទៀតដើម្បីទ្រទ្រង់យុទ្ធនាការសៃហ្គនហើយលើកនេះកម្លាំងពួកគេក៏រុលទៅមុខចេញពីទីក្រុងនិងទៅកាន់កាប់ទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀតនៅតំបន់ដីសណ្តរទន្លេមេគង្គបានសម្រេច។ នៅថ្ងៃទី៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨៦២ ភាគីវៀតណាមបានយល់ព្រមនិងចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាសៃហ្គនឆ្នាំ១៨៦២|សន្ធិសញ្ញាសៃហ្គន]]ដោយក្នុងនោះវៀតណាមបានចាត់ទុកថាការអនុវត្តតាមសាសនាកាតូលិកគឺជាសកម្មភាពស្របនឹងច្បាប់វិញ បើកការធ្វើពាណិជ្ជកម្មនៅតំបន់ដីសណ្តរទន្លេមេគង្គ កាត់ខេត្តចំនួនបីនិងកោះមួយនៅភាគខាងត្បូងទៅឱ្យបារាំង និងបង់សំណងខូចខាតឱ្យបារាំងដែលស្មើនឹងមួយលានដុល្លារ។<ref>Chapuis, pp. 49-53.</ref><ref name=Llewellyn>Llewellyn.</ref><ref>Thomazi, pp. 69-71.</ref> នៅឆ្នាំ១៨៦៤ ខេត្តចំនួនបីដែលបានលើកឡើងទៅឱ្យបារាំងត្រូវបានបង្កើតជាអាណានិគមបារាំងនៃតំបន់កូសាំងស៊ីនជាផ្លូវការ។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំ១៨៦៧ ឧត្តមនាវីបារាំងម្នាក់ឈ្មោះព្យែរ ដឺឡាក្រង់ឌែរបានបង្ខំឱ្យវៀតណាមប្រគល់ខេត្តចំនួនបីរបស់ខ្លួនបន្ថែមទៀតមកឱ្យបារាំង។ ខេត្តទាំងប្រាំមួយខាងលើរួមទាំងកោះចំនួនមួយក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំងចាប់ពីពេលនោះមក។<ref name=Llewellyn/> នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៣ ព្រះរាជាខ្មែរ[[នរោត្តម|ព្រះបាទនរោត្តម]]បានស្នើសុំឱ្យបារាំងដាក់អាណានិគមលើប្រជាជាតិរបស់ទ្រង់។ នៅឆ្នាំ១៨៦៧ [[សៀម]]បានលះបង់ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅកម្ពុជាហើយទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវអាណានិគមកិច្ចបារាំងនៅកម្ពុជានៃឆ្នាំ១៨៦៣ ជាថ្នូរនឹងការត្រួតត្រា[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[ខេត្តសៀមរាប]] (ខេត្តទាំងពីរបានប្រគល់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញតាមរយៈសន្ធិសញ្ញាព្រំដែនរវាងបារាំងនិងសៀមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៦)។ ===និម្មិតកម្ម=== {{main|យុទ្ធនាការតុងកឹង}} {{see also|អណ្ណាម (អាណាព្យាបាលភាពបារាំង)|តុងកឹង (អាណាព្យាបាលភាពបារាំង)|លាវក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|ក្វាងចូវៀន}} [[File:Miliciens Siamois dans le Laos 1893 L'Illustration.png|thumb|left|160px|កងទ័ពសៀមនៅតំបន់ជម្លោះទឹកដី[[លាវ]]នៅឆ្នាំ១៨៩៣]] [[File:Presidential Palace of Vietnam.jpg|thumb|upright|160px|left|[[វិមានប្រធានាធិបតេយ្យហាណូយ|វិមានប្រធានាធិបតី]]នៅទីក្រុងហាណូយ, បានសាងសង់ឡើងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩០១–១៩០៦ សម្រាប់ជាគេហដ្ឋានរបស់អគ្គទេសាភិបាលនៃឥណ្ឌូចិន]] បារាំងបានចូលកាន់កាប់លើតំបន់វៀតណាមខាងជើងបន្ទាប់ពីបានទទួលជ័យជម្នះលើចិននៅក្នុង[[សង្គ្រាមចិន-បារាំង]] (១៨៨៤-១៨៨៥)។ ឥណ្ឌូចិននៃបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៨៨៧ ដោយមានតំបន់អណ្ណាម តុងកឹង កូសាំងស៊ីន (បូកចូលគ្នាក្លាយជាប្រទេស[[វៀតណាម]]សព្វថ្ងៃ) ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ហើយទីបំផុតគឺលាវ (បានមកពីឈ្នះ[[សង្គ្រាមបារាំង‐សៀម]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៩៣) ជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។ សហព័ន្ធមួយនេះមានអត្ថិភាពរហូតដល់ថ្ងៃទី២១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។ នៅក្នុងអាណានិគមរបស់ខ្លួនទាំងបួនគឺបារាំងបានចាត់ឱ្យមេដឹកនាំក្នុងស្រុកជាអ្នកគ្រប់គ្រងដោយក្នុងនោះមាន[[បញ្ជីរាយព្រះមហាក្សត្រវៀតណាម|អធិរាជវៀតណាម]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] និង[[បញ្ជីរាយព្រះមហាក្សត្រលាវ|ព្រះមហាក្សត្រហ្លួងព្រះបាង]]ប៉ុន្តែតាមការពិត រាល់អំណាចទាំងអស់គឺស្ថិតនៅក្នុងដៃពួកបារាំងទាំងស្រុង។ === ការបះបោរនៅវៀតណាម === ខណៈពេលបារាំងកំពុងព្យាយាមបង្កើតការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅកម្ពុជា មានការបះបោរដ៏ធំមួយបានកើតឡើងនៅវៀតណាមដែលបង្កឡើងដោយ[[ចលនាកាន់វឿង]]ដោយចលនានេះមានគោលដៅបណ្តេញបារាំងចេញនិងតម្លើងព្រះចៅអធិរាជវ័យក្មេងម្នាក់ព្រះនាម[[ហាំម ង្គី]]ជាមេដឹកនាំនៃរដ្ឋឯករាជ្យវៀតណាម។<ref>Jonathan D. London <!-- isbn# needed -->''Education in Vietnam'', pg. 10 (2011): "The ultimately unsuccessful Cần Vương (Aid the King) Movement of 1885–89, for example, was coordinated by scholars such as [[Phan Đình Phùng]], [[Phan Chu Trinh]], [[Phan Bội Châu]], [[Trần Quý Cáp]] and [[Huỳnh Thúc Kháng]], who sought to restore sovereign authority to the Nguyễn throne."</ref> ចលនាមួយនេះគឺច្រើនផ្តោតប្រឆាំងទៅលើគ្រិស្តសាសនិកយួនដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យគ្រិស្តសាសនិកចំនួន ៤០,០០០ នាក់បានស្លាប់។<ref>Fourniau, ''Annam–Tonkin'', pp. 39–77</ref> ដោយខ្វះការសហការគ្នា មិនយូរប៉ុន្មាន ចលនានេះក៏ត្រូវបារាំងបង្ក្រាបបានតាមរយៈការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីក្រុមយោធា។{{sfn|Brocheux|Hémery|2004|p=57-68}}<ref>David Marr (1971) ''Vietnamese Anticolonialism'', pg. 68</ref><ref>Huard, pp. 1096–1107; Huguet, pp. 133–223; Sarrat, pp. 271–3; Thomazi, ''Conquête'', pp. 272–75; ''Histoire militaire'', pp. 124–25</ref> គំនិតជាតិនិយមនៅវៀតណាមបានរីកធំឡើងជាលំដាប់នៅក្នុងនិងក្រោយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ|សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ការបះបោរនិងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងប៉ុន្មានគឺមិនបានផ្តល់ផលអ្វីនោះសោះដល់ប្រជាជាតិវៀតណាម។ === សង្គ្រាមបារាំង-សៀម (១៨៩៣) === {{main|សង្គ្រាមបារាំង-សៀម១៨៩៣}} ការពង្រីកវាតទឹកដីឥណ្ឌូចិនដោយបារាំងបានបង្កើតឱ្យមានជម្លោះព្រំដែនមួយចំនួនជាមួយរដ្ឋជិតខាងហើយក្នុងនោះ ជម្លោះដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់ខ្លាំងជាងគេគឺ[[សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]]នៃឆ្នាំ១៨៩៣។ នៅឆ្នាំ១៨៩៣ អាជ្ញាធរបារាំងនៅឥណ្ឌូចិនបានប្រើប្រាស់ជម្លោះព្រំដែនហើយបន្ទាប់មកគឺ[[ព្រឹត្តិការណ៍ប៉ាកណាម|ព្រឹត្តិការណ៍កងនាវានៅប៉ាកណាម]]ដើម្បីបង្កឱ្យមានវិបត្តិយោធាជាមួយសៀម។ ក្រោយមក សំពៅបារាំងបានបង្ហាញខ្លួននៅទីក្រុងបាងកកហើយបានទាមទារឱ្យសៀមចូលកាត់តំបន់ទឹកដីលាវនៅភាគខាងកើត[[ទន្លេមេគង្គ]]ឱ្យបារាំង។ ព្រះចៅ[[ចុល្លាង្ករណ៍]]បានអំពាវនាវដល់អង់គ្លេសប៉ុន្តែរដ្ឋមន្ត្រីអង់គ្លេសបានប្រាប់ព្រះអង្គថាឱ្យដោះស្រាយទៅតាមលក្ខខណ្ឌអ្វីដែលខ្លួនមានហើយទ្រង់គ្មានជម្រើសណាផ្សេងក្រៅពីធ្វើតាម។ សកម្មភាពតែមួយគត់របស់ចក្រភពអង់គ្លេសគឺការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយបារាំងដែលធានានូវបូរណភាពទឹកដីដែលនៅសល់របស់សៀម។ ជាថ្នូរ សៀមត្រូវប្រគល់[[រដ្ឋសាន|តំបន់សាន]]នៃភាគពាយព្យប្រទេសភូមាទៅអង់គ្លេសនិងកាត់ទឹកដីលាវមកឱ្យបារាំង។ === ការទន្ទ្រានបន្ថែមទៀតលើប្រទេសសៀម (១៩០៤-១៩០៧) === [[File:OccupationOfTrat1904.jpg|thumb|ការកាន់ក្រុង[[ត្រាច]]ដោយកងទ័ពបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤០]] ទោះជាយ៉ាងណា បារាំងបានបន្តដាក់សម្ពាធលើសៀមលុះនៅឆ្នាំ១៩០២ បារាំងបានបង្កើតឱ្យមានវិបត្តិមួយទៀត។ លើកនេះ សៀមត្រូវប្រគល់តំបន់ទឹកដីនៃច្រាងខាងលិចទន្លេមេគង្គផ្ទុយពីទឹកដីហ្លួងព្រះបាងនិងតំបន់ជុំវិញចម្ប៉ាស័កភាគខាងត្បូងប្រទេសលាវ និងព្រមទាំងភាគខាងលិចប្រទេសកម្ពុជា។ បារាំងក៏បានកាន់កាប់ប៉ែកខាងលិចនៃ[[ខេត្តចន្ទបុរី]]ផងដែរ។ នៅឆ្នាំ១៩០៤ ដើម្បីយកចន្ទបុរីមកវិញ សៀមត្រូវតែប្រគល់[[ខេត្តត្រាច]]និងកោះកុងមកឱ្យសហភាពឥណ្ឌូចិន។ ខេត្តត្រាចបានក្លាយកម្មសិទ្ធិរបស់ថៃវិញនៅថ្ងៃទី២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩០៦ ជាថ្នូរក្នុងការដោះដូរតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងកើតទន្លេមេគង្គដូចជា[[ខេត្តបាត់ដំបង]] [[ខេត្តសៀមនគរ]] (សៀមរាប) និង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|ខេត្តស៊ីសោភ័ណ]] (សិរីសោភ័ណ)។ ===ការបះបោររបស់ពួកយិនបៃ (១៩៣០)=== {{Further|ការបះបោរយិនបៃ}} [[File:French Indochina c. 1930.jpg|thumb|upright|left|ផែនទីសហភាពឥណ្ឌូចិនក្នុងឆ្នាំ១៩៣០]] នៅថ្ងៃទី១០ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៣០ មានការបះបោរបង្កឡើងដោយពួកទាហានវៀតណាមនៅក្នុងយោធភូមិ[[យិនបៃ]]របស់[[កងទ័ពអាណានិគម]]បារាំង។ ការបះបោររបស់ពួកយិនបៃគឺត្រូវបានគាំទ្រនិងឧបត្ថមដោយ[[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] (គ.ជ.វ.)។ ការវាយប្រហារគឺជាចលាចលដ៏ធំបំផុតដែលបន្តពីចលនាស្ដាររាជាធិបតេយ្យនិយម[[ចលនាកាន់វឿង|កាន់វឿង]]នៅចុងសតវត្សទី១៩។ គោលបំណងនៃការបះបោរនេះគឺដើម្បីជម្រុញឱ្យប្រជាជនទូទៅចូលគាំទ្រនិងផ្តួលរលំរបបអាណានិគមបារាំង។ កន្លងមក គ.ជ.វ.បានប៉ុនប៉ងប្រតិបត្តិសកម្មភាពសម្ងាត់ដើម្បីធ្វើឱ្យការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងមានភាពទន់ខ្សោយក៏ប៉ុន្តែការបង្កើនការត្រួតពិនិត្យពីភាគីបារាំងលើសកម្មភាពពួកគេបាននាំក្រុមថ្នាក់ដឹកនាំមានការប្រថុយក្នុងការបង្កើតឱ្យមាន​ការវាយប្រហារយោធាទ្រង់ទ្រាយធំនៅ[[ដែនដីសណ្តរទន្លេហុង|ដីសណ្ដទន្លេក្រហម]]នៅភាគខាងជើងវៀតណាម។ ===បក្សពួកប្រឆាំងឆ្វេងនិយមនិងការបះបោរនៅកូសាំងស៊ីននាទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៤០=== ការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនៅតំបន់កូសាំងស៊ីនគឺមានលក្ខណៈជាការត្រួតត្រាដោយផ្ទាល់ខុសពីតំបន់អាណានិគមដទៃ ដូច្នេះហើយស្ថានភាពនៅតំបន់នេះគឺងាយនឹងផ្លាស់ប្តូរទៅតាមទម្រង់នយោបាយរបស់បារាំង។ សម័យកាលផ្លាស់ប្តូរនយោបាយដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់ជាងគេគឺនៅរវាងឆ្នាំ១៩៣៦ និងឆ្នាំ១៩៣៩ ជាពេលដែលរដ្ឋាភិបាល[[រណសិរ្សប្រជាជន (បារាំង)|រណសិរ្សប្រជាជនបារាំង]]បានតែងតាំងលោក[[ជូល ប្រេវី]]ជាអង្គទេសភិបាលឥណ្ឌូចិន។{{sfn|Lockhart|Duiker|2010|p=48}} ក្នុងនាមជាអ្នកមានគំនិតសេរីនិយមម្នាក់ លោកប្រេវីបានព្យាយាមដោះស្រាយស្ថានការណ៍នយោបាយដ៏តានតឹងនៅកូសាំងស៊ីនដោយលើកលែងទោសអ្នកទោសនយោបាយ បន្ថយការរឹតត្បឹតលើសេរីភាពសារព័ត៌មាន គណបក្សនយោបាយ{{sfn|Lockhart|Duiker|2010|p=48}} និងសហជីព។{{sfn|Gunn|2014|p=119}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៣៧ ក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន គេឃើញមានកោលាហលដែលបង្កឡើងដោយពួកពលករនៅតាមទីចតនាវានិងទីដឹកជញ្ជូន។<ref>Daniel Hemery ''Revolutionnaires Vietnamiens et pouvoir colonial en Indochine''. François Maspero, Paris. 1975, Appendix 24.</ref> នៅខែមេសានៃឆ្នាំដដែលនោះ [[បក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម|ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាម]]និងអ្នក[[ទ្រុតស្គីនិយម]]ដែលជាក្រុមប្រឆាំងបាននាំគ្នាឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតនៅក្នុងការបោះឆ្នោតក្រុងដោយក្រុមទាំងពីរបានទទួលសម្លេងនិងអាសនៈបានច្រើនគួរសម។<ref>Frank N. Trager (ed.). ''Marxism in Southeast Asia; A Study of Four Countries''. Stanford, Calif: Stanford University Press, 1959. p. 142</ref> បើយោងតាមលោកប្រេវីនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៣៩ លោកបានសរសេរថា៖ "ពួកទ្រុតស្គីនិយមក្រោមការដឹកនាំរបស់តា ទូតាវគឺចង់ទាញយកគុណសម្បត្តិពីសង្គ្រាមដែលអាចកើតមានដើម្បីដណ្តើមឯករាជ្យឱ្យវៀតណាម។" សម្រាប់ពួកស្តាលីននិយមគឺ"វាដើរតាមគោលជំហររបស់បក្សកុម្មុយនិស្តបារាំង"ហើយនិង"ងាកស្មោះត្រង់មករកបារាំងប្រសិនបើមានសង្គ្រាមផ្ទុះឡើង"។<ref>Ngô Văn, ''In the Crossfire: Adventures of a Vietnamese Revolutionary''. AK Press, Oakland CA, 2010, p. 16</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤០ ក្រុមបក្សពួកកុម្មុយនិស្តបានទទួលបញ្ជាពីរដ្ឋធានីមូស្គូឱ្យងើបឡើងប្រឆាំងនឹងបារាំង។<ref>{{Cite journal|title=Labor Unions in South Vietnam|journal = Asian Affairs|volume = 2|issue = 2|pages = 70–82|last=Tyson|first=James L.|date=1974|jstor = 30171359|doi = 10.1080/00927678.1974.10587653}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤០ បក្សពួកកុម្មុយនិស្តនៅកូសាំងស៊ីនក៏ចាប់ផ្តើមបង្កើតការបះបោរ។ ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នានៅតំបន់ដីសណ្តរទន្លេមេគង្គត្រូវបានបន្តរហូតដល់ចុងឆ្នាំ។<ref>Chonchirdsim, Sud (November 1997). "The Indochinese Communist Party and the Nam Ky Uprising in Cochin China November December 1940". ''South East Asia Research''. 5 (3): 269–293. doi:10.1177/0967828X9700500304. JSTOR 23746947.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/231/2310402001.pdf|title=Inequality and Insurgency in Vietnam: A re-analysis|last=Paige|first=Jeffery M.|date=1970|website=cambridge.org|access-date=2018-11-09|archivedate=2004-08-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040825055403/http://www.vietnam.ttu.edu/star/images/231/2310402001.pdf|url-status=dead}}</ref> ===សង្គ្រាមលោកលើកទី២=== {{main|សហភាពឥណ្ឌូចិននៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}} [[File:Thống-Chế đã nói - Đại-Pháp khắng khít với thái bình, như dân quê với đất ruộng.jpg|thumb|upright|alt=Thống-Chế đã nói – Đại-Pháp khắng khít với thái bình, như dân quê với đất ruộng [Thống-Chế said: Dai-France clings to peace, like peasants with lands]|គំនូរឃោសនានៅ[[ហាណូយ]] ឆ្នាំ១៩៤២]] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាស៊ីហ្វិក|សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] របប[[បារាំងវិចឈី]]ថ្មីបានអនុញ្ញាតឱ្យកងយោធាជប៉ុនចូលមកកាន់កាប់តំបន់តុងកឹងរួចក្រោយមកដែនដីឥណ្ឌូចិនទាំងមូលក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើសហភាពឥណ្ឌូចិន|ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន]]រហូតដល់ចប់សង្គ្រាម។ ទាំងនេះបានផ្តល់ភាពងាយស្រួលឱ្យជប៉ុនក្នុងការវាយលុកលើប្រទេសចិននៅក្នុង[[សង្គ្រាមចិន–ជប៉ុនលើកទី២]]។ ខណៈពេលដែលអាណានិគមឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំងកំពុងចុះអន់ខ្សោយ ថៃក៏បានឆ្លៀតឱកាសវាយយកទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនធ្លាប់បាត់បង់មកវិញដែលជាលទ្ធផលធ្វើឱ្យ[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ]]ផ្ទុះឡើងនៅរវាងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤០ និងថ្ងៃទី៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤១។ កងកម្លាំងថៃបានប្រយុទ្ធដោយភាពស្វាហាប់ម៉ាំមួននៅលើដីគោកប៉ុន្តែគោលដៅរបស់ពួកគេមានការកំណត់។ នៅអំឡុងខែមករា កងកម្លាំងជើងទឹកបារាំងបានយកឈ្នះលើកងកម្លាំងជើងទឹកថៃនៅក្នុង[[សមរភូមិកោះដំរី]]។ សង្គ្រាមត្រូវបានបញ្ចប់នាអំឡុងខែឧសភាបន្ទាប់ពីមានការញុះញង់ពីជប៉ុនហើយបារាំងត្រូវបង្ខំខ្លួនប្រគល់ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនដណ្តើមបានទៅឱ្យថៃវិញ។ នៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយឃើញថាប្រទេសបារាំងត្រូវបានរំដោះ អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ីកំពុងតែចុះចាញ់ ហើយជាមួយនឹងការចូលជ្រៀតជ្រែករបស់អាមេរិកនៅតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិក ជប៉ុនក៏សម្រេចចិត្តកាន់កាប់តំបន់ឥណ្ឌូចិនទាំងស្រុងនិងគម្ទេចរដ្ឋបាលបារាំងចោល។ កម្ពុជា វៀតណាម និងឡាវត្រូវបានប្រកាសឯករាជ្យហើយបានក្លាយជាសមាជិកនៃ[[សហវិបុលភាពមហាតំបន់អាស៊ីបូព៌ា]]។ ភាគីជប៉ុនបានបន្តរក្សាអំណាចត្រួតត្រារបស់ខ្លួននៅឥណ្ឌូចិនរហូតទាន់តែមានការប្រកាសចុះចាញ់ពីរដ្ឋាភិបាលរបស់ពួកគេនៅក្នុងខែសីហា។ ការបែកខ្ញែកនិងកង្វះការរៀបចំរដ្ឋបាលនៅតំបន់ឥណ្ឌូចិនបានធ្វើឱ្យតំបន់នេះជួបនឹងគ្រោះធម្មជាតិមួយចំនួននិងបណ្តាលឱ្យមាន[[គ្រោះទុរ្ភិក្សវៀតណាមឆ្នាំ១៩៤៥|គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅប្រទេសវៀតណាម]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥។ គេបានស្ទង់មើលថាប្រជាជននៅឥណ្ឌូចិនប្រមាណពីរាប់សែននាក់ទៅមួយលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយសារការអត់ឃ្លាននៅរវាងឆ្នាំ១៩៤៤–៤៥។ ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១=== {{main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}} បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ បារាំងបានដាក់ញត្តិសុំជំទាស់នឹងការលុបចោលនូវសន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩៣៨ ហើយប៉ុនប៉ងចូលកាន់កាប់តំបន់ឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ប៉ុន្តែសំណើរបស់បារាំងត្រូវបានជំទាស់ដោយ[[វៀតមិញ]] ដែលជាបក្សពួកចម្រុះ[[លិទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|កុម្មុយនិស្ត]]និង[[ជាតិនិយម]]រៀតណាមក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[ហូ ជីមិញ]]ដែលត្រូវជាអ្នកស្ថាបនិកនៃ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន]]។ នៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ សហរដ្ឋអាមេរិកបានគាំទ្រក្រុមវៀតមិញក្នុងចលនាតស៊ូប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ហើយក្រុមនេះបានគ្រប់គ្រងទីជនបទនៃប្រទេសវៀតណាមតាំងពីបារាំងបានបាត់បង់អំណាចទាំងស្រុងនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ មកម្លេះ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ហ្រ្វែងគ្លីន រូសឺវេលត៍|រូសឺវេលត៍]] និងឧត្តមសេនីយ៍អាមេរិកឈ្មោះ[[ហ្សូសែហ្វ ស្ទីលវែល|ស្ទីលវែល]]បានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ជាសម្ងាត់ថាបារាំងនឹងមិនត្រូវត្រឡប់មកត្រួតត្រាលើតំបន់ឥណ្ឌូចិនវិញទេបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម។ លោកបានប្រាប់រដ្ឋាលេខាធិការលោកថា តំបន់ឥណ្ឌូចិនបានទទួលរងនូវការជិះជាន់និងភាពអយុត្តិធម៌ពីបារាំងអស់ជាង ១០០ ឆ្នាំហើយ។ លោករូសឺវេលត៍បានសាកសួរប្រធានាធិបតីចិនលោក[[ចាង កាយចៀក]]ថាតើប្រទេសចិនមានគោលបំណងចង់គ្រប់គ្រងលើតំបន់ឥណ្ឌូចិនឬអត់។ លោកចាង កាយចៀកបានឆ្លើយតបសារទៅវិញថា"ទោះក្រោមកាលៈទេសៈណាក៏ដោយ"។<ref>Tuchman, p. 235.</ref> [[File:1er CEPML.jpg|thumb|ទាហានបារាំងនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៥៣/៥៤]] ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ កងទ័ពចិនចំនួន ២០០,០០០ នាក់ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[លូ ហាន]]ដែលទទួលបញ្ជាពីលោកចាង កាយចៀក បានចូលវាយប្រហារតំបន់ឥណ្ឌូចិនភាគខាងជើងនៅលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបន្តឈរជើងក្នុងឥណ្ឌូចិនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៦។<ref>Addington, p. 30.</ref> កងទ័ពជាតិនិយមចិនទាំងនោះបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយគណបក្សជាតិនិយមវៀតណាមក្នុងគោលបំណងពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេនៅឥណ្ឌូចិននិងដាក់សម្ពាធទៅលើខ្មាំងសត្រូវរបស់ខ្លួន។<ref>Neville, p. 119.</ref> ចាង កាយចៀកបានគំរាមបារាំងថានឹងមានសង្គ្រាមជាមួយគ្នាបើបារាំងហ៊ានធ្វើសមយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតមិញ។ ដោយដូច្នេះ ភាគីទាំងបីក៏សម្រេចចិត្តចុះលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពមួយ។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៦ លោកចាង កាយចៀកបានបង្ខំឱ្យបារាំងប្រគល់សម្បទានទាំងប៉ុន្មានរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសចិនមកឱ្យរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកហើយព្រមទាំងឱ្យបារាំងលុបចោលនូវសិទ្ធិពិសេសរបស់ពួកគេនៅលើទឹកដីចិនដើម្បីជាថ្នូរនឹងការដកខ្លួនរបស់ទ័ពរបស់លោកចេញពីភាគខាងជើងតំបន់ឥណ្ឌូចិននិងប្រគល់តំបន់នេះមកឱ្យបារាំងវិញចាប់ផ្តើមពីខែមីនាតទៅ។<ref>Duong, p. 21.</ref><ref>Tønnesson, p. 41.</ref><ref>Errington, p. 63.</ref><ref>The Vietnam War Seeds of Conflict 1945–1960.</ref> បន្ទាប់ពីបញ្ចុះបញ្ចូល[[បញ្ជីរាយព្រះមហាក្សត្រវៀតណាម|ព្រះចៅអធិរាជ]][[បាវ ដាយ]]ឱ្យដាក់រាជ្យបានសម្រេចហើយ នៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៥ [[ហូ ជីមិញ]]ក៏បានប្រកាសឯករាជ្យនៃ[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។ ប៉ុន្តែមិនទាន់ផុតខែកញ្ញាផង កងកម្លាំងអង់គ្លេសនិងរួមជាមួយទ័ព[[បារាំងសេរី]]បានធ្វើដំណើរមកដល់ជ្រោយឥណ្ឌូចិនរួចស្តារការត្រួតត្រារបស់ខ្លួនឡើងវិញ។ ដំបូងលោកហូ ជីមិញបានយល់ព្រមចរចាជាមួយបារាំងដើម្បីទទួលបាននូវស្វ័យភាពប៉ុន្តែកិច្ចចរចានោះមិនបានផ្តល់ផលអ្វីដល់ហូ ជីមិញនិងវៀតមិញឡើយ បន្តិចក្រោយមក ការប្រយុទ្ធគ្នាដ៏ជូរចត់នៃ[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ក៏បានផ្ទុះឡើងរវាងកងកម្លាំងវៀតមិញប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់បារាំង។ នៅឆ្នាំ១៩៥៤ ដើម្បីបង្កើនសត្រូវនយោបាយច្រើនបន្ថែមឱ្យហូ ជីមិញ ពួកបារាំងក៏យល់ព្រមបង្កើតនូវរដ្ឋបង្រួមមួយដែលមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដោយមានអតីតព្រះចៅអធិរាជបាវ ដាយជាមេដឹកនាំ។ នៅពេលនោះផងដែរ រដ្ឋកម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាមត្រូវបានក្លាយជារដ្ឋសមាគមនៃ[[សហភាពបារាំង]]និងត្រូវផ្តល់នូវសិទ្ធិស្វ័យភាពបន្ថែម។ នៅឆ្នាំ១៩៥០ សង្គ្រាមក៏ឈានចូលមកដល់ចំណុចរបត់មួយ។ រដ្ឋាភិបាលហូ ជីមិញត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តចិននិងសហភាពសូវៀតហើយរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក[[ម៉ៅសេទុង]]ថែមទាំងបានផ្តល់ជំនួយកម្លាំងទ័ពបន្តិចបន្តួចនិងគ្រឿងសព្វាវុធជាច្រើនទៀតផង។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥០ កងទ័ពបារាំងបានទទួលរងនូវការបរាជ័យដ៏ធំដំបូងបង្អស់នៅក្នុង[[សមរភូមិផ្លូវអាណានិគមលេខ៤]]។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងយោធារបស់បារាំងគឺលែងសូវបានផលដូចមុនទៀតហើយ។ ចំណែកឯរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមដែលខ្លួនបានបង្កើតពីមុននោះគឺមានសភាពខ្សោយនិងអស្ថេរភាព ខណៈពេលដែលរដ្ឋកម្ពុជាដែលនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់សម្តេចព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហនុ]]បានទទួលឯករាជ្យនៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣។ ការប្រយុទ្ធចម្បាំងគ្នាបានអូសបន្លាយរហូតដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៤ នៅពេលដែលវៀតមិញបានយកឈ្នះលើទ័ពបារាំងនៅក្នុង[[សមរភូមិឌៀនបៀនភូ]]។ ===កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវ=== [[File:Indochina 1954.jpg|thumb|ឥណ្ឌូចិននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤]] នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤ [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]បានបង្កើតបានកិច្ចព្រមព្រៀងមួយរវាងវៀតណាមខាងជើង និងបារាំង។ ក្នុងកិច្ចសន្យានោះរួមមាន៖ ការគាំទ្របូរណភាពទឹកដី និងអធិបតេយ្យភាពនៃតំបន់ឥណ្ឌូចិន ផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់ប្រទេសទាំងបីនៅក្នុងឥណ្ឌូចិន ប្រកាសពីការបញ្ឈប់អរិភាពនិងអន្តរាគមន៍របស់បរទេសក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងឥណ្ឌូចិន និងគូសខ្សែបន្ទាត់នៅតំបន់ដែលបែកចែកវៀតណាទៅជាភាគខាងជើងនិងខាងត្បូងហើយកងទ័ពភាគីនីមួយៗគឺត្រូវតែដកថយចេញពីតំបន់នោះ។<ref name="USvietAnalysis"/> នេះគឺជាសន្និសីទមួយដែលបារាំងឈប់អះអាងថាឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិនគឺជាផ្នែកមួយរបស់ប្រជាជាតិខ្លួន។ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានច្រានចោលនូវកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនេះហើយមិនបានចុះហត្ថលេខាលើវានោះឡើយ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូងឈ្មោះឌៀមបានច្រានចោលនូវគំនិតនៃការបោះឆ្នោតនៅទូទាំងប្រទេសដូចដែលបានស្នើឡើងនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងដោយបាននិយាយថា ការបោះឆ្នោតសេរីមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចទេនៅទឹកដីកុម្មុយនិស្តភាគខាងជើង ហើយលោកបានបន្ថែមទៀតថា រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកមិនត្រូវបានចងភ្ជាប់ដោយកិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងហ្សឺណែវទេ។ ព្រឹត្តិការណ៍នៃឆ្នាំ១៩៥៤ បាននាំឱ្យមានការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅប្រទេសវៀតណាមនិងរួមទាំងការផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]ផងដែរ។ ប្រទេសកម្ពុជា និងឡាវបានទទួលឯករាជ្យពេញលេញនៅឆ្នាំ១៩៥៤ ប៉ុន្តែក្រោយមកៗប្រទេសទាំងពីរក៏ត្រូវបានបរទេសទាញអូសឱ្យធ្លាក់ចូលទៅក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមដ៏ព្រៃផ្សៃបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃតំបន់ឥណ្ឌូចិន។ ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:Colonies of the second French colonial empire.jpg|thumb|left|upright=0.8|គំនូរទិដ្ឋភាពក្នុងសង្គមប្រទេសវៀតណាមនាឆ្នាំ១៨៩១]] ===ប្រជាជន=== ក្រុម[[ជនជាតិវៀតណាម]] [[ជនជាតិលាវ|លាវ]] និង[[ខ្មែរ (ជនជាតិ)|ខ្មែរ]]គឺជាក្រុមជនជាតិដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន។ [[ជនជាតិមឿង]] [[ជនជាតិតៃ (វៀតណាម)|តៃ]] [[ជនជាតិចាម|ចាម]] និង[[ជនជាតិចារ៉ៃ|ចារ៉ៃ]]ត្រូវបានគេស្គាល់ជារួមថា[[ម៉ុងតេញ៉ា]] (''Montagnards'') ហើយពួកគេភាគច្រើនមានទីលំនៅនៅតាមតំបន់ភ្នំនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន។ [[ជនជាតិហាន]] (ចិន) ក៏មានវត្តមាននៅក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិនផងដែរហើយពួកគេភាគច្រើនចូលចិត្តរស់នៅតាមទីប្រជុំជនធំៗ ជាពិសេសគឺនៅផ្នែកខាងត្បូងវៀតណាមនិងប្រទេសកម្ពុជាព្រោះវាត្រូវជាតំបន់ពាណិជ្ជកម្មធំៗ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩១៣ គេបានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា ប្រហែល ៩៥% នៃប្រជាជនឥណ្ឌូចិនគឺមានទីលំនៅនៅតំបន់ជនបទប៉ុន្តែតួលេខខាងលើត្រូវបានធ្លាក់ចុះបន្តិចម្តងៗនៅឆ្នាំបន្ទាប់ៗដោយសារតែការរីកចម្រើននៃនគរូបនីយកម្ម។ ===សាសនា=== [[File:St. Joseph's Cathedral - Hanoi, Vietnam.jpg|thumb|វិហារគ្រិស្តសាសនានៅទីក្រុងហាណូយ]] សាសនាគ្រឹះនៅសហភាពឥណ្ឌូចិនគឺ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ដោយនៅវៀតណាមគឺគេប្រកាន់[[មហាយាន|ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]]រីឯនៅកម្ពុជានិងឡាវគឺប្រកាន់[[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]។ សាសនទូតកាតូលិកអឺរ៉ុបបានដើរផ្សព្វផ្សាយសាសនានៅពាសពេញឥណ្ឌូចិនហើយនៅពេលបារាំងបានដកការត្រួតត្រារបស់ខ្លួន គេបានប៉ាន់ស្មានថាប្រជាជនតំបន់តុងកឹងប្រមាណ ១០% ជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក។ [[លទ្ធិកាវដាយ|កាវដាយសាសនា]]ក៏ចាប់ផ្តើមមានប្រជាប្រិយភាពនៅអំឡុងពេលនេះផងដែរ។ ===ការតាំងទីលំនៅរបស់បារាំង=== [[File:French Indochina 1937.png|thumb|220px|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃសហភាពឥណ្ឌូចិន]] ខុសពី[[អាល់ហ្សេរីបារាំង|អាណានិគមអាល់ហ្សេរី]] ជនជាតិបារាំងតិចតួចណាស់ដែលបានមកតាំងទីលំនៅនៅលើដែនដីឥណ្ឌូចិន។ ត្រឹមឆ្នាំ១៩៤០ មានជនជាតិបារាំងតែ ៣៤,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលរស់នៅក្នុងឥណ្ឌូចិនរួមជាមួយនឹងបុគ្គលិកយោធានិងបុគ្គលិករដ្ឋាភិបាលបារាំង។ មូលហេតុចម្បងដែលធ្វើឱ្យឥណ្ឌូចិនមានជនជាតិបារាំងរស់នៅតិចជាងអាណានិគមអាហ្រ្វិកខាងជើង (ដែលមានប្រជាជនបារាំងរស់នៅរហូតដល់ទៅ ១ លាននាក់ជាងឯណោះ) ព្រោះតំបន់ឥណ្ឌូចិនត្រូវបានជនជាតិបារាំងមើលឃើញថាជា ''colonie d'exploitation économique'' (អាណានិគមសេដ្ឋកិច្ច) ច្រើនជាជាង ''colonie de peuplement'' (ទឹកដីអាណានិគមដែលប្រមូលប្រជាជនបារាំងមករស់នៅដើម្បីកុំឱ្យប្រទេសបារាំងមានចំនួនប្រជាជនលើសលប់ពេក) និងមួយទៀតគឺព្រោះតែឥណ្ឌូចិនមានចម្ងាយឆ្ងាយពីប្រទេសបារាំង។ ===ភាសា=== នៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង [[ភាសាបារាំង]]គឺត្រូវជាភាសាចម្បងដែលគេលើកយកមកប្រើប្រាស់នៅក្នុងវិស័យជាច្រើនដូចជា៖ វិស័យអប់រំ រដ្ឋាភិបាល ពាណិជ្ជកម្ម ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងសារព័ត៌មានជាដើម។ ភាសាបារាំងគឺមានភាពពេញនិយមបំផុតនៅតាមទីប្រជុំជននិងក្រុងនានាហើយវាបានក្លាយជាភាសាចម្បងមួយសម្រាប់វរជននិងបញ្ញវន្តនាសម័យនោះ។ ជាពិសេសគឺនៅក្នុងតំបន់តុងកឹងនិងកូសាំងស៊ីនដែលឥទ្ធិពលភាសាបារាំងមានច្រើនចំណែកឯតំបន់អណ្ណាម កម្ពុជា និងឡាវវិញគឺមិនសូវមានប៉ុន្មានទេ។<ref name="axl.cefan.ulaval.ca">Vietnam.</ref> ទោះបីជាភាសាបារាំងត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការនៅក្នុងវិស័យអប់រំក្តី ក៏ប្រជាជនក្នុងស្រុកនីមួយៗនូវតែនិយាយភាសាកំណើតរបស់ពួកគេដដែរ។ បន្ទាប់ពីការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងបានបញ្ចប់ ភាសាបារាំងគឺនូវតែគេយកមកប្រើជារឿយៗនៅក្នុងវិស័យរដ្ឋាភិបាលឯករាជ្យថ្មី, ឧទាហរណ៍៖ របប[[សង្គមរាស្រ្តនិយម]] និងសម័យ[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]។ សព្វថ្ងៃ ភាសាបារាំងគឺនូវតែគេលើកមកបង្រៀបជាភាសាទីពីរឬទីបីនៅក្នុងប្រទេសនៃតំបន់ឥណ្ឌូចិនហើយត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងកិច្ចការរដ្ឋបាលមួយចំនួនផងដែរ។<ref name="axl.cefan.ulaval.ca">Vietnam.</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== សហភាពឥណ្ឌូចិនត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលបារាំងចាត់ទុកថាជា"អាណានិគមអាជីវកម្មសេដ្ឋកិច្ច"។ រដ្ឋាភិបាលអាណានិគមបានប្រមូលថវិកានិងមូលនិធិពីឥណ្ឌូចិនដោយការយកពន្ធពីសំណាកប្រជាជនក្នុងស្រុក។ លើសពីនេះទៅទៀត រដ្ឋាភិបាលបារាំងបានបង្កើតឱ្យមានភាពផ្តាច់មុខលើពាណិជ្ជកម្មអាភៀន អំបិល ហើយនិង[[ស្រាស]]ជាដើម។ រដ្ឋបាលបារាំងបានបង្កើតនូវបមាណភាគនៃការប្រើប្រាស់សម្រាប់ភូមិនីមួយៗនៅវៀតណាមដោយបង្ខំអ្នកភូមិទាំងនោះឱ្យទិញនិងប្រើប្រាស់ទំនិញផលិតផលអាជីវកម្មផ្តាច់មុខ។<ref>Peters.</ref> នៅឆ្នាំ១៩២០ ពាណិជ្ជកម្មផលិតផលទាំងនោះគឺមានតម្លៃស្មើនឹង ៤៤% នៃថវិការរដ្ឋាភិបាលអាណានិគមសរុបប៉ុន្តែវាបានថយចុះនៅត្រឹម ២០% ក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ ដោយសារតែអាណានិគមបានចាប់ផ្តើមធ្វើពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ច។ ធនាគារដ៏សំខាន់បំផុតរបស់អាណានិគមឥណ្ឌូចិនគឺមានឈ្មោះថា [[ធនាគារនៃឥណ្ឌូចិន]] ដែលបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៨៧៥ ហើយមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះការធ្វើប្រាក់កាករូបិយប័ណ្ណរបស់ឥណ្ឌូចិន។ ឥណ្ឌូចិនគឺជាអាណានិគមដែលបារាំងបានចូលវិនិយោគច្រើនជាងគេទីពីរនៅឆ្នាំ១៩៤០ បន្ទាប់ពីអាល់ហ្សេរីដោយថវិកាវិនិយោគសរុបមានចំនួនរហូតទៅដល់ ៦.៧ លាន[[ហ្វ្រង់ (រូបិយវត្ថុ)|ហ្វ្រង់]]។ នៅឆ្នាំ១៩៣០ បារាំងបានចាប់ផ្តើមធ្វើពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់ឥណ្ឌូចិនដោយបានជីករាស់ធនធានធម្មជាតិបន្ថែមដើម្បីនាំចេញទៅបរទេស។ តំបន់កូសាំងស៊ីន អណ្ណាម និងតុងកឹង (សព្វថ្ងៃប្រទេសវៀតណាម) បានក្លាយជាប្រភពនៃ[[តែ]] [[ស្រូវ]] [[គ្រាប់កាហ្វេ|កាហ្វេ]] [[ម្រេចខ្មៅ|ម្រេច]] [[ធ្យូង]] [[ស័ង្កសី]] និង[[សំណប៉ាហាំង]] ចំណែកឯប្រទេសកម្ពុជាវិញគឺជាប្រភពចម្បងនៃដំណាំស្រូវនិងដំណាំម្រេច។ មានតែលាវទេដែលបារាំងគិតថាជាដែនដីអាណានិគមខ្វះខាតហើយលាវមានតែឈើតិចតួចប៉ុណ្ណោះសម្រាប់បារាំងយកទុកនាំចេញ។ នៅដើមសតវត្សទី២០ ការរីកចម្រើននៃឧស្សាហកម្មដោយប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបានធ្វើឱ្យឧស្សាហកម្មដំណាំកៅស៊ូនៅឥណ្ឌូចិនផ្ទុះឡើងហើយចម្ការកៅស៊ូត្រូវបានគេបង្កើតឡើងនៅពាសពេញផ្ទៃឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិនជាពិសេសគឺនៅក្នុងតំបន់អណ្ណាមនិងតុងកឹង។ មិនយូរប៉ុន្មាន ប្រទេសបារាំងបានក្លាយជាអ្នកផលិតដំណាំកៅស៊ូនាំមុខគេតាមរយៈអាណានិគមឥណ្ឌូចិនរបស់ខ្លួនហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះដំណាំកៅស៊ូឥណ្ឌូចិនក៏បានក្លាយជាផលិតផលដ៏មានតម្លៃមួយនៅក្នុងពិភពឧស្សាហកម្មថែមទៀតផង។ ភាពជោគជ័យនៃផលិតកម្មដំណាំកៅស៊ូនៅតំបន់ឥណ្ឌូចិនបារាំងបានបណ្តាលឱ្យមានការចូលវិនិយោគពីសំណាកក្រុមហ៊ុនធំៗផ្សេងៗដូចជា [[មីឆែលីន]]ជាដើម។ ការផ្ទុះឡើងនៃការវិនិយោគលើអណ្តូងរ៉ែ ដំណាំកៅស៊ូ តែ និងដំណាំកាហ្វេបានធ្វើឱ្យសហភាពឥណ្ឌូចិនចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍ផ្នែកឧស្សាហកម្មយ៉ាងរហ័សហើយរោងចក្រជាច្រើនក៏ចាប់ផ្តើមបើកដំណើរការចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ រោងចក្រថ្មីៗទាំងនោះគឺជាប្រភពផលិតវាយនភ័ណ្ឌ បារី ស្រាបៀរ និងស៊ីម៉ងត៍រួចត្រូវនាំចេញយកទៅទូទាំងចក្រភពបារាំងលើពិភពលោក។ ===ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ=== [[image:Bâtiments 172.jpg|thumb|right|[[សារមន្ទីរជាតិនៃប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]]នៅទីក្រុងហាណូយដែលបានកសាងឡើងនៅឆ្នាំ១៩៣២]] [[File:LeRoyal PP.jpg|thumb|right|អូតែលឡេរ៉ូយ៉ាល់ (''Hotel le Royal''), បើកទ្វាដំបូងនៅ១៩២៩]] ខណៈពេលដែលសហភាពឥណ្ឌូចិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអាណានិគមសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់មួយរបស់បារាំង រដ្ឋាភិបាលបារាំងក៏បានកំណត់នូវគោលដៅថ្មីគឺចាប់អភិវឌ្ឍន៍វិស័យដឹកជញ្ជូននិងបណ្តាញគមនាគមន៍នៅឥណ្ឌូចិន។ កំពង់ផែទីក្រុង[[ទីក្រុងព្រៃនគរ|សៃហ្គន]]បានក្លាយជាកំពង់ផែដ៏សំខាន់មួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍និងត្រូវជាគូប្រជែងជាមួយនឹង[[សិង្ហបុរីនៅក្នុងអាណានិគមច្រកសមុទ្រ|កំពង់ផែទីក្រុងសិង្ហបុរី]]របស់អង់គ្លេស។ ត្រឹមឆ្នាំ១៩៣៧ កំពង់ផែក្រុងសៃហ្គនបានក្លាយជាកំពង់ផែមមាញឹកបំផុតទីប្រាំមួយនៅក្នុងចំណោមកំពង់ផែដ៏មមាញឹកទាំងឡាយរបស់ចក្រភពបារាំង។ នៅឆ្នាំ១៩៣៦ ខ្សែរត់ភ្លើងដែលតភ្ជាប់ពីក្រុងហាណូយទៅសៃហ្គនត្រូវបានបើកដំណើរការឡើង។ ជាមួយនឹងការកែលម្អបន្ថែមទៀតនៅក្នុងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដឹកជញ្ជូនឥណ្ឌូចិន វាបានធ្វើឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំណើររវាងបារាំងនិងឥណ្ឌូចិន។ ត្រឹមឆ្នាំ១៩៣៩ នាវាបារាំងត្រូវការពេលតិចជាងមួយខែតែប៉ុណ្ណោះដើម្បីធ្វើដំណើរពីទីក្រុង[[ម៉ាកសី]]មកដល់ឥណ្ឌូចិននិងប្រមាណប្រាំថ្ងៃសម្រាប់ការធ្វើដំណើរតាមយន្តហោះពីប៉ារីសមកសៃហ្គន។ == សូមមើលផងដែរ == *[[ឥណ្ឌីខាងលិច|ឥណ្ឌីបូព៌ា]] *[[សហភាពបារាំង]] *[[រដ្ឋបាលនយោបាយនៃសហភាពឥណ្ឌូចិន]] *[[បញ្ជីរាយអាណានិគមរបស់បារាំង]] ==កំណត់សម្គាល់== {{notelist}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេស== * Brocheux, Pierre, and Daniel Hemery. ''Indochina: An Ambiguous Colonization, 1858–1954'' (University of California Press; 2010) 490 pages; a history of French Indochina. *{{cite book |last=ឈែនដ្លឺរ |first=ឌែវីដ |title=ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃកម្ពុជា |edition=រ.រ.ទី៤ |authorlink= |coauthors= |year=២០០៧ |publisher=សារព័ត៌មានវ៉ិស្ថ៍វ្យូ |location=បោលដឺរ, ខូឡូរ៉ាដូ: |isbn=0-8133-4363-1 }} *{{cite book |last=ឌូខឺរ |first=វីល្លៀម |title=ការក្រោកឡើងនៃជាតិនិយមនៅវៀតណាម ១៩០០-១៩៤១ |authorlink=វីល្លៀមជ. ឌូខឺរ |coauthors= |year=១៩៧៦ |publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាខរនាំល |location=អ៊ិថឹខា ញូវយ៉ក |isbn=0-8014-0951-9 }} *{{cite book |last=អឹដវ៉ឺដស៍ |first=ផឹននី |title=កាំបូជ: វប្បកម្មនៃប្រទេសជាតិមួយ, ១៨៦០–១៩៤៥ |authorlink= |coauthors= |year=២០០៧ |publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យហាវ៉ៃ |location=ហូណូលូលូ |isbn=0-8248-2923-9 }} *{{cite book |last=អេវ៉ិន្ស៍ |first=ហ្គ្រាន្ថ៍ |title=ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវខ្លីមួយ |authorlink= |coauthors= |year=២០០២ |publisher=អ៊ាំលឡឹន និង អន់វិន |location=សំបុកក្អែក អូស្ត្រាលី |isbn= |id={{ASIN|B000MBU21O}} }} *{{cite book |last=ម៉ារ |first=ឌែវីដ |title=ប្រតិអាណានិគមនិយមវៀតណាម ១៨៨៥–១៩២៥ |authorlink= |coauthors= |year=១៩៧១ |publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ |location=បឺខខេលី |isbn=0-520-01813-3 }} *{{cite book |last=ម៉ារ |first=ឌែវីដ |title=ប្រពៃណីវៀតណាមលើការកាត់ក្ដី ១៩២០–១៩៤៥ |authorlink= |coauthors= |year=១៩៨២ |publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ |location=បឺខខេលី |isbn=0-520-04180-1 }} *{{cite book |last=ម៉ារ |first=ឌែវីដ |title=វៀតណាម១៩៤៥: ដំណើរស្វែងរកអំណាច |authorlink= |coauthors= |year=១៩៩៥ |publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ |location=បឺខខេលី |isbn=0-520-07833-0 |pages= }} *{{cite book |last=ម៉ខ់លីអុដ |first=ម៉ាខ |title=ការឆ្លើយតបវៀតណាមចំពោះអន្តរាគមន៍បារាំង ១៨៦២–១៨៧៤ |authorlink= |coauthors= |year=១៩៩១ |publisher=ភ្រែកហ្គឺរ |location=ញូយ៉ក |isbn=0-275-93562-0 |pages= }} *{{cite book |last=មួររ៉េយ |first=ម៉ាទីន ជែ. |title=ការរីកចម្រើននៃមូលធននិយមនៅឥណ្ឌូចិនអាណានិគម (១៨៧០–១៩៤០) |authorlink= |coauthors= |year=១៩៨០ |publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ |location=បឺខខេលី |isbn=0-520-04000-7 |pages= }} *{{cite book |last=អសស្ប៊ាន់ |first=មិលថឹន |title=វត្តមានបារាំងនៅឥណ្ឌូចិននិងកម្ពុជា: ការគ្រប់គ្រង និង ការឆ្លើយតប (១៨៥៩-១៩០៥) |authorlink=Milton Osborne |coauthors= |year=១៩៦៩ |publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យខនាំល |location=អ៊ិថឹខា ញូវយ៉ក |isbn= |pages= |id={{ASIN|B000K13QGO}} }} *Perkins, Mandaley (2006). ''Hanoi, Adieu: A bittersweet memoir of French Indochina'', Sydney, Harper Perennial, ISBN 978-0-7322-8197-7, ISBN 0-7322-8197-0 *{{cite book |last=ស្ទួត-ផ្វខ់ |first=ម៉ាទីន |title=ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃលាវ |authorlink= |coauthors= |year=១៩៩៧ |publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យខាំប៊្រីជ |location=ខាំប៊្រីជ ស.រាជ. |isbn=0-521-59235-6 |pages= }} *{{cite book |last=ថាលលិង |first=និខូឡឹស |title=ចក្រពត្តិនិយមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍: "ដំណាក់កាលមួយឆាប់រហ័ស កន្លងទៅ" |authorlink=Nicholas Tarling |coauthors= |year=២០០១ |publisher=រ៉ោតថ្លិច |location=ឡុងដុង និង ញូវយ៉ក |isbn=0-415-23289-9 |pages= }} *{{cite book |last=ធូល្លី |first=ចន |title=បារាំងនៅមេគង្គ: ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃអាណាព្យាបាលនៅកម្ពុជា ១៨៦៣–១៩៥៣ |authorlink= |coauthors= |year=២០០៣ |publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យអាមេរិក |location=ឡាន់ហ៊ែម, ម៉ារីលែនដ៍ |isbn=0-7618-2431-6 |pages= }} *{{cite book |last=វូដសាយដ៍ |first=អាឡិចស៊ែនដឺរ |title=សហគមន៍ និង បដិវត្តន៍នៅវៀតណាមទំនើប |authorlink= |coauthors= |year=១៩៧៦ |publisher=ហោតថឹន មីផ្វភ្វ្លីន |location=បុស្តុន |isbn=0-395-20367-8 |pages= }} *{{cite book |last=ហ៊្សីណូមែន |first=ភីតថឺរ |title=បាស្ទីលអាណានិគម: ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃការដាក់គុកនៅវៀតណាម ១៨៦២–១៩៤០ |authorlink= |coauthors= |year=២០០១ |publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ |location=បឺខខេលី |isbn=0-520-22412-4 |pages= }} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons category|French Indochina|សហភាពឥណ្ឌូចិន}} * (មានជាភាសាអង់គ្លេសនិងបារាំង) ''[http://www.wdl.org/en/item/2392 The Colonization of Indochina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210322203311/http://www.wdl.org/en/item/2392 |date=2021-03-22 }}'', from around 1892 * (មានជាភាសាអង់គ្លេសនិងបារាំង) ''[http://www.wdl.org/en/item/310 Indochina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210322203241/http://www.wdl.org/en/item/310 |date=2021-03-22 }}'', a tourism book published in 1910 * Pierre Brocheux: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/colonial_society_indochina/ Colonial Society (Indochina)], in: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html/ 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. * [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb32697929f/date Annuaire général de l'Indo-Chine française] - [[BnF]] (ភាសាបារាំង) {{French Indochina}} {{Vietnamese independence movement}} {{Authority control}} {{coord|21.0333|N|105.8500|E|source:wikidata|display=title}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតអាណានិគមបារាំង|ឥណ្ឌូចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សហភាពឥណ្ឌូចិន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតអាណានិគមរបស់បារាំង|ឥណ្ឌូចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចក្រភពអាណានិគមបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា–បារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងបារាំង–លាវ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងបារាំង–វៀតណាម]] 0zxd83xbjy25iqsnic2hspd6zorj325 0 23316 333687 303058 2026-03-28T12:34:36Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333687 wikitext text/x-wiki '''[[ព្រះត្រ័យបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > ទីឃនិកាយ''' {{buddhism}} {{PaliCanon}} =='''សេចក្តី​សង្ខេប'''== គម្ពីរ​ទីឃនិកាយ (Dīgha Nikāya) គឺ​ជា​កងធម៌​ដែល​មាន​សូត្រ​ (សេចក្តី​បង្រៀន)(Collection of Long Discourses) នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា ។ គម្ពីរ​[[ទីឃនិកាយ]]​ ជា​គម្ពីរដំបូង​ក្នុង​ចំណោម​សៀវភៅ​ ៥ ក្បាល​នៃ​គម្ពីរ​​សុត្តន្តបិដក (Sutta Pitaka), ដែល​រួម​បង្កើត​បាន​ជា​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក (Tipitaka) ដែល​ជា​សៀវភៅ​​សំខាន់ជាង​គេ​បំផុត​របស់​ព្រះពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទ (Theravada Buddhism)។ ក្នុង​ចំណោម​សៀវភៅ​​ជាច្រើន​នៃ​គម្ពីរ​ទីឃនិកាយ ដែល​ត្រូវ​បាន​ស្រង់​ជា​​ឯកសារយោង​ញឹកញាប់​បំផុត​ គឺ ៖ # គម្ពីរ​[[សាមញ្ញផលសូត្រ]] (Samaññaphala Sutta) (DN 2) ជាសូត្រ​ទី ២ នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​'''[[ភាគ១៤]]''' (ទំព័រទី​ ១១៤), រៀបរាប់ និង ប្រៀប​ទស្សនៈ​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ជា​មួយ​នឹង ពួក​ព្រាហ្មណ៍ នៃ​លទ្ធិ​ដទៃ​ទៀត​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ទាក់ទង​នឹង​សាកលលោក​ និង ពេល (អតីត, បច្ចុប្បន្ន, និង​ អនាគត)​ ។ # គម្ពីរ​ព្រហ្មជាលសូត្រ (Brahmajala Sutta)​ (DN 1) ជាសូត្រ​ទី ១ នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​'''[[ភាគ១៤]]''' (ទំព័រ​ទី ១), រៀបរាប់ និង ប្រៀប​ទស្សនៈ​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ជា​មួយ​នឹង ពួក​ព្រាហ្មណ៍ នៃ​លទ្ធិ​ដទៃ​ទៀត​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ទាក់ទង​នឹង​សាកលលោក​ និង ពេល (អតីត, បច្ចុប្បន្ន, និង​ អនាគត)​ ។ # គម្ពីរ​[[បោដ្ឋបាទសូត្រ]] (Potthapada Sutta) (DN 9) ជា​សូត្រ​ទី​ ៩ នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​'''[[ភាគ១៥]]''' (ទំព័រ​ទី​ ១០៩), រៀបរាប់​អំពី​អានិសង្ស (benefits) របស់​ សមាធិ និង របៀប​ប្រតិបត្តិ​ឬចម្រើន​​សាមាធិ (meditation) ។ #គម្ពីរ[[មហាបរិនិព្វានសូត្រ]] (Mahaparinibbana Sutta) (DN 16) ​ជា​សូត្រ​ទី ៣ នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​'''[[ភាគ១៦]]''' (ទំព័រទី ១៥៤), រៀបរាប់​នូវ​បណ្ដា​ថ្ងៃ​ចុងក្រោយ​ និង​ ថ្ងៃ​ចូល​ទិវង្គត​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ។ #គម្ពីរ​[[សិង្គាលកសូត្រ|សិង្គាលសូត្រ]] (Sigalovada Sutta) (DN 31) ជាសូត្រ​ទី ៨ នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​'''[[ភាគ១៩]]''' (ទំព័រ​ទី ៦៧), ពិភាក្សា​អំពី​ធម្មវិន័យ (ethics) សម្រាប់​ភិក្ខុសង្ឃ និង វិធីប្រតិបត្តិ​ធម៌​សម្រាប់​​ឧបាសក ឧបាសិកា និង​​ជនទូទៅ ។ ==='''រចនាសម្ព័ន្ធ'''=== គម្ពីរ[[ទីឃនិកាយ]] បានប្រជុំព្រះសូត្រវែង​ៗ ចំនួន ៣៤ សូត្រ ដែល​ត្រូវ​បាន​រៀប​ចំ​ជា​ ៣ វគ្គ គឺ ៖ # [[សីលក្ខន្ធវគ្គ]] (Silakkhandha-vagga): សៀវភៅ​[[ភាគ១៤|ភាគ'''១៤''']] និង [[ភាគ១៥|ភាគ'''១៥''']] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១៣ ។ # [[មហាវគ្គ]] (Maha-vagga): សៀវភៅ​[[ភាគ១៦|ភាគ'''១៦''']] និង [[ភាគ១៧|ភាគ'''១៧''']] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១០ ។ # [[បាដិកវគ្គ]] (Patika-vagga): សៀវភៅ​[[ភាគ១៨|ភាគ'''១៨''']] និង [[ភាគ១៩|ភាគ'''១៩''']] មានប្រជុំព្រះសូត្រ ១១ ។ ==='''សីលក្ខន្ធវគ្គ'''=== ====[[ព្រហ្មជាលសូត្រ]]==== (Brahmajāla Sutta) (DN 1), សៀវភៅ​​[[ភាគ១៤|ភាគ'''១៤''']] ទំព័រ​ទី ៣ ។ ពាក់ព័ន្ធ​ជាសំខាន់​ជា​មួយ​នឹង​ទុទិដ្ឋិ ( wrong view) ៦២​ ប្រភេទ ។ ====[[សាមញ្ញផលសូត្រ]]==== (Sāmaññaphala Sutta)(DN 2), ​សៀវភៅ​​[[ភាគ១៤]] ទំព័រទី ​១១៥ ។ ព្រះបាទ អាជាតសត្រូវ ([[អាជាតសត្តុ]], [[Ajatasattu]]) នៃ​នគរ​ មគធៈ (Magadha) ទូល​សួរ​ព្រះ​ពុទ្ធ​អំពី​[[អានិសង្ស​]] (ប្រយោជន៍) ​នៃ​ការ​ប្រកាន់​ជីវភាព​ជា​​​អ្នក​បួស (សមណៈ, samana) (recluse ឬ renunciant) ។ ព្រះ​ពុទ្ធ​ទ្រង់​​មាន​បន្ទូល​ឆ្លើយ​តប​​ថា គោលដៅ​កំពូល​​របស់​អ្នក​បួស​គឺ​​ការ​បាន​សម្រេច​ជា​ព្រះ​[[អរហន្ត]] (arahant) ។ ====[[អម្ពដ្ឋសូត្រ]]==== (Ambattha Sutta) (DN 3) សៀវភៅ​​​​[[ភាគ១៤|ភាគ'''១៤''']] ទំព័រទី​ ២១៧ ។ Ambattha the Brahmin is sent by his teacher to find whether the Buddha possesses the 32 bodily marks, but on arrival he is rude to the Buddha on grounds of descent ([[caste]]); the Buddha responds that he is actually higher born than Ambattha by social convention, but that he himself considers those fulfilled in conduct and wisdom as higher. ====[[សោណទណ្ឌសូត្រ]]==== (Sonadanta Sutta) (DN 4) សៀវភៅ​​[[ភាគ១៤|ភាគ'''១៤''']] ទំព័រ​ទី ២៦៥ ។ The Buddha asks Sonadanda the Brahmin what are the qualities that make a Brahmin; Sonadanda gives five, but the Buddha asks if any can be omitted and argues him down to two: morality and wisdom. ====[[កូដទន្តសូត្រ]]==== (Kutadanta Sutta) (DN 5) សៀវភៅ​​[[ភាគ១៥|ភាគ'''១៥''']] ទំព័រ​ទី ៣ ។​ Kutadanta the Brahmin asks the Buddha how to perform a sacrifice; the Buddha replies by telling of one of his past lives, as chaplain to a king, where they performed a sacrifice which consisted of making offerings, with no animals killed. ====[[មហាលិសូត្រ]]==== (Mahali Sutta) (DN 6) សៀវភៅ​​[[ភាគ១៥|ភាគ'''១៥''']] ទំព័រ​ទី ៥៧ ។ In reply to a question as to why a certain monk sees divine sights but does not hear divine sounds, the Buddha explains that it is because of the way he has directed his meditation. ====[[ជាលិយសូត្រ]]==== (Jaliya Sutta) (DN 7) សៀវភៅ​​​[[ភាគ១៥]] ទំព័រ​ទី ៧៥ ។ នៅ​ពេល​ត្រូវ​ព្រាហ្មណ៍​ ២ នាក់​ចោទ​សួរ​ថា​តើ​ ព្រលឹង (soul) និង រូបកាយ​ (body) ដូច​គ្នា ឬ​ ខុស​គ្នា, ព្រះ​ពុទ្ធ​ទ្រង់​មាន​ព្រះ​បន្ទូល​តប​​​ជា​ពាក្យ​បរិយាយ​​ប្រាប់​អំពី​ផ្លូវ​នាំ​ទៅ​​កាន់​បញ្ញា (wisdom) រួច​ហើយ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ទ្រង់​មាន​បន្ទូល​សួរ​ទៅ​ព្រាហ្មណ៍​ទាំង ២​ វិញ​ថា ប្រសិន​បើ​បុគ្គល​ម្នាក់​បាន​សម្រេច​នូវ​បញ្ញាញាណ​ហើយ តើ​គាត់​នៅ​តែ​មាន​កង្វល់​ចំពោះ​សំណួរ​នោះ​ឬ​ទេ ។ ====[[មហាសីហនាទសូត្រ]]==== (Kassapa Sihananda Sutta, Maha Sīhanāda ឬ Sīhanāda Sutta) (DN 8) សៀវភៅ​​[[ភាគ១៥|ភាគ'''១៥''']] ទំព័រ​ទី ៧៥ ។ ពាក្យ​ថា​ សីហនាទ (sihanada) តាម​អត្ថានុរូប មាន​ន័យ​ថា "សម្រែក​សត្វសិង្ហ" ​: សូត្រ​នេះ​ទាក់ទង​នឹង​បព្វជា​ (asceticism) ====[[បោដ្ឋបាទសូត្រ]]==== (Potthapada Sutta) (DN 9) សៀវភៅ​​​​[[ភាគ១៥|ភាគ'''១៥''']] ទំព័រ​ទី ១១១ ។ នៅ​ពេល​សាវ័ក​សាកសួរ​ព្រះ​អង្គ​អំពី​មូលហេតុ​ដែល​នាំ​ឲ្យ​​សញ្ញា (perception) កើត​ឡើង ព្រះ​ពុទ្ធ​ទ្រង់​បាន​សំដែង​ថា​សញ្ញា​កើត​ឡើង​ដោយ​សារ​ការ​ហ្វឹកហាត់ ។ ទ្រង់​បាន​ពន្យល់​អំពី​មាគ៌ា​តាម​លំដាប់​លំដោយ​ដូច​មាន​ចែង​ខាង​ដើម​រហូត​ដល់​ឈាន​ (jhana) គ្រប់​ដំណាក់​កាល​ទាំង​អស់ និង​អំពី​សញ្ញា​របស់​ឈាន​នីមួយៗ ។ បន្ទាប់​មក​ទ្រង់​ក៏​បាន​ពន្យល់​អំពី​ចិត្ត​ដែល​ផ្ចង់​បាន​សម្រេច​ដល់​ដំណាក់កាល​​ឥត​មាន​រូប​សណ្ឋាន (formless attainments) ទាំង​បី ។ បន្ទាប់​មក​សូត្រ​នេះ​ក៏​បរិយាយ​អំពី​ប្រធានបទ​ផ្សេង​ទៀត,​ អំពី​អត្ត និង​សំណួរ​មួយ​ចំនួន​ដែល​ឥត​មាន​ចម្លើយ​សោះ ។ ====[[សុភសូត្រ​]]==== (Subha Sutta) (DN 10) សៀវភៅ​​[[ភាគ១៥|ភាគ'''១៥''']] ទំព័រ​ទី ១៦១ ។ ព្រះ​អានន្ទ​រៀបរាប់​អំពី​មាគ៌ា​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​បង្រៀន ។ ====[[កេវដ្តសូត្រ]]==== (Kevatta Sutta) (DN 11) សៀវភៅ​​​​[[ភាគ១៥]] ទំព័រ​ទី ២០៣ ។ Kevaddha asks the Buddha why he does not gain disciples by working miracles; the Buddha explains that people would simply dismiss this as magic and that the real miracle is the training of his followers. ====[[លោហិច្ចសូត្រ]]==== (Lohicca Sutta) (DN 12) សៀវភៅ​​​​[[ភាគ១៥|ភាគ'''១៥''']] ទំព័រ​ទី ២២៣ ។ និយាយ​អំពី​គ្រូ​ល្អ​និង​គ្រូ​អាក្រក់ ។ ====[[តេវិជ្ជសូត្រ]]==== (Tevijja Sutta) (DN 13) សៀវភៅ​​​[[ភាគ១៥|ភាគ'''១៥''']] ទំព័រ​ទី ២៤៣ ។ នៅ​ពេល​មាន​គេ​សួរ​នាំ​ព្រះ​ពុទ្ធ​អំពី​មាគ៌ា​នាំ​ឆ្ពោះ​ទៅ​ជួប​ជាមួយ​នឹង​ព្រះ​ព្រហ្ម​វិញ, ព្រះ​ពុទ្ធ​ពន្យល់​អំពី​មាគ៌ា​តាម​លទ្ធិ​ពុទ្ធនិយម ប៉ុន្តែ​ទ្រង់​បាន​បញ្ចប់​សេចក្តី​ពន្យល់​នោះ​នៅ​ត្រឹម​ពាក្យ​ព្រហ្មវិហារធម៌ ៤ (four brahmaviharas) ។ ដោយសារ​សូត្រ​នេះ​ត្រូវ​បាន​អ្នក​និពន្ធ​សរសេរ​សង្ខេប​ពេក ដោយ​មិន​បាន​បរិយាយ​អំពី​មាគ៌​ដែល​នាំ​ឆ្ពោះ​មក​ដល់​ត្រឹម​ដំណាក់​នេះ ។ នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​របស់​គាត់​ដែល​មាន​ចំណង​ជើង​ថា "How Buddhism Began: The Conditioned Genesis of the Early Teachings" (1997) លោក [[Robert Gombrich]] អះអាង​ថា ព្រះ​ពុទ្ធ​ចង់​សំដៅ​ទៅ​ដល់​ការ​ជួប​ជាមួយ​នឹងព្រហ្ម​នោះ​ គឺ​មាន​ន័យ​ស្មើ​នឹង​ការ​សម្រេច​និព្វាន ។ ==='''[[មហាវគ្គ]]'''=== ====[[មហាបទានសូត្រ]]​==== (Mahapadana Sutta) (DN 14) សៀវភៅ​[[ភាគ១៦|ភាគ'''១៦''']] ទំព័រ​ទី ៣ ។ សូត្រ​នេះ​និយាយ​អំពី​ដំណើរ​រឿង​របស់​​ព្រះ​ពុទ្ធ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​នៅ​អតីតកាល​រហូត​ដល់​ដំណាក់កាល​ដ៏​ខ្លី​​បន្ទាប់​​​​ការ​សម្រេច​និព្វាន​របស់​ទ្រង់​ ។ ​ដំណើរ​រឿង​នោះ​ស្រដៀង​នឹង​ដំណើរ​រឿង​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​គោតម​ដែរ ។ ====[[មហានិទានសូត្រ]]==== (Mahanidana Sutta) (DN 15) សៀវភៅ[[ភាគ១៦|ភាគ'''១៦''']] ទំព័រ​ទី ១១៩ ។ សូត្រ​នេះ​បរិយាយ​អំពី​[[បដិច្ចសមុប្បាទធម៌]] ([[pratitya-samutpada|dependent origination]]) ។ ====[[មហាបរិនិព្វានសូត្រ]]==== មហាបរិនិព្វានសូត្រ ភាសា​អង់គ្លេស​​ Mahaparinibbana Sutta (DN 16) ឬ តាម​ក្បួន​តម្រៀប​ភាគ​​សៀវភៅ​ក្នុង​​​ព្រះត្រៃបិដក​បែប​ខ្មែរ​គឺ​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ទីឃនិកាយ មហាវគ្គ សៀវភៅ[[ភាគ១៦|ភាគ'''១៦''']] ចាប់​ពី​ទំព័រ​ទី ១៥៤ ដល់ ២១៥ ។ នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​ (សូត្រ) នេះ មាន​និទាន​អំពី​ជីវិត​ចុង​ក្រោយ​របស់​ព្រះពុទ្ធ​សមណគោតម ក្នុង​រយៈពេល​​ពីរបី​ខែ មុន​ថ្ងៃ​បរិនិព្វាន​ (ថ្ងៃ​មរណៈ) និយាយ​អំពី​​សុគត (មរណភាព) ​របស់​ព្រះពុទ្ធ និយាយ​អំពី​ពិធី​រំលាយ​ព្រះសព និង ការ​បែងចែក​អដ្ឋិធាតុ (សំណល់​ឆ្អឹង) របស់​ព្រះពុទ្ធ​សមណគោតម​ទៅ​​​ប្រទេស​ផ្សេងៗ​នៅ​សម័យ​នោះ ។ បណ្ដាំ​ចុងក្រោយ​របស់​ព្រះពុទ្ធ​ទៅ​ដល់​គ្រប់​ពុទ្ធសាសនិក​គឺ "... ភិក្ខុសង្ឃ​នៅ​នឹង​ប៉ុនប៉ង​អ្វី​ក្នុង​តថាគត​ទៀត ... '''''ធម៌​ដែល​តថាគត​សំដែង​ហើយ ធ្វើ​មិន​ឲ្យ​មាន​ខាង​ក្នុង​ខាង​ក្រៅ ... កណ្ដាប់ដៃ​នៃ​អាចារ្យ​មិន​មាន​ក្នុង​ធម៌​ទាំងឡាយ​របស់​តថាគត​ទេ''''' ..." (សៀវភៅ​ភាគ១៦ ទំព័រ​ទី ២១៣) និង "... '''''អ្នក​ទាំងឡាយ​ចូរ​យក​ខ្លួន​ជា​ទីពឹង យក​ខ្លួន​ជា​ទី​រលឹក កុំ​យក​របស់​ដទៃ​ជា​ទី​រលឹក ចូរ​យក​ធម៌​ជា​ទី​ពឹង យក​ធម៌​ជា​ទី​រលឹក កុំ​យក​របស់​ដទៃ​ជា​ទី​រលឹក​ឡើយ''''' ។" (សៀវភៅ​ភាគ១៦ ទំព័រ​ទី ២១៤) ====[[មហាសុទស្សនសូត្រ]]==== (Mahasudassana Sutta) (DN 17) សៀវភៅ​​[[ភាគ១៧|ភាគ'''១៧''']] ទំព័រ​ទី ៣ ។ រឿង​និទាន​មួួ​យ​នៅ​ក្នុង​រឿង​និទាន​ជាច្រើន​ស្តី​អំពី​អតីតជាតិ​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​ ដែល​នៅ​ពេល​នោះ​ទ្រង់​ជា​ស្តេច​មួយ​អង្គ ។ ការ​រៀបរាប់​អំពី​ព្រះរាជវាំង​របស់​ព្រះ​អង្គ​មាន​ចំណុច​ស្រដៀង​គ្នា​ច្រើន​អន្លើ​នឹង​សេចក្តី​អធិប្បាយ​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ដែនដី​បរិសុទ្ធ ([[Pure Land]]) នៅ​ត្រង់​ចំណុច​នេះ​លោក រូភឺត ហ្គេធិន ([[Rupert Gethin]])​ បាន​ស្នើ​យោបល់​ថា រឿង​និទាន​នេះ​គឺ​ជា​ការ​តាក់តែង​សាច់​រឿង​មុន​ការ​តាក់តែង​សាច់​រឿង​របស់​ Pure Land Buddhism ។ ====[[ជនវសភសូត្រ]]==== (Janavasabha Sutta) (DN 18) សៀវភៅ[[ភាគ១៧|ភាគ'''១៧''']] ទំព័រ​ទី ៦១ ។ King [[Bimbisara]] of Magadha, reborn as the god Janavasabha, tells the Buddha that his teaching has resulted in increased numbers of people being reborn as gods. ====[[មហាគោវិន្ទសូត្រ]]==== (Maha-Govinda Sutta) (DN 19) សៀវភៅ[[ភាគ១៧|ភាគ'''១៧''']] ទំព័រ​ទី ១០៥ ។ Story of a past life of the Buddha. ====[[មហាសមយសូត្រ]]==== (Mahasamaya Sutta) (DN 20) សៀវភៅ​​[[ភាគ១៧|ភាគ'''១៧''']] ទំព័រ​ទី ១៦៩ ។ Long versified list of gods coming to honour the Buddha ====[[សក្កបញ្ហាសូត្រ]]==== (Sakkapanha Sutta) (DN 21) សៀវភៅ[[ភាគ១៧|ភាគ'''១៧''']] ទំព័រ​ទី ១៩៣ ។ The Buddha answers questions from Sakka, ruler of the gods (a Buddhist version of [[Indra]]) ====[[មហាសតិបដ្ឋានសូត្រ]]==== (Mahasatipatthana Sutta) (DN 22) សៀវភៅ​​[[ភាគ១៧|ភាគ'''១៧''']] ទំព័រ​ទី ២៤៥ ។ The basis for one of the Burmese [[vipassana]] meditation traditions; many people have it read or recited to them on their deathbeds.<ref>Malalasekera, ''Dictionary of Pali Proper Names'', volume II, page 564</ref> ====[[បាយាសិសូត្រ]]==== (Payasi Sutta, Payasi Rājañña Sutta) (DN 23) សៀវភៅ​​[[ភាគ១៧|ភាគ'''១៧''']] ទំព័រ​ទី ៣០៧ ។ Dialogue between the skeptical Prince Payasi and a monk. ==='''[[បាដិកវគ្គ]]'''=== ====[[បាដិកសូត្រ​]]==== បាដិក​សូត្រ ឬ ភាសា​អង់គ្លេស Patika Sutta ឬ Pāthika Sutta (DN 24) ត្រូវ​នឹង​​សៀវភៅ​[[ភាគ១៨|ភាគ'''១៨''']] ទំព័រ​ទី ១ ដល់​ទី ៦៩ ​នៃ​គម្ពីរ​ព្រះ​ត្រៃបិដក​ ដែល​តម្រៀប​តាមក្បួន​ខ្មែរ ។ នៅ​ក្នុង​សូត្រ​នេះ ភិក្ខុ​មួយ​អង្គ​បាន​បោះបង់​គណៈសង្ឃ​ដោយ​លោក​មាន​សង្ឃដីកា​ថា ព្រះពុទ្ធសមណគោតម​ មិន​បាន​ធ្វើ​បាដិហារិយ៍​អ្វី​ទេ ។ ដូច្នេះ​ហើយ​សូត្រ​​មួយ​ភាគ​ធំ​នៅ​ទី​នេះ​គឺ​សុទ្ធសឹង​តែ​និយាយ​អំពី​ភាពអស្ចារ្យ​ (អច្ឆរិយភាព) ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​សំដែង ។ នេះ​ប្រហែល​ជា​មក​ពី​គណៈ​សង្ឃ​​សម័យ​ក្រោយ​មក​ភ័យ​ខ្លាច​បាត់បង់​សមាជិក​របស់​ខ្លួន​បើ​សិន​មិន​នាំ​គ្នា​ពោល​អួត​សរសើរ​ថា​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដែល​ជា​គ្រូ​របស់​ពួក​ខ្លួន​ចេះ​សំដែង​ហេតុ​អស្ចារ្យ​ទេ ដូច្នេះ​ហើយ​ទើប​​ពួក​គេ​នាំ​គ្នាប្រតិដ្ឋ​​បង្កើត​រឿង​អស្ចារ្យ​ដ៏​ច្រើន​សន្ធឹក ដើម្បី​ជា​ការ​អូសទាញ​សមាជិក​ថ្មី​មក​ចូល​ក្នុង​គណៈ​របស់​ខ្លួន ។ ​នៅ​ក្នុង​វគ្គ​នេះ អ្នកនិពន្ធ​បាន​រៀបរាប់​អំពី​កំហឹង​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ជះ​ទៅ​លើ​តួអង្គ​ភិក្ខុ​ សុនក្ខត្តៈ (Sonakkhata, Sonakkhatta) ដែល​ជា​​មនុស្ស​នៃ​កុលសម្ព័ន្ធ លិច្ឆវី (Licchavi) នៃ​វជ្ជី​ជនបទ (នគរ​បុរាណ​នៅ​ភាគ​ឦសាន​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​បច្ចុប្បន្ន) ។ អ្នក​និពន្ធ​បាន​រៀបរាប់​ថា ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​ដៀលត្មះ​ភិក្ខុ សុនក្ខត្តៈ ដោយ​ប្រើ​ពាក្យ​មិន​គួរសម​ដូច​ជា មោឃបុរស ប្រែ​ថា បុរស​ឥត​អំពើ បុរស​សោះ​សូន្យ បុរស​ចោល​ម្សៀត ។ ប្រហែល​ពាក្យ​ទាំង​នោះ​ក៏​ជា​ការ​ប្រតិដ្ឋ​របស់​ពួក​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​សម័យ​ក្រោយ ចំពោះ​ភិក្ខុ​ទើប​បួស​ថ្មី​ៗ ដែល​ទាមទារ​ចង់​ឃើញ​បាដិហារិយ៍​របស់​ពួក​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ដែល​បួស​មុន​ខ្លួន​ទេ​ដឹង ។ ====[[ឧទុម្ពរិកសូត្រ]]==== (Udumbarika Sihanada Sutta, Udumbarika Sutta) (DN 25) សៀវភៅ[[ភាគ១៨|ភាគ'''១៨''']] ទំព័រ​ទី ៧១ ។ រឿង​និទាន​មួយ​ទៀត​ដែល​និយាយ​អំពី​ព្រាហ្មណនិយម (asceticism) ។ ====[[ចក្កវត្តិសូត្រ]]==== ចក្កវត្តិសូត្រ ឬ ភាសា​អង់គ្លេស​ Cakkavatti Sihanada Sutta (DN 26) ត្រូវ​នឹង​សៀវភៅ​​[[ភាគ១៨|ភាគ'''១៨''']] ទំព័រ​ទី ១១៥-១៦០ ក្នុង​ការ​តម្រៀប​គម្ពីរ​ព្រះ​ត្រៃបិដក​តាម​របៀប​ខ្មែរ ។ នៅ​ក្នុង​សូត្រ​នេះ រៀបរាប់​អំពី​ការ​ចុះ​អន់ថយ​នៃ​មនុស្សធម៌ ពី​យុគសម័យ​រុងរឿង ​នៅ​អតីតកាល ព្រម​ទាំង​និយាយ​អំពី​ការ​ព្យាករណ៍​អំពី​ការ​វិល​ត្រឡប់​ទៅ​កាន់​យុគសម័យ​នោះ​ នៅ​ទី​អវសាន្ត ។ អ្នក​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​មួយ​ចំនួន បាន​សំដែង​ការ​សង្ស័យ​របស់​ពួក​គេ​ថា​ សូត្រ​នេះ​មិន​ត្រឹម​ត្រូវ ឬ មិន​គួរ​លើក​យក​មក​សិក្សា​ទេ ប៉ុន្តែ​ពុទ្ធបរិស័ទ​និកាយ​ថេរវាទ​ស្ទើរ​គ្រប់​គ្នា​ជឿ​ថា​ជា​ឯកសារ​ពិត ។ លោក រីឆាដ ហ្គុមប្រ៊ីជ (Richard F. Gombrich) ​បាន​សរសេរ​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​ Theravada Buddhism: A social history from ancient Benares to modern Colombo ​នៅ​ត្រង់​ទំព័រ ១០០ ថា "​​មួយ​ភាគ​ធំ​នៃ​សេចក្តី​បង្រៀន​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​ ត្រូវ​បាន​គេ​រៀបចំ​​តាម​លំនាំ​​ទេសនា ដែល​​ទ្រង់​​បាន​ឆ្លើយ​តប​ទៅ​នឹង​សំណួរ​ ឬ ក្នុង​បរិបទ​សមរម្យ​មួយ​ចំនួន​ផ្សេង​ទៀត ប៉ុន្តែ​នៅ​ក្នុង​សូត្រ​នេះ​ មាន​សេចក្តី​ផ្តើម និង​ សេចក្តី​បញ្ចប់​មួយ ​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​សំដែង​ធម៌​ទៅ​កាន់​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ អំពី​ប្រធានបទ​មួយ​​ខុស​ប្លែក​ស្រឡះ ។ ការ​នេះ​អាច​នាំ​ទៅ​ដល់​ការ​សន្និដ្ឋាន​ថា ឬ​មួយ​អត្ថបទ​ទាំង​មូល​គឺ​ជា​​ការ​ប្រតិដ្ឋ​ឡើង​ទាំង​ស្រុង ឬ​​​មួយ​សូត្រ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​កែបន្លំ​ឲ្យ​បាត់​លក្ខណៈ​ដើម " ។ ​ដូច្នេះ​​សេចក្តី​ជំនឿ​ថា​ នឹង​មាន​ព្រះ​​មេត្តេយ្យៈ (Maitreya, Metteyya) ឬ​ ​ព្រះ​ស្រីអរិយមេត្រី (អាន​ត្រង់​ទំព័រ​ទី ១៥៤) នឹង​ត្រាស់​ដឹង​នៅ​ពេល​អនាគត គឺ​ជា​រឿង​​ដែល​ពុទ្ធបរិស័ទ​និកាយ​ថេរវាទ​បញ្ឆោត​ខ្លួន​ឯង ។ ន័យ​ម្យ៉ាង​ទៀត រឿង​នេះ​អាច​ជា​សេចក្តី​បង្រៀន​របស់​​​ពួក​បរិស័ទ​​​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍ ឬ ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន ដែល​បន្លំ​ខ្លួន​ចូល​មក​ក្នុង​សេចក្តី​បង្រៀន​របស់​ពុទ្ធ​សាសនា​និកាយ​ថេរវាទ ។ គំនិត​​​របស់​​សូត្រនេះ​បាន​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ឲ្យ​ឃើញ​​​គោលបំណង​បន្តុះបង្អាប់​តួអង្គ​ព្រះសិទ្ធត្ថ គោតម ដែល​​​ជា​អ្នក​បង្កើត​ទ្រឹស្តី​ពុទ្ធសាសនា ហើយ​ពួក​គេ​បង្វែរ​គំនិត​របស់​ពុទ្ធបរិស័ទ​ ឲ្យ​បែរ​ទៅ​​ឲ្យ​តម្លៃ​ព្រះ​មេត្តេយ្យៈ (ទំព័រ ១៥៤-១៥៥) ដែល​ជា​តួអង្គ​​មួយ​រូប ដែល​អ្នក​និពន្ធ​បុរាណ​បាន​ប្រតិដ្ឋ​ឡើង​តាម​ការ​ស្រមើស្រមៃ​របស់​ពួក​គេ​​វិញ ។ ពួក​អ្នក​និពន្ធ​សូត្រ​នេះ​ខិត​ខំ​ភ្ជាប់​អត្ថបទ​នេះ​ទៅ​តួអង្គ​ព្រះ​ពុទ្ធ ដើម្បី​ឲ្យ​ពុទ្ធបរិស័ទ​ជឿតាម និង​ រក្សាទុក​រហូត​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ ។ ====[[អគ្គញ្ញសូត្រ]]==== (Aggañña Sutta) (DN 27) សៀវភៅ[[ភាគ១៨|ភាគ'''១៨''']] ទំព័រ​ទី ១៦៣ ។ Another story of humanity's decline. ====[[សម្បសាទនីយសូត្រ]]==== (Sampasadaniya Sutta) (DN 28) សៀវភៅ[[ភាគ១៨|ភាគ'''១៨''']] ទំព័រ​ទី ២០១ ។ [[Sariputta]] praises the Buddha. ====[[បាសាទិកសូត្រ]]==== (Pasadika Sutta) (DN 29) សៀវភៅ[[ភាគ១៨|ភាគ'''១៨''']] ទំព័រ​ទី ២៣៩ ។ The Buddha's response to the news of the death of his rival, the founder of [[Jainism]]. ====[[លក្ខណសូត្រ]]==== (Lakkhana Sutta) (DN 30) វាជាប់ទាំងទង​នឹង​សៀវភៅ​​[[ភាគ១៩|ភាគ'''១៩''']] ទំព័រ​ទី ៣ ។ រៀបរាប់​រាល់​សកម្មភាព​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​នៅ​ក្នុង​អតីតជាតិ​ដែល​នាំ​ឲ្យ​បាន​នូវ​លក្ខណៈ​កាយ​ទាំង ៣២ ប្រការ ។ សូត្រ​នេះ​រៀបរាប់​រាល់​ការ​ប្រតិបត្តិ​របស់​ព្រះ​ពោធិសត្វ​​ ។ ====[[សិង្គាលកសូត្រ]]==== (Sigalovada Sutta) <br> (អាច​សរសេរ Singala Sutta, Singalaka Sutta ឬ Sigala Sutta) (DN 31)សៀវភៅ[[ភាគ១៩|ភាគ'''១៩''']] ទំព័រ​ទី ៦៩ ។ តាម​ទម្លាប់ មនុស្ស​ជា​ច្រើន​ចាត់​ទុក​សូត្រ​នេះ​ថា​ជា​វិន័យ​សម្រាប់​មនុស្ស​សាមញ្ញ (គ្រហស្ថ) ។ ====[[អាដានាដិយសូត្រ]]==== (Atanatiya Sutta) (DN 32) សៀវភៅ[[ភាគ១៩|ភាគ'''១៩''']] ទំព័រ​ទី ៩៥ ។ Gods give the Buddha a poem for his followers, male and female, monastic and lay, to recite for protection from evil spirits; it sets up a [[mandala]] or circle of protection and a version of this sutta is classified as a [[tantra]] in Tibet and Japan<ref>Skilling, ''Mahasutras'', volume II, parts I & II, 1997, Pali Text Society, Bristol, pages 84n, 553ff, 617ff</ref> ====[[សង្គីតិសូត្រ]]==== (Sangiti Sutta) (DN 33) សៀវភៅ[[ភាគ១៩|ភាគ'''១៩''']] ទំព័រ​ទី ២១៥ ។ L. S. Cousins has tentatively suggested<ref>Pali oral literature, in ''Buddhist Studies'', ed Denwood & Piatigorski, Curzon, London, 1982/3</ref> that this was the first sutta created as a literary text, at the Second Council, his theory being that sutta was originally a pattern of teaching rather than a body of literature; it is taught by Sariputta at the Buddha's request, and gives lists arranged numerically from ones to tens (cf. [[Anguttara Nikaya]]); a version of this belonging to another school was used as the basis for one of the books of their [[Abhidharma Pitaka]]. ====[[ទសុត្តរសូត្រ]]==== (Dasuttara Sutta) (DN 34) សៀវភៅ​​[[ភាគ១៩|ភាគ'''១៩''']] ទំព័រ​ទី ២៥៤ ។ Similar to the preceding sutta but with a fixed format; there are ten categories, and each number has one list in each; this material is also used in the [[Patisambhidamagga]]. ==='''ឯកសារបកប្រែ​ជា​ភាសា​អង់គ្លេស'''=== #''Dialogues of the Buddha'', tr T. W. and C. A. F. Rhys Davids, 1899–1921, 3 volumes, [[Pali Text Society]][http://www.palitext.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150921151757/http://www.palitext.com/ |date=2015-09-21 }} #''Thus Have I Heard: the Long Discourses of the Buddha'', tr Maurice Walshe, Wisdom Pubs, 1987; later reissued under the original subtitle; ISBN 0-86171-103-3 #''The Buddha's Philosophy of Man'', Rhys Davids tr, rev Trevor Ling, Everyman, out of print; 10 suttas including 2, 16, 22, 31 #''Long Discourses of the Buddha'', tr Mrs A. A. G. Bennett, Bombay, 1964; 1-16 #''Ten Suttas from Digha Nikaya'', Burma Pitaka Association, Rangoon, 1984; 1, 2, 9, 15, 16, 22, 26, 28-9, 31 =='''ឯកសារ​យោង'''== {{reflist}} =='''គេហទំព័រ​ផ្សេង​ៗ​'''== *[http://www.metta.lk/tipitaka/2Sutta-Pitaka/1Digha-Nikaya/index.html Digha Nikaya in Pali and English at metta.lk] *[http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/gic.htm A Study of the Digha Nikaya of the Suttapitaka] *[http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/dn/index.html Digha Nikaya in English at accesstoinsight.org] *[http://www.buddhistinformation.com/ida_b_wells_memorial_sutra_library Free listing of all the Suttas (Alpha by sutta title)] *[http://tipitakanepal.org/ Digha Nikaya in English, Nepali and Nepalbhasha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926080112/http://www.tipitakanepal.org/ |date=2011-09-26 }} * [http://www.chhouk-krohom.de/index.php/kh/tipitaka/sutta-pitaka/dighanikaya ទំព័រព្រះពុទ្ធសាសនា-ទីឃនិកាយ] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា]] [[Category:ព្រះត្រ័យបិដក]] 3arz9ekt5ac1se44mv2zfgc9mohh6hv 0 34944 333725 332869 2026-03-29T01:36:08Z ~2026-19376-23 50376 VEASNA 333725 wikitext text/x-wiki {{Cleanup-rewrite}} {{Infobox Currency | currency_name = [[File:Dollar Sign.svg|25px]]<br/>ដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក<br/>{{nobold|{{small|United States dollar}}}} | image_1 = USDnotesNew.png | image_title_1 = ក្រដាសប្រាក់ដុល្លារអាមេរិក | iso_code = USD10000$ | using_countries =VEASNA 0978263250 123456 | superunit_ratio_1 = 10 | superunit_ratio_2 = 100 | superunit_name_2 = [[ញូញាន (កាក់សហរដ្ឋអាមេរិក)|ញូញាន]]​ ឬ ''Union'' {{small|(ធ្លាប់់បានស្នើ​ ប៉ុន្តែមិនបានប្រកាសប្រើទេ)}} | superunit_name_1 = [[អ៊ីហ្គល (កាក់សហរដ្ឋអាមេរិក)|អ៊ីហ្គល]] ឬ ''Eagle'' | subunit_ratio_1 = {{frac|1|10}} | subunit_ratio_2 = {{frac|1|100}} | subunit_ratio_3 = {{frac|1|1000}} | subunit_name_1 = [[ដែម (កាក់សហរដ្ឋអាមេរិក)|ដែម]] ឬ​ ''Dime'' | subunit_name_2 = [[សេន (រូបិយវត្ថុ)|សេន]] | subunit_name_3 = [[មីល (currency)|មីល]]​ ឬ ''Mill'' | symbol_subunit_2 = [[និមិត្តសញ្ញាសេន|¢]] | symbol_subunit_3 = [[និមិត្តសញ្ញាមីល|₥]] | inflation_rate = 2.5% ឬ 2.5% | inflation_source_date = [https://www.bls.gov/news.release/cpi.nr0.htm BLS] (សីហា 2024) ឬ [https://www.bea.gov/data/personal-consumption-expenditures-price-index BEA] (កក្កដា 2024) | frequently_used_banknotes = [[ក្រដាសមួយដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក|$1]], [[ក្រដាសប្រាំដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក|$5]], [[ក្រដាសដប់ដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក|$10]], [[ក្រដាសម្ភៃដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក|$20]], [[ក្រដាសហាសិបដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក|$50]], [[ក្រដាសមួយរយដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក|$100]] | rarely_used_banknotes = [[ក្រដាសពីរដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក|$2]] (នូវបន្តបោះពុម្ភ); [[ក្រដាសប្រាំរយដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក|$500]], [[ក្រដាសមួយពាន់ដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក|$1,000]], [[ក្រដាសប្រាំពាន់ដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក|$5,000]], [[ក្រដាសមួយម៉ឺនដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក|$10,000]] (លែងបោះពុម្ភប៉ុន្តែនូវស្របច្បាប់); [[ក្រដាសមួយសែនដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក|$100,000]] (លែងបោះពុម្ភប៉ុន្តែនូវស្របច្បាប់) | frequently_used_coins = [[ផែននី (កាក់សហរដ្ឋអាមេរិក)|1¢]], [[នីគែល (កាក់សហរដ្ឋអាមេរិក)|5¢]], [[ដែម (កាក់សហរដ្ឋអាមេរិក)|10¢]], [[ក្វាទ័រ (កាក់សហរដ្ឋអាមេរិក)|25¢]] | rarely_used_coins = [[ហាសិបសេន (កាក់សហរដ្ឋអាមេរិក)|50¢]], [[កាក់មួយដុល្លារ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|$1]], [[ពាក់កណ្ដាលមួយសេន (កាក់សហរដ្ឋអាមេរិក)|{{frac|1|2}}¢]], [[កាក់ដុំពីរសេន (សហរដ្ឋអាមេរិក)|2¢]], [[នីគែលបីសេន (កាក់សហរដ្ឋអាមេរិក)l|3¢]], [[កាក់ដុំម្ភៃសេន (កាក់សហរដ្ឋអាមេរិក)|20¢]], [[កាក់អ៊ីហ្គលមួយក្វាទ័រ|$2.50]], [[កាក់ដុំបីដុល្លារ|$3]], [[កាក់ពាក់កណ្ដាលអ៊ីហ្គល|$5]], [[អ៊ីហ្គល (កាក់សហរដ្ឋអាមេរិក)|$10]], [[កាក់អ៊ីហ្គលទ្វេ|$20]] (លែងបន្ត ប៉ុន្តែនូវស្របច្បាប់) | issuing_authority = [[ធនាគារកណ្ដាលនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ធនាគារកណ្ដាលអាមេរិក]] | issuing_authority_website = {{URL|https://www.federalreserve.gov/|federalreserve.gov}} }} '''ដុល្លារ​អាមេរិក''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ United States Dollar; [[ISO ៤២១៧]]៖ '''USD''') គឺជា[[រូបិយប័ណ្ណ]]របស់សហរដ្ឋអាមេរិក មាននិមិត្តសញ្ញាជា '''$'''។ == ប្រភព == * {{cite web|url=http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/USA-B-En.htm|title=ដុល្លារ​អាមេរិក (Billets actuels et historiques des États-Unis)|language=en,de|editor=Heiko Otto|accessdate=2018-01-20}} {{en icon}} {{de icon}} {{commons|Dollar}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបិយប័ណ្ណ]] 4l4yxb5zakyh48c1v69x0l52ezpwks2 0 35134 333701 332619 2026-03-28T13:57:17Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333701 wikitext text/x-wiki {{For|បញ្ជីប្រទេសគិតតាមក្រឡាផ្ទៃ|បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប}} [[ឯកសារ:World Population.svg|thumb|upright=1.5|ផែនទីនៃប្រទេស និងដែនដីផ្សេងៗនៅលើពិភពលោកដោយផ្អែកលើចំនួនប្រជាជននៃឆ្នាំ២០១៩។ (ពណ៌កាន់តែដិតមានន័យថាប្រជាជនកាន់តែច្រើន)]] អត្ថបទនេះគឺស្តីអំពីបញ្ជីនៃប្រទេស និងទឹកដីអនិស្សរភាពទាំងប៉ុន្មាននៅលើពិភពលោកដោយផ្អែកទៅលើចំនួនប្រជាជនសរុប។ បញ្ជីនេះមានរាប់បញ្ចូលរដ្ឋអធិបតេយ្យ ដែនដីអនិស្សរភាព និងក្នុងករណីខ្លះ ក៏រាប់បញ្ចូលទាំងប្រទេសជាសមាជិកដែលស្ថិតក្នុងរដ្ឋអធិបតេយ្យផងដែរ ដោយអង្គភាពនីមួយៗនៅក្នុងបញ្ជីគឺផ្អែកលើស្តង់ដារអាយអេសអូ [[ISO ៣១៦៦-១]]។ ឧទាហរណ៍ [[សហរាជាណាចក្រ]]ត្រូវបានចាត់ទុកជាអង្គភាពតែមួយ ខណៈដែលបណ្តាប្រទេសសមាជិកនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់]]ត្រូវបានចាត់ទុកជាអង្គភាពខុសដាច់ពីគ្នា។ បញ្ជីខាងក្រោមក៏រួមបញ្ចូលទិន្នន័យភាគរយរបស់ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសនីមួយៗធៀបនឹងចំនួនប្រជាជនពិភពលោកផងដែរ ដែល[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ៧.៩៥ ពាន់លាននាក់នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ == វិធីសាស្ត្រ == តួលេខដែលបានស្រង់យកមកប្រើនៅក្នុងតារាងខាងក្រោមនេះត្រូវបានផ្អែកលើការប៉ាន់ស្មាន ឬការព្យាករណ៍ថ្មីៗដោយអាជ្ញាធរជំរឿននៃប្រជាជាតិនីមួយៗ។ នៅពេលទិន្នន័យជាតិបច្ចុប្បន្នមានកង្វះ ឬគ្មាន តួលេខគឺផ្អែកលើការប៉ាន់ស្មាន ឬការព្យាករណ៍សម្រាប់ឆ្នាំ២០២១ ដោយ[[នាយកដ្ឋានកិច្ចការសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref name="unpop">{{cite web|url=https://population.un.org/wpp/|title=World Population Prospects 2019|author=United Nations|website=population.un.org|access-date=1 មិថុនា 2022}}</ref> ដោយសារតួលេខដែលបានចងក្រងមិនត្រូវបានប្រមូលក្នុងពេលតែមួយនៅគ្រប់ប្រទេស ឬក្នុងកម្រិតទៀងទាត់ដូចគ្នា ដូច្នេះទិន្នន័យលេខប្រៀបធៀបអាចបង្កឱ្យមានការសន្និដ្ឋានខុសឆ្គង។ ជាងនេះទៅទៀត តួលេខបន្ថែមពីប្រទេសទាំងអស់ ប្រហែលជាមិនស្មើនឹងចំនួនប្រជាជនសរុបនៅលើពិភពលោកទេ។ អង្គភាពមួយចំនួនដូចជា [[សហភាពអឺរ៉ុប]]គឺមិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូលទេព្រោះវាមិនមែនជារដ្ឋអធិបតេយ្យ ហើយសម្រាប់ដែនដីឯករាជ្យដែលមិនមានប្រជាជនអចិន្ត្រៃយ៍វិញ ដូចជាដែនដីទាមទារដោយប្រទេសផ្សេងៗមកលើមហាទឹកកក[[អង់តាកទិក]]ក៏មិនរាប់បញ្ចូលដែរ។ ==រដ្ឋអធិបតេយ្យ និងដែនដីអនិស្សរភាពតាមចំនួនប្រជាជន == សម្គាល់៖ [[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិកចំនួន ១៩៣ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] បូករួមទាំងរដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួនពីរគឺមានលេខរៀងសម្គាល់។ ដែនដីអនិស្សរភាព និងប្រទេសជាសមាជិកនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យមិនមានលេខរៀងសម្គាល់ទេ។ ក្រៅពីនេះ រដ្ឋអធិបតេយ្យដែលការទទួលស្គាល់នៅមានកម្រិតក៏ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលដែរ ហើយក៏មិនមានលេខរៀងសម្គាល់ដូចដែនដីអនិស្សរភាពដែរ។ {|class="wikitable sortable" |- ! ល.រ. !! [[បញ្ជីរាយប្រទេស|ប្រទេស]] / [[ដែនដីអនិស្សរភាព]] !! [[គ្រោងការណ៍ភូមិសាស្ត្រសហប្រជាជាតិ|តំបន់]] !! ចំនួនប្រជាជន !! ភាគរយនៃពិភពលោក !! កាលបរិច្ឆេទ !! {{nowrap|ប្រភព (ផ្លូវការ ឬពី}}[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]) !! សម្គាល់ |- |align="center"|'''–''' |'''ពិភពលោក''' |align="center"| || <section begin=world/>style=text-align:center |''' ៧,៩៥៤,១៦៥,០០០''' || style=text-align:right|'''១០០%''' || '''២០២២'''<section end=world/> || style=text-align:left|'''ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop"/>'''|| |- !១ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ចិន}} ||style=text-align:center|[[អាស៊ី]] || <section begin=CHN/>១,៤១២,៦០០,០០០ || style=text-align:right|១៧.៨% || {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end=CHN/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/sjjd/202201/t20220118_1826538.html|title=(ភាសាចិន) 人口总量保持增长，增长速度持续放缓 |website=[[ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចិន]]|access-date=1 មិថុនា ២០២១}}</ref> || ចំនួនទិន្នន័យនេះរាប់បញ្ចូលតែ[[ចិនដីគោក]]ទេ ដោយមិនរាប់[[តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសនៃចិន|តំបន់រដ្ឋបាលពិសេស]][[ហុងកុង]] និង[[ម៉ាកាវ]]ឡើយ។ |- !២ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ឥណ្ឌា}} ||style=text-align:center|អាស៊ី || <section begin=IND/>១,៤១០,១៣០,៣០០<section end=IND/> || style=text-align:right|១៧.៧% || ២០២២|| style=text-align:left|នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://data.gov.in/|title=Open Government Data Platform India|website=data.gov.in|access-date=1 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/|archive-date=19 មិថុនា 2016|url-status=live}}</ref> || តួលេខនេះបាររួមបញ្ចូលប្រជាជននៅតំបន់[[ចាមូ និងកាស្មៀ (ដែនដីសហភាព)|ចាមូ កាស្មៀ]] និង[[ឡាដាក់]]។ |- !៣ | scope=row style=text-align:left|{{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} ||style=text-align:center|[[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]] || <section begin=USA/>៣៣២,៧១២,៩៣៣<section end=USA/> || style=text-align:right|៤.១៨% || ២០២២|| style=text-align:left|នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/popclock/|title=Population Clock|website=www.census.gov|access-date=1 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117025617/http://www.census.gov/popclock/|archive-date=17 វិច្ឆិកា 2015|url-status=live}}</ref> || តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូល[[បញ្ជីរាយរដ្ឋ និងដែនដីនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|រដ្ឋទាំង ៥០]] និង[[វ៉ាស៊ីនតោន|មណ្ឌលកូឡុំប៊ី]] ប៉ុន្តែមិនបានរាប់បញ្ចូល[[ដែនដីនៃសហរដ្ឋអាមេរិក]]ឡើយ។ |- !៤ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} ||style=text-align:center|អាស៊ី{{efn| [[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]].|name="Transcontinental country"}} || <section begin=INA/>២៧២,២៤៨,៥០០ || style=text-align:right|៣.៤២% || {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end=IDN/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.bps.go.id/indicator/12/1975/1/mid-year-population.html|publisher= Badan Pusat Statistik - Indonesia|title=Mid Year Population (Thousand People)|archive-date=30 មិថុនា 2021|access-date=1 មិថុនា 2022|url-status=live}}</ref> || |- !៥ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ប៉ាគីស្ថាន}} ||style=text-align:center|អាស៊ី || <section begin=PAK/>២២៥,១៩៩,៩៣៧ || style=text-align:right|២.៨៣% || {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end=PAK/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop"/> || តួលេខប្រជាជននេះមិនបានរាប់បញ្ចូលតំបន់ជម្លោះ[[អាសាដកាស្មៀ]] និង[[ជីលជីត-បាល់ទីស្ថាន]]ឡើយ។ |- !៦ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ប្រេស៊ីល}} ||style=text-align:center|អាមេរិក || <section begin=BRA/>២១៤,៧០៨,៣៤៣<section end=BRA/> || style=text-align:right|២.៧០% || ២០២២|| style=text-align:left|នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html|title=IBGE &#124; Projeção da população|website=www.ibge.gov.br|access-date=2 មិថុនា ២០២២|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204104203/https://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html|archive-date=4 កុម្ភៈ 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៧ | scope=row style=text-align:left|{{flag|នីហ្សេរីយ៉ា}} ||style=text-align:center|[[អាហ្វ្រិក]] || <section begin=NGA/>២១១,៤០០,៧០៨ || style=text-align:right|២.៦៦% || {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end=NGA/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop"/> || |- !៨ | scope=row style=text-align:left|{{flag|បង់ក្លាដែស}} ||style=text-align:center|អាស៊ី || <section begin=BGD/>១៧២,៨២២,០៨៦ || style=text-align:right|២.១៧% || ២០២២<section end=BGD/> || style=text-align:left|នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx|title=Bangladesh Bureau of Statistics|website=www.bbs.gov.bd|date=4 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx|archive-date=4 កញ្ញា 2011|url-status=dead|access-date=19 មិថុនា 2017|archivedate=4 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx}}</ref> || |- !៩ | scope=row style=text-align:left|{{flag|រុស្ស៊ី}} ||style=text-align:center|[[អឺរ៉ុប]]{{efn|បើគិតតាមទីតាំងភូមិសាស្ត្រ រុស្ស៊ីគឺជា[[ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] ដោយលាតសន្ធឹងពីតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងកើត]] រហូតដល់[[អាស៊ីខាងជើង]]។ ប៉ុន្តែ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណបួនភាគប្រាំបានរស់នៅតំបន់[[រុស្ស៊ីអឺរ៉ុប|ប៉ែកអឺរ៉ុប]]។<ref>{{cite web|last=Curtis|first=Glenn E.|url=http://countrystudies.us/russia/29.htm |title=Russia - Demographics|location=[[វ៉ាស៊ីនតោន|Washington, D.C.]]|publisher=Federal Research Division of the Library of Congress|access-date=2 មិថុនា ២០២២}}</ref> ទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូលត្រូវបាន[[គ្រោងការណ៍ភូមិសាស្ត្រសហប្រជាជាតិ]]ចាត់ទុកថាជាផ្នែកនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។}} || <section begin=RUS/>១៤៥,៤៧៨,០៩៧ || style=text-align:right|១.៨៣% || {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end=RUS/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |format=XLS |title=(ភាសារុស្ស៊ី) Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2022 года и в среднем за 2021 год |work=[[សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] |access-date=2 មិថុនា 2022 |archivedate=2022-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220324230246/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |url-status=dead }}</ref> || តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងប្រជាជននៅ[[គ្រីមៀ|ឧបទ្វីបគ្រីមៀ]]។ រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន និងរដ្ឋភាគច្រើននៅលើពិភពលោកបានចាត់ទុកតំបន់គ្រីមៀជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីអ៊ុយក្រែន។ |- !១០ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ម៉ិកស៊ិក}} ||style=text-align:center|អាមេរិក || <section begin=MEX/>១២៦,០១៤,០២៤ || style=text-align:right|១.៦១% || {{dts|15 March 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end=MEX/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/default.html|title=Censo de Población y Vivienda 2020|website=inegi.org.mx|access-date=2 មិថុនា ២០២២|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126070329/https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/default.html|archive-date=26 មករា 2021|url-status=live}}</ref>|| |- !១១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ជប៉ុន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=JPN/>១២៥,៥០២,០០០ || style=text-align:right|១.៥៨% | {{dts|1 October 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="JPN" /> || style=text-align:left| ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/2021np/index.html|title=Current Population Estimates as of October 1, 2021|website=www.stat.go.jp|access-date=2 មិថុនា 2022}}</ref>|| |- !១២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេត្យូពី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ETH/>១១៧,៨៧៦,០០០ || style=text-align:right|១.៤៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ETH" />|| style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្វីលីពីន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=PHL/>១១១,៩៦៤,៧០៤<section end=PHL/> | style=text-align:right|១.៤១% || ២០២២ ||នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{Cite news|date=7 July 2021|title=2020 Census of Population and Housing (2020 CPH) Population Counts Declared Official by the President|work=Philippine Statistics Authority|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1163852|access-date=2 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !១៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេហ្ស៊ីប}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=EGY/>១០៣,៣៦០,៦៤២<section end=EGY/> || style=text-align:right|១.៣០% || ២០២២ || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://www.capmas.gov.eg/|title=الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء|website=www.capmas.gov.eg|access-date=2 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511041727/http://www.capmas.gov.eg/|archive-date=11 ឧសភា 2011|url-status=dead|archivedate=2023-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230907025744/https://www.capmas.gov.eg/}}</ref> || |- !១៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|វៀតណាម}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=VNM/>៩៨,៥០៥,៤០០ || style=text-align:right|១.២៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="VNM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.gso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2021/12/bao-cao-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-quy-iv-va-nam-2021/|title=REPORT ON SOCIO-ECONOMIC SITUATION IN QUARTER IV AND 2020|website=gso.gov.vn|access-date=2 មិថុនា 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728110415/https://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=515&idmid=5&ItemID=19691|archive-date=28 កក្កដា 2020}}</ref> || |- !១៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=COD/>៩២,៣៧៨,០០០ || style=text-align:right|១.១៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="COD" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីរ៉ង់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=IRN/>៨៥,៤៨៩,០៧០<section end=IRN/> || style=text-align:right|១.០៧% | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជានជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.amar.org.ir/english/Population-help|title=Statistical Center of Iran Population help|website=www.amar.org.ir|access-date=2 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202213712/https://www.amar.org.ir/english/Population-help|archive-date=2 កុម្ភៈ 2017|url-status=live}}</ref> || |- !១៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តួកគី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=TUR/>៨៤,៦៨០,២៧៣ || style=text-align:right|១.០៦% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TUR" />|| style="text-align:left;" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.tuik.gov.tr/Home/Index|title=Turkish Statistical Institute|website=Turkish Statistical Institute|access-date=2 មិថុនា ២០២២|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202162349/https://www.tuik.gov.tr/Home/Index|archive-date=2 កុម្ភៈ 2021|url-status=live}}</ref> || |- !១៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាល្លឺម៉ង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=DEU/>៨៣,២២២,៤៤២ || style=text-align:right|១.០៥% | {{dts|30 September 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="DEU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population.html|title=Population by sex and citizenship|website=destatis.de|access-date=2 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901043841/https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population.html|archive-date=1 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !២០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បារាំង}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=FRA/>៦៧,៨៤១,០០០|| style=text-align:right|០.៨៥៣% | {{dts|1 April 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="FRA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|title=Demography - Population at the beginning of the month - France (including Mayotte since 2014)|website=www.insee.fr|access-date=2 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403053456/https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|archive-date=3 April 2019|url-status=live}}</ref> || រួមបញ្ចូល[[តំបន់នៃបារាំង|តំបន់ចំនួន ១៨ នៃប្រទេសបារាំង]] (រួមមាន៖ [[ដែនដី និងតំបន់ក្រៅប្រទេសបារាំង|ដែនដី និងតំបន់ក្រៅប្រទេស]]ចំនួន ៥)។ មិនបានរាប់បញ្ចូល[[ដែនដីសហករណ៍ក្រៅប្រទេស]]មានដូចជា៖ [[ប៉ូលីណេស៊ីបារាំង]] [[សាំងបារថេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សង់ព្យែរ និង​មីគីឡុង]] [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]] និង[[នូវែលកាឡេដូនី]]។ |- !២១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សហរាជាណាចក្រ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=GBR/>៦៧,០៨១,០០០ || style=text-align:right|០.៨៤៣% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="GBR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2020#age-structure-of-the-uk-population|title=Population estimates for the UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2020|website=www.ons.gov.uk|access-date=3 មិថុនា 2022}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូលដែនដីអនិស្សរភាពចំនួន ៣ និងដែនដីក្រៅប្រទេសចំនួន ១៤។ |- !២២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ថៃ}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=THA/>៦៦,៧៩៥,១១៧<section end=THA/> || style=text-align:right|០.៨៤០% || ២០២២ | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://www.thailandometers.mahidol.ac.th/|title=มิเตอร์ประเทศไทย - Thailandometers|website=www.thailandometers.mahidol.ac.th|access-date=3 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131224820/http://www.thailandometers.mahidol.ac.th/|archive-date=31 មករា 2016|url-status=dead|archivedate=2016-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131224820/http://www.thailandometers.mahidol.ac.th/}}</ref> || |- !២៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ZAF/>៦០,១៤២,៩៧៨ || style=text-align:right|០.៧៥៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ZAF" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022021.pdf |title=Mid-year population estimates: 2021 |date=19 July 2021 |website=www.statssa.gov.za }}</ref> || |- !២៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តង់សានី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=TZA/>៥៩,៤៤១,៩៨៨ || style=text-align:right|០.៧៤៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TZA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/census2012/Projection-Report-20132035.pdf |title=National Population Projections |date=February 2018 |website=National Bureau of Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142155/http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/census2012/Projection-Report-20132035.pdf |archive-date=12 មិថុនា 2018 |url-status=live }}</ref> || រាប់បញ្ចូលទាំងតំបន់[[ហ្សង់ហ្ស៊ីបា]]។ |- !២៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីតាលី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ITA/>៥៨,៩២៩,៣៦០ || style=text-align:right|០.៧៤១% | {{dts|28 February 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="ITA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2022&lingua=ita|title=ISTAT - Demography, Statistics, Demographic Balance, Resident Population|website=demo.istat.it|access-date=3 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !២៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|មីយ៉ាន់ម៉ា}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MMR/>៥៥,២៩៤,៩៧៩ || style=text-align:right|០.៦៩៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MMR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/4F_Population%20Projections.pdf |title=Thematic Report on Population Projections for The Union of Myanmar, States/Regions, Rural and Urban Areas, 2014 - 2050 |access-date = 3 មិថុនា 2022 |publisher = Department of Population|archive-url= https://web.archive.org/web/20200924221152/https://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/4F_Population%20Projections.pdf |archive-date=24 កញ្ញា 2020 |url-status=live }}</ref> || |- !២៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=KOR/>៥១,៧៤៥,០០០ || style=text-align:right|០.៦៥១% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="KOR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{Cite web |title=S.Korea reports first ever population loss in 2021 {{!}} arirang TV |url=http://www.arirang.co.kr/mobile/News_Detail.asp?nSeq=295878&NCate=3 |access-date=3 មិថុនា 2022 |website=www.arirang.co.kr |archivedate=2022-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810090023/http://www.arirang.co.kr/mobile/News_Detail.asp?nSeq=295878&NCate=3 |url-status=dead }}</ref> || |- !២៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូឡុំប៊ី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=COL/>៥១,០៤៩,៤៩៨ || style=text-align:right|០.៦៤២% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="COL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion|title=Proyecciones de Poblacion|website=dane.gov.co|access-date=3 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330085423/https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion |archive-date=30 មីនា 2020 |url-status=live }}</ref> || |- !២៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កេនយ៉ា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=KEN/>៤៧,៥៦៤,២៩៦ || style=text-align:right|០.៥៩៨% | {{dts|31 August 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="KEN" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០១៩<ref>{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/?p=5621|title=2019 Kenya Population and Housing Census Results|first=Evans|last=Munene|website=knbs.or.ke|date=4 November 2019|access-date=3 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113183948/https://www.knbs.or.ke/?p=5621|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៣០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាហ្សង់ទីន}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=ARG/>៤៧,៣២៧,៤០៧ || style=text-align:right|០.៥៩៥% | {{dts|18 May 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="ARG" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនបឋមឆ្នាំ២០២២<ref>{{Cite web|url=https://www.telam.com.ar/notas/202205/593061-poblacion-argentina-supera-473-millones.html%26ved%3D2ahUKEwiXhr2V_Oz3AhUwR_EDHVbSCYYQxfQBKAB6BAgEEAI%26usg%3DAOvVaw2O863J6Hrie14yACtIERxl|title=INDEC: Instituto Nacional de Estadística y Censos de la República Argentina|website=www.indec.gob.ar|access-date=3 មិថុនា 2022|archivedate=2022-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220519233545/https://www.telam.com.ar/notas/202205/593061-poblacion-argentina-supera-473-millones.html%26ved%3D2ahUKEwiXhr2V_Oz3AhUwR_EDHVbSCYYQxfQBKAB6BAgEEAI%26usg%3DAOvVaw2O863J6Hrie14yACtIERxl|url-status=dead}}</ref> || |- !៣១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេស្ប៉ាញ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ESP/>៤៧,៣២៦,៦៨៧ || style=text-align:right|០.៥៩៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ESP" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្តាលឆ្នាំ<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|title=Cifras de población. Últimos datos|website=ine.es|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230172618/https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|archive-date=30 ធ្នូ 2020|url-status=dead|archivedate=2020-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201230172618/https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981}}</ref> || |- !៣២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាល់ហ្សេរី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=DZA/>៤៥,៤០០០,០០០ || style=text-align:right|០.៥៧១% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="DZA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ons.dz/IMG/pdf/Demographie%20Algerienne2020.pdf|title=(ភាសាបារាំង) Demographie Algerienne 2020|publisher=[[ការិយាល័យជាតិស្ថិតិ]|access-date=4 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៣៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ូដង់}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SDN/> ៤៤,៤៨២,៦៩៥ || style=text-align:right|០.៥៥៩% | ២០២២<section end="SDN" /> || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://cbs.gov.sd/index.php/ar/|title=الجهاز المركزي للإحصاء|website=cbs.gov.sd|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113141702/http://cbs.gov.sd/index.php/ar/|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=dead|archivedate=2018-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180918124703/http://cbs.gov.sd/index.php/ar/}}</ref> || |- !៣៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ូកង់ដា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=UGA/>៤២,៨៨៥,៩០០ || style=text-align:right|០.៥៣៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="UGA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.ubos.org|title=Uganda Bureau of Statistics|website=ubos.org|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922044729/https://www.ubos.org/|archive-date=22 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៣៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=IRQ/>៤១,១៩០,៧០០ || style=text-align:right|០.៥១៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="IRQ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38|title=المؤشرات الديمغرافية والسكانية - الجهاز المركزي للاحصاء|website=cosit.gov.iq|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203214014/http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38|archive-date=3 ធ្នូ 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៣៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ុយក្រែន}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=UKR/>៤១,១៣០,៤៣២ || style=text-align:right|០.៥១៧% | {{dts|1 February 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="UKR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|title=Population of Ukraine - Population (by estimate) as of February 1, 2022|website=Population of Ukraine|publisher=State Statistics Service of Ukraine|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808023040/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp|archive-date=8 សីហា 2016|url-status=dead|archivedate=សីហា 8, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808023040/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូលឧបទ្វីបគ្រីមៀព្រោះវាជាទឹកដីកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី។ |- !៣៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាណាដា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CAN/>៣៨,៧០៨,៧៩៣ || style=text-align:right|០.៤៨៧% || ២០២២<section end=CAN/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/71-607-x/71-607-x2018005-eng.htm|title=Canada's population clock (real-time model)|last=Government of Canada|first=Statistics Canada|date=11 July 2018|website=www150.statcan.gc.ca|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219010134/https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/71-607-x/71-607-x2018005-eng.htm|archive-date=19 ធ្នូ 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៣៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ូឡូញ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=POL/>៣៨,០៣៩,០០០ || style=text-align:right|០.៤៧៨% | {{dts|01 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="POL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/en/defaultaktualnosci/3314/4/137/1/tabl07_stan_i_ruch_naturalny_ludnosci.xlsx |title=Statistical Bulletin No 03/2022|website=stat.gov.pl|access-date=4 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៣៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ារ៉ុក}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MAR/>៣៦,៦២១,៣៩៣ || style=text-align:right|០.៤៦០% || ២០២២<section end=MAR/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html|title=Projections de la population totale par groupe d'âge et sexe (en milliers et au milieu de l'année) : 1960-2050|last=Maaroufi|first=Youssef|website=Site institutionnel du Haut-Commissariat au Plan du Royaume du Maroc|access-date=22 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114000700/https://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html|archive-date=14 November 2019|url-status=dead|archivedate=14 វិច្ឆិកា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191114000700/https://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html}}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូលតំបន់ជម្លោះនៃ[[សាហារ៉ាខាងលិច]]ឡើយ ([[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]])។ |- !៤០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ូសបេគីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=UZB/>៣៥,៥៧៨,០០៥ || style=text-align:right|០.៤៤៧% || ២០២២<section end="UZB" /> || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជជាតិ<ref>{{cite web|url=https://stat.uz/uz/2-uncategorised/5221-o-zbekiston-aholisi|title=Statistika qo'mitasi — O'ZBEKISTON AHOLISI|website=stat.uz|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120093503/https://stat.uz/uz/2-uncategorised/5221-o-zbekiston-aholisi|archive-date=20 មករា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៤១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=SAU/>៣៥,០១៣,៤១៤ || style=text-align:right|០.៤៤០% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="SAU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |title=Population Estimates |url=https://www.stats.gov.sa/12en/43 |website=General Authority for Statistics |date=17 December 2015 |access-date=5 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803060537/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_by_age_groups_and_gender_en.pdf |archive-date=3 សីហា 2020 |url-status=live }}{{Dead link|date=មិថុនា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || |- !៤២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉េរូ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=PER/>៣៣,០៣៥,៣០៥ || style=text-align:right|០.៤១៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PER" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1665/index.html|title=Perú: Estimaciones y Proyecciones de la Población Nacional, 1950-2070|website=inei.gob.pe|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923224651/https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1665/index.html|archive-date=23 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៤៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាហ្វហ្កានីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=AFG/>៣២,៨៩០,១៧១ || style=text-align:right|០.៤១៣% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="AFG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite report|title=د هېواد د وګړو اټکل برآورد نفوس کشور1399|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|archive-date=3 កក្កដា 2020|access-date=5 មិថុនា 2022|archivedate=2020-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|deadurl=yes}}</ref> || |- !៤៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាឡេស៊ី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MYS/>៣២,៧១៩,៤០០ || style=text-align:right|០.៤១១% || ២០២២<section end=MYS/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/|title=Department of Statistics Malaysia National Portal|website=www.dosm.gov.my|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118033027/https://www.dosm.gov.my/v1/|archive-date=18 វិច្ឆិកា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191118033027/https://www.dosm.gov.my/v1/}}</ref> || |- !៤៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អង់កូឡា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=AGO/>៣២,០៩៧,៦៧១ || style=text-align:right|០.៤០៣% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="AGO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ine.gov.ao/|title=Início|website=www.ine.gov.ao|access-date=5 ឧសភា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319232749/https://www.ine.gov.ao/|archive-date=19 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៤៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ូសំប៊ិក}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MOZ/>៣០,៨៣២,២៤៤ || style=text-align:right|០.៣៨៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MOZ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ine.gov.mz/noticias/projeccoes-da-populacao-2017-2050/|title=Projecções da População — Instituto Nacional de Estatistica|website=www.ine.gov.mz|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307181608/http://www.ine.gov.mz/noticias/projeccoes-da-populacao-2017-2050|archive-date=7 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៤៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាណា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GHA/>៣០,៨៣២,០១៩ || style=text-align:right|០.៣៨៨% | {{dts|27 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GHA" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំនឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://census2021.statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/reportthemelist/2021%20PHC%20General%20Report%20Vol%203A_Population%20of%20Regions%20and%20Districts_181121.pdf|title=Ghana 2021 population and housing census. General report. Volume 3A.|access-date=5 មិថុនា 2022|archivedate=2022-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220408162210/https://census2021.statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/reportthemelist/2021%20PHC%20General%20Report%20Vol%203A_Population%20of%20Regions%20and%20Districts_181121.pdf|url-status=dead}}</ref> || |- !៤៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|យេម៉ែន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=YEM/>៣០,៤៩១,០០០ || style=text-align:right|០.៣៨៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="YEM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !៤៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នេប៉ាល់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=NPL/>២៩,១៩២,៤៨០ || style=text-align:right|០.៣៦៧% | {{dts|11 November 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NPL" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/Home/Details?tpid=5&dcid=a82d0762-6f49-4752-a02d-19fdaddc55ed&tfsid=17|title=Annex of Preliminary Report of census 2021|website=www.cbs.gov.np|access-date=6 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៥០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|វេណេស៊ុយអេឡា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=VEN/>២៨,៧០៥,០០០ || style=text-align:right|០.៣៦១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="VEN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !៥១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូតឌីវ័រ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=CIV/>២៧,០៨៧,៧៣២ || style=text-align:right|០.៣៤១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CIV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ins.ci/n/|title=BIENVENUE SUR LE SITE DE L'INSTITUT NATIONAL DE LA STATISTIQUE ( I N S ) DE COTE D'IVOIRE|website=www.ins.ci|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509074852/http://www.ins.ci/n/|archive-date=9 ឧសភា 2013|url-status=live}}</ref> || |- !៥២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាដាហ្កាស្កា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MDG/>២៦,៩២៣,៣៥៣ || style=text-align:right|០.៣៣៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MDG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.instat.mg/accueil/madagascar-en-chiffre/|title=TROISIEME RECENSEMENT GENERAL DE LA POPULATION ET DE L'HABITATION|website=instat.mg|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322163548/https://www.instat.mg/accueil/madagascar-en-chiffre/|archive-date=22 មីនា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200322163548/https://www.instat.mg/accueil/madagascar-en-chiffre/}}</ref> || |- !៥៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូស្ត្រាលី}} || style="text-align:center" |[[អូសេអានី]] || <section begin=AUS/>២៦,០០៩,៧៩៩ || style=text-align:right|០.៣២៧% || ២០២២<section end=AUS/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Web+Pages/Population+Clock?opendocument|title=Population clock|publisher=Australian Bureau of Statistics|website=www.abs.gov.au|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213101231/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Web+Pages/Population+Clock?opendocument|archive-date=13 ធ្នូ 2019|url-status=live}}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[កោះគ្រិស្តម៉ាក]] [[កោះកូកូស]] និង[[កោះន័ងហ្វុក]]។ |- !៥៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូរ៉េខាងជើង}} || style="text-align:center" |អាស៊ី|| <section begin=PRK/>២៥,៦៦០,០០០ || style=text-align:right|០.៣២៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PRK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |title=Democratic People's Republic of Korea Population Projection (2014–2050) |access-date=7 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033819/http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190412033819/http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf }}</ref> || |- !៥៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាមេរូន}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=CMR/>២៤,៣៤៨,២៥១ || style=text-align:right|០.៣០៦% | {{dts|1 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="CMR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.bucrep.cm/index.php/en/|title=Central Bureau of the Census and Population Studies Cameroon|website=www.bucrep.cm|access-date=7 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224204444/http://www.bucrep.cm/index.php/en/|archive-date=24 កុម្ភៈ 2021|url-status=dead|archivedate=2021-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224204444/http://www.bucrep.cm/index.php/en/}}</ref> || |- !៥៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នីហ្សេ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=NER/>២៤,១១២,៧៥៣ || style=text-align:right|០.៣០៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NER" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.stat-niger.org/statistique/file/RGPH2012/Niger.pdf|title=PROJECTION DEMOGRAPHIQUE 2012 A 2035|website=www.stat-niger.org|access-date=7 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033950/http://www.stat-niger.org/statistique/file/RGPH2012/Niger.pdf|archive-date=1 ធ្នូ 2017|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តៃវ៉ាន់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=TWN/>២៣,៣៧៥,៣១៤ || style=text-align:right|០.២៩៤% || {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TWN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9|title=National Statistics, Taiwan|website=eng.stat.gov.tw|access-date=7 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131125043/https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9|archive-date=31 មករា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200131125043/https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9}}</ref> || ទិន្នន័យ[[តៃវ៉ាន]]នេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងកោះតូចៗដូចជា៖ [[ប៉េងហ៊ូ]] [[គីនមិន]] និង[[ប្រជុំកោះម៉ាត់ស៊ូ|ម៉ាត់ស៊ូ]] ...។ |- !៥៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស្រីលង្កា}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=LKA/>២២,១៥៦,០០០ || style=text-align:right|០.២៧៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LKA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex |title=Mid‐year Population Estimates by District & Sex, 2016 ‐ 2021 |website=statistics.gov.lk|access-date=7 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៥៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បួគីណាហ្វាសូ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=BFA/>២១,៥១០,១៨១ || style=text-align:right|០.២៧០% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="BFA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.insd.bf/|title=Indicateurs Demographiques: Burkina Faso (Projections 2020)|website=www.insd.bf|access-date=7 មិថុនា 2021|url-status=live|archive-date=20 ឧសភា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520145444/http://www.insd.bf/}}</ref> || |- !៥៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាលី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MLI/>២០,៨៥៦,០០០ || style=text-align:right|០.២៦២% |{{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MLI" />|| style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !៦០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឈីលី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CHL/>១៩,៦៧៨,៣៦៣ || style=text-align:right|០.២៤៧% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CHL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion|title = Proyecciones de población|website =www.ine.cl|access-date=7 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200828051041/https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion|archive-date=28 សីហា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៦១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាហ្សាក់ស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=KAZ/>១៩,២៣៨,៦៨៨ || style=text-align:right|០.២៤២% || ២០២២<section end="KAZ" /> || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT431630|title=Ministry of National Economy of the Republic of Kazakhstan Committee on Statistics|website=stat.gov.kz|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322151440/http://stat.gov.kz/faces/wcnav_externalId/homePop%3F_adf.ctrl-state%3D81dwh0gli_48%26_afrLoop%3D4493956902288821|archive-date=22 មីនា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190322151440/http://stat.gov.kz/faces/wcnav_externalId/homePop%3F_adf.ctrl-state%3D81dwh0gli_48%26_afrLoop%3D4493956902288821}}</ref> || |- !៦២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|រ៉ូម៉ានី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ROU/>១៩,១៨៦,២០១ || style=text-align:right|០.២៤១% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ROU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2021r.pdf|title=Populaţia rezidentă la 1 Ianuarie 2021|publisher=Institutul Național de Statistică|website=insse.ro|access-date=8 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៦៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាឡាវី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MWI/>១៨,៨៩៨,៤៤១ || style=text-align:right|០.២៣៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MWI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf|title=Population Projections 2018-2050|website=nsomalawi.mw|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030033804/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf|archive-date=30 តុលា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030033804/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf}}</ref> || |- !៦៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សំប៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ZMB/>១៨,៤០០,៥៥៦ || style=text-align:right|០.២៣១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ZMB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/Zambia%20Census%20Projection%202011%20-%202035.pdf|title=Population and Demographic Projections 2011 - 2035|website=www.zamstats.gov.zm|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813110543/http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/Zambia%20Census%20Projection%202011%20-%202035.pdf|archive-date=13 សីហា 2017|url-status=dead|archivedate=2021-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226001102/http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/Zambia%20Census%20Projection%202011%20-%202035.pdf}}</ref> || |- !៦៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីរី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=SYR/>១៨,២៧៦,០០០ || style=text-align:right|០.២៣០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SYR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !៦៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេក្វាទ័រ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=ECU/>១៧,៩៩៤,៨២០ || style=text-align:right|០.២២៦% || ២០២២<section end=ECU/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.ecuadorencifras.gob.ec/estadisticas/|title=Inicio|website=www.ecuadorencifras.gob.ec|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113152528/https://www.ecuadorencifras.gob.ec/estadisticas/|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៦៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហុល្លង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=NLD/>១៧,៧២៩,៦៣១ || style=text-align:right|០.២២៣% || ២០២២<section end=NLD/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingsteller/|title=Population counter|last=Netherlands|first=Statistics|website=Statistics Netherlands|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221171431/https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingsteller/|archive-date=21 ធ្នូ 2021|url-status=live}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូលប្រទេសសមាជិកនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់]]នៅឯសមុទ្រការ៉ាអ៊ីប ([[អារូបា]] [[គូរ៉ាសាវ]] និង[[ស៊ីនម៉ារតិន]])។ |- !៦៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សេនេកាល់}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SEN/>១៧,២២៣,៤៩៧ || style=text-align:right|០.២១៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SEN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ansd.sn/|title=Agence Nationale de Statistique et de la Démographie|website=www.ansd.sn|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20111028052013/http://www.ansd.sn/|archive-date=28 តុលា 2011|url-status=live}}</ref> || |- !៦៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្វាតេម៉ាឡា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=GTM/>១៧,១០៩,៧៤៦ || style=text-align:right|០.២១៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GTM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |date=2019 |publisher=Instituto Nacional de Estadística Guatemala |url=https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf |title=Estimaciones y proyecciones nacionales de población |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223192959/https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf |archive-date=23 ធ្នូ 2019 |url-status=dead |access-date=2022-06-08 |archivedate=2019-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191223192959/https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf }}</ref> || |- !៧០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឆាដ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=TCD/>១៦,៨១៨,៣៩១ || style=text-align:right|០.២១១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TCD" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.inseed-td.net/index.php/blog-with-right-sidebar/tchadbref/91-chomage|website=www.inseed-td.net|publisher=Institut National de la Statistique, des Etudes Economiques et Démographiques|title=Population* 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329155312/https://www.inseed-td.net/index.php/blog-with-right-sidebar/tchadbref/91-chomage|archive-date=29 មីនា 2020|url-status=dead|access-date=2022-06-08|archivedate=2020-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803105836/https://www.inseed-td.net/index.php/blog-with-right-sidebar/tchadbref/91-chomage}}</ref> || |- !៧១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សូម៉ាលី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SOM/>១៦,៣៦០,០០០ || style=text-align:right|០.២០៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SOM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || រាប់ទាំង[[សូម៉ាលីឡង់]]។ |- !៧២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីមបាវេ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ZWE/>១៥,៧៩០,៧១៦ || style=text-align:right|០.១៩៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ZWE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{Cite report|url=http://www.zimstat.co.zw/wp-content/uploads/publications/Population/population/population-projection.pdf|title=Zimbabwe 2012 Population Census Population Projections Thematic Report|access-date=8 មិថុនា 2022|publisher=Zimbabwe National Statistics Agency|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428150301/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf|archive-date=28 មេសា 2016}}</ref> || |- !៧៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កម្ពុជា}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=KHM/>១៥,៥៥២,២១១ || style=text-align:right|០.១៩៥% | {{dts|3 March 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="KHM" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០១៩<ref>{{cite web|date=October 2020|url=http://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215064752/http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|archive-date=15 កុម្ភៈ 2021|url-status=dead|archivedate=2021-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210215064752/http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf}}</ref> || |- !៧៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ូដង់ខាងត្បូង}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SSD/>១៣,២៤៩,៩២៤ || style=text-align:right|០.១៦៧% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="SSD" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.ssnbss.org/sites/default/files/2016-08/population_projections_for_south_sudan_2015_2020.pdf |title=Population Projections for South Sudan 2015 - 2020 |website=www.ssnbss.org |access-date=8 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033822/http://www.ssnbss.org/sites/default/files/2016-08/population_projections_for_south_sudan_2015_2020.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190412033822/http://www.ssnbss.org/sites/default/files/2016-08/population_projections_for_south_sudan_2015_2020.pdf }}</ref> || |- !៧៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|រ្វ៉ាន់ដា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=RWA/>១២,៩៥៥,៧៦៨ || style=text-align:right|០.១៦៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="RWA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf|title=Thematic Report on Population Projections|website=statistics.gov.rw|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212164943/http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf|archive-date=12 ធ្នូ 2019|url-status=dead|archivedate=2019-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191212164943/http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf}}</ref> || |- !៧៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គីនេ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GIN/>១២,៩០៧,៣៩៥ || style=text-align:right|០.១៦២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GIN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.stat-guinee.org/|title=Institut National de la Statistique - stat-guinee.org|website=www.stat-guinee.org|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://www.webcitation.org/68tRRAXEr?url=http://www.stat-guinee.org/|archive-date=4 កក្កដា 2012|url-status=dead|archivedate=2012-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/}}</ref> || |- !៧៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៊ូរុនឌី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=BDI/>១២,៥៧៤,៥៧១ || style=text-align:right|០.១៥៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BDI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.isteebu.bi/wp-content/uploads/2020/07/PROJECTIONS-COMMUNALES-020620-rapport-VF.pdf|title=Projections Demographiques au niveau communal 2010-2050|website=www.isteebu.bi|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428235555/https://www.isteebu.bi/wp-content/uploads/2020/07/PROJECTIONS-COMMUNALES-020620-rapport-VF.pdf|archive-date=28 មេសា 2021|url-status=dead|archivedate=2021-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428235555/https://www.isteebu.bi/wp-content/uploads/2020/07/PROJECTIONS-COMMUNALES-020620-rapport-VF.pdf}}</ref> || |- !៧៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បេណាំង}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=BEN/>១២,៥០៦,៣៤៧ || style=text-align:right|០.១៥៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BEN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.insae-bj.org/images/docs/insae-statistiques/demographiques/population/Principaux|title=Population active au Benin|website=www.insae-bj|access-date=8 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៧៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បូលីវី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BOL/>១១,៧៩៧,២៥៧ || style=text-align:right|០.១៤៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BOL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ine.gob.bo/index.php/demografia/introduccion-2|title=INE - Instituto Nacional de Estadística - Estadísticas Demográficas|website=www.ine.gob.bo|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630214111/https://www.ine.gob.bo/index.php/demografia/introduccion-2|archive-date=30 មិថុនា 2018|url-status=live}}</ref> || |- !៨០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ទុយនីស៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=TUN/>១១,៧៤៦,៦៩៥ || style=text-align:right|០.១៤៨% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="TUN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ins.tn/en/themes/population|title=Population|website=ins.tn|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190909215742/http://www.ins.tn/en/themes/population|archive-date=9 កញ្ញា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191128201634/http://www.ins.tn/en/themes/population}}</ref> || |- !៨១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហៃទី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=HTI/>១១,៧៤៣,០១៧ || style=text-align:right|០.១៤៨% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="HTI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ihsi.ht/pdf/projection/projectionspopulation_haiti_2007.pdf|title=Projections Population Haiti 2007|website=www.ihsi.ht|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608104339/http://www.ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf|archive-date=8 June 2019|url-status=dead|archivedate=8 មិថុនា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608104339/http://www.ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf}}</ref> || |- !៨២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បែលហ្ស៊ិក}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=BEL/>១១,៦២៩,២១៣ || style=text-align:right|០.១៤៦% | {{dts|1 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="BEL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/stat-1-1_f.pdf|title=Chiffre global de la population par commune|website=www.ibz.rrn.fgov.be|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200904173430/https://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/stat-1-1_f.pdf|archive-date=4 កញ្ញា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200904173430/https://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/stat-1-1_f.pdf}}</ref> || |- !៨៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្សកដានី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=JOR/>១១,២២៧,១៤៨ || style=text-align:right|០.១៤១% || ២០២២<section end=JOR/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://dosweb.dos.gov.jo/|title=Department of Statistics|website=dosweb.dos.gov.jo|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212110448/http://dosweb.dos.gov.jo/|archive-date=12 កុម្ភៈ 2018|url-status=dead|archivedate=2019-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818112822/http://dosweb.dos.gov.jo/}}</ref> || |- !៨៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គុយបា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CUB/>១១,១៨១,៥៩៥ || style=text-align:right|០.១៤១% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CUB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.onei.gob.cu/node/13815|title=Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2020|website=www.onei.gob.cu|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211142555/http://www.onei.gob.cu/node/13815|archive-date=11 ធ្នូ 2020|url-status=dead|archivedate=2020-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314034430/http://www.onei.gob.cu/}}</ref> || |- !៨៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្រិក}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=GRC/>១០,៦៧៨,៦៣២ || style=text-align:right|០.១៣៤% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GRC" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/-|title=Statistics - ELSTAT|website=www.statistics.gr|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115012142/https://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/-|archive-date=15 វិច្ឆិកា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115012142/https://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/-}}</ref> || |- !៨៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=DOM/>១០,៥៣៥,៥៣៥ || style=text-align:right|០.១៣២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="DOM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.one.gob.do/|title=Oficina Nacional de Estadística (ONE)|website=www.one.gob.do|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402231215/https://www.one.gob.do/|archive-date=2 មេសា 2020|url-status=dead|archivedate=2006-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061012163408/https://www.one.gob.do/}}</ref> || |- !៨៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឆែក}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=CZE/>១០,៥១៦,៧០៧ || style=text-align:right|០.១៣២% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="CZE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ២០២២<ref>{{cite web |title=Population of Municipalities – 1 January 2022|url=https://www.czso.cz/csu/czso/population-of-municipalities-1-january-2022|publisher=[[ការិយាល័យស្ថិតិឆែក|Czech Statistical Office]]|date=29 មេសា 2022}}</ref> || |- !៨៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ុយអែត}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SWE/>១០,៤៦៨,៤៨២ || style=text-align:right|០.១៣២% | {{dts|31 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="SWE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web |url=http://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/population/population-composition/population-statistics |title=Population statistics|website =scb.se|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816175900/https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/population/population-composition/population-statistics/ |archive-date=16 សីហា 2019 |url-status=live }}</ref> || |- !៨៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ព័រទុយកាល់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=PRT/>១០,៣៤៧,៨៩២ || style=text-align:right|០.១៣០% | {{dts|22 March 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PRT" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនបឋមឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web |title=INE - Plataforma de divulgação dos Censos 2021 – Resultados Preliminares |url=https://censos.ine.pt/scripts/db_censos_2021.html |publisher=INE - Instituto Nacional de Estatística (Statistics Portugal) |access-date=9 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៩០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាស៊ែបៃសង់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=AZE/>១០,១៦៤,៤៦៤ || style=text-align:right|០.១២៨% | {{dts|1 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="AZE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web |url=https://report.az/en/sosial-security/population-of-azerbaijan-revealed/ |website=Report |title=Population of Azerbaijan revealed |date=15 មេសា 2022 |access-date=9 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៩១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហុងគ្រី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=HUN/>៩,៦៨៩,០០០ || style=text-align:right|០.១២២% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="HUN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html|title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH)|website=www.ksh.hu|access-date=9 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៩២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហុងឌូរ៉ាស}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=HND/>៩,៥៤៦,១៧៨ || style=text-align:right|០.១២០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="HND" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202020.xlsx |title=Proyecciones Ine 2019 |website=INE – Instituto Nacional de Estadística Honduras |access-date=9 មិថុនា 2022 |format=Excel Spreadsheet |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920171304/http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202020.xlsx |archive-date=2022-09-20 |url-status=dead |archivedate=2022-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220920171304/http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202020.xlsx }}</ref> || |- !៩៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីស្រាអែល}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=ISR/>៩,៥២៨,៨៦០ || style=text-align:right|០.១២០% || ២០២២<section end=ISR/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&ID=141 |title=Statistics Israel|website =cbs.gov.il|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618234125/http://www.cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&ID=141 |archive-date=18 មិថុនា 2012 |url-status=live }}</ref> || តួលេខនេះបានរួមបញ្ចូល[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] និង[[កំពូលហ្កូឡាន]]។ ហើយព្រមទាំងរាប់ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលដែលមានវត្តមាននៅក្នុង[[តំបន់ C (វ៉េសប៊ែង)|តំបន់ C]] នៃ[[វ៉េសប៊ែង]]។ |- !៩៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តាជីគីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=TJK/>៩,៥០៦,០០០ || style=text-align:right|០.១១៩% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TJK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.stat.tj/|title=Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон / Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=www.stat.tj|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213094447/http://www.stat.tj/|archive-date=13 ធ្នូ 2009|url-status=dead|archivedate=2009-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091213094447/https://www.stat.tj/}}</ref> || |- !៩៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បេឡារុស}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=BLR/>៩,៣៤៩,៦៤៥ || style=text-align:right|០.១១៨% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BLR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl-21-en.xlsx|title=Population size by regions and Minsk City|website=www.belstat.gov.by|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429103737/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl-21-en.xlsx|archive-date=29 មេសា 2021|url-status=dead|archivedate=2021-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429103737/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl-21-en.xlsx}}</ref>|| |- !៩៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=ARE/>៩,២៨២,៤១០ || style=text-align:right|០.១១៧% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="ARE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/%3Fyear=&folder=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9&subject=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9|title=Statistics by Subject|website=fcsa.gov.ae|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704064240/https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx|archive-date=4 កក្កដា 2020|url-status=dead|archivedate=2022-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220318083427/https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/%3Fyear=&folder=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9&subject=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9}}</ref> || |- !៩៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ាពួនូវែលគីនេ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=PNG/>៩,១២២,៩៩៤ || style=text-align:right|០.១១៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PNG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1">{{cite web |url=https://stats.pacificdata.org/data-explorer/#/vis?locale=en&endpointId=disseminate&agencyId=SPC&code=DF_POP_SUM&version=1.0&viewerId=table&startPeriod=2005&endPeriod=2050|title=Pacific Data Hub|website=stats.pacificdata.org|access-date=9 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323053425/https://stats.pacificdata.org/data-explorer/#/vis?locale=en&endpointId=disseminate&agencyId=SPC&code=DF_POP_SUM&version=1.0&viewerId=table&startPeriod=2005&endPeriod=2050 |archive-date=23 មីនា 2020 |url-status=live }}</ref> || |- !៩៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូទ្រីស}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=AUT/>៩,០២៧,៩៩៩ || style=text-align:right|០.១១៣% | {{dts|1 April 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="AUT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html|title=Bevölkerung zu Jahres-/Quartalsanfang|website=www.statistik.at|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20150612161754/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html|archive-date=12 មិថុនា 2015|url-status=live}}</ref> || |- !៩៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស្វីស}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=CHE/>៨,៧៣៦,៥០០ || style=text-align:right|០.១១០% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CHE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/tabellen.assetdetail.14027789.html|title=Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Alter und Kanton, 2. Quartal 2020|date=22 September 2020|publisher=Bundesamt für Statistik|website =bfs.admin.ch|access-date=9 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !១០០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សៀរ៉ាលេអូន}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SLE/>៨,២៩៧,៨៨២ || style=text-align:right|០.១០៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SLE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite report|url=https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf|title=Sierra Leone 2015 Population and Housing Census – Thematic Report on Population Projections|author=Gershon P. Y. Togoh|author2=Abu Bakarr Turay|author3=Allieu Komba|date=October 2017|publisher=Statistics Sierra Leone|website =www.statistics.sl|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113162606/https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១០១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តូគោ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=TGO/>៧,៨៨៦,០០០ || style=text-align:right|០.០៩៩១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TGO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://inseed.tg/download/2471/ |title=Perspectives Démographiques du Togo 2011-2031|website=inseed.tg|access-date=10 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180827105948/http://www.stat-togo.org/contenu/pdf/Perspectives-demographiques-final-2016-05.pdf |archive-date=27 សីហា 2018 |url-status=live }}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហុងកុង}} (ចិន) || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=HKG/>៧,៤០៣,១០០ || style=text-align:right|០.០៩៣០% || {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="HKG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp|title=Population - Overview &#124; Census and Statistics Department|website=www.censtatd.gov.hk|access-date=10 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170425204930/https://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp|archive-date=25 មេសា 2017|url-status=live}}</ref> || |- !១០២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ារ៉ាគ្វេ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=PRY/>៧,៣៥៣,០៣៨ || style=text-align:right|០.០៩២៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PRY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.ine.gov.py/assets/documento/f8db8C1.%20Paraguay.%20Poblaci%C3%B3n%20total,%20estimada%20y%20proyectada,%20por%20sexo%20y%20grupos%20de%20edad,%202000-2025.xlsx |title=Paraguay: Proyección de la Población Nacional, Áreas Urbana y Rural por Sexo y Edad, 2000-2025 |website=www.ine.gov.py |access-date=10 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113145111/http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf |archive-date=13 វិច្ឆិកា 2015 |url-status=dead |archivedate=2015-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113145111/http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf }}</ref> || |- !១០៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឡាវ}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=LAO/>៧,៣៣៧,៧៨៣ || style=text-align:right|០.០៩២២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LAO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.lsb.gov.la/wp-content/uploads/2018/09/Population-Projections-EN-Curved.pdf |title=Lao Population Projections 2015-2045 |website=www.lsb.gov.la |access-date=10 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190127094120/https://www.lsb.gov.la/wp-content/uploads/2018/09/Population-Projections-EN-Curved.pdf |archive-date=27 មករា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190127094120/https://www.lsb.gov.la/wp-content/uploads/2018/09/Population-Projections-EN-Curved.pdf }}</ref> || |- !១០៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លីប៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=LBY/>៦,៩៥៩,០០០ || style=text-align:right|០.០៨៧៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LBY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១០៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ែប៊ី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SRB/>៦,៨៧១,៥៤៧ || style=text-align:right|០.០៨៦៤% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SRB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.stat.gov.rs/en-US/|title=Population Statistical Office of the Republic of Serbia|website=www.stat.gov.rs|access-date=10 មិថុនា 2022}}</ref> || មិនរាប់[[កូសូវ៉ូ]]។ |- !១០៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=SLV/>៦,៨២៥,៩៣៥ || style=text-align:right|០.០៨៥៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SLV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion|title=EL SALVADOR: ESTIMACIONES Y PROYECCIONES DE POBLACIÓN NACIONAL 2005–2050 DEPARTAMENTAL 2005‐2025|website=www.digestyc.gob.sv|access-date=10 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422071030/http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion|archive-date=22 មេសា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200422071030/http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion}}</ref> || |- !១០៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លីបង់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=LBN/>៦,៧៦៩,០០០ || style=text-align:right|០.០៨៥១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LBN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១០៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កៀគីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=KGZ/>៦,៧០០,០០០ || style=text-align:right|០.០៨៤២% | {{dts|1 April 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="KGZ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=http://stat.kg/ru/ | title=Социально-экономическое положение Кыргызской Республики}}</ref> || |- !១០៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នីការ៉ាក្វា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=NIC/>៦,៥៩៥,៦៧៤ || style=text-align:right|០.០៨២៩% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="NIC" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.inide.gob.ni/docs/Anuarios/Anuario19/Anuario_2019.pdf |title=Anuario Estadístico 2019|website =www.inide.gob.ni|access-date=10 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423091424/https://www.inide.gob.ni/docs/Anuarios/Anuario19/Anuario_2019.pdf |archive-date=23 មេសា 2021 |url-status=live }}</ref> || |- !១១០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៊ុលការី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=BGR/>៦,៥២០,៣១៤ || style=text-align:right|០.០៨២០% | {{dts|7 September 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BGR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_predvaritelna_ocenka.pdf|title=ПРЕДВАРИТЕЛНА ОЦЕНКА ЗА БРОЯ НА НАСЕЛЕНИЕТО НА БЪЛГАРИЯ КЪМ 7 СЕПТЕМВРИ 2021 ГОДИНА|language=Bulgarian|website=www.nsi.bg|access-date=10 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !១១១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តួកមេនីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=TKM/>៦,១១៨,០០០ || style=text-align:right|០.០៧៦៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TKM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១១២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ដាណឺម៉ាក}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=DNK/>៥,៨៨៣,៥៦២ || style=text-align:right|០.០៧៣៩% | {{dts|1 April 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="DNK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.dst.dk/en/Statistik/nyt/relateret?eid=10021|title=Tables in Statbank: Population in Denmark|website=www.dst.dk|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214002704/https://www.dst.dk/en/statistik/nyt/relateret?eid=10021|archive-date=14 February 2019|url-status=live}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូល[[ប្រជុំកោះហ្វេរ៉ូ]] និង[[គ្រីនឡិន]]។ |- !១១៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាធារណរដ្ឋកុងគោ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=COG/>៥,៦៥៧,០០០ || style=text-align:right|០.០៧១១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="COG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១១៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្ដាល}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=CAF/>៥,៦៣៣,៤១២ || style=text-align:right|០.០៧០៨% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CAF" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/3/a-ab588f.pdf|title=L'étude prospective du secteur forestier en Afrique (FOSA) République centrafricaine|website =www.fao.org|access-date=11 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033806/http://www.fao.org/3/a-ab588f.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=live }}</ref> || |- !១១៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្វាំងឡង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=FIN/>៥,៥៥០,០៦៦ || style=text-align:right|០.០៦៩៨% | {{dts|1 February 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="FIN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref name="pxnet2.stat.fi">{{cite web|url=http://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px/table/tableViewLayout1/|title=Statistics Finland - Population - Preliminary population statistics|website=tilastokeskus.fi|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129132831/http://tilastokeskus.fi/til/vamuu/index_en.html|archive-date=29 មករា 2019|url-status=dead|archivedate=2020-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200601072554/http://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px/}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូលកោះ[[អូឡាន់]]។ |- !១១៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សិង្ហបុរី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=SGP/>៥,៤៥៣,៦០០ || style=text-align:right|០.០៦៨៥% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SGP" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data|title=Singapore Department of Statistics (DOS)|website=www.tablebuilder.singstat.gov.sg|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726011137/https://www.tablebuilder.singstat.gov.sg/publicfacing/createDataTable.action?refId=14912|archive-date=26 កក្កដា 2020|url-status=dead|archivedate=2018-05-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180512142010/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data}}</ref> || |- !១១៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស្លូវ៉ាគី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SVK/>៥,៤៣៤,៧១២ || style=text-align:right|០.០៦៨៣% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SVK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/themes/demography/population/news/!ut/p/z1/tVRbd6IwEP4rffEREgiX0De0LVrdVqWo8NITISorEMpF6v76DeDprr1g92E9nhOdfDPzzTczAR5YAS8hh3BLipAlJOL_XU97nukj3O9LJsT9hQxH-sNcGs9m1lhSwLIBDCxzqOgTCPHEUuHIHDpzY4YQNBHwvuMPv_iY8Hv-HQCvO_wCeMDzkyItdsBl65zsBJoIYbIRyL7oQf6DZTFX45BQIU8zcjj24CGnxZ6fKlJ1ZaMYgow0IihYVgUjWOuCJGvE0H2iyAapw6d-GACXSqqPJewLVCe-oBBCORpSQUFY2kiBJAdQel8O7E8QHN2P7Yfh4E62HLUp586eyqahWIOb-eMdHD0NZGxPNBm--XcAuvwtrbudjzfKeTs-0uvOzxNcbKfXCXH0E6ArxSWRWkDXzF6amhZgzmYze7JYQGsh8xRIsuCD43BVtAuAJw3cAy9cx2LlxyIUIUR8VrCBFKxBTVMNVC-emawR3gIvoxua0UwsM76Pu6JI8-se7EGaiFW4D1MahERk2bYHP3PasbwAq_dYYNMEuLxX-pfNlHSwPIS0Ak5Sb0AE7H8c5SE8L1LHOkS6jhVZMTQVNSWGP19ePJMvIEsK-sqJ_o8N5Cy2EVu3r1mtXyNfVVViTc5ncQ9GrCjzHswpyfwd8F5Kmh3BKmVpGTUv4bc9I-aTiIJVvj_Ju5hMT4PszBVo6vf9_lS7QY9QawVtUtnldkvzOtFtQtYRDZ7nNAloxmNwSM7KzKeDWqKkeGABPb_1WUpHwUfbmaXMQuC2JAc8Cs2u2xr5VUSOrGzi8n7wslKWFSQS7QZ81aKvptwY0eJqGSYBq5o38w-fr_0-pd8yavO7f2nMjdzQLNfr6TzJ6dbTmu8Fe1wfwI2K7K1MHi2NHceJMTqGYSjs57fz4a8JXQrWYI1_FPiIokPMb8-_1TA2fwM0eHjd/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Population and migration|website =slovak.statistics.sk|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728113703/https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/themes/demography/population/news/!ut/p/z1/tVRbd6IwEP4rffEREgiX0De0LVrdVqWo8NITISorEMpF6v76DeDprr1g92E9nhOdfDPzzTczAR5YAS8hh3BLipAlJOL_XU97nukj3O9LJsT9hQxH-sNcGs9m1lhSwLIBDCxzqOgTCPHEUuHIHDpzY4YQNBHwvuMPv_iY8Hv-HQCvO_wCeMDzkyItdsBl65zsBJoIYbIRyL7oQf6DZTFX45BQIU8zcjj24CGnxZ6fKlJ1ZaMYgow0IihYVgUjWOuCJGvE0H2iyAapw6d-GACXSqqPJewLVCe-oBBCORpSQUFY2kiBJAdQel8O7E8QHN2P7Yfh4E62HLUp586eyqahWIOb-eMdHD0NZGxPNBm--XcAuvwtrbudjzfKeTs-0uvOzxNcbKfXCXH0E6ArxSWRWkDXzF6amhZgzmYze7JYQGsh8xRIsuCD43BVtAuAJw3cAy9cx2LlxyIUIUR8VrCBFKxBTVMNVC-emawR3gIvoxua0UwsM76Pu6JI8-se7EGaiFW4D1MahERk2bYHP3PasbwAq_dYYNMEuLxX-pfNlHSwPIS0Ak5Sb0AE7H8c5SE8L1LHOkS6jhVZMTQVNSWGP19ePJMvIEsK-sqJ_o8N5Cy2EVu3r1mtXyNfVVViTc5ncQ9GrCjzHswpyfwd8F5Kmh3BKmVpGTUv4bc9I-aTiIJVvj_Ju5hMT4PszBVo6vf9_lS7QY9QawVtUtnldkvzOtFtQtYRDZ7nNAloxmNwSM7KzKeDWqKkeGABPb_1WUpHwUfbmaXMQuC2JAc8Cs2u2xr5VUSOrGzi8n7wslKWFSQS7QZ81aKvptwY0eJqGSYBq5o38w-fr_0-pd8yavO7f2nMjdzQLNfr6TzJ6dbTmu8Fe1wfwI2K7K1MHi2NHceJMTqGYSjs57fz4a8JXQrWYI1_FPiIokPMb8-_1TA2fwM0eHjd/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|archive-date=28 កក្កដា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១១៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ន័រវែស}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=NOR/>៥,៤៣៥,៥៣៦ || style=text-align:right|០.០៦៨៣% | {{dts|31 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="NOR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.ssb.no/en|title=2020-01-01|website=ssb.no|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180526091639/https://www.ssb.no/en/|archive-date=26 ឧសភា 2018|url-status=live}}</ref> || រាប់បញ្ចូលទាំង[[ស្វាល់បាដ]]។ |- !១១៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ាឡេស្ទីន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=PSE/>៥,២២៧,១៩៣ || style=text-align:right|០.០៦៥៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PSE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%84%D9%8A%D8%B2%D9%8A%2097-2017.html|title=Estimated Population in Palestine Mid-Year by Governorate,1997-2021|website =www.pcbs.gov.ps|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116180245/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%84%D9%8A%D8%B2%D9%8A%2097-2017.html|archive-date=16 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || តួលេខនេះមិនបានរាប់បញ្ចូល[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ឬប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]នោះទេ។ |- !១២០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូស្តារីកា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CRI/>៥,១៦៣,០៣៨ || style=text-align:right|០.០៦៤៩% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CRI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.inec.go.cr/sites/default/files/documetos-biblioteca-virtual/repoblacev2011-2050-04.xlsx |title=Estimaciones y Proyecciones de Población por sexo y edad 1950 - 2050 |website=www.inec.go.cr |access-date=11 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114112526/http://www.inec.go.cr/sites/default/files/documetos-biblioteca-virtual/repoblacev2011-2050-04.xlsx |archive-date=14 វិច្ឆកា 2018 |url-status=dead |archivedate=2012-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx }}</ref> || |- !១២១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នូវែលសេឡង់}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NZL/>៥,១៣០,៩៤៨ || style=text-align:right|០.០៦៤៥% || ២០២២<section end=NZL/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://archive.stats.govt.nz/tools_and_services/population_clock.aspx|title=Population clock|website=archive.stats.govt.nz|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221084629/http://archive.stats.govt.nz/tools_and_services/population_clock.aspx|archive-date=21 កុម្ភៈ 2020|url-status=dead|archivedate=2017-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171124084657/http://www.stats.govt.nz/tools_and_services/population_clock.aspx}}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[កោះឃុក]] និង[[នីវវេ]] និងដែនដីអនិស្សរភាពមួយ ([[តូកូឡៅ]])។ |- !១២២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អៀរឡង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=IRL/>៥,០១១,៥០០ || style=text-align:right|០.០៦៣០% | {{dts|1 April 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="IRL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2021/ |title=Population and Migration Estimate April 2021|website =www.cso.ie|access-date=11 មិថុនា 2022 }}</ref> || |- !១២៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គុយវ៉ែត}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=KWT/>៤,៦៧០,៧១៣ || style=text-align:right|០.០៥៨៧% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="KWT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://alqabas.com/article/5842130-46-%D8%B2%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%8A%D8%AA-%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D9%83%D9%88%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%A7 |title=زيادة سكان الكويت «سنة كورونا» %4.6|website=www.csb.gov.kw|access-date=17 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035029/https://www.csb.gov.kw/Pages/Statistics?ID=67&ParentCatID=1|archive-date=4 កក្កដា 2018|url-status=live}}</ref> || |- !១២៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លីបេរីយ៉ា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=LBR/>៤,៦៦១,០១០ || style=text-align:right|០.០៥៨៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LBR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf |title=Analytical Report on Population Projections |website=www.lisgis.net |access-date=11 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818131928/http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf |archive-date=18 សីហា 2016 |url-status=dead |archivedate=2021-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224150241/http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf }}</ref> || |- !១២៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូម៉ង់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=OMN/>៤,៥២៧,៤៤៦ || style=text-align:right|០.០៥៦៩% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="OMN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/Pages/LibraryContentDetails.aspx?ItemID=Vs6NFz%2b2xQSbfUBfw5b4ng%3d%3d|title=Monthly Statistical Bulletin January 2022|website=ncsi.gov.om|access-date=11 មិថុនា 2022|archivedate=2022-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220524175254/https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/Pages/LibraryContentDetails.aspx?ItemID=Vs6NFz%2B2xQSbfUBfw5b4ng%3D%3D|url-status=dead}}</ref> || |- !១២៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ាណាម៉ា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=PAN/>៤,២៧៨,៥០០ || style=text-align:right|០.០៥៣៨% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="PAN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.contraloria.gob.pa/INEC/archivos/P5561Cuadro%2077.pdf |title=Estimación y Proyyecione de la Población Panama|website =www.contralor.ia.gob.pa|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412034013/https://www.contraloria.gob.pa/INEC/archivos/P5561Cuadro%2077.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=live }}</ref> || |- !១២៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ូរីតានី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MRT/>៤,២៧១,១៩៧ || style=text-align:right|០.០៥៣៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MRT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.ons.mr/images/RGPH2013/Projections-demographiques-Mauritanie-Mai-2015_01072016-1.pdf |title=Projections demographiques Mauritanie |website=www.ons.mr |access-date=11 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125185715/http://www.ons.mr/images/RGPH2013/Projections-demographiques-Mauritanie-Mai-2015_01072016-1.pdf |archive-date=25 វិច្ឆិកា 2019 |url-status=dead |archivedate=2021-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225133844/http://www.ons.mr/images/RGPH2013/Projections-demographiques-Mauritanie-Mai-2015_01072016-1.pdf }}</ref> || |- !១២៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្រូអាស៊ី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=HRV/>៣,៨៨៨,៥២៩ || style=text-align:right|០.០៤៨៩% | {{dts|31 August 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="HRV" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនបឋមឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/Pokazatelji/Popis%202021-Prvi%20rezultati.xlsx|title=POPIS STANOVNIŠTVA, KUĆANSTAVA I STANOVA 2021 - PRVI REZULTATI|website=Državni Zavod za Statistiku / Croatian Bureau of Statistics (www.dzs.hr)|access-date=11 មិថុនា 2022|archivedate=2023-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230408152029/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/Pokazatelji/Popis%202021-Prvi%20rezultati.xlsx|url-status=dead}}</ref> || |- !១២៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ចចជី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=GEO/>៣,៧២៨,៥៧៣ || style=text-align:right|០.០៤៦៩% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GEO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://database.geostat.ge/pyramid/index.php?lang=en|title=National Statistics Office of Georgia|website=www.geostat.ge|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803115320/http://database.geostat.ge/pyramid/index.php?lang=en|archive-date=3 សីហា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803115320/http://database.geostat.ge/pyramid/index.php?lang=en}}</ref> || រាប់បញ្ចូលរដ្ឋ[[អាប់កាស៊ី]] (ជំរឿនឆ្នាំ២០១១៖ ២៤២,៨៦២) និង[[អូសេទីខាងត្បូង]] (ជំរឿនឆ្នាំ២០១៥៖ ៥៣,៥៥៩)។ |- !១៣០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេរីត្រេ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ERI/>៣,៦០១,០០០ || style=text-align:right|០.០៤៥៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ERI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៣១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ូរុយគ្វេ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=URY/>៣,៥៥៤,៩១៥ || style=text-align:right|០.០៤៤៧% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="URY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones|title=Estimaciones y Proyecciones - Instituto Nacional de Estadística|website=www.ine.gub.uy|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322200708/http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones|archive-date=22 មីនា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៣២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ុងហ្គោលី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MNG/>៣,៤៤១,៧១១ || style=text-align:right|០.០៤៣៣% || ២០២២<section end="MNG" /> || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://www.nso.mn/|title=Үндэсний статистикийн хороо: NSO.MN|first=NSO +976-326414|last=information@nso.mn|website=Үндэсний статистикийн хороо|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927122656/http://www.nso.mn/|archive-date=27 កញ្ញា 2018|url-status=live}}</ref> || |- !១៣៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{nowrap|{{flag|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន}}}}|| style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=BIH/>៣,៣២០,៩៥៤ || style=text-align:right|០.០៤១៧% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="BIH" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.rzs.rs.ba/|title=Republika Srpska Institute of Statistics|website=rzs.rs.ba|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916034658/https://rzs.rs.ba/|archive-date=16 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fzs.ba/index.php/publikacije/saopcenjapriopcenja/stanovnistvo-i-registar/|title=Population and Register Federation of Bosnia and Herzegovina|website=fzs.ba|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220125309/http://fzs.ba/index.php/publikacije/saopcenjapriopcenja/stanovnistvo-i-registar/|archive-date=20 កុម្ភៈ 2020|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ព័រតូរីកូ}} (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=PRI/>៣,២៨៥,៨៧៤ || style=text-align:right|០.០៤១៣% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="PRI" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref name="census">{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/apportionment-2020-table02.pdf|publisher=United States Census Bureau|title=Table 2. Resident Population for the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 2020 Census|date=26 April 2021|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426202011/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/apportionment-2020-table02.pdf|archive-date=26 មេសា 2021|url-status=live}}</ref> || |- !១៣៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាមេនី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=ARM/>២,៩៦៣,៩០០ || style=text-align:right|០.០៣៧៣% | {{dts|31 March 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ARM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.armstat.am/en/?nid=12&id=19001&submit=Search|title=Time series / Statistical Committee of the Republic of Armenia|website=www.armstat.am|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403053506/https://www.armstat.am/en/?nid=12&id=19001&submit=Search|archive-date=3 មេសា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៣៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាល់បានី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ALB/>២,៨២៩,៧៤១ || style=text-align:right|០.០៣៥៦% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ALB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |website=The Institute of Statistics (INSTAT) |url=http://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2021/population-of-albania-1-january-2021/ |title=Population in Albania, 1 January 2021 |access-date=12 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507163624/http://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2021/population-of-albania-1-january-2021/ |archive-date=7 ឧសភា 2021 |url-status=dead |archivedate=20 ឧសភា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220520010645/http://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2021/population-of-albania-1-january-2021/ }}</ref> || |- !១៣៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាតា}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=QAT/>២,៧៩៩,២០២ || style=text-align:right|០.០៣៥២% | {{dts|31 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="QAT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.psa.gov.qa/en/statistics/Statistical%20Releases/Population/Population/2019/Population_social_1_2019_AE.pdf |title=Annual Population 2019 |website=psa.gov.qa |access-date=12 មិថុនា 2022 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321071102/https://www.psa.gov.qa/en/statistics/Statistical%20Releases/Population/Population/2019/Population_social_1_2019_AE.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- !១៣៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លីទុយអានី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=LTU/>២,៧៩៤,៩៦១ || style=text-align:right|០.០៣៥១% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="LTU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/|title=Pradžia - Oficialiosios statistikos portalas|website=osp.stat.gov.lt|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320060836/http://osp.stat.gov.lt/|archive-date=20 មីនា 2015|url-status=live}}</ref> || |- !១៣៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្សាម៉ាអ៊ីក}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=JAM/>២,៧៣៤,០៩៣ || style=text-align:right|០.០៣៤៤% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="JAM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/Newpopulation.aspx |title=Population|access-date=12 មិថុនា 2022|website=statinja.gov.jm|archive-url=https://web.archive.org/web/20151204214528/http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/Newpopulation.aspx |archive-date=4 ធ្នូ 2015 |url-status=live }}</ref> || |- !១៣៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ុលដាវី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MDA/>២,៥៩៧,១០០ || style=text-align:right|០.០៣២៦% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MDA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://statistica.gov.md/public/files/publicatii_electronice/Moldova_in_cifre/2021/Breviar_2021_rom.pdf |title=Populaţia cu reședință obișnuită, la 1 ianuarie 2021 (pg.12) |publisher=Biroul Naţional de Statistică|date=22 June 2021 |website=statistica.gov.md |access-date=12 មិថុនា 2022 }}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[ត្រង់នីស្ទ្រី]]។ |- !១៤០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ណាមីប៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=NAM/>២,៥៥០,២២៦ || style=text-align:right|០.០៣២១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NAM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://cms.my.na/assets/documents/p19dn4fhgp14t5ns24g4p6r1c401.pdf |title=Namibia Population Projections 2011-2041|website=cms.my.na|access-date=12 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225030536/http://cms.my.na/assets/documents/p19dn4fhgp14t5ns24g4p6r1c401.pdf |archive-date=25 កុម្ភៈ 2020 |url-status=live }}</ref> || |- !១៤១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កំប៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GMB/>២,៤៨៧,០០០ || style=text-align:right|០.០៣១៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GMB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៤២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បុតស្វាណា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=BWA/>២,៤១០,៣៣៨ || style=text-align:right|០.០៣០៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BWA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf|title=Botswana Population Projections 2011-2026|website=www.statsbots.org.bw|access-date=12 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=live }}</ref> || |- !១៤៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាបុង}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GAB/>២,២៣៣,២៧២ || style=text-align:right|០.០២៨១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GAB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf|title=Projection de la Population Gabon 2019-2025|website=www.statgabon.ga|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429022734/https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf|archive-date=29 មេសា 2021|url-status=dead|archivedate=2020-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919100244/https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf}}</ref> || |- !១៤៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឡឺសូតូ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=LSO/>២,១៥៩,០០០ || style=text-align:right|០.០២៧១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LSO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៤៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស្លូវេនី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SVN/>២,១០៨,៩៧៧ || style=text-align:right|០.០២៦៥% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SVN" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://www.stat.si/StatWeb/News/Index/9212|title=Prebivalstvo, Slovenija, 1. januar 2021|website=www.stat.si|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430141906/https://www.stat.si/StatWeb/News/Index/9212|archive-date=30 មេសា 2021|url-status=dead|archivedate=2021-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210430141906/https://www.stat.si/StatWeb/News/Index/9212}}</ref> || |- !១៤៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឡេតូនី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=LVA/>១,៨៧៤,៩០០ || style=text-align:right|០.០២៣៦% | {{dts|1 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LVA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010m/|title=IRS010m. Population and main dataSw of vital statistics 1995M01 - 2021M12|website=Statistikas datubāzes|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512140058/http://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010m|archive-date=12 ឧសភា 2021|url-status=live}}</ref> || |- !១៤៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MKD/>១,៨៣២,៦៩៦ || style=text-align:right|០.០២៣០% | {{dts|1 November 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MKD" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web |title= Address by the Director of the State Statistical Office on the completion of the Census 2021 |url= https://popis2021.stat.gov.mk/%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9C%D0%B0%D1%9A%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D1%80%D1%88%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81-2021/ |access-date= 2022-06-12 |archivedate= 2021-10-01 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20211001120918/https://popis2021.stat.gov.mk/%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9C%D0%B0%D1%9A%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D1%80%D1%88%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81-2021/ |url-status= dead }}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូសូវ៉ូ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=Kosovo/>១,៧៩៨,១៨៨ || style=text-align:right|០.០២២៦% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="Kosovo" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://ask.rks-gov.net/en/kosovo-agency-of-statistics/add-news/population-estimation-2019|title=Population Estimation, 2019|website=ask.rks-gov.net|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008220741/https://ask.rks-gov.net/en/kosovo-agency-of-statistics/add-news/population-estimation-2019|archive-date=8 តុលា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008220741/https://ask.rks-gov.net/en/kosovo-agency-of-statistics/add-news/population-estimation-2019}}</ref> || បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យជាឯកតោភាគីពីប្រទេស[[ស៊ែប៊ី]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ [[កូសូវ៉ូ|សាធារណរដ្ឋកូសូវ៉ូ]]ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជារដ្ឋឯករាជ្យដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ៩៧ ខណៈដែលស៊ែប៊ីនៅតែបន្តទាមទារកូសូវ៉ូជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន។ |- !១៤៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គីនេ-ប៊ីសាវ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GNB/>១,៦៤៦,០៧៧ || style=text-align:right|០.០២០៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GNB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf |title=Projections Demographiques en Guinee Bissau 2009-2030 |website=www.stat-guinebissau.com |access-date=12 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113142242/http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf |archive-date=13 វិច្ឆិកា 2015 |url-status=dead |archivedate=2017-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202031343/http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf }}</ref> || |- !១៤៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គីនេអេក្វាទ័រ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GNQ/>១,៥០៥,៥៨៨ || style=text-align:right|០.០១៨៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GNQ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.inege.gq/|title=INEGE|website=www.inege.gq|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420050225/http://www.inege.gq/|archive-date=20 មេសា 2017|url-status=dead|archivedate=2017-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170420050225/http://www.inege.gq/}}</ref> || |- !១៥០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បារ៉ែន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=BHR/>១,៥០១,៦៣៥ || style=text-align:right|០.០១៨៩% | {{dts|17 March 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="BHR" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www.data.gov.bh/|title=Information and eGovernment Authority Kingdom of Bahrain|website=data.gov.bh|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722175127/https://www.data.gov.bh/|archive-date=22 កក្កដា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៥១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=TTO/>១,៣៦៧,៥៥៨ || style=text-align:right|០.០១៧២% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TTO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/|title=Population|website=cso.gov.tt|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206192934/https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/|archive-date=6 ធ្នូ 2019|url-status=dead|archivedate=2019-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191206192934/https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/}}</ref> || |- !១៥២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេស្តូនី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=EST/>១,៣៣០,០៦៨ || style=text-align:right|០.០១៦៧% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="EST" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{Cite web|last=|first=|date=12 May 2021|title=Revised data of Statistics Estonia on 1 January 2021|url=https://www.stat.ee/en/node/183326|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512094725/https://www.stat.ee/en/node/183326|archive-date=12 ឧសភា 2021|access-date=13 មិថុនា 2022|website=www.stat.ee|publisher=Statistics Estonia}}</ref> || |- !១៥៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ទីម័រខាងកើត}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=TLS/>១,៣១៧,៧៨០ || style=text-align:right|០.០១៦៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MUS" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf|title=Analytical Report on Population Projection|website=timor-leste.unfpa.org|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802031357/https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf|archive-date=2 សីហា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៥៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ូរីស}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MUS/>១,២៦៦,៣៣៤ || style=text-align:right|០.០១៥៩% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MUS" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statsmauritius.govmu.org/Pages/Statistics/By_Subject/Population/SB_Population.aspx|publisher=Statistics Mauritius|title=Population and Vital Statistics |date=2021|website=statsmauritius.govmu.org|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326150522/http://statsmauritius.govmu.org/English/Publications/Pages/Pop_Vital_Yr19.aspx|archive-date=26 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៥៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេស្វាទីនី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SWZ/>១,១៧២,០០០ || style=text-align:right|០.០១៤៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SWZ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៥៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ជីប៊ូទី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=DJI/>៩៧៦,១០៧ || style=text-align:right|០.០១២៣% | {{dts|1 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="DJI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.insd.dj/assets/doc/Annuaire_Statistique_2020.pdf|title=Annuaire Statistique 2020|website=www.insd.dj|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327145828/http://www.insd.dj/assets/doc/Annuaire_Statistique_2019.pdf|archive-date=27 មីនា 2020|url-status=dead|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109132104/http://www.insd.dj/assets/doc/Annuaire_Statistique_2020.pdf}}</ref> || |- !១៥៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្វីជី}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=FJI/>៨៩៨,៤០២ || style=text-align:right|០.០១១៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="FJI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៥៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីប}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=CYP/>៨៨៨,០០៥ || style=text-align:right|០.០១១២% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="CYP" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/populationcondition_21main_en/populationcondition_21main_en?OpenForm&sub=1&sel=2|title=Statistical Service - Population and Social Conditions - Population - Key Figures|website=www.mof.gov.cy|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20150531074104/http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/populationcondition_21main_en/populationcondition_21main_en?OpenForm&sub=1&sel=2|archive-date=31 ឧសភា 2015|url-status=live}}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[ស៊ីបខាងជើង]]។ |- !១៥៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូម័រ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=COM/>៧៥៨,៣១៦ || style=text-align:right|០.០០៩៥៣% | {{dts|15 December 2017|format=dmy|abbr=on}}<section end="COM" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០១៧<ref>{{cite web |url=http://www.inseed.km/index.php/publications/rapport1/rapports-rgph-2017 |title=Rapports RGPH 2017 |website=www.inseed.km |access-date=13 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030105743/http://www.inseed.km/index.php/publications/rapport1/rapports-rgph-2017 |archive-date=30 តុលា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191030105743/http://www.inseed.km/index.php/publications/rapport1/rapports-rgph-2017 }}</ref> || |- !១៦០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ភូតាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=BTN/>៧៦៣,២០០ || style=text-align:right|០.០០៩៥៩% | {{dts|30 May 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="BTN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |title=Population Projections Bhutan 2017-2047 |website=www.nsb.gov.bt |access-date=13 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191433/http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |archive-date=28 មករា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190128191433/http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf }}</ref> || |- !១៦១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គុយយ៉ាន}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=GUY/>៧៤៣,៦៩៩ || style=text-align:right|០.០០៩៣៥% | {{dts|1 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="GUY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-social-and-vital-statistics/|title=Demography, Social & Vital Statistics|website=statisticsguyana.gov.gy|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905042733/https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-social-and-vital-statistics/|archive-date=5 កញ្ញា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200905042733/https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-social-and-vital-statistics/}}</ref> || |- !១៦២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កោះសូឡូម៉ុង}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=SLB/>៧២៨,០៤១ || style=text-align:right|០.០០៩១៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SLB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាកាវ}} (ចិន) || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MAC/>៦៨៣,២០០ || style=text-align:right|០.០០៨៥៩% || {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MAC" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.dsec.gov.mo/TimeSeriesDatabase.aspx?KeyIndicatorID=12|title=DSEC - 統計數據庫|website=www.dsec.gov.mo|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502153216/https://www.dsec.gov.mo/TimeSeriesDatabase.aspx?KeyIndicatorID=12|archive-date=2 ឧសភា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៦៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លុចសំបួ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=LUX/>៦៤៥,៣៩៧ || style=text-align:right|០.០០៨១១% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="LUX" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statistiques.public.lu/fr/index.html|title=Statistiques // Luxembourg|website=statistiques.public.lu|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331004645/https://statistiques.public.lu/fr/index.html|archive-date=31 មីនា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៦៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ុងតេណេក្រូ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MNE/>៦២១,៣០៦ || style=text-align:right|០.០០៧៨១% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="MNE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&pageid=48|title=Statistical Office of Montenegro - MONSTAT|website=www.monstat.org|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712071239/http://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&pageid=48|archive-date=12 កក្កដា 2017|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាហារ៉ាខាងលិច}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ESH/>៦១២,០០០ || style=text-align:right|០.០០៧៦៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ESH" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || រដ្ឋបាលនៃរដ្ឋនេះត្រូវបានបែកចេញជាពីររវាងប្រទេស[[ម៉ារ៉ុក]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]] ដោយអង្គភាពទាំងពីរតែងអះអាងទាមទារដែនតំបន់នេះជាកម្មសិទ្ធិរៀងៗខ្លួន។ |- !១៦៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ូរីណាម}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=SUR/>៥៩៨,០០០ || style=text-align:right|០.០០៧៥២% | {{dts|1 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="SUR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/|title=Population Statistics|date=15 August 2019|publisher=Statistics-Suriname.org|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328181226/https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/|archive-date=28 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៦៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាប់វែរ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=CPV/>៥៦៣,១៩៨ || style=text-align:right|០.០០៧០៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CPV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://ine.cv/wp-content/plugins/ine-download-attachments-by-zing-developers/includes/download.php?id=7989 |title=Projecoes Demograficas |publisher=ine.cv |access-date=14 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224071411/http://ine.cv/wp-content/uploads/2017/02/projecoes-demograficas-cv-por-concelho-e-por-faixa-etaria-2010-a-2030-1.xls |archive-date=24 កុម្ភៈ 2021 |url-status=live }}</ref> || |- !១៦៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាល់តា}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MLT/>៥១៤,៥៦៤ || style=text-align:right|០.០០៦៤៧% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="MLT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://nso.gov.mt/en/News_Releases/Documents/2020/07/News2020_114.pdf |title=World Population Day: 11 July 2020 |website=nso.gov.mt |access-date=14 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200710162915/https://nso.gov.mt/en/News_Releases/Documents/2020/07/News2020_114.pdf |archive-date=10 កក្កដា 2020 |url-status=dead |archivedate=10 កក្កដា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200710125756/https://nso.gov.mt/en/News_Releases/Documents/2020/07/News2020_114.pdf }}</ref> || |- !១៦៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បេលីស}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BLZ/>៤៣០,១៩១ || style=text-align:right|០.០០៥៤១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BLZ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://sib.org.bz/|title=Statistical Institute of Belize|website=sib.org.bz|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113141905/http://sib.org.bz/|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៦៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រ៊ុយណេ}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=BRN/>៤២៩,៩៩៩ || style=text-align:right|០.០០៥៤០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BRN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.depd.gov.bn/SitePages/Population.aspx|title=Department of Economic Planning and Development - Population|website=www.depd.gov.bn|access-date=14 វិច្ឆិកា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320011146/http://www.depd.gov.bn/SitePages/Population.aspx|archive-date=20 មីនា 2017|url-status=dead|archivedate=2017-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170320011146/http://www.depd.gov.bn/SitePages/Population.aspx}}</ref> || |- !១៧០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បាហាម៉ា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BHS/>៣៩៣,៤៥០ || style=text-align:right|០.០០៤៩៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BHS" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/22f9b2b0-68fa-4a26-8bd8-474952e42dc2/Population+Projection+Report+2010-2040.pdf?MOD=AJPERES |title=Population Projections 2010-2040|website=www.bahamas.gov.bs|access-date=14 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701011446/http://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/22f9b2b0-68fa-4a26-8bd8-474952e42dc2/Population+Projection+Report+2010-2040.pdf?MOD=AJPERES |archive-date=1 កក្កដា 2016 |url-status=live }}</ref> || |- !១៧១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាល់ឌីវ}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MDV/>៣៨៣,១៣៥ || style=text-align:right|០.០០៤៨១% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="MDV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://statisticsmaldives.gov.mv/yearbook/2020/wp-content/uploads/sites/7/2020/07/3.3.pdf|title=Statistical Yearbook 2020 Table 3.3|website=statisticsmaldives.gov.mv|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022173444/http://statisticsmaldives.gov.mv/yearbook/2020/wp-content/uploads/sites/7/2020/07/3.3.pdf|archive-date=22 តុលា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201022173444/http://statisticsmaldives.gov.mv/yearbook/2020/wp-content/uploads/sites/7/2020/07/3.3.pdf}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីបខាងជើង}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=Northern Cyprus/>៣៨២,២៣០ || style=text-align:right|០.០០៤៨០% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="Northern" cyprus="" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.devplan.org/Eco-sos/Book/SEG-2019.pdf|title=Economic and Social Indicators 2021|website=www.devplan.org|access-date=16 មិថុនា 2022|archivedate=2022-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220105160140/https://www.devplan.org/Eco-sos/Book/SEG-2019.pdf|url-status=dead}}</ref> || ជារដ្ឋឯករាជ្យជាក់ស្តែង ប៉ុន្តែបើយោងតាមផ្លូវច្បាប់ វាជាផ្នែកមួយនៃប្រទេស[[ស៊ីប]]។ |- !១៧២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីស្លង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ISL/>៣៧៧,២៨០ || style=text-align:right|០.០០៤៧៤% | {{dts|31 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="ISL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|title=Population by municipality, sex, citizenship and quarters 2010-2020|website=Statistics Iceland|url=https://statice.is/publications/news-archive/inhabitants/population-in-the-2nd-quarter-2021/|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429004246/https://statice.is/publications/news-archive/inhabitants/population-in-the-4th-quarter-2020/|archive-date=29 មេសា 2021|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ត្រង់នីស្ទ្រី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=Transnistria/>៣០៦,០០០ || style=text-align:right|០.០០៣៨៥% | {{dts|1 January 2018|format=dmy|abbr=on}}<section end="Transnistria" /> || style="text-align:left" | ការប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite news|url=https://euobserver.com/world/152559|title=Moldova facing Europe's worst demographic crisis|first=Cristian|last=Gherasim|newspaper=EUobserver|date=2 August 2021}}</ref> || ជារដ្ឋឯករាជ្យជាក់ស្តែង ប៉ុន្តែបើយោងតាមផ្លូវច្បាប់ វាជាផ្នែកមួយនៃប្រទេស[[ម៉ុលដាវី]]។ |- !១៧៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|វ៉ានូអាទូ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=VUT/>៣០១,២៩៥ || style=text-align:right|០.០០៣៧៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="VUT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៧៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បាបាដ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BRB/>២៨៨,០០០ || style=text-align:right|០.០០៣៦២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BRB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of French Polynesia.svg|25px}} [[ប៉ូលីណេស៊ីបារាំង]] (បារាំង) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=PYF/>២៧៩,៨៩០ || style=text-align:right|០.០០៣៥២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PYF" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នូវែលកាឡេដូនី|variant=merged}} (បារាំង) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NCL/>២៧៣,៦៧៤ || style=text-align:right|០.០០៣៤៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NCL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាប់កាស៊ី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=Abkhazia/>២៤៥,៤២៤ || style=text-align:right|០.០០៣០៨% | {{dts|1 January 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="Abkhazia" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=415|title=Управление государственной статистики Республики Абхазия|website=ugsra.org|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806133225/https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=415|archive-date=6 សីហា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806133225/https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=415}}</ref> || [[អាប់កាស៊ី]]គឺជាទឹកដីជម្លោះរវាង[[អាប់កាស៊ី|សាធារណរដ្ឋអាប់កាស៊ី]] និងប្រទេស[[ចចជី]]។ បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យជាឯកតោភាគីពីប្រទេសចចជីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ សាធារណរដ្ឋអាប់កាស៊ីត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជារដ្ឋឯករាជ្យដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ៧ ខណៈដែលចចជីនៅតែបន្តទាមទារអាប់កាស៊ីជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន។ |- !១៧៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=STP/>២១៤,៦១០ || style=text-align:right|០.០០២៧០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="STP" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ine.st/|title=Instituto Nacional de Estatística|website=ine.st|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124040155/https://ine.st/|archive-date=24 មករា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190124040155/https://ine.st/}}</ref> || |- !១៧៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាម័រ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=SAM/>១៩៩,៨៥៣ || style=text-align:right|០.០០២៥១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SAM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៧៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាំងលូស៊ី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=LCA/>១៧៨,៦៩៦ || style=text-align:right|០.០០២២៥% | {{dts|1 July 2018|format=dmy|abbr=on}}<section end="LCA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.stats.gov.lc/|title=Home|website=The Central Statistical Office of Saint Lucia|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926035821/https://stats.gov.lc/|archive-date=26 កញ្ញា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្វាម}} (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=GUM/>១៥៣,៨៣៦ || style=text-align:right|០.០០១៩៣% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="GUM" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf|title=Population of Guam: 2010 and 2020|website=www2.census.gov|access-date=16 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គូរ៉ាសាវ}} (ហុល្លង់) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CUW/>១៥៣,៦៧១ || style=text-align:right|០.០០១៩៣% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CUW" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.cbs.cw/|title=Website|website=www.cbs.cw|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117023829/https://www.cbs.cw/|archive-date=17 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាតសាក់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=Artsakh/>១៤៨,៩០០ || style=text-align:right|០.០០១៨៧% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="Artsakh" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://stat-nkr.am/hy|title=Գլխավոր էջ|website=stat-nkr.am|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191017153721/http://www.stat-nkr.am/hy|archive-date=17 តុលា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191017153721/http://www.stat-nkr.am/hy}}</ref> || ជារដ្ឋឯករាជ្យជាក់ស្តែង ប៉ុន្តែបើយោងតាមផ្លូវច្បាប់ វាជាផ្នែកមួយនៃប្រទេស[[អាស៊ែបៃសង់]]។ |- !១៧៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គីរីបាទី}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=KIR/>១២០,៧៤០ || style=text-align:right|០.០០១៥២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="KIR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៧៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្រឺណាត}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=GRD/>១១៣,០០០ || style=text-align:right|០.០០១៤២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GRD" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អារូបា}} (ហុល្លង់) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=ABW/>១១១,០៥០ || style=text-align:right|០.០០១៤០% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="ABW" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=http://cbs.aw/wp/|title=Central Bureau of Statistics – Better data. Better policies. Better lives. Better Aruba.|website=cbs.aw|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318132741/http://cbs.aw/wp/|archive-date=18 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៨០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=VCT/>១១០,៦៩៦ || style=text-align:right|០.០០១៣៩% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="VCT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://stats.gov.vc/stats/|title=In the news|website=stats.gov.vc|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133050/http://stats.gov.vc/stats/|archive-date=31 តុលា 2018|url-status=dead|archivedate=2021-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224141756/http://stats.gov.vc/stats/}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ជែស៊ី}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=JEY/>១០៧,៨០០ || style=text-align:right|០.០០១៣៥% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="JEY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.gov.je/News/2020/Pages/Population-Estimate-2019.aspx|title=Government of Jersey|first=States of|last=Jersey|website=gov.je|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705153509/https://www.gov.je/News/2019/Pages/Population-estimate-for-2018-released.aspx|archive-date=5 កក្កដា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៨១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|មីក្រូណេស៊ី}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=FSM/>១០៥,៧៥៤ || style=text-align:right|០.០០១៣៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="FSM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៨២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តុងកា}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=TON/>៩៩,៥៣២ || style=text-align:right|០.០០១២៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TON" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៨៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=ATG/>៩៩,៣៣៧ || style=text-align:right|០.០០១២៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ATG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx|title=Population Projections 1991-2026|website=statistics.gov.ag|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111065316/https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx|archive-date=11 មករា 2021|url-status=dead|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111065316/https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx}}</ref> || |- !១៨៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សេសែល}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SYC/>៩៩,២០២ || style=text-align:right|០.០០១២៥% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SYC" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.nbs.gov.sc/downloads/data-acquisition-census/population-and-vital-statistics/2021|title=Mid_2021 Population Estimates|website=www.nbs.gov.sc|access-date=22 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះវើជីនអាមេរិក}} (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=VIR/>៨៧,១៤៦ || style=text-align:right|០.០០១០៩% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="VIR" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf|title=Population of the United States Virgin Islands: 2010 and 2020|website=www2.census.gov|access-date=23 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាន់}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=IMN/>៨៤,០៦៩ || style=text-align:right|០.០០១០៦% | {{dts|30 May 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="IMN" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://www.gov.im/news/2022/feb/02/first-details-of-2021-census-report-published/ |title=First details of 2021 Census report published|website=www.gov.im |access-date=23 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !១៨៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អង់ដូរ៉ា}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=AND/>៧៩,៥៣៥ || style=text-align:right|០.០០០៩៩៩% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="AND" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp|title=Departament d'Estadística|website=www.estadistica.ad|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113141726/https://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2018|url-status=live}}</ref> || |- !១៨៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ដូមីនិក}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=DMA/>៧២,០០០ || style=text-align:right|០.០០០៩០៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="DMA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of the Cayman Islands.svg}} [[កោះកៃម៉ង់]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CYM/>៦៥,៧៨៦ || style=text-align:right|០.០០០៨២៧% | {{dts|30 September 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CYM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.eso.ky/|title=Cayman Islands - The Economics & Statistics Office - Grand Cayman|website=www.eso.ky|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326030427/https://www.eso.ky/|archive-date=26 មីនា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៊ែរមូដ}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BMU/>៦៤,០៥៥ || style=text-align:right|០.០០០៨០៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BMU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf |title=Bermuda Population Projections 2016-2026|website=www.gov.bm|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf|archive-date=12 មេសា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គែនស៊ី}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=GGY/>៦៣,១២៤ || style=text-align:right|០.០០០៧៩៣% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="GGY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.gov.gg/population|title=Population, Employment and Earnings|website=www.gov.gg|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008212617/https://www.gov.gg/population|archive-date=8 តុលា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គ្រីនឡិន}} (ដាណឺម៉ាក) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=GRL/>៥៦,៥៦២ || style=text-align:right|០.០០០៧១១% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="GRL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=http://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE85/BEXSTK3.px/?rxid=BEXSAT101-08-2020%2023:21:09 |title=Quarterly Population|date=1 August 2020|publisher=Statistics Greenland|website=bank.stat.gl|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028062810/https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE85/BEXSTK3.px/?rxid=BEXSAT101-08-2020%2023:21:09|archive-date=28 តុលា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៨៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាសាល់}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=MHL/>៥៤,៥១៦ || style=text-align:right|០.០០០៦៨៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MHL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៨៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាំងគីត និងណឺវីស}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=KNA/>៥៤,០០០ || style=text-align:right|០.០០០៦៧៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="KNA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះហ្វេរ៉ូ}} (ដាណឺម៉ាក) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=FRO/>៥៣,៩៤១ || style=text-align:right|០.០០០៦៧៨% | {{dts|1 May 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="FRO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://hagstova.fo/fo/tidindi/1-januar-budu-53664-folk-i-foroyum|title=1. januar búðu 53.664 fólk í Føroyum|date=10 February 2022|website=Statistics Faroe Islands|access-date=24 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113141915/https://hagstova.fo/|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូសេទីខាងត្បូង}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=South Ossetia/>៥៣,៥៣២ || style=text-align:right|០.០០០៦៧៣% | {{dts|15 October 2015|format=dmy|abbr=on}}<section end="South" ossetia="" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០១៥<ref>{{cite web|url=http://cominf.org/node/1166509275|title=В Цхинвале прошла пресс-конференция начальника Управления государственной статистики Южной Осетии Инала Тибилова|date=11 August 2016|website=cominf.org|access-date=24 វិឆ្ឆិកា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020025657/http://cominf.org/node/1166509275|archive-date=20 តុលា 2016|url-status=live}}</ref> || អូសេទីខាងត្បូងបានចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជារដ្ឋឯករាជ្យ ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយរដ្ឋសមាជិក អសប តែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះ ខណៈដែលចចជីបន្តទាមទារអូសេទីខាងត្បូងជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន។ |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of American Samoa.svg|25px}} [[សាម័រអាមេរិក]] (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=ASM/>៤៩,៧១០ || style=text-align:right|០.០០០៦២៥% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="ASM" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf|title=Population of American Samoa: 2010 and 2020|website=www2.census.gov|access-date=14 វិច្ឆិកា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង}} (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=MNP/>៤៧,៣២៩ || style=text-align:right|០.០០០៥៩៥% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="MNP" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf|title=Population of Commonwealth of the Northern Mariana Islands: 2010 and 2020|website=www2.census.gov|access-date=24 វិច្ឆិកា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Turks and Caicos Islands.svg|25px}} [[កោះតួកស៍និងកៃកូស]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=TCA/>៤៤,៥៤២ || style=text-align:right|០.០០០៥៦០% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="TCA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.gov.tc/stats/|title=2020 INDICATORS|website=www.gov.tc|access-date=24 មិថុនា 2022|archivedate=2020-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200103095919/https://www.gov.tc/stats|url-status=dead}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីនម៉ារតិន}} (ហុល្លង់) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=SXM/>៤២,៥៧៧ || style=text-align:right|០.០០០៥៣៥% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SXM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://stats.sintmaartengov.org/downloads/LFS/Population_Estimates_and_Vital_Statistics_2021.pdf|title=Population Estimates and Vital Statistics 2021|website=stat.gov.sx|access-date=24 មិថុនា 2022|archivedate=2022-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518222043/http://stats.sintmaartengov.org/downloads/LFS/Population_Estimates_and_Vital_Statistics_2021.pdf|url-status=dead}}</ref> || |- !១៨៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លិចតិនស្តាញ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=LIE/>៣៩,៣១៥ || style=text-align:right|០.០០០៤៩៤% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LIE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.llv.li/inhalt/1124/amtsstellen/bevolkerungsstatistik|title=LLV|website=www.llv.li|access-date=24 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215222323/https://www.llv.li/inhalt/1124/amtsstellen/bevolkerungsstatistik|archive-date=15 ធ្នូ 2018|url-status=dead|archivedate=2018-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215222323/https://www.llv.li/inhalt/1124/amtsstellen/bevolkerungsstatistik}}</ref> || |- !១៩០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ូណាកូ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MCO/>៣៩,១៥០ || style=text-align:right|០.០០០៤៩២% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MCO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment|title=Population and employment / IMSEE - Monaco IMSEE|website=www.monacostatistics.mc|access-date=24 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230517/https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment|archive-date=27 ធ្នូ 2018|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ជីប្រាល់តា}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=GIB/>៣៤,០០០ || style=text-align:right|០.០០០៤២៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GIB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៩១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សានម៉ារីណូ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SMR/>៣៣,៧០៥ || style=text-align:right|០.០០០៤២៣% | {{dts|30 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="SMR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=http://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html|title=San Marino - Population - Upeceds|website=www.statistica.sm|access-date=24 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326182005/https://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html|archive-date=26 មីនា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200326182005/https://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាំងម៉ាតាំង}} (បារាំង) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=MAF/>៣២,៤៨៩ || style=text-align:right|០.០០០៤០៨% | {{dts|1 January 2019|format=dmy|abbr=on}} || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013871?sommaire=6011075&q=Populations+l%C3%A9gales+des+collectivit%C3%A9s+d%27outre-me|title=Populations légales des collectivités d'outre-mer en 2019|website=www.insee.fr|access-date=24 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូឡាន់}} (ហ្វាំងឡង៉) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ALA/>៣០,៣៤៤ || style=text-align:right|០.០០០៣៨១% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ALA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref name="pxnet2.stat.fi" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះវើជីនអង់គ្លេស}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=VGB/>៣០,០០០ || style=text-align:right|០.០០០៣៧៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="VGB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៩២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ាឡូ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=PLW/>១៧,៩៥៧ || style=text-align:right|០.០០០២២៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PLW" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះឃុក}} (នូវែលសេឡង់) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=COK/>១៥,៣៤២ || style=text-align:right|០.០០០១៩៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="COK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Anguilla.svg|25px}} [[អង់ក្វេឡា]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=AIA/>១៥,០០០ || style=text-align:right|០.០០០១៨៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="AIA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៩៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ណូរូ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NRU/>១១,៨៣២ || style=text-align:right|០.០០០១៤៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NRU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Saint Pierre and Miquelon.svg|25px}} [[វ៉ាលីស និងហ្វូធូណា]] (បារាំង) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=WLF/>១១,៣៦៩ || style=text-align:right|០.០០០១៤៣% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="WLF" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៩៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ទូវ៉ាលូ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=TUV/>១០,៦៧៩ || style=text-align:right|០.០០០១៣៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TUV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Saint Barthélemy (Local).svg}} [[សាំងបារតេឡេមី]] (បារាំង) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BLM/>១០,២៨៩ || style=text-align:right|០.០០០១២៩% | {{dts|1 January 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="BLM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013871?sommaire=6011075&q=Populations+l%C3%A9gales+des+collectivit%C3%A9s+d%27outre-me|title=Populations légales des collectivités d'outre-mer en 2019|website=www.insee.fr|access-date=6 កក្កដា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ}} [[សាំងហេឡេណា អាសិនស្យុង និងទ្រីស្តានដាគុនញ្ញ៉ា]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SHN/>៦,០០០ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SHN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Saint-Pierre and Miquelon.svg}} [[សាំងព្យែរ និងមីគីឡុង]] (បារាំង) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=SPM/>៥,៩៧៤ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 January 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="SPM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013871?sommaire=6011075&q=Populations+l%C3%A9gales+des+collectivit%C3%A9s+d%27outre-me|title=Populations légales des collectivités d'outre-mer en 2019|website=www.insee.fr|access-date=6 កក្កដា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Montserrat.svg}} [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=MSR/>៥,០០០ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MSR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of the Falkland Islands.svg}} [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=FLK/>៤,០០០ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="FLK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Christmas Island.svg}} [[កោះគ្រិស្តម៉ាក]] (អូស្ត្រាលី) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=CXR/>១,៩៦៦ || style=text-align:right|០% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CXR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/Australia-AggloEst.html|title=Australia: Agglomerations - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=www.citypopulation.de|access-date=6 កក្កដា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904153524/http://citypopulation.de/Australia-AggloEst.html|archive-date=4 កញ្ញា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កោះន័រហ្វូក}} (អូស្ត្រាលី) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NFK/>១,៧៣៤ || style=text-align:right|០% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="NFK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នីវវេ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NIU/>១,៥៤៩ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NIU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Tokelau.svg}} [[តូកេឡូ]] (នូវែលហ្សេឡង់) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=TKL/>1,501 || style=text-align:right|២.៨៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TKL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៩៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បុរីវ៉ាទីកង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=VAT/>៨២៥ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 February 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="VAT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{Cite web |url=https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html |title=Population |publisher=Vatican City State |date=1 February 2019|website=www.vaticanstate.va|access-date=6 កក្កដា 2022 |language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913144053/https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html|archive-date=13 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កោះកូកូស}} (អូស្ត្រាលី) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=CCK/>៥៧៤ || style=text-align:right|០% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CCK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of the Pitcairn Islands.svg}} [[ពីតកេន]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=PCN/>៤០ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PCN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.visitpitcairn.pn/index.html|title=Pitcairn Islands Tourism|website=www.visitpitcairn.pn|access-date=6 កក្កដា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113230859/http://www.visitpitcairn.pn/index.html|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=dead|archivedate=2020-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200320153022/https://www.visitpitcairn.pn/index.html}}</ref> || |} == កំណត់សម្គាល់ == {{notelist}} == ឯកសារយោង == {{reflist|35em}} jurii5b7je50xzipc7foeimnkyf2xci 0 40262 333724 285112 2026-03-29T00:07:03Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333724 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musician|Name=សំចិត្រ បូថង់</br>สมจิตร บ่อทอง|Img=|Img_capt=|Img_size=|Landscape=|Background=solo_singer|Birth_name=|Alias=|Blood=B|School_background=|Birth_day={{birth date and age|1964|1|21}}|Birth_place=[[យសោធរ]], {{THA}}|Died=|Origin=|Instrument=យំ។|Genre=លូកធុង់​ {{•}} ហ្ម៉ឡាំ|Occupation=អ្នកចំរៀង។|Years_active=ឆ្នាំ ១៩៨៣ - បច្ចុប្បន្ន។|Label=Sure audio, MD Tape, Topline diamond|Production=|Associated_acts=|Influences=|URL=|Current_members=|Past_members=|Notable_instruments=}}'''សំចិត្រ បូថង់''' ({{Lang-th|สมจิตร บ่อทอง}}) គឺជាតារាចម្រៀងប្រុសថៃ។ កើតនៅថ្ងៃទី ២១ ខែមករាឆ្នាំ ១៩៦៤ ល្បីល្បាញខាងចម្រៀង "กุหลาบแดง" (កុលាបក្រហម)<ref>[https://forum.thaivisa.com/topic/133571-morlam-club-in-bkk/page/4/<nowiki> Morlam Club In Bkk By foolforlove, August 2, 2007]</nowiki></ref><ref>[https://mgronline.com/local/detail/9590000029942 “สมจิตร บ่อทอง” ศิลปินหมอลำชื่อดังได้รับพระราชทานพระธาตุนาดูนทองคำ]</ref>{{Translated page|en|Somjit Borthong}}<br /> == ជីវិតដំបូង == '''សំចិត្រ បូថង់''' កើតនៅថ្ងៃទី ២១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៤ ក្នុង ខេត្ត[[យសោធរ]] ប្រទេស[[ថៃ]]<ref>[https://sites.google.com/view/morradokisan-db/%E0%B8%9B-58/%E0%B8%AA%E0%B8%A1%E0%B8%88%E0%B8%95-%E0%B8%97%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%9A%E0%B8%AD-%E0%B8%AA%E0%B8%A1%E0%B8%88%E0%B8%95%E0%B8%A3-%E0%B8%9A%E0%B8%AD%E0%B8%97%E0%B8%AD%E0%B8%87 ฐานข้อมูลศิลปินมรดกอีสาน สมจิต ทองบ่อ (สมจิตร บ่อทอง) ( ลูกทุ่งหมอลำ )]{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> គាត់ជាកូនប្រុសរបស់បុញថាន់ និង ចាន់ ថង់បូ គាត់បានបញ្ចប់ការសិក្សានៅអនុវិទ្យាល័យ ៥ ពីសាលាគុតឈុំវិទ្យា == អាជីព == សំចិត្រ បូថង់ ត្រូវបានចាប់ផ្តើមនៅលើឆាកនៅក្នុងការកំសាន្ត ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៣ ដោយសមាជិកម្នាក់នៅក្នុងក្រុមតន្រ្តីហ្ម៉ឡាំ "រុងតាវ៉ានស៊ីថង់" (รุ่งตะวันสีทอง) <ref>[https://somjitbothong.wordpress.com/%E0%B8%82%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%AA%E0%B8%B2%E0%B8%A3/]</ref> ឆ្នាំ ១៩៨៩ ដាវ បានដន (ดาว บ้านดอน) ត្រូវបានបញ្ចុះបញ្ចូលគាត់សម្រាប់សិល្បករនៅក្នុងស្លាកកំណត់ត្រា Sure Entertainment ឆ្នាំ ១៩៩០ គាត់មានភាពល្បីល្បាញនិងល្បីល្បាញដោយសារចំណងជើងបទចម្រៀងរបស់គាត់ Ku lap daeng (កុលាបក្រហម)<ref>[https://www.tvpoolonline.com/content/60397 “กุหลาบแดง” เพลงดังในตำนาน]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.siamdara.com/entertain/music/1037462/album/201607141132693 |title=หอมกลิ่นลูกทุ่ง |access-date=2019-09-04 |archivedate=2019-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190824074518/http://www.siamdara.com/entertain/music/1037462/album/201607141132693 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://music.sanook.com/2392957/ “สมจิตร บ่อทอง” คว้าเพลงในตำนาน “กุหลาบแดง” โชว์สุดอลังการในเวที “กิ๊กดู๋”]</ref> គាត់គឺជាសិល្បករក្នុង Sure Entertainment ពេល ៨ ឆ្នាំ ដូច្នេះគាត់បានយកទៅឱ្យសិល្បករនៅក្នុងស្លាកកំណត់ត្រា MD Tape បច្ចុប្បន្នគាត់គឺជាសិល្បករនៅក្នុងស្លាកកំណត់ត្រា Topline diamond == Discography == * Kulab Daeng (กุหลาบแดง) * Kieaw Khao Koai Nang (เกี่ยวข้าวคอยนาง) * Koy Nong Kuean Na (คอยน้องคืนนา) * Kid Hod Ta Lord Wela (คิดฮอดตลอดเวลา) * Mak Sao Sam Noei (มักสาวส่ำน้อย) * Khong Fak Jak Khon Lai Jai (ของฝากจากคนหลายใจ) == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទមានកាតអេក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងថៃ]] <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងប្រុសថៃ]] 83extz23cdeakc2uyl1pi2rronh9ff1 0 42441 333690 332386 2026-03-28T12:52:48Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333690 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ព្រះរាជដំណាក់ | native_name = ព្រះបរមរាជវាំង | image = Royal Palace, Siem Reap.JPG | caption = ទិដ្ឋភាពភាពនៃព្រះរាជដំណាក់ | map_type = | map_caption = | location = [[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | architect = | floor_area = | client = | engineer = | start_date = | coordinates = {{Coord|13.36166|103.85897|region:KH-12|format=dms|display=inline,title}} | date_demolished = | cost = | structural_system = | style = [[ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ខ្មែរ]] | size = }} '''ព្រះរាជដំណាក់''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Residence) គឺជាព្រះបរមរាជវាំងដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប|ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=Visit to the Royal Residence in Siem Reap |url=http://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |access-date=2023-04-30 |archivedate=2018-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024192600/https://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |url-status=dead }}</ref>ព្រះរាជដំណាក់គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]នៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ខេត្តសៀមរាប]][[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។<ref>https://www.lonelyplanet.com/cambodia/siem-reap/attractions/royal-residence/a/poi-sig/1391212/355886 Royal Residence in ''The Lonely Planet''</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == យោងតាមមន្ទីរព័ត៌មាន[[ខេត្តសៀមរាប]]ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]ព្រះរាជដំណាក់បានក្លាយជាទីតាំងដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់អតីតព្រះមហាក្សត្រ[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ដែលគេសន្មត់ថាព្រះអង្គបានប្រើប្រាស់ព្រះរាជដំណាក់នេះដើម្បីធ្វើផែនការនិងចាប់ផ្តើមស្វះស្វែងរកសេរីភាពដើម្បី[[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ឯករាជ្យភាព]]របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឲ្យរួចផុតពីការត្រួតត្រារបស់[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០។<ref>{{cite news|url= https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|title= Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|date=13 March 2023|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html|title=Royal Residence in Siem Reap|publisher=Cambo Tours & Travel|date=2023|access-date=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/|title=Royal Independence Gardens & Royal Residence|publisher=JustSiemReap|date=2018|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបាន[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ប្រើប្រាស់ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃឥស្សរជននយោបាយផ្សេងៗជាចម្បងសម្រាប់កិច្ចចរចាសន្តិភាពចំពេលមានការវិវឌ្ឍនយោបាយរបស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]រួមទាំងការជួបជាមួយនឹងនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ៊ុន សែន]]និង[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|ព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]ដែលជាអ្នកនយោបាយប្រឆាំងនឹងលោក[[សម រង្ស៊ី]]និងអ្នកការទូតបរទេស។<ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk Offers to Mediate Between Warring Factions|url=https://www.youtube.com/watch?v=5eBbXvCZ6vI |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/5eBbXvCZ6vI |archive-date=1 September 1997|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|title=CAMBODIA-PRINCE|publisher=Getty Images|date=22 April 1998|access-date=13 March 2023|archivedate=13 មីនា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313120614/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.scmp.com/article/250026/hun-sens-olive-branch-has-thorns|title=Hun Sen's olive branch has thorns|work=South China Morning Post|date=31 July 1998|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: Siem Reap: Sam Rainsy Meets King Norodom Sihanouk |url=https://www.youtube.com/watch?v=KCC8n380FCU |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/KCC8n380FCU |archive-date=17 September 1998|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk's Reaction to Death of Pol Pot |url=https://www.youtube.com/watch?v=BAgLsRvcKPc |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/BAgLsRvcKPc |archive-date=17 April 1998 |url-status=live |work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី ១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០១៧ [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានទទួលស្វាគមន៍[[:en:Cinema of the United States|តារាសម្ដែងហូលីវូដ]]គឺអ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]និងក្រុមគ្រួសារនៅព្រះរាជដំណាក់។អ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]បានស្នាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប|ខេត្តសៀមរាប]]ដើម្បីចូលរួមពិធីបញ្ចាំងនិងសម្ភោធជាផ្លូវការលើកដំបូងនៃខ្សែភាពយន្ត[[:en:First They Killed My Father (film)|រឿងមុនដំបូងខ្មែរក្រហមសម្លាប់ឪពុករបស់ខ្ញុំ]]ដែលអ្នកស្រីគឺជាអ្នកដឹកនាំខ្សែភាពយន្តនិង[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]គឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភនិងគាំទ្រខ្សែភាពយន្តនេះ។<ref>{{Cite news|date=19 February 2017|title=Angelina Jolie And Kids Make First Public Appearance Since Her Split From Brad Pitt|work=Huffington Post|url=https://www.huffpost.com/entry/angelina-jolie-first-public-appearance-divorce_n_58a9ebdfe4b07602ad55c409|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=14 February 2017|title=Cambodian royalty to open Angelina Jolie's film on Khmer Rouge survivor|work=USA Today|url=https://www.usatoday.com/story/life/movies/2017/02/14/cambodian-royalty-open-angelina-jolies-film-khmer-rouge-survivor/97894738/|access-date=4 September 2021}}</ref> នៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២២ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]បានដំឡើងរូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]ចំនួន ១២ ធ្វើអំពីស្ពាន់ដើម្បីទុកជាអនុស្សាវរីយ៍និងរំលឹកដល់មេទ័ព[[ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអាណាចក្រខ្មែរ]]។រូបសំណាកទាំងនេះត្រូវបានបើកឲ្យសាធារណជនឃើញជាផ្លូវការនៅខាងក្រៅព្រះរាជដំណាក់ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានយាងទៅពិនិត្យនិងទតមើលការដំឡើងរូបសំណាកថ្មីៗទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news|url=https://www.phnompenhpost.com/national/siem-reaps-royal-gardens-unveils-12-copper-cast-statues-war-heroes|title=Siem Reap's royal gardens unveils 12 copper cast statues of war heroes|work=Phnom Penh Post|date=20 December 2022|access-date=3 August 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://cambodianess.com/article/copper-angkorian-warriors-showcase-old-skill|title=Copper Angkorian Warriors Showcase Old Skill|work=Cambodianess|date=12 March 2023|access-date=3 August 2023}}</ref> នៅយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះយ៉ាងសន្ធោសន្ធៅដោយសារទុស្សេចរន្តអគ្គិសនីដែលបានធ្វើឲ្យខូចខាតផ្នែកខ្លះនៃអគារព្រះបរមរាជវាំងពិសេសអគារដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាអគារការិយាល័យរបស់ព្រះមហាក្សត្របើទោះបីជាអគារព្រះបរមរាជវាំងធំមិនមានរងផលប៉ះពាល់ក៏ដោយ។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire damages part of Cambodian king's residence near temple|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/03/13/cambodia-king-palace-fire-siem-reap/a46c7d94-c163-11ed-82a7-6a87555c1878_story.html|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Pictures and Video: Fire at Royal Residence in Siem Reap|work=Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/501254088/pictures-and-video-fire-at-royal-residence-in-siem-reap/|access-date=13 March 2023}}</ref>មន្ត្រី​ជំនាញបាន​សន្យា​ថា​នឹងជួសជុល​រចនាសម្ព័ន្ធរបស់ព្រះរាជដំណាក់ឡើង​វិញ​ដោយ​ក្រុមការងារ​បាន​ចាប់​ផ្តើមជួសជុលព្រះរាជដំណាក់នេះឡើងវិញ​ហើយ​។<ref>{{Cite news|date=15 March 2023|title=Charred Royal Residence Rebuilt|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/charred-royal-residence-rebuilt|access-date=16 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=16 March 2023|title=PM Hun Sen: Siem Reap Royal Palace Must Be Rebuilt at Any Cost (Video inside)|work=Fresh News Asia|url=https://en.freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/35320-2023-03-16-05-31-26.html|access-date=16 March 2023}}</ref> == ព្រះរាជដំណាក់បច្ចុប្បន្ន == [[File:Cambodia. Siem Reap. The Royal Residence.jpg|thumb|ភ្ញៀវទេសចរកំពុងទស្សនាព្រះរាជដំណាក់នៅពីខាងក្រៅ]] ក្រៅពីជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ព្រះរាជដំណាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]ក៏ជាទីតាំងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិផងដែរ។បើទោះបីជាមិនអនុញ្ញាតឲ្យសាធារណជនចូលទៅក្នុងព្រះរាជដំណាក់ដោយផ្ទាល់ក៏ដោយក៏គេអាចទស្សនានិងគយគន់ទិដ្ឋភាពព្រះបរមរាជវាំងបានពីខាងក្រៅ[[សួនព្រះរាជដំណាក់]]ដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាសួនសាធារណៈបានផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=2018 |title=Royal Independence Gardens & Royal Residence |url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/ |access-date=13 March 2023 |publisher=JustSiemReap}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023 |title=Royal Residence in Siem Reap |url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html |access-date=14 March 2023 |publisher=Cambo Tours & Travel}</ref>នៅក្នុងបរិវេណព្រះរាជដំណាក់មានរូបសំណាកមេទ័ពទាំង ១២ និង[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលជាទីកន្លែងសក្ការៈបូជារបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]គ្រប់រូបដែលជាពុទ្ធសាសនិកចូលទៅគោរពបូជា។<ref>{{Cite web |date=2023 |title=The Pagodas of Siem Reap |url=https://helloangkor.com/the-pagodas-of-siem-reap/ |access-date=13 March 2023 |publisher=Hello Angkor}}</ref><ref>{{Cite news|date=23 September 2011|title=The guardian statues|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues|access-date=13{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2022}</ref><ref>{{Cite web |date=2018 |title=Activités Royales » 2018 » Décembre » LLMM le Roi et la Reine-Mère Norodom Monineath Sihanouk |url=https://www.norodomsihanouk.info/activity/view_id1888.html |access-date=13 March 2023 |publisher=Official website of King-Father Norodom Sihanoul (Royal Cabinet)}}</ref> == ឯកសារយោង == b0s5avzm51th3058nnnhm8wnhrdmytp 333692 333690 2026-03-28T12:59:10Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333692 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ព្រះរាជដំណាក់ | native_name = ព្រះបរមរាជវាំង | image = Royal Palace, Siem Reap.JPG | caption = ទិដ្ឋភាពភាពនៃព្រះរាជដំណាក់ | map_type = | map_caption = | location = [[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | architect = | floor_area = | client = | engineer = | start_date = | coordinates = {{Coord|13.36166|103.85897|region:KH-12|format=dms|display=inline,title}} | date_demolished = | cost = | structural_system = | style = [[ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ខ្មែរ]] | size = }} '''ព្រះរាជដំណាក់''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Residence) គឺជាព្រះបរមរាជវាំងដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប|ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=Visit to the Royal Residence in Siem Reap |url=http://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |access-date=2023-04-30 |archivedate=2018-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024192600/https://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |url-status=dead }}</ref>ព្រះរាជដំណាក់គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]នៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ខេត្តសៀមរាប]][[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។<ref>https://www.lonelyplanet.com/cambodia/siem-reap/attractions/royal-residence/a/poi-sig/1391212/355886 Royal Residence in ''The Lonely Planet''</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == យោងតាមមន្ទីរព័ត៌មាន[[ខេត្តសៀមរាប]]ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]ព្រះរាជដំណាក់បានក្លាយជាទីតាំងដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់អតីតព្រះមហាក្សត្រ[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ដែលគេសន្មត់ថាព្រះអង្គបានប្រើប្រាស់ព្រះរាជដំណាក់នេះដើម្បីរៀបចំផែនការនិងចាប់ផ្តើមស្វះស្វែងរកសេរីភាពដើម្បី[[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ឯករាជ្យភាព]]របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឲ្យរួចផុតពីការត្រួតត្រារបស់[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០។<ref>{{cite news|url= https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|title= Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|date=13 March 2023|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html|title=Royal Residence in Siem Reap|publisher=Cambo Tours & Travel|date=2023|access-date=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/|title=Royal Independence Gardens & Royal Residence|publisher=JustSiemReap|date=2018|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ព្រះរាជដំណាក់នេះត្រូវបាន[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ប្រើប្រាស់ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃឥស្សរជននយោបាយផ្សេងៗជាចម្បងសម្រាប់កិច្ចចរចាសន្តិភាពចំពេលមានការវិវឌ្ឍនយោបាយរបស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]រួមទាំងការជួបជាមួយនឹង[[ហ៊ុន សែន|សម្ដេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|ព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]ដែលជាអ្នកនយោបាយប្រឆាំងនឹងលោក[[សម រង្ស៊ី]]និងអ្នកការទូតបរទេស។<ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk Offers to Mediate Between Warring Factions|url=https://www.youtube.com/watch?v=5eBbXvCZ6vI |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/5eBbXvCZ6vI |archive-date=1 September 1997|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|title=CAMBODIA-PRINCE|publisher=Getty Images|date=22 April 1998|access-date=13 March 2023|archivedate=13 មីនា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313120614/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.scmp.com/article/250026/hun-sens-olive-branch-has-thorns|title=Hun Sen's olive branch has thorns|work=South China Morning Post|date=31 July 1998|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: Siem Reap: Sam Rainsy Meets King Norodom Sihanouk |url=https://www.youtube.com/watch?v=KCC8n380FCU |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/KCC8n380FCU |archive-date=17 September 1998|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk's Reaction to Death of Pol Pot |url=https://www.youtube.com/watch?v=BAgLsRvcKPc |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/BAgLsRvcKPc |archive-date=17 April 1998 |url-status=live |work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី ១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០១៧ [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានទទួលស្វាគមន៍[[:en:Cinema of the United States|តារាសម្ដែងហូលីវូដ]]គឺអ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]និងក្រុមគ្រួសារនៅឯព្រះរាជដំណាក់នេះ។អ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]បានស្នាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប|ខេត្តសៀមរាប]]ដើម្បីចូលរួមពិធីបញ្ចាំងនិងសម្ភោធជាផ្លូវការលើកដំបូងនៃខ្សែភាពយន្ត[[:en:First They Killed My Father (film)|រឿងមុនដំបូងខ្មែរក្រហមសម្លាប់ឪពុករបស់ខ្ញុំ]]ដែលអ្នកស្រីគឺជាអ្នកដឹកនាំខ្សែភាពយន្តនិង[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]គឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភនិងគាំទ្រខ្សែភាពយន្តនេះ។<ref>{{Cite news|date=19 February 2017|title=Angelina Jolie And Kids Make First Public Appearance Since Her Split From Brad Pitt|work=Huffington Post|url=https://www.huffpost.com/entry/angelina-jolie-first-public-appearance-divorce_n_58a9ebdfe4b07602ad55c409|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=14 February 2017|title=Cambodian royalty to open Angelina Jolie's film on Khmer Rouge survivor|work=USA Today|url=https://www.usatoday.com/story/life/movies/2017/02/14/cambodian-royalty-open-angelina-jolies-film-khmer-rouge-survivor/97894738/|access-date=4 September 2021}}</ref> នៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២២ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]បានដំឡើងរូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]ចំនួន ១២ ធ្វើអំពីស្ពាន់ដើម្បីទុកជាអនុស្សាវរីយ៍និងរំលឹកដល់មេទ័ព[[ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអាណាចក្រខ្មែរ]]។រូបសំណាកទាំងនេះត្រូវបានបើកឲ្យសាធារណជនឃើញជាផ្លូវការនៅខាងក្រៅព្រះរាជដំណាក់ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានយាងទៅពិនិត្យនិងទតមើលការដំឡើងរូបសំណាកថ្មីៗទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news|url=https://www.phnompenhpost.com/national/siem-reaps-royal-gardens-unveils-12-copper-cast-statues-war-heroes|title=Siem Reap's royal gardens unveils 12 copper cast statues of war heroes|work=Phnom Penh Post|date=20 December 2022|access-date=3 August 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://cambodianess.com/article/copper-angkorian-warriors-showcase-old-skill|title=Copper Angkorian Warriors Showcase Old Skill|work=Cambodianess|date=12 March 2023|access-date=3 August 2023}}</ref> នៅយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះយ៉ាងសន្ធោសន្ធៅដោយសារទុស្សេចរន្តអគ្គិសនីដែលបានធ្វើឲ្យខូចខាតផ្នែកខ្លះនៃអគារព្រះបរមរាជវាំងពិសេសអគារដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាអគារការិយាល័យរបស់ព្រះមហាក្សត្របើទោះបីជាអគារព្រះបរមរាជវាំងធំមិនមានរងផលប៉ះពាល់ក៏ដោយ។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire damages part of Cambodian king's residence near temple|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/03/13/cambodia-king-palace-fire-siem-reap/a46c7d94-c163-11ed-82a7-6a87555c1878_story.html|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Pictures and Video: Fire at Royal Residence in Siem Reap|work=Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/501254088/pictures-and-video-fire-at-royal-residence-in-siem-reap/|access-date=13 March 2023}}</ref>មន្ត្រី​ជំនាញបាន​សន្យា​ថា​នឹងជួសជុល​រចនាសម្ព័ន្ធរបស់ព្រះរាជដំណាក់ឡើង​វិញ​ដោយ​ក្រុមការងារ​បាន​ចាប់​ផ្តើមជួសជុលព្រះរាជដំណាក់នេះឡើងវិញ​ហើយ​។<ref>{{Cite news|date=15 March 2023|title=Charred Royal Residence Rebuilt|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/charred-royal-residence-rebuilt|access-date=16 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=16 March 2023|title=PM Hun Sen: Siem Reap Royal Palace Must Be Rebuilt at Any Cost (Video inside)|work=Fresh News Asia|url=https://en.freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/35320-2023-03-16-05-31-26.html|access-date=16 March 2023}}</ref> == ព្រះរាជដំណាក់បច្ចុប្បន្ន == [[File:Cambodia. Siem Reap. The Royal Residence.jpg|thumb|ភ្ញៀវទេសចរកំពុងទស្សនាព្រះរាជដំណាក់នៅពីខាងក្រៅ]] ក្រៅពីជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ព្រះរាជដំណាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]ក៏ជាទីតាំងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិផងដែរ។បើទោះបីជាមិនអនុញ្ញាតឲ្យសាធារណជនចូលទៅក្នុងព្រះរាជដំណាក់ដោយផ្ទាល់ក៏ដោយក៏គេអាចទស្សនានិងគយគន់ទិដ្ឋភាពព្រះបរមរាជវាំងបានពីខាងក្រៅ[[សួនព្រះរាជដំណាក់]]ដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាសួនសាធារណៈបានផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=2018 |title=Royal Independence Gardens & Royal Residence |url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/ |access-date=13 March 2023 |publisher=JustSiemReap}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023 |title=Royal Residence in Siem Reap |url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html |access-date=14 March 2023 |publisher=Cambo Tours & Travel}</ref>នៅក្នុងបរិវេណព្រះរាជដំណាក់មានរូបសំណាកមេទ័ពទាំង ១២ និង[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលជាទីកន្លែងសក្ការៈបូជារបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]គ្រប់រូបដែលជាពុទ្ធសាសនិកចូលទៅគោរពបូជា។<ref>{{Cite web |date=2023 |title=The Pagodas of Siem Reap |url=https://helloangkor.com/the-pagodas-of-siem-reap/ |access-date=13 March 2023 |publisher=Hello Angkor}}</ref><ref>{{Cite news|date=23 September 2011|title=The guardian statues|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues|access-date=13{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2022}</ref><ref>{{Cite web |date=2018 |title=Activités Royales » 2018 » Décembre » LLMM le Roi et la Reine-Mère Norodom Monineath Sihanouk |url=https://www.norodomsihanouk.info/activity/view_id1888.html |access-date=13 March 2023 |publisher=Official website of King-Father Norodom Sihanoul (Royal Cabinet)}}</ref> == ឯកសារយោង == mmpjqdkfk8e8543m6pg7ews0pgjhngd 333693 333692 2026-03-28T13:04:13Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333693 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ព្រះរាជដំណាក់ | native_name = ព្រះបរមរាជវាំង | image = Royal Palace, Siem Reap.JPG | caption = ទិដ្ឋភាពភាពនៃព្រះរាជដំណាក់ | map_type = | map_caption = | location = [[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | architect = | floor_area = | client = | engineer = | start_date = | coordinates = {{Coord|13.36166|103.85897|region:KH-12|format=dms|display=inline,title}} | date_demolished = | cost = | structural_system = | style = [[ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ខ្មែរ]] | size = }} '''ព្រះរាជដំណាក់''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Residence) គឺជាព្រះបរមរាជវាំងដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប|ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=Visit to the Royal Residence in Siem Reap |url=http://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |access-date=2023-04-30 |archivedate=2018-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024192600/https://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |url-status=dead }}</ref>ព្រះរាជដំណាក់គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]នៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ខេត្តសៀមរាប]][[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។<ref>https://www.lonelyplanet.com/cambodia/siem-reap/attractions/royal-residence/a/poi-sig/1391212/355886 Royal Residence in ''The Lonely Planet''</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == យោងតាមមន្ទីរព័ត៌មាន[[ខេត្តសៀមរាប]]ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]ព្រះរាជដំណាក់បានក្លាយជាទីតាំងដ៏សំខាន់មួយដែលគេសន្មត់ថា[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានប្រើប្រាស់ព្រះរាជដំណាក់នេះដើម្បីរៀបចំផែនការនិងចាប់ផ្តើមស្វះស្វែងរកសេរីភាពដើម្បី[[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ឯករាជ្យភាព]]របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឲ្យរួចផុតពីការត្រួតត្រារបស់[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០។<ref>{{cite news|url= https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|title= Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|date=13 March 2023|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html|title=Royal Residence in Siem Reap|publisher=Cambo Tours & Travel|date=2023|access-date=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/|title=Royal Independence Gardens & Royal Residence|publisher=JustSiemReap|date=2018|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបាន[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ប្រើប្រាស់ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃឥស្សរជននយោបាយផ្សេងៗជាចម្បងសម្រាប់កិច្ចចរចាសន្តិភាពចំពេលមានការវិវឌ្ឍនយោបាយរបស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]រួមទាំងការជួបជាមួយនឹង[[ហ៊ុន សែន|សម្ដេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|ព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]ដែលជាអ្នកនយោបាយប្រឆាំងនឹងលោក[[សម រង្ស៊ី]]និងអ្នកការទូតបរទេស។<ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk Offers to Mediate Between Warring Factions|url=https://www.youtube.com/watch?v=5eBbXvCZ6vI |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/5eBbXvCZ6vI |archive-date=1 September 1997|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|title=CAMBODIA-PRINCE|publisher=Getty Images|date=22 April 1998|access-date=13 March 2023|archivedate=13 មីនា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313120614/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.scmp.com/article/250026/hun-sens-olive-branch-has-thorns|title=Hun Sen's olive branch has thorns|work=South China Morning Post|date=31 July 1998|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: Siem Reap: Sam Rainsy Meets King Norodom Sihanouk |url=https://www.youtube.com/watch?v=KCC8n380FCU |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/KCC8n380FCU |archive-date=17 September 1998|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk's Reaction to Death of Pol Pot |url=https://www.youtube.com/watch?v=BAgLsRvcKPc |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/BAgLsRvcKPc |archive-date=17 April 1998 |url-status=live |work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី ១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០១៧ [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានទទួលស្វាគមន៍[[:en:Cinema of the United States|តារាសម្ដែងហូលីវូដ]]គឺអ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]និងក្រុមគ្រួសារនៅឯព្រះរាជដំណាក់។អ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]បានស្នាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប|ខេត្តសៀមរាប]]ដើម្បីចូលរួមពិធីបញ្ចាំងនិងសម្ភោធជាផ្លូវការលើកដំបូងនៃខ្សែភាពយន្ត[[:en:First They Killed My Father (film)|រឿងមុនដំបូងខ្មែរក្រហមសម្លាប់ឪពុករបស់ខ្ញុំ]]ដែលអ្នកស្រីគឺជាអ្នកដឹកនាំខ្សែភាពយន្តនិង[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]គឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភនិងគាំទ្រខ្សែភាពយន្តនេះ។<ref>{{Cite news|date=19 February 2017|title=Angelina Jolie And Kids Make First Public Appearance Since Her Split From Brad Pitt|work=Huffington Post|url=https://www.huffpost.com/entry/angelina-jolie-first-public-appearance-divorce_n_58a9ebdfe4b07602ad55c409|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=14 February 2017|title=Cambodian royalty to open Angelina Jolie's film on Khmer Rouge survivor|work=USA Today|url=https://www.usatoday.com/story/life/movies/2017/02/14/cambodian-royalty-open-angelina-jolies-film-khmer-rouge-survivor/97894738/|access-date=4 September 2021}}</ref> នៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២២ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]បានដំឡើងរូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]ចំនួន ១២ ធ្វើអំពីស្ពាន់ដើម្បីទុកជាអនុស្សាវរីយ៍និងរំលឹកដល់មេទ័ព[[ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអាណាចក្រខ្មែរ]]។រូបសំណាកទាំងនេះត្រូវបានបើកឲ្យសាធារណជនឃើញជាផ្លូវការនៅខាងក្រៅព្រះរាជដំណាក់ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានយាងទៅពិនិត្យនិងទតមើលការដំឡើងរូបសំណាកថ្មីៗទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news|url=https://www.phnompenhpost.com/national/siem-reaps-royal-gardens-unveils-12-copper-cast-statues-war-heroes|title=Siem Reap's royal gardens unveils 12 copper cast statues of war heroes|work=Phnom Penh Post|date=20 December 2022|access-date=3 August 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://cambodianess.com/article/copper-angkorian-warriors-showcase-old-skill|title=Copper Angkorian Warriors Showcase Old Skill|work=Cambodianess|date=12 March 2023|access-date=3 August 2023}}</ref> នៅយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះយ៉ាងសន្ធោសន្ធៅដោយសារទុស្សេចរន្តអគ្គិសនីដែលបានធ្វើឲ្យខូចខាតផ្នែកខ្លះនៃអគារព្រះបរមរាជវាំងពិសេសអគារដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាអគារការិយាល័យរបស់ព្រះមហាក្សត្របើទោះបីជាអគារព្រះបរមរាជវាំងធំមិនមានរងផលប៉ះពាល់ក៏ដោយ។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire damages part of Cambodian king's residence near temple|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/03/13/cambodia-king-palace-fire-siem-reap/a46c7d94-c163-11ed-82a7-6a87555c1878_story.html|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Pictures and Video: Fire at Royal Residence in Siem Reap|work=Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/501254088/pictures-and-video-fire-at-royal-residence-in-siem-reap/|access-date=13 March 2023}}</ref>មន្ត្រី​ជំនាញបាន​សន្យា​ថា​នឹងជួសជុល​រចនាសម្ព័ន្ធរបស់ព្រះរាជដំណាក់ឡើង​វិញ​ដោយ​ក្រុមការងារ​បាន​ចាប់​ផ្តើមជួសជុលព្រះរាជដំណាក់នេះឡើងវិញ​ហើយ​។<ref>{{Cite news|date=15 March 2023|title=Charred Royal Residence Rebuilt|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/charred-royal-residence-rebuilt|access-date=16 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=16 March 2023|title=PM Hun Sen: Siem Reap Royal Palace Must Be Rebuilt at Any Cost (Video inside)|work=Fresh News Asia|url=https://en.freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/35320-2023-03-16-05-31-26.html|access-date=16 March 2023}}</ref> == ព្រះរាជដំណាក់បច្ចុប្បន្ន == [[File:Cambodia. Siem Reap. The Royal Residence.jpg|thumb|ភ្ញៀវទេសចរកំពុងទស្សនាព្រះរាជដំណាក់នៅពីខាងក្រៅ]] ក្រៅពីជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ព្រះរាជដំណាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]ក៏ជាទីតាំងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិផងដែរ។បើទោះបីជាមិនអនុញ្ញាតឲ្យសាធារណជនចូលទៅក្នុងព្រះរាជដំណាក់ដោយផ្ទាល់ក៏ដោយក៏គេអាចទស្សនានិងគយគន់ទិដ្ឋភាពព្រះបរមរាជវាំងបានពីខាងក្រៅ[[សួនព្រះរាជដំណាក់]]ដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាសួនសាធារណៈបានផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=2018 |title=Royal Independence Gardens & Royal Residence |url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/ |access-date=13 March 2023 |publisher=JustSiemReap}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023 |title=Royal Residence in Siem Reap |url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html |access-date=14 March 2023 |publisher=Cambo Tours & Travel}</ref>នៅក្នុងបរិវេណព្រះរាជដំណាក់មានរូបសំណាកមេទ័ពទាំង ១២ និង[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលជាទីកន្លែងសក្ការៈបូជារបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]គ្រប់រូបដែលជាពុទ្ធសាសនិកចូលទៅគោរពបូជា។<ref>{{Cite web |date=2023 |title=The Pagodas of Siem Reap |url=https://helloangkor.com/the-pagodas-of-siem-reap/ |access-date=13 March 2023 |publisher=Hello Angkor}}</ref><ref>{{Cite news|date=23 September 2011|title=The guardian statues|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues|access-date=13{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2022}</ref><ref>{{Cite web |date=2018 |title=Activités Royales » 2018 » Décembre » LLMM le Roi et la Reine-Mère Norodom Monineath Sihanouk |url=https://www.norodomsihanouk.info/activity/view_id1888.html |access-date=13 March 2023 |publisher=Official website of King-Father Norodom Sihanoul (Royal Cabinet)}}</ref> == ឯកសារយោង == s6a16akbndytdunqqqx2ctmc5sojpid 333694 333693 2026-03-28T13:08:00Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333694 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ព្រះរាជដំណាក់ | native_name = ព្រះបរមរាជវាំង | image = Royal Palace, Siem Reap.JPG | caption = ទិដ្ឋភាពភាពនៃព្រះរាជដំណាក់ | map_type = | map_caption = | location = [[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | architect = | floor_area = | client = | engineer = | start_date = | coordinates = {{Coord|13.36166|103.85897|region:KH-12|format=dms|display=inline,title}} | date_demolished = | cost = | structural_system = | style = [[ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ខ្មែរ]] | size = }} '''ព្រះរាជដំណាក់''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Residence) គឺជាព្រះបរមរាជវាំងដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប|ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=Visit to the Royal Residence in Siem Reap |url=http://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |access-date=2023-04-30 |archivedate=2018-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024192600/https://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |url-status=dead }}</ref>ព្រះរាជដំណាក់គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]នៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ខេត្តសៀមរាប]][[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។<ref>https://www.lonelyplanet.com/cambodia/siem-reap/attractions/royal-residence/a/poi-sig/1391212/355886 Royal Residence in ''The Lonely Planet''</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == យោងតាមមន្ទីរព័ត៌មាន[[ខេត្តសៀមរាប]]ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]ព្រះរាជដំណាក់បានក្លាយជាទីតាំងដ៏សំខាន់មួយដែលគេសន្មត់ថា[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានប្រើប្រាស់ព្រះរាជដំណាក់នេះដើម្បីរៀបចំផែនការនិងចាប់ផ្តើមស្វះស្វែងរកសេរីភាពដើម្បី[[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ឯករាជ្យភាព]]របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឲ្យរួចផុតពីការត្រួតត្រារបស់[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០។<ref>{{cite news|url= https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|title= Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|date=13 March 2023|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html|title=Royal Residence in Siem Reap|publisher=Cambo Tours & Travel|date=2023|access-date=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/|title=Royal Independence Gardens & Royal Residence|publisher=JustSiemReap|date=2018|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបាន[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ប្រើប្រាស់ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃឥស្សរជននយោបាយផ្សេងៗជាចម្បងសម្រាប់កិច្ចចរចាសន្តិភាពចំពេលមានការវិវឌ្ឍនយោបាយរបស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]រួមទាំងការជួបជាមួយនឹង[[ហ៊ុន សែន|សម្ដេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|ព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]ដែលជាអ្នកនយោបាយប្រឆាំងនឹងលោក[[សម រង្ស៊ី]]និងអ្នកការទូតបរទេស។<ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk Offers to Mediate Between Warring Factions|url=https://www.youtube.com/watch?v=5eBbXvCZ6vI |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/5eBbXvCZ6vI |archive-date=1 September 1997|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|title=CAMBODIA-PRINCE|publisher=Getty Images|date=22 April 1998|access-date=13 March 2023|archivedate=13 មីនា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313120614/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.scmp.com/article/250026/hun-sens-olive-branch-has-thorns|title=Hun Sen's olive branch has thorns|work=South China Morning Post|date=31 July 1998|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: Siem Reap: Sam Rainsy Meets King Norodom Sihanouk |url=https://www.youtube.com/watch?v=KCC8n380FCU |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/KCC8n380FCU |archive-date=17 September 1998|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk's Reaction to Death of Pol Pot |url=https://www.youtube.com/watch?v=BAgLsRvcKPc |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/BAgLsRvcKPc |archive-date=17 April 1998 |url-status=live |work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី ១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០១៧ [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានទទួលស្វាគមន៍[[:en:Cinema of the United States|តារាសម្ដែងហូលីវូដ]]គឺអ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]និងក្រុមគ្រួសារនៅឯព្រះរាជដំណាក់។អ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]បានស្នាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]ដើម្បីចូលរួមពិធីបញ្ចាំងនិងសម្ភោធជាផ្លូវការលើកដំបូងនៃខ្សែភាពយន្ត[[:en:First They Killed My Father (film)|រឿងមុនដំបូងខ្មែរក្រហមសម្លាប់ឪពុករបស់ខ្ញុំ]]ដែលអ្នកស្រីគឺជាអ្នកដឹកនាំខ្សែភាពយន្តនិង[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]គឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភនិងគាំទ្រខ្សែភាពយន្តនេះ។<ref>{{Cite news|date=19 February 2017|title=Angelina Jolie And Kids Make First Public Appearance Since Her Split From Brad Pitt|work=Huffington Post|url=https://www.huffpost.com/entry/angelina-jolie-first-public-appearance-divorce_n_58a9ebdfe4b07602ad55c409|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=14 February 2017|title=Cambodian royalty to open Angelina Jolie's film on Khmer Rouge survivor|work=USA Today|url=https://www.usatoday.com/story/life/movies/2017/02/14/cambodian-royalty-open-angelina-jolies-film-khmer-rouge-survivor/97894738/|access-date=4 September 2021}}</ref> នៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២២ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]បានដំឡើងរូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]ចំនួន ១២ ធ្វើអំពីស្ពាន់ដើម្បីទុកជាអនុស្សាវរីយ៍និងរំលឹកដល់មេទ័ព[[ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអាណាចក្រខ្មែរ]]។រូបសំណាកទាំងនេះត្រូវបានបើកឲ្យសាធារណជនឃើញជាផ្លូវការនៅខាងក្រៅព្រះរាជដំណាក់ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានយាងទៅពិនិត្យនិងទតមើលការដំឡើងរូបសំណាកថ្មីៗទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news|url=https://www.phnompenhpost.com/national/siem-reaps-royal-gardens-unveils-12-copper-cast-statues-war-heroes|title=Siem Reap's royal gardens unveils 12 copper cast statues of war heroes|work=Phnom Penh Post|date=20 December 2022|access-date=3 August 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://cambodianess.com/article/copper-angkorian-warriors-showcase-old-skill|title=Copper Angkorian Warriors Showcase Old Skill|work=Cambodianess|date=12 March 2023|access-date=3 August 2023}}</ref> នៅយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះយ៉ាងសន្ធោសន្ធៅដោយសារទុស្សេចរន្តអគ្គិសនីដែលបានធ្វើឲ្យខូចខាតផ្នែកខ្លះនៃអគារព្រះបរមរាជវាំងពិសេសអគារដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាអគារការិយាល័យរបស់ព្រះមហាក្សត្របើទោះបីជាអគារព្រះបរមរាជវាំងធំមិនមានរងផលប៉ះពាល់ក៏ដោយ។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire damages part of Cambodian king's residence near temple|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/03/13/cambodia-king-palace-fire-siem-reap/a46c7d94-c163-11ed-82a7-6a87555c1878_story.html|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Pictures and Video: Fire at Royal Residence in Siem Reap|work=Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/501254088/pictures-and-video-fire-at-royal-residence-in-siem-reap/|access-date=13 March 2023}}</ref>មន្ត្រី​ជំនាញបាន​សន្យា​ថា​នឹងជួសជុល​រចនាសម្ព័ន្ធរបស់ព្រះរាជដំណាក់ឡើង​វិញ​ដោយ​ក្រុមការងារ​បាន​ចាប់​ផ្តើមជួសជុលព្រះរាជដំណាក់នេះឡើងវិញ​ហើយ​។<ref>{{Cite news|date=15 March 2023|title=Charred Royal Residence Rebuilt|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/charred-royal-residence-rebuilt|access-date=16 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=16 March 2023|title=PM Hun Sen: Siem Reap Royal Palace Must Be Rebuilt at Any Cost (Video inside)|work=Fresh News Asia|url=https://en.freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/35320-2023-03-16-05-31-26.html|access-date=16 March 2023}}</ref> == ព្រះរាជដំណាក់បច្ចុប្បន្ន == [[File:Cambodia. Siem Reap. The Royal Residence.jpg|thumb|ភ្ញៀវទេសចរកំពុងទស្សនាព្រះរាជដំណាក់នៅពីខាងក្រៅ]] ក្រៅពីជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ព្រះរាជដំណាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]ក៏ជាទីតាំងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិផងដែរ។បើទោះបីជាមិនអនុញ្ញាតឲ្យសាធារណជនចូលទៅក្នុងព្រះរាជដំណាក់ដោយផ្ទាល់ក៏ដោយក៏គេអាចទស្សនានិងគយគន់ទិដ្ឋភាពព្រះបរមរាជវាំងបានពីខាងក្រៅ[[សួនព្រះរាជដំណាក់]]ដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាសួនសាធារណៈបានផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=2018 |title=Royal Independence Gardens & Royal Residence |url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/ |access-date=13 March 2023 |publisher=JustSiemReap}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023 |title=Royal Residence in Siem Reap |url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html |access-date=14 March 2023 |publisher=Cambo Tours & Travel}</ref>នៅក្នុងបរិវេណព្រះរាជដំណាក់មានរូបសំណាកមេទ័ពទាំង ១២ និង[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលជាទីកន្លែងសក្ការៈបូជារបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]គ្រប់រូបដែលជាពុទ្ធសាសនិកចូលទៅគោរពបូជា។<ref>{{Cite web |date=2023 |title=The Pagodas of Siem Reap |url=https://helloangkor.com/the-pagodas-of-siem-reap/ |access-date=13 March 2023 |publisher=Hello Angkor}}</ref><ref>{{Cite news|date=23 September 2011|title=The guardian statues|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues|access-date=13{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2022}</ref><ref>{{Cite web |date=2018 |title=Activités Royales » 2018 » Décembre » LLMM le Roi et la Reine-Mère Norodom Monineath Sihanouk |url=https://www.norodomsihanouk.info/activity/view_id1888.html |access-date=13 March 2023 |publisher=Official website of King-Father Norodom Sihanoul (Royal Cabinet)}}</ref> == ឯកសារយោង == ltsoqbssy1tmmkn9sa2hpb4l33jyg28 333695 333694 2026-03-28T13:15:21Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333695 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ព្រះរាជដំណាក់ | native_name = ព្រះបរមរាជវាំង | image = Royal Palace, Siem Reap.JPG | caption = ព្រះរាជដំណាក់ ខេត្តសៀមរាប | map_type = | map_caption = | location = [[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | architect = | floor_area = | client = | engineer = | start_date = | coordinates = {{Coord|13.36166|103.85897|region:KH-12|format=dms|display=inline,title}} | date_demolished = | cost = | structural_system = | style = [[ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ខ្មែរ]] | size = }} '''ព្រះរាជដំណាក់''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Residence) គឺជាព្រះបរមរាជវាំងដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប|ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=Visit to the Royal Residence in Siem Reap |url=http://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |access-date=2023-04-30 |archivedate=2018-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024192600/https://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |url-status=dead }}</ref>ព្រះរាជដំណាក់គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]នៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ខេត្តសៀមរាប]][[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។<ref>https://www.lonelyplanet.com/cambodia/siem-reap/attractions/royal-residence/a/poi-sig/1391212/355886 Royal Residence in ''The Lonely Planet''</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == យោងតាមមន្ទីរព័ត៌មាន[[ខេត្តសៀមរាប]]ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]ព្រះរាជដំណាក់បានក្លាយជាទីតាំងដ៏សំខាន់មួយដែលគេសន្មត់ថា[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានប្រើប្រាស់ព្រះរាជដំណាក់នេះដើម្បីរៀបចំផែនការនិងចាប់ផ្តើមស្វះស្វែងរកសេរីភាពដើម្បី[[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ឯករាជ្យភាព]]របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឲ្យរួចផុតពីការត្រួតត្រារបស់[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០។<ref>{{cite news|url= https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|title= Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|date=13 March 2023|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html|title=Royal Residence in Siem Reap|publisher=Cambo Tours & Travel|date=2023|access-date=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/|title=Royal Independence Gardens & Royal Residence|publisher=JustSiemReap|date=2018|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបាន[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ប្រើប្រាស់ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃឥស្សរជននយោបាយផ្សេងៗជាចម្បងសម្រាប់កិច្ចចរចាសន្តិភាពចំពេលមានការវិវឌ្ឍនយោបាយរបស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]រួមទាំងការជួបជាមួយនឹង[[ហ៊ុន សែន|សម្ដេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|ព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]ដែលជាអ្នកនយោបាយប្រឆាំងនឹងលោក[[សម រង្ស៊ី]]និងអ្នកការទូតបរទេស។<ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk Offers to Mediate Between Warring Factions|url=https://www.youtube.com/watch?v=5eBbXvCZ6vI |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/5eBbXvCZ6vI |archive-date=1 September 1997|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|title=CAMBODIA-PRINCE|publisher=Getty Images|date=22 April 1998|access-date=13 March 2023|archivedate=13 មីនា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313120614/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.scmp.com/article/250026/hun-sens-olive-branch-has-thorns|title=Hun Sen's olive branch has thorns|work=South China Morning Post|date=31 July 1998|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: Siem Reap: Sam Rainsy Meets King Norodom Sihanouk |url=https://www.youtube.com/watch?v=KCC8n380FCU |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/KCC8n380FCU |archive-date=17 September 1998|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk's Reaction to Death of Pol Pot |url=https://www.youtube.com/watch?v=BAgLsRvcKPc |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/BAgLsRvcKPc |archive-date=17 April 1998 |url-status=live |work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី ១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០១៧ [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានទទួលស្វាគមន៍[[:en:Cinema of the United States|តារាសម្ដែងហូលីវូដ]]គឺអ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]និងក្រុមគ្រួសារនៅឯព្រះរាជដំណាក់។អ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]បានស្នាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]ដើម្បីចូលរួមពិធីបញ្ចាំងនិងសម្ភោធជាផ្លូវការលើកដំបូងនៃខ្សែភាពយន្ត[[:en:First They Killed My Father (film)|រឿងមុនដំបូងខ្មែរក្រហមសម្លាប់ឪពុករបស់ខ្ញុំ]]ដែលអ្នកស្រីគឺជាអ្នកដឹកនាំខ្សែភាពយន្តនិង[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]គឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភនិងគាំទ្រខ្សែភាពយន្តនេះ។<ref>{{Cite news|date=19 February 2017|title=Angelina Jolie And Kids Make First Public Appearance Since Her Split From Brad Pitt|work=Huffington Post|url=https://www.huffpost.com/entry/angelina-jolie-first-public-appearance-divorce_n_58a9ebdfe4b07602ad55c409|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=14 February 2017|title=Cambodian royalty to open Angelina Jolie's film on Khmer Rouge survivor|work=USA Today|url=https://www.usatoday.com/story/life/movies/2017/02/14/cambodian-royalty-open-angelina-jolies-film-khmer-rouge-survivor/97894738/|access-date=4 September 2021}}</ref> នៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២២ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]បានដំឡើងរូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]ចំនួន ១២ ធ្វើអំពីស្ពាន់ដើម្បីទុកជាអនុស្សាវរីយ៍និងរំលឹកដល់មេទ័ព[[ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអាណាចក្រខ្មែរ]]។រូបសំណាកទាំងនេះត្រូវបានបើកឲ្យសាធារណជនឃើញជាផ្លូវការនៅខាងក្រៅព្រះរាជដំណាក់ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានយាងទៅពិនិត្យនិងទតមើលការដំឡើងរូបសំណាកថ្មីៗទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news|url=https://www.phnompenhpost.com/national/siem-reaps-royal-gardens-unveils-12-copper-cast-statues-war-heroes|title=Siem Reap's royal gardens unveils 12 copper cast statues of war heroes|work=Phnom Penh Post|date=20 December 2022|access-date=3 August 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://cambodianess.com/article/copper-angkorian-warriors-showcase-old-skill|title=Copper Angkorian Warriors Showcase Old Skill|work=Cambodianess|date=12 March 2023|access-date=3 August 2023}}</ref> នៅយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះយ៉ាងសន្ធោសន្ធៅដោយសារទុស្សេចរន្តអគ្គិសនីដែលបានធ្វើឲ្យខូចខាតផ្នែកខ្លះនៃអគារព្រះបរមរាជវាំងពិសេសអគារដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាអគារការិយាល័យរបស់ព្រះមហាក្សត្របើទោះបីជាអគារព្រះបរមរាជវាំងធំមិនមានរងផលប៉ះពាល់ក៏ដោយ។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire damages part of Cambodian king's residence near temple|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/03/13/cambodia-king-palace-fire-siem-reap/a46c7d94-c163-11ed-82a7-6a87555c1878_story.html|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Pictures and Video: Fire at Royal Residence in Siem Reap|work=Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/501254088/pictures-and-video-fire-at-royal-residence-in-siem-reap/|access-date=13 March 2023}}</ref>មន្ត្រី​ជំនាញបាន​សន្យា​ថា​នឹងជួសជុល​រចនាសម្ព័ន្ធរបស់ព្រះរាជដំណាក់ឡើង​វិញ​ដោយ​ក្រុមការងារ​បាន​ចាប់​ផ្តើមជួសជុលព្រះរាជដំណាក់នេះឡើងវិញ​ហើយ​។<ref>{{Cite news|date=15 March 2023|title=Charred Royal Residence Rebuilt|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/charred-royal-residence-rebuilt|access-date=16 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=16 March 2023|title=PM Hun Sen: Siem Reap Royal Palace Must Be Rebuilt at Any Cost (Video inside)|work=Fresh News Asia|url=https://en.freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/35320-2023-03-16-05-31-26.html|access-date=16 March 2023}}</ref> == ព្រះរាជដំណាក់បច្ចុប្បន្ន == [[File:Cambodia. Siem Reap. The Royal Residence.jpg|thumb|ភ្ញៀវទេសចរកំពុងទស្សនាព្រះរាជដំណាក់នៅពីខាងក្រៅ]] ក្រៅពីជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ព្រះរាជដំណាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]ក៏ជាទីតាំងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិផងដែរ។បើទោះបីជាមិនអនុញ្ញាតឲ្យសាធារណជនចូលទៅក្នុងព្រះរាជដំណាក់ដោយផ្ទាល់ក៏ដោយក៏គេអាចទស្សនានិងគយគន់ទិដ្ឋភាពព្រះបរមរាជវាំងបានពីខាងក្រៅ[[សួនព្រះរាជដំណាក់]]ដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាសួនសាធារណៈបានផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=2018 |title=Royal Independence Gardens & Royal Residence |url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/ |access-date=13 March 2023 |publisher=JustSiemReap}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023 |title=Royal Residence in Siem Reap |url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html |access-date=14 March 2023 |publisher=Cambo Tours & Travel}</ref>នៅក្នុងបរិវេណព្រះរាជដំណាក់មានរូបសំណាកមេទ័ពទាំង ១២ និង[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលជាទីកន្លែងសក្ការៈបូជារបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]គ្រប់រូបដែលជាពុទ្ធសាសនិកចូលទៅគោរពបូជា។<ref>{{Cite web |date=2023 |title=The Pagodas of Siem Reap |url=https://helloangkor.com/the-pagodas-of-siem-reap/ |access-date=13 March 2023 |publisher=Hello Angkor}}</ref><ref>{{Cite news|date=23 September 2011|title=The guardian statues|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues|access-date=13{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2022}</ref><ref>{{Cite web |date=2018 |title=Activités Royales » 2018 » Décembre » LLMM le Roi et la Reine-Mère Norodom Monineath Sihanouk |url=https://www.norodomsihanouk.info/activity/view_id1888.html |access-date=13 March 2023 |publisher=Official website of King-Father Norodom Sihanoul (Royal Cabinet)}}</ref> == ឯកសារយោង == sl04o30hy2y5smbspzmq3kayjyednjy 333696 333695 2026-03-28T13:16:06Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333696 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ព្រះរាជដំណាក់ | native_name = ព្រះបរមរាជវាំង | image = Royal Palace, Siem Reap.JPG | caption = ព្រះរាជដំណាក់ ខេត្តសៀមរាប | map_type = | map_caption = | location = [[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | architect = | floor_area = | client = | engineer = | start_date = | coordinates = {{Coord|13.36166|103.85897|region:KH-12|format=dms|display=inline,title}} | date_demolished = | cost = | structural_system = | style = [[ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ខ្មែរ]] | size = }} '''ព្រះរាជដំណាក់''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Residence) គឺជាព្រះបរមរាជវាំងដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=Visit to the Royal Residence in Siem Reap |url=http://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |access-date=2023-04-30 |archivedate=2018-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024192600/https://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |url-status=dead }}</ref>ព្រះរាជដំណាក់គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]នៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ខេត្តសៀមរាប]][[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។<ref>https://www.lonelyplanet.com/cambodia/siem-reap/attractions/royal-residence/a/poi-sig/1391212/355886 Royal Residence in ''The Lonely Planet''</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == យោងតាមមន្ទីរព័ត៌មាន[[ខេត្តសៀមរាប]]ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]ព្រះរាជដំណាក់បានក្លាយជាទីតាំងដ៏សំខាន់មួយដែលគេសន្មត់ថា[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានប្រើប្រាស់ព្រះរាជដំណាក់នេះដើម្បីរៀបចំផែនការនិងចាប់ផ្តើមស្វះស្វែងរកសេរីភាពដើម្បី[[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ឯករាជ្យភាព]]របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឲ្យរួចផុតពីការត្រួតត្រារបស់[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០។<ref>{{cite news|url= https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|title= Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|date=13 March 2023|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html|title=Royal Residence in Siem Reap|publisher=Cambo Tours & Travel|date=2023|access-date=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/|title=Royal Independence Gardens & Royal Residence|publisher=JustSiemReap|date=2018|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបាន[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ប្រើប្រាស់ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃឥស្សរជននយោបាយផ្សេងៗជាចម្បងសម្រាប់កិច្ចចរចាសន្តិភាពចំពេលមានការវិវឌ្ឍនយោបាយរបស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]រួមទាំងការជួបជាមួយនឹង[[ហ៊ុន សែន|សម្ដេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|ព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]ដែលជាអ្នកនយោបាយប្រឆាំងនឹងលោក[[សម រង្ស៊ី]]និងអ្នកការទូតបរទេស។<ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk Offers to Mediate Between Warring Factions|url=https://www.youtube.com/watch?v=5eBbXvCZ6vI |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/5eBbXvCZ6vI |archive-date=1 September 1997|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|title=CAMBODIA-PRINCE|publisher=Getty Images|date=22 April 1998|access-date=13 March 2023|archivedate=13 មីនា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313120614/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.scmp.com/article/250026/hun-sens-olive-branch-has-thorns|title=Hun Sen's olive branch has thorns|work=South China Morning Post|date=31 July 1998|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: Siem Reap: Sam Rainsy Meets King Norodom Sihanouk |url=https://www.youtube.com/watch?v=KCC8n380FCU |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/KCC8n380FCU |archive-date=17 September 1998|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk's Reaction to Death of Pol Pot |url=https://www.youtube.com/watch?v=BAgLsRvcKPc |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/BAgLsRvcKPc |archive-date=17 April 1998 |url-status=live |work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី ១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០១៧ [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានទទួលស្វាគមន៍[[:en:Cinema of the United States|តារាសម្ដែងហូលីវូដ]]គឺអ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]និងក្រុមគ្រួសារនៅឯព្រះរាជដំណាក់។អ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]បានស្នាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]ដើម្បីចូលរួមពិធីបញ្ចាំងនិងសម្ភោធជាផ្លូវការលើកដំបូងនៃខ្សែភាពយន្ត[[:en:First They Killed My Father (film)|រឿងមុនដំបូងខ្មែរក្រហមសម្លាប់ឪពុករបស់ខ្ញុំ]]ដែលអ្នកស្រីគឺជាអ្នកដឹកនាំខ្សែភាពយន្តនិង[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]គឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភនិងគាំទ្រខ្សែភាពយន្តនេះ។<ref>{{Cite news|date=19 February 2017|title=Angelina Jolie And Kids Make First Public Appearance Since Her Split From Brad Pitt|work=Huffington Post|url=https://www.huffpost.com/entry/angelina-jolie-first-public-appearance-divorce_n_58a9ebdfe4b07602ad55c409|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=14 February 2017|title=Cambodian royalty to open Angelina Jolie's film on Khmer Rouge survivor|work=USA Today|url=https://www.usatoday.com/story/life/movies/2017/02/14/cambodian-royalty-open-angelina-jolies-film-khmer-rouge-survivor/97894738/|access-date=4 September 2021}}</ref> នៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២២ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]បានដំឡើងរូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]ចំនួន ១២ ធ្វើអំពីស្ពាន់ដើម្បីទុកជាអនុស្សាវរីយ៍និងរំលឹកដល់មេទ័ព[[ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអាណាចក្រខ្មែរ]]។រូបសំណាកទាំងនេះត្រូវបានបើកឲ្យសាធារណជនឃើញជាផ្លូវការនៅខាងក្រៅព្រះរាជដំណាក់ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានយាងទៅពិនិត្យនិងទតមើលការដំឡើងរូបសំណាកថ្មីៗទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news|url=https://www.phnompenhpost.com/national/siem-reaps-royal-gardens-unveils-12-copper-cast-statues-war-heroes|title=Siem Reap's royal gardens unveils 12 copper cast statues of war heroes|work=Phnom Penh Post|date=20 December 2022|access-date=3 August 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://cambodianess.com/article/copper-angkorian-warriors-showcase-old-skill|title=Copper Angkorian Warriors Showcase Old Skill|work=Cambodianess|date=12 March 2023|access-date=3 August 2023}}</ref> នៅយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះយ៉ាងសន្ធោសន្ធៅដោយសារទុស្សេចរន្តអគ្គិសនីដែលបានធ្វើឲ្យខូចខាតផ្នែកខ្លះនៃអគារព្រះបរមរាជវាំងពិសេសអគារដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាអគារការិយាល័យរបស់ព្រះមហាក្សត្របើទោះបីជាអគារព្រះបរមរាជវាំងធំមិនមានរងផលប៉ះពាល់ក៏ដោយ។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire damages part of Cambodian king's residence near temple|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/03/13/cambodia-king-palace-fire-siem-reap/a46c7d94-c163-11ed-82a7-6a87555c1878_story.html|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Pictures and Video: Fire at Royal Residence in Siem Reap|work=Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/501254088/pictures-and-video-fire-at-royal-residence-in-siem-reap/|access-date=13 March 2023}}</ref>មន្ត្រី​ជំនាញបាន​សន្យា​ថា​នឹងជួសជុល​រចនាសម្ព័ន្ធរបស់ព្រះរាជដំណាក់ឡើង​វិញ​ដោយ​ក្រុមការងារ​បាន​ចាប់​ផ្តើមជួសជុលព្រះរាជដំណាក់នេះឡើងវិញ​ហើយ​។<ref>{{Cite news|date=15 March 2023|title=Charred Royal Residence Rebuilt|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/charred-royal-residence-rebuilt|access-date=16 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=16 March 2023|title=PM Hun Sen: Siem Reap Royal Palace Must Be Rebuilt at Any Cost (Video inside)|work=Fresh News Asia|url=https://en.freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/35320-2023-03-16-05-31-26.html|access-date=16 March 2023}}</ref> == ព្រះរាជដំណាក់បច្ចុប្បន្ន == [[File:Cambodia. Siem Reap. The Royal Residence.jpg|thumb|ភ្ញៀវទេសចរកំពុងទស្សនាព្រះរាជដំណាក់នៅពីខាងក្រៅ]] ក្រៅពីជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ព្រះរាជដំណាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]ក៏ជាទីតាំងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិផងដែរ។បើទោះបីជាមិនអនុញ្ញាតឲ្យសាធារណជនចូលទៅក្នុងព្រះរាជដំណាក់ដោយផ្ទាល់ក៏ដោយក៏គេអាចទស្សនានិងគយគន់ទិដ្ឋភាពព្រះបរមរាជវាំងបានពីខាងក្រៅ[[សួនព្រះរាជដំណាក់]]ដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាសួនសាធារណៈបានផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=2018 |title=Royal Independence Gardens & Royal Residence |url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/ |access-date=13 March 2023 |publisher=JustSiemReap}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023 |title=Royal Residence in Siem Reap |url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html |access-date=14 March 2023 |publisher=Cambo Tours & Travel}</ref>នៅក្នុងបរិវេណព្រះរាជដំណាក់មានរូបសំណាកមេទ័ពទាំង ១២ និង[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលជាទីកន្លែងសក្ការៈបូជារបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]គ្រប់រូបដែលជាពុទ្ធសាសនិកចូលទៅគោរពបូជា។<ref>{{Cite web |date=2023 |title=The Pagodas of Siem Reap |url=https://helloangkor.com/the-pagodas-of-siem-reap/ |access-date=13 March 2023 |publisher=Hello Angkor}}</ref><ref>{{Cite news|date=23 September 2011|title=The guardian statues|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues|access-date=13{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2022}</ref><ref>{{Cite web |date=2018 |title=Activités Royales » 2018 » Décembre » LLMM le Roi et la Reine-Mère Norodom Monineath Sihanouk |url=https://www.norodomsihanouk.info/activity/view_id1888.html |access-date=13 March 2023 |publisher=Official website of King-Father Norodom Sihanoul (Royal Cabinet)}}</ref> == ឯកសារយោង == 6m3anrhc8fo7599va8z6j2as3bemnkn 333698 333696 2026-03-28T13:25:31Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333698 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ព្រះរាជដំណាក់ | native_name = The Royal Residence | image = Royal Palace, Siem Reap.JPG | caption = ព្រះរាជដំណាក់ ខេត្តសៀមរាប | map_type = | map_caption = | location = [[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | architect = | floor_area = | client = | engineer = | start_date = | coordinates = {{Coord|13.36166|103.85897|region:KH-12|format=dms|display=inline,title}} | date_demolished = | cost = | structural_system = | style = [[ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ខ្មែរ]] | size = }} '''ព្រះរាជដំណាក់''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Residence) គឺជាព្រះបរមរាជវាំងដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=Visit to the Royal Residence in Siem Reap |url=http://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |access-date=2023-04-30 |archivedate=2018-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024192600/https://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |url-status=dead }}</ref>ព្រះរាជដំណាក់គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]នៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ខេត្តសៀមរាប]][[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។<ref>https://www.lonelyplanet.com/cambodia/siem-reap/attractions/royal-residence/a/poi-sig/1391212/355886 Royal Residence in ''The Lonely Planet''</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == យោងតាមមន្ទីរព័ត៌មាន[[ខេត្តសៀមរាប]]ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]ព្រះរាជដំណាក់បានក្លាយជាទីតាំងដ៏សំខាន់មួយដែលគេសន្មត់ថា[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានប្រើប្រាស់ព្រះរាជដំណាក់នេះដើម្បីរៀបចំផែនការនិងចាប់ផ្តើមស្វះស្វែងរកសេរីភាពដើម្បី[[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ឯករាជ្យភាព]]របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឲ្យរួចផុតពីការត្រួតត្រារបស់[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០។<ref>{{cite news|url= https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|title= Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|date=13 March 2023|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html|title=Royal Residence in Siem Reap|publisher=Cambo Tours & Travel|date=2023|access-date=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/|title=Royal Independence Gardens & Royal Residence|publisher=JustSiemReap|date=2018|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបាន[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ប្រើប្រាស់ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃឥស្សរជននយោបាយផ្សេងៗជាចម្បងសម្រាប់កិច្ចចរចាសន្តិភាពចំពេលមានការវិវឌ្ឍនយោបាយរបស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]រួមទាំងការជួបជាមួយនឹង[[ហ៊ុន សែន|សម្ដេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|ព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]ដែលជាអ្នកនយោបាយប្រឆាំងនឹងលោក[[សម រង្ស៊ី]]និងអ្នកការទូតបរទេស។<ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk Offers to Mediate Between Warring Factions|url=https://www.youtube.com/watch?v=5eBbXvCZ6vI |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/5eBbXvCZ6vI |archive-date=1 September 1997|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|title=CAMBODIA-PRINCE|publisher=Getty Images|date=22 April 1998|access-date=13 March 2023|archivedate=13 មីនា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313120614/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.scmp.com/article/250026/hun-sens-olive-branch-has-thorns|title=Hun Sen's olive branch has thorns|work=South China Morning Post|date=31 July 1998|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: Siem Reap: Sam Rainsy Meets King Norodom Sihanouk |url=https://www.youtube.com/watch?v=KCC8n380FCU |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/KCC8n380FCU |archive-date=17 September 1998|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk's Reaction to Death of Pol Pot |url=https://www.youtube.com/watch?v=BAgLsRvcKPc |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/BAgLsRvcKPc |archive-date=17 April 1998 |url-status=live |work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី ១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០១៧ [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានទទួលស្វាគមន៍[[:en:Cinema of the United States|តារាសម្ដែងហូលីវូដ]]គឺអ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]និងក្រុមគ្រួសារនៅឯព្រះរាជដំណាក់។អ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]បានស្នាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]ដើម្បីចូលរួមពិធីបញ្ចាំងនិងសម្ភោធជាផ្លូវការលើកដំបូងនៃខ្សែភាពយន្ត[[:en:First They Killed My Father (film)|រឿងមុនដំបូងខ្មែរក្រហមសម្លាប់ឪពុករបស់ខ្ញុំ]]ដែលអ្នកស្រីគឺជាអ្នកដឹកនាំខ្សែភាពយន្តនិង[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]គឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភនិងគាំទ្រខ្សែភាពយន្តនេះ។<ref>{{Cite news|date=19 February 2017|title=Angelina Jolie And Kids Make First Public Appearance Since Her Split From Brad Pitt|work=Huffington Post|url=https://www.huffpost.com/entry/angelina-jolie-first-public-appearance-divorce_n_58a9ebdfe4b07602ad55c409|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=14 February 2017|title=Cambodian royalty to open Angelina Jolie's film on Khmer Rouge survivor|work=USA Today|url=https://www.usatoday.com/story/life/movies/2017/02/14/cambodian-royalty-open-angelina-jolies-film-khmer-rouge-survivor/97894738/|access-date=4 September 2021}}</ref> នៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២២ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]បានដំឡើងរូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]ចំនួន ១២ ធ្វើអំពីស្ពាន់ដើម្បីទុកជាអនុស្សាវរីយ៍និងរំលឹកដល់មេទ័ព[[ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអាណាចក្រខ្មែរ]]។រូបសំណាកទាំងនេះត្រូវបានបើកឲ្យសាធារណជនឃើញជាផ្លូវការនៅខាងក្រៅព្រះរាជដំណាក់ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានយាងទៅពិនិត្យនិងទតមើលការដំឡើងរូបសំណាកថ្មីៗទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news|url=https://www.phnompenhpost.com/national/siem-reaps-royal-gardens-unveils-12-copper-cast-statues-war-heroes|title=Siem Reap's royal gardens unveils 12 copper cast statues of war heroes|work=Phnom Penh Post|date=20 December 2022|access-date=3 August 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://cambodianess.com/article/copper-angkorian-warriors-showcase-old-skill|title=Copper Angkorian Warriors Showcase Old Skill|work=Cambodianess|date=12 March 2023|access-date=3 August 2023}}</ref> នៅយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះយ៉ាងសន្ធោសន្ធៅដោយសារទុស្សេចរន្តអគ្គិសនីដែលបានធ្វើឲ្យខូចខាតផ្នែកខ្លះនៃអគារព្រះបរមរាជវាំងពិសេសអគារដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាអគារការិយាល័យរបស់ព្រះមហាក្សត្របើទោះបីជាអគារព្រះបរមរាជវាំងធំមិនមានរងផលប៉ះពាល់ក៏ដោយ។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire damages part of Cambodian king's residence near temple|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/03/13/cambodia-king-palace-fire-siem-reap/a46c7d94-c163-11ed-82a7-6a87555c1878_story.html|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Pictures and Video: Fire at Royal Residence in Siem Reap|work=Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/501254088/pictures-and-video-fire-at-royal-residence-in-siem-reap/|access-date=13 March 2023}}</ref>មន្ត្រី​ជំនាញបាន​សន្យា​ថា​នឹងជួសជុល​រចនាសម្ព័ន្ធរបស់ព្រះរាជដំណាក់ឡើង​វិញ​ដោយ​ក្រុមការងារ​បាន​ចាប់​ផ្តើមជួសជុលព្រះរាជដំណាក់នេះឡើងវិញ​ហើយ​។<ref>{{Cite news|date=15 March 2023|title=Charred Royal Residence Rebuilt|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/charred-royal-residence-rebuilt|access-date=16 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=16 March 2023|title=PM Hun Sen: Siem Reap Royal Palace Must Be Rebuilt at Any Cost (Video inside)|work=Fresh News Asia|url=https://en.freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/35320-2023-03-16-05-31-26.html|access-date=16 March 2023}}</ref> == ព្រះរាជដំណាក់បច្ចុប្បន្ន == [[File:Cambodia. Siem Reap. The Royal Residence.jpg|thumb|ភ្ញៀវទេសចរកំពុងទស្សនាព្រះរាជដំណាក់នៅពីខាងក្រៅ]] ក្រៅពីជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ព្រះរាជដំណាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]ក៏ជាទីតាំងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិផងដែរ។បើទោះបីជាមិនអនុញ្ញាតឲ្យសាធារណជនចូលទៅក្នុងព្រះរាជដំណាក់ដោយផ្ទាល់ក៏ដោយក៏គេអាចទស្សនានិងគយគន់ទិដ្ឋភាពព្រះបរមរាជវាំងបានពីខាងក្រៅ[[សួនព្រះរាជដំណាក់]]ដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាសួនសាធារណៈបានផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=2018 |title=Royal Independence Gardens & Royal Residence |url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/ |access-date=13 March 2023 |publisher=JustSiemReap}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023 |title=Royal Residence in Siem Reap |url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html |access-date=14 March 2023 |publisher=Cambo Tours & Travel}</ref>នៅក្នុងបរិវេណព្រះរាជដំណាក់មានរូបសំណាកមេទ័ពទាំង ១២ និង[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលជាទីកន្លែងសក្ការៈបូជារបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]គ្រប់រូបដែលជាពុទ្ធសាសនិកចូលទៅគោរពបូជា។<ref>{{Cite web |date=2023 |title=The Pagodas of Siem Reap |url=https://helloangkor.com/the-pagodas-of-siem-reap/ |access-date=13 March 2023 |publisher=Hello Angkor}}</ref><ref>{{Cite news|date=23 September 2011|title=The guardian statues|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues|access-date=13{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2022}</ref><ref>{{Cite web |date=2018 |title=Activités Royales » 2018 » Décembre » LLMM le Roi et la Reine-Mère Norodom Monineath Sihanouk |url=https://www.norodomsihanouk.info/activity/view_id1888.html |access-date=13 March 2023 |publisher=Official website of King-Father Norodom Sihanoul (Royal Cabinet)}}</ref> == ឯកសារយោង == rsj8z584k61elj4yr64nv6zya20b0wp 333699 333698 2026-03-28T13:26:55Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333699 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ព្រះរាជដំណាក់ | native_name = The Royal Residence | image = Royal Palace, Siem Reap.JPG | caption = ព្រះរាជដំណាក់ ខេត្តសៀមរាប | map_type = | map_caption = | location = [[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | architect = | floor_area = | client = | engineer = | start_date = | coordinates = {{Coord|13.36166|103.85897|region:KH-12|format=dms|display=inline,title}} | date_demolished = | cost = | structural_system = | style = [[ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ខ្មែរ]] | size = }} '''ព្រះរាជដំណាក់''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Residence) គឺជាព្រះបរមរាជវាំងដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=Visit to the Royal Residence in Siem Reap |url=http://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |access-date=2023-04-30 |archivedate=2018-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024192600/https://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |url-status=dead }}</ref>ព្រះរាជដំណាក់គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]នៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ខេត្តសៀមរាប]][[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។<ref>https://www.lonelyplanet.com/cambodia/siem-reap/attractions/royal-residence/a/poi-sig/1391212/355886 Royal Residence in ''The Lonely Planet''</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == យោងតាម[https://www.information.gov.kh/provinces/siemreap មន្ទីរព័ត៌មានខេត្តសៀមរាប]ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]ព្រះរាជដំណាក់បានក្លាយជាទីតាំងដ៏សំខាន់មួយដែលគេសន្មត់ថា[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានប្រើប្រាស់ព្រះរាជដំណាក់នេះដើម្បីរៀបចំផែនការនិងចាប់ផ្តើមស្វះស្វែងរកសេរីភាពដើម្បី[[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ឯករាជ្យភាព]]របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឲ្យរួចផុតពីការត្រួតត្រារបស់[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០។<ref>{{cite news|url= https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|title= Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|date=13 March 2023|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html|title=Royal Residence in Siem Reap|publisher=Cambo Tours & Travel|date=2023|access-date=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/|title=Royal Independence Gardens & Royal Residence|publisher=JustSiemReap|date=2018|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបាន[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ប្រើប្រាស់ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃឥស្សរជននយោបាយផ្សេងៗជាចម្បងសម្រាប់កិច្ចចរចាសន្តិភាពចំពេលមានការវិវឌ្ឍនយោបាយរបស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]រួមទាំងការជួបជាមួយនឹង[[ហ៊ុន សែន|សម្ដេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|ព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]ដែលជាអ្នកនយោបាយប្រឆាំងនឹងលោក[[សម រង្ស៊ី]]និងអ្នកការទូតបរទេស។<ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk Offers to Mediate Between Warring Factions|url=https://www.youtube.com/watch?v=5eBbXvCZ6vI |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/5eBbXvCZ6vI |archive-date=1 September 1997|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|title=CAMBODIA-PRINCE|publisher=Getty Images|date=22 April 1998|access-date=13 March 2023|archivedate=13 មីនា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313120614/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.scmp.com/article/250026/hun-sens-olive-branch-has-thorns|title=Hun Sen's olive branch has thorns|work=South China Morning Post|date=31 July 1998|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: Siem Reap: Sam Rainsy Meets King Norodom Sihanouk |url=https://www.youtube.com/watch?v=KCC8n380FCU |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/KCC8n380FCU |archive-date=17 September 1998|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk's Reaction to Death of Pol Pot |url=https://www.youtube.com/watch?v=BAgLsRvcKPc |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/BAgLsRvcKPc |archive-date=17 April 1998 |url-status=live |work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី ១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០១៧ [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានទទួលស្វាគមន៍[[:en:Cinema of the United States|តារាសម្ដែងហូលីវូដ]]គឺអ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]និងក្រុមគ្រួសារនៅឯព្រះរាជដំណាក់។អ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]បានស្នាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]ដើម្បីចូលរួមពិធីបញ្ចាំងនិងសម្ភោធជាផ្លូវការលើកដំបូងនៃខ្សែភាពយន្ត[[:en:First They Killed My Father (film)|រឿងមុនដំបូងខ្មែរក្រហមសម្លាប់ឪពុករបស់ខ្ញុំ]]ដែលអ្នកស្រីគឺជាអ្នកដឹកនាំខ្សែភាពយន្តនិង[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]គឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភនិងគាំទ្រខ្សែភាពយន្តនេះ។<ref>{{Cite news|date=19 February 2017|title=Angelina Jolie And Kids Make First Public Appearance Since Her Split From Brad Pitt|work=Huffington Post|url=https://www.huffpost.com/entry/angelina-jolie-first-public-appearance-divorce_n_58a9ebdfe4b07602ad55c409|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=14 February 2017|title=Cambodian royalty to open Angelina Jolie's film on Khmer Rouge survivor|work=USA Today|url=https://www.usatoday.com/story/life/movies/2017/02/14/cambodian-royalty-open-angelina-jolies-film-khmer-rouge-survivor/97894738/|access-date=4 September 2021}}</ref> នៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២២ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]បានដំឡើងរូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]ចំនួន ១២ ធ្វើអំពីស្ពាន់ដើម្បីទុកជាអនុស្សាវរីយ៍និងរំលឹកដល់មេទ័ព[[ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអាណាចក្រខ្មែរ]]។រូបសំណាកទាំងនេះត្រូវបានបើកឲ្យសាធារណជនឃើញជាផ្លូវការនៅខាងក្រៅព្រះរាជដំណាក់ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានយាងទៅពិនិត្យនិងទតមើលការដំឡើងរូបសំណាកថ្មីៗទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news|url=https://www.phnompenhpost.com/national/siem-reaps-royal-gardens-unveils-12-copper-cast-statues-war-heroes|title=Siem Reap's royal gardens unveils 12 copper cast statues of war heroes|work=Phnom Penh Post|date=20 December 2022|access-date=3 August 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://cambodianess.com/article/copper-angkorian-warriors-showcase-old-skill|title=Copper Angkorian Warriors Showcase Old Skill|work=Cambodianess|date=12 March 2023|access-date=3 August 2023}}</ref> នៅយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះយ៉ាងសន្ធោសន្ធៅដោយសារទុស្សេចរន្តអគ្គិសនីដែលបានធ្វើឲ្យខូចខាតផ្នែកខ្លះនៃអគារព្រះបរមរាជវាំងពិសេសអគារដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាអគារការិយាល័យរបស់ព្រះមហាក្សត្របើទោះបីជាអគារព្រះបរមរាជវាំងធំមិនមានរងផលប៉ះពាល់ក៏ដោយ។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire damages part of Cambodian king's residence near temple|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/03/13/cambodia-king-palace-fire-siem-reap/a46c7d94-c163-11ed-82a7-6a87555c1878_story.html|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Pictures and Video: Fire at Royal Residence in Siem Reap|work=Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/501254088/pictures-and-video-fire-at-royal-residence-in-siem-reap/|access-date=13 March 2023}}</ref>មន្ត្រី​ជំនាញបាន​សន្យា​ថា​នឹងជួសជុល​រចនាសម្ព័ន្ធរបស់ព្រះរាជដំណាក់ឡើង​វិញ​ដោយ​ក្រុមការងារ​បាន​ចាប់​ផ្តើមជួសជុលព្រះរាជដំណាក់នេះឡើងវិញ​ហើយ​។<ref>{{Cite news|date=15 March 2023|title=Charred Royal Residence Rebuilt|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/charred-royal-residence-rebuilt|access-date=16 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=16 March 2023|title=PM Hun Sen: Siem Reap Royal Palace Must Be Rebuilt at Any Cost (Video inside)|work=Fresh News Asia|url=https://en.freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/35320-2023-03-16-05-31-26.html|access-date=16 March 2023}}</ref> == ព្រះរាជដំណាក់បច្ចុប្បន្ន == [[File:Cambodia. Siem Reap. The Royal Residence.jpg|thumb|ភ្ញៀវទេសចរកំពុងទស្សនាព្រះរាជដំណាក់នៅពីខាងក្រៅ]] ក្រៅពីជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ព្រះរាជដំណាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]ក៏ជាទីតាំងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិផងដែរ។បើទោះបីជាមិនអនុញ្ញាតឲ្យសាធារណជនចូលទៅក្នុងព្រះរាជដំណាក់ដោយផ្ទាល់ក៏ដោយក៏គេអាចទស្សនានិងគយគន់ទិដ្ឋភាពព្រះបរមរាជវាំងបានពីខាងក្រៅ[[សួនព្រះរាជដំណាក់]]ដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាសួនសាធារណៈបានផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=2018 |title=Royal Independence Gardens & Royal Residence |url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/ |access-date=13 March 2023 |publisher=JustSiemReap}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023 |title=Royal Residence in Siem Reap |url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html |access-date=14 March 2023 |publisher=Cambo Tours & Travel}</ref>នៅក្នុងបរិវេណព្រះរាជដំណាក់មានរូបសំណាកមេទ័ពទាំង ១២ និង[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលជាទីកន្លែងសក្ការៈបូជារបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]គ្រប់រូបដែលជាពុទ្ធសាសនិកចូលទៅគោរពបូជា។<ref>{{Cite web |date=2023 |title=The Pagodas of Siem Reap |url=https://helloangkor.com/the-pagodas-of-siem-reap/ |access-date=13 March 2023 |publisher=Hello Angkor}}</ref><ref>{{Cite news|date=23 September 2011|title=The guardian statues|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues|access-date=13{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2022}</ref><ref>{{Cite web |date=2018 |title=Activités Royales » 2018 » Décembre » LLMM le Roi et la Reine-Mère Norodom Monineath Sihanouk |url=https://www.norodomsihanouk.info/activity/view_id1888.html |access-date=13 March 2023 |publisher=Official website of King-Father Norodom Sihanoul (Royal Cabinet)}}</ref> == ឯកសារយោង == 8rsx65obutr909z67fkm1z500xx9jcr 0 44296 333717 284929 2026-03-28T17:47:35Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333717 wikitext text/x-wiki '''''ភីផឹល''''' [[ទស្សនាវដ្ដី|គឺជាទស្សនាវដ្ដី]] ប្រចាំសប្តាហ៍របស់អាមេរិកដែលមានឯកទេសខាង ព័ត៌មានល្បីៗ និងរឿងរ៉ាវដែលមនុស្សចាប់អារម្មណ៍។ វាត្រូវបានបោះពុម្ពដោយ Dotdash Meredith ដែលជាក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធរបស់ IAC ។ <ref name="adweek">{{Cite news|last=Jerde|first=Sara|date=June 12, 2018|title=Here's What Meredith Is Doing With Some of the Time Inc. Titles It Inherited|work=[[Adweek]]|url=https://www.adweek.com/digital/heres-what-meredith-is-doing-with-some-of-the-time-inc-titles-it-inherited/|access-date=January 16, 2019}}</ref> ជាមួយនឹងចំនួនអ្នកអាន 46.6&nbsp;មនុស្សពេញវ័យរាប់លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ 2009 ''ប្រជាជន'' មានទស្សនិកជនច្រើនជាងគេបំផុតនៃទស្សនាវដ្ដីអាមេរិកណាមួយ ប៉ុន្តែវាបានធ្លាក់មកនៅលំដាប់ទីពីរក្នុងឆ្នាំ 2018 បន្ទាប់ពីចំនួនអ្នកអានបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំងមកត្រឹម 35.9 ។&nbsp;លាន។ <ref>{{Cite news|last=Johnston-Greene|first=Chandra|date=May 18, 2009|title=AARP Shows Largest Growth in Readership|work=Folio Magazine|url=http://www.foliomag.com/2009/aarp-shows-largest-readership-growth-people-largest-audience|access-date=September 9, 2012}}</ref> <ref>{{Cite web|date=June 21, 2018|title=AARP Widens Its Lead as America's Most-Read Magazine|url=https://www.foliomag.com/aarp-widens-its-lead-as-americas-most-read-magazine/|access-date=June 27, 2020|website=Folio|language=en-US}}</ref> ''ប្រជាជន'' មាន ៩៩៧ ដុល្លារ&nbsp;ប្រាក់ចំណូលផ្សាយពាណិជ្ជកម្មរាប់លានក្នុងឆ្នាំ 2011 ដែលជាចំណូលផ្សាយពាណិជ្ជកម្មខ្ពស់បំផុតរបស់ទស្សនាវដ្ដីអាមេរិកណាមួយ។ <ref>{{Cite news|last=Flamm|first=Matthew|date=January 10, 2012|title=Magazines eke out gains in 2011|work=[[Crain's New York Business]]|url=http://www.crainsnewyork.com/article/20120110/MEDIA_ENTERTAINMENT/120119987|access-date=September 9, 2012|archive-date=តុលា 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028161835/https://www.crainsnewyork.com/article/20120110/ENTERTAINMENT/120119987/magazines-eke-out-gains-in-2011|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ 2006 វាមានចរាចរ 3.75&nbsp;លានដុល្លារ និងប្រាក់ចំណូលរំពឹងថានឹងកើនឡើងដល់ 1.5 ដុល្លារ&nbsp;ពាន់​លាន។ <ref name="variety">{{Cite news|last=Goldsmith|first=Jill|date=July 9, 2006|title=People who need People|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|url=https://variety.com/2006/film/news/people-who-need-people-1200340454/|access-date=2021-02-26}}</ref> វាត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា "ទស្សនាវដ្តីប្រចាំឆ្នាំ" ដោយ ''យុគសម័យផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម'' ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ 2005 សម្រាប់ភាពល្អឥតខ្ចោះក្នុងផ្នែកវិចារណកថា ចរាចរ និងការផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម។ <ref name="twp">[http://www.timewarner.com/corp/newsroom/pr/0,20812,1145648,00.html Martha Nelson Named Editor, The People Group] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110105133443/http://www.timewarner.com/corp/newsroom/pr/0,20812,1145648,00.html |date=2011-01-05 }}, a January 2006 [[Time Warner]] press release.</ref> ''មនុស្សដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ'' 6 ''នៅលើការផ្សព្វផ្សាយពាណិជ្ជកម្មអាយុ'' {{'}} A-បញ្ជី "និងលេខ 3 បានទៅលើ ''Adweek'' {{'}} ម៉ាកអាវធំ "នៅក្នុងខែតុលាឆ្នាំ 2006 ។ គេហទំព័រ People.com ''{{'}}'' <ref name="twp"/> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 2015 គេហទំព័រនេះបានបំបែកកំណត់ត្រាថ្មីមួយគឺ 72&nbsp;អ្នកទស្សនាប្លែកៗរាប់លាននាក់។ <ref>{{Cite news|last=Seelye|first=Katharine Q.|date=February 19, 2007|title=Old Media Partying with Oscar Online|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2007/02/19/business/media/19oscars.html|access-date=July 3, 2011}}</ref> <ref>Media Industry News letter, March 2006</ref>  ''មនុស្ស'' ​ប្រហែល​ជា​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ល្អ​បំផុត​សម្រាប់​បញ្ហា​ពិសេស​ប្រចាំ​ឆ្នាំ​របស់​ខ្លួន​ដែល​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា "រូប​ស្អាត​បំផុត​លើ​ពិភពលោក" "ស្លៀកពាក់​ស្អាត​បំផុត" និង "បុរស​សិចស៊ី​បំផុត​នៅ​រស់"។ ទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់ទស្សនាវដ្តីគឺនៅទីក្រុងញូវយ៉ក ហើយវារក្សាការិយាល័យវិចារណកថានៅ Los Angeles និងនៅទីក្រុងឡុងដ៍។ សម្រាប់ហេតុផលសេដ្ឋកិច្ច វាបានបិទការិយាល័យនៅ Austin, Miami និង Chicago ក្នុងឆ្នាំ 2006។ <ref name="variety"/> <ref name="twp"/> == សូមមើលផងដែរ == == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 8yciplxjd7olw1r5gt8kupejwhv1fb2 0 48496 333718 327324 2026-03-28T22:18:38Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333718 wikitext text/x-wiki {{For|ជម្លោះឆ្នាំ១៨៩៣|សង្គ្រាមបារាំង-សៀម}}'''សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ''' (ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤០ ដល់ថ្ងៃទី ២៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៤១ {{Lang-th|กรณีพิพาทอินโดจีน|Krṇī phiphāth xindocīn}} ; {{Lang-fr|Guerre franco-thaïlandaise}} ) ត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃប្រទេសថៃ (1932-1973)|ប្រទេសថៃ]] និង [[វីឈីបារាំង]] លើតំបន់មួយចំនួននៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]] ។ ការចរចាជាមួយបារាំងមិនយូរប៉ុន្មានមុន[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] បានបង្ហាញថា រដ្ឋាភិបាលបារាំងមានឆន្ទៈក្នុងការផ្លាស់ប្តូរសមស្របនៅក្នុងព្រំដែនរវាងប្រទេសថៃ និងឥណ្ឌូចិនបារាំង ប៉ុន្តែបានត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ បន្ទាប់ពី[[ការដួលរលំនៃប្រទេសបារាំង]] នៅឆ្នាំំំំ១៩៤០ ឧត្តមសេនីយ[[ប្លែក ពិបូលសង្គ្រាម]] (ដែលគេនិយមហៅថា "ពិបូល") នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃប្រទេសថៃបានសម្រេចចិត្តថាការបរាជ័យរបស់បារាំងបានផ្តល់ឱកាសឱ្យជនជាតិថៃកាន់តែល្អប្រសើរក្នុងការដណ្តើមយកទឹកដីរដ្ឋដែលគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសដែលត្រូវបានប្រគល់ឱ្យបារាំងមកវិញ។ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ចុល្លាង្ករណ៍]] ។ ការ​កាន់កាប់​របស់​យោធា​អាល្លឺម៉ង់​នៃ[[Metropolitan ប្រទេសបារាំង|ទីក្រុងបារាំងមេត្រូប៉ូលីតាន]] ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​បារាំង​កាន់កាប់​កម្មសិទ្ធិ​នៅ​បរទេស​របស់ខ្លួន​រួមទាំង​ឥណ្ឌូចិន​របស់​បារាំង​ផងដែរ​។ ការគ្រប់គ្រងអាណានិគមឥឡូវនេះត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ពីជំនួយខាងក្រៅ និងការផ្គត់ផ្គង់ខាងក្រៅ។ បន្ទាប់ពី[[ការឈ្លានពានឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង]] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ បារាំងត្រូវបានបង្ខំឱ្យអនុញ្ញាតឱ្យជប៉ុនបង្កើតមូលដ្ឋានយោធា។ អាកប្បកិរិយា​ដែល​ហាក់​ដូច​ជា​អនុគ្រោះ​នេះ​បាន​លួង​លោម​របប​ពិបូលឱ្យមានជំនឿថាបារាំងនឹងមិនទប់ទល់​នឹង​ការ​ប្រឈមមុខ​ដាក់​គ្នា​ខាង​យោធា​ជាមួយ​ថៃ​ឡើយ។{{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា|conflict=សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|partof=ផលវិបាកនៃ[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង]] និង [[សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ]]|image=|image_size=200px|caption=|date=តុលា ១៩៤០ – ២៨ មករា ១៩៤១{{efn|ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​បាន​បញ្ចប់​ដោយ​បទ​ឈប់​បាញ់​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ២៨ ខែ​មករា ហើយ​សង្គ្រាម​បាន​បញ្ចប់​ជា​ផ្លូវការ​ដោយ​សន្ធិសញ្ញា​សន្តិភាព​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ៩ ខែ​ឧសភា។|group=efn}}|place=[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]] ([[ឡាវ]] និង [[កម្ពុជា]])|territory=លើសេចក្តីសម្រេចរបស់ជប៉ុន ទឹកដីមានជម្លោះនៅឥណ្ឌូចិន បារាំងប្រគល់ឱ្យថៃ<ref name=Fall>{{cite book|last1=Fall|first1=Bernard B.|title=Street Without Joy: The French Debacle in Indochina|date=1994|publisher=Stackpole Books|isbn=0-8117-1700-3}}</ref>{{RP|22}}<ref name=Windrow>{{cite book|last1=Windrow|first1=Martin|title=The Last Valley|date=2004|publisher=Weidenfeld and Nicolson|isbn=0-306-81386-6}}</ref>{{RP|78}}|result=មិនច្បាស់លាស់<ref>តុកឃឺរ,សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ: The Definitive Encyclopedia and Document Collection p. 649</ref> * "បទឈប់បាញ់ដែលសម្របសម្រួលដោយជប៉ុន<ref>Fall, p. 22. "នៅលើសមុទ្រ នាវាចម្បាំងបារាំងចំណាស់មួយបានលិចមួយភាគបីនៃកងនាវាថៃទាំងមូល... ប្រទេសជប៉ុនដោយឃើញថាសង្រ្គាមកំពុងងាកប្រឆាំងនឹងសិស្ស និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួន បានដាក់ "ការសម្របសម្រួល" រវាងភាគីទាំងពីរ។</ref>|combatant1={{flagdeco|France|1940}} [[វីឈីបារាំង]] * {{flagdeco|France|1940}} [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] ** {{flagdeco| Laos|1893}} [[ឡាវក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ]] ** {{flagdeco|Cambodia|1863}} [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]|combatant2={{flagdeco|ថៃ}} [[ថៃ]]|commander1=[[ហ្សង់ ឌឺកុស]]|commander2=[[ប្លែក ពិបូលសង្គ្រាម]]|strength1=បុរស ៥ម៉ឺននាក់<br>(អាណានិគម ៣៨០០០)<br>រថក្រោះធុនស្រាលចំនួន២០ គ្រឿង<br>យន្តហោះ ១០០ គ្រឿង<br>នាវាចម្បាំងធុនស្រាល ១ គ្រឿង<br> ៤ អាវីសូ|strength2=បុរស៦ម៉ឺននាក់<br>១៣៤រថក្រោះ<br>យន្តហោះ១៤០<ref name="កងទ័ពអាកាសថៃ ១៩៧៦"/><br>នាវាការពារឆ្នេរសមុទ្រ ២<br>១២ ទូកគ្រាប់បាញ់<br>នាវាមុជទឹក ៤|casualties1='''ដី''':<br>៣២១នាក់បានស្លាប់ឬរបួស<br>១៧៨ បាត់<br>២២២ ចាប់<br>យន្តហោះ ២២ គ្រឿងត្រូវបានបំផ្លាញ<br>'''សមុទ្រ'':<br>គ្មាន<ref name="G & H">{{cite book |title=Face à la France, une victoire de Thaïs |last=Journoud |first=Pierre |publisher=[[:fr:Guerres & Histoire]] |edition=8 |date=2012 |pages=72}}</ref><ref name= NET>"សមរភូមិកោះឆាង (មករា ១៩៤១)" netmarine.net</ref><br>'''សរុប''': ៧២១+ ជនរងគ្រោះ|casualties2='''ដី''':<br>54 ស្លាប់<ref name="Sorasanya Phaengspha 2002">Sorasanya Phaengspha (2002) The Indochina War: Thailand Fights France. Sarakadee Press.</ref><br>307 នាក់បានរងរបួស<br>21 នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន<br>យន្តហោះ 8-13 ត្រូវបានបំផ្លាញ<br>'''សមុទ្រ''':<br>36-300+ បានស្លាប់<ref name = "G & H"/><ref name= NET>"The Battle of Koh Chang (January 1941)" netmarine.net</ref><br>ទូក torpedo 3 គ្រឿងបានលិច<ref name = "G & H"/><br>នាវាការពារឆ្នេរចំនួន១គ្រឿងត្រូវបានបញ្ឈប់<br>'''សរុប''':<br>418–700+<ref name = "G & H"/><ref name= NET>"The Battle of Koh Chang (January 1941)" netmarine.net</ref> ជនរងគ្រោះ|notes={{notelist}}}} == កងកម្លាំងប្រឆាំង == === បារាំង === កងកម្លាំងយោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិនមានកងទ័ពប្រមាណ ៥០,០០០នាក់ ក្នុងនោះមានជនជាតិបារាំងចំនួន ១២,០០០នាក់ បានរៀបចំជា [[កងវរសេនាតូច]] [[ថ្មើរជើង]] ចំនួនសែសិបមួយ [[កងវរសេនាធំ]] [[កាំភ្លើងធំ]] ចំនួនពីរ និងកងវរសេនាតូច[[វិស្វករប្រយុទ្ធ|វិស្វករ]] ។ <ref>{{Cite web |last=Stone |first=Bill |title=Vichy Indo-China vs Siam, 1940-41 |url=http://www.sonic.net/%7Ebstone/history/vichyvssiam.shtml}}</ref> [[កងទ័ពបារាំង]] មានការខ្វះខាត[[សង្គ្រាមពាសដែក|ពាសដែក]] ហើយវាអាចដាក់ [[ធុង|រថក្រោះ]] [[ក្រុមហ៊ុន Renault FT|កាំភ្លើង FT]] ត្រឹមតែ ២០ គ្រឿងប៉ុណ្ណោះ ប្រឆាំងនឹងរថពាសដែក[[កងទ័ពភូមិន្ទថៃ|របស់កងទ័ពភូមិន្ទថៃ]] ជិតមួយរយគ្រឿង។ ភាគច្រើននៃកងកម្លាំងបារាំងដែលឈរជើងក្បែរព្រំដែនថៃ មានកងវរសេនាធំថ្មើរជើងឥណ្ឌូចិននៃកងវរសេនាធំទី ៣ និងទី ៤ នៃ [[កាំភ្លើងតុងគីន]] ( ''Tirailleurs Tonkinois'' ) រួមជាមួយកងវរសេនាតូច[[Degar|ម៉ុងតាញ៉ា]] (ជនជាតិដើមភាគតិច [[វៀតណាម]]ខ្ពង់រាប) ទាហានបារាំងប្រចាំការនៃកងពលថ្មើរជើងអាណានិគម ( ''[[ក្រុមអាណានិគម|ក្រុម]]'' ''[[ក្រុមអាណានិគម|អាណានិគម]]'' ) និងអង្គភាព[[កងវរសេនាធំបរទេសបារាំង|កងពលធំបរទេសបារាំង]] ។ <ref>Rives, Maurice. </ref> [[កងទ័ពជើងទឹកបារាំង|កង​ទ័ព​ជើង​ទឹក​បារាំង]] ​មាន[[នាវាចរណ៍ពន្លឺ|នាវាដឹកជញ្ជូនធុនស្រាល]] ​មួយ​គ្រឿង និង [[អាវីសូ|​នាវា​អាកាសចរណ៍]] ​៤​គ្រឿង​នៅ​ឥណ្ឌូចិន​បារាំង។ [[កងទ័ពអាកាសបារាំង]]វីឈី ( ''Armée de l'Air'' ) មានយន្តហោះប្រហែល១០០ គ្រឿង ដែលក្នុងនោះប្រហែល ៦០ គ្រឿងអាចចាត់ទុកថាជាជួរមុខ។ ទាំងនេះរួមមាន [[យន្តហោះឈ្លបយកការណ៍]] / [[យន្តហោះចម្បាំង-ទម្លាក់គ្រាប់បែក|យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក]] [[ប៉ូតេស ២៥|Potez ២៥ TOE]] សាមសិបនាក់ [[យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក]] ធុនធ្ងន់ [[កសិករ F.220|Farman២២១]] ចំនួន ៤ គ្រឿង យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក [[Potez 540|Potez ៥៤២]] ចំនួនប្រាំមួយ [[យន្តហោះចម្បាំង]] [[Morane-Saulnier MS406|Morane-Saulnier MS៤០៦ ចំនួន]] ប្រាំបួន និង [[ទូកហោះ|ទូក]] ឈ្លបយកការណ៍/ទម្លាក់គ្រាប់បែក [[Loire ១៣០|Loire១៣០]] ចំនួនប្រាំបី។ <ref name="Ehrengardt">{{Cite book|last=Ehrengardt|first=Christian J|title=L'Aviation de Vichy au combat: Tome 1: Les campagnes oubliées, 3 juillet 1940 - 27 novembre 1942|date=1985}}</ref> === ថៃ === [[កងទ័ពភូមិន្ទថៃ|កងទ័ព​ថៃ]] ​ដែល​មាន​ទំហំ​ធំ​ជាង​នេះ​បន្តិច​គឺ​ជា​កង​កម្លាំង​ដែល​មាន​បំពាក់​យ៉ាង​ល្អ។ <ref name="Hesse">{{Cite book|last1=Hesse d'Alzon|first1=Claude|title=La Présence militaire française en Indochine|date=1985|publisher=Publications du service historique de l'Armée de Terre|location=Vincennes}}</ref> មានបុរសចំនួន ៦មុឺន នាក់ វាត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ [[កងទ័ពវាល|កងទ័ព]] ចំនួន ៤ ។ ទ័ពធំជាងគេគឺ [[Burapha Army|កងទ័ពប៊ូរ៉ាផា]] ដែលមានប្រាំ [[ផ្នែក (យោធា)|កងពល]] និង [[Isan Army|កងទ័ពឥសាន]] មានបីកង។ ទម្រង់ឯករាជ្យក្រោមការគ្រប់គ្រងផ្ទាល់របស់បញ្ជាការដ្ឋានជាន់ខ្ពស់របស់កងទ័ពរួមមាន កងវរសេនាតូច [[ទ័ពសេះ]] ចំនួនពីរ កងវរសេនាតូចកាំភ្លើងធំមួយ កងវរសេនាតូច [[ទំនាក់ទំនងយោធា|សញ្ញា]] មួយ កងវរសេនាតូចវិស្វករមួយ និងកងវរសេនាធំពាសដែកមួយ។ កាំភ្លើងធំគឺជាការលាយបញ្ចូលគ្នានៃ [[កាំភ្លើង Krupp]] និង [[កាំភ្លើងស្វ័យប្រវត្តិ Bofors 40 mm L/60|កាំភ្លើង Bofors]] ទំនើបៗ និង [[Howitzer|កាំភ្លើងធំ]] ខណៈ [[ធុងទឹក Carden Loyd|រថក្រោះ Carden Loyd]] ៦០ ដើម និងរថក្រោះ [[Vickers ៦ តោន|Vickers ៦-ton]] ចំនួន ៣០ គ្រឿង បង្កើតបានជាកម្លាំងរថក្រោះរបស់កងទ័ព។ [[ទ័ពជើងទឹកថៃ|កង​ទ័ព​ជើង​ទឹក​ថៃ]] ​រួម​មាន [[នាវាការពារឆ្នេរ|​កប៉ាល់​ការពារ​ឆ្នេរ]] [[នាវា​ការពារ​ឆ្នេរ​ថ្នាក់​ថុនបុរី|​កម្រិត ''​ធនបុរី'']] ​ចំនួន​ពីរ[[ទូក Torpedo|​ ទូក​ torpedo]] ​១២​គ្រឿង​ និង ​នាវា​មុជទឹក ​ផលិត​ដោយ​ជប៉ុន​ចំនួន​បួន​គ្រឿង​។ <ref name="Young, Edward M. 1995">Young, Edward M. (1995) ''Aerial Nationalism: A History of Aviation in Thailand''. </ref> កងនាវាចរថៃមានឋានៈទាបជាងកងទ័ពជើងទឹកបារាំងនៅ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ប៉ុន្តែ កងទ័ពអាកាសថៃ រក្សាទាំងបរិមាណ និងគុណភាពលើអង្គភាព ''Armée de l'Air'' ក្នុងស្រុក។ <ref name="Young, Edward M. 1995" /> ក្នុងចំណោមយន្តហោះចំនួន 140 គ្រឿងដែលផ្សំឡើងនូវកម្លាំងជួរទីមួយរបស់កងទ័ពអាកាសថៃមានយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកធុនស្រាល Mitsubishi Ki-30 ចំនួន 24 គ្រឿង យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកធុនធ្ងន់ Mitsubishi Ki-21 ចំនួន 9 គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង Curtiss Hawk 75N ចំនួន 25 គ្រឿង យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកមធ្យម Martin B-10 ចំនួន 6 គ្រឿង និង 70 Vought ។ O2U Corsair សង្កេត / យន្តហោះវាយប្រហារ ។ <ref name="Royal Thai Air Force 1976">Royal Thai Air Force. (1976) ''The History of the Air Force in the Conflict with French Indochina''. </ref> == យុទ្ធនាការ == ខណៈពេលដែលបាតុកម្មជាតិនិយម និងការប្រមូលផ្តុំប្រឆាំងបារាំងកំពុងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅ [[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]] ការប៉ះទង្គិចនៅតាមព្រំដែនជាច្រើនបានផ្ទុះឡើងនៅតាមបណ្តោយព្រំដែន [[ទន្លេមេគង្គ|មេគង្គ]] ។ បន្ទាប់​មក កង​ទ័ព​អាកាស​ថៃ ​កំពូល​បាន​ធ្វើ​ការ​ទម្លាក់​គ្រាប់​បែក​ពេល​ថ្ងៃ​លើ​គោលដៅ​យោធា​ក្នុង [[វៀងច័ន្ទន៍|​ក្រុង​វៀងចន្ទន៍]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានី​ភ្នំពេញ]] [[ក្រុងសិរីសោភ័ណ|សិរីសោភ័ណ]] និង [[ក្រុងបាត់ដំបង|​បាត់ដំបង]] ដោយ​និទណ្ឌភាព។ បារាំង​បាន​សងសឹក​ដោយ​ការ​វាយប្រហារ​តាម​អាកាស​របស់​ពួកគេ ប៉ុន្តែ​ការខូចខាត​ដែល​ពួកគេ​បាន​បង្ក​គឺ​តិចជាង​ស្មើគ្នា​។ សកម្មភាពរបស់កងទ័ពអាកាសថៃ ជាពិសេសក្នុងវិស័យទម្លាក់គ្រាប់បែកមុជទឹក <ref name="Young, Edward M. 1995">Young, Edward M. (1995) ''Aerial Nationalism: A History of Aviation in Thailand''. </ref> គឺលោកឧត្តមនាវីឯក Jean Decoux ដែលជាអភិបាលនៃឥណ្ឌូចិនបារាំងបានកត់សម្គាល់យ៉ាងក្រៀមក្រំថា យន្តហោះថៃហាក់ដូចជាត្រូវបានហោះហើរដោយបុរសដែលមានសង្រ្គាមច្រើន។ បទពិសោធន៍។ <ref>Elphick, Peter. (1995) ''Singapore: the Pregnable Fortress: A Study in Deception, Discord and Desertion''. </ref> [[ឯកសារ:Vickers_Light_Amphibious_Tank.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| រថក្រោះធុនស្រាល Vickers-Carden-Loyd បានឃើញបម្រើក្នុងជួរកងទ័ពថៃ (សៀម)។]] នៅថ្ងៃទី 5 ខែមករា ឆ្នាំ 1941 បន្ទាប់ពីមានរបាយការណ៍នៃការវាយលុករបស់បារាំងលើទីក្រុងព្រំដែនថៃ អារញ្ញប្រាថេត កងទ័ពថៃ [[Burapha Army|ប៊ូរ៉ាផា]] និង [[Isan Army|កងទ័ពឥសាន]] បានបើកការវាយលុកលើ [[អាណាព្យាបាលបារាំងនៃប្រទេសឡាវ|ឡាវ]] និង [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|កម្ពុជា]] ។ ការ​ឆ្លើយ​តប​របស់​បារាំង​គឺ​ភ្លាមៗ ប៉ុន្តែ​កង​កម្លាំង​ជា​ច្រើន​ត្រូវ​បាន​ដក​ចេញ​ដោយ​កង​កម្លាំង​ថៃ​ដែល​មាន​បរិក្ខារ​ល្អ​ជាង។ កងទ័ព​ថៃ​បាន​វាយ​ដណ្តើម​យក​ឡាវ​បាន​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស ប៉ុន្តែ​កម្លាំង​បារាំង​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​ប្រមូល​ផ្តុំ​និង​ផ្តល់​ការ​ទប់ទល់​បន្ថែម​ទៀត។ <ref>{{Cite web |url=http://www.ww2f.com/topic/12620-vichy-versus-asia-the-franco-siamese-war-of-1941/ |title=Vichy versus Asia: The Franco-Siamese War of 1941 |access-date=2023-02-18 |archivedate=2017-02-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170227011631/http://www.ww2f.com/topic/12620-vichy-versus-asia-the-franco-siamese-war-of-1941/ |url-status=dead }}</ref> [[ឯកសារ:Battle_of_Koh_Chang_17_january_1941_(English_version).svg|រូបភាពតូច| សមរភូមិជើងទឹក Ko Chang ថ្ងៃទី ១៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៤១]] នៅព្រឹកព្រលឹមថ្ងៃទី 16 ខែមករា ឆ្នាំ 1941 បារាំងបានបើកការវាយលុកដ៏ធំមួយទៅលើភូមិដែលកាន់កាប់ដោយថៃគឺភូមិយ៉ាងដូងខុម និងភូមិព្រាវ ដោយចាប់ផ្តើមការប្រយុទ្ធគ្នាដ៏សាហាវបំផុតនៃសង្រ្គាម។ ដោយសារតែការសម្របសម្រួលមិនល្អ និងមិនមានការស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងថៃដែលជាប់គាំង និងរៀបចំបានល្អ ប្រតិបត្តិការរបស់បារាំងត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយការប្រយុទ្ធបានបញ្ចប់ដោយការដកទ័ពបារាំងចេញពីតំបន់នោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ជនជាតិថៃមិនអាចដេញតាមបារាំងដែលដកថយបានទេ ដោយសាររថក្រោះខាងមុខរបស់ពួកគេត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងការត្រួតពិនិត្យដោយកាំភ្លើងធំនៃកងពលធំ ទ័ពបរទេសបារាំង ។ ជាមួយនឹងស្ថានភាពនៅលើដីកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនយ៉ាងឆាប់រហ័សសម្រាប់ជនជាតិបារាំង ឧត្តមនាវីឯក Decoux បានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងទ័ពជើងទឹកបារាំងដែលមានទាំងអស់ឱ្យចូលធ្វើសកម្មភាពនៅ [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] ។ នៅ​ព្រឹក​ថ្ងៃ​ទី ១៧ មករា កង​ទ័ព​ជើង​ទឹក​បារាំង​ចាប់​បាន​កង​ទ័ព​ជើង​ទឹក​ថៃ​ដោយ​ការ​ភ្ញាក់​ផ្អើល​នៅ​ក្នុង​យុថ្កា​នៅ​កោះ [[កោះឆាង|Ko Chang]] ។ សមរភូមិកូឆាង ជាបន្តបន្ទាប់ គឺជាជ័យជំនះយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់ពួកបារាំង ហើយបានបណ្តាលឱ្យទូក torpedo របស់ថៃលិចពីរគ្រឿង និងការបិទនាវាការពារឆ្នេរសមុទ្រមួយ ដោយពួកបារាំងមិនរងរបួសនោះទេ។ <ref name="NET">"The Battle of Koh Chang (January 1941)" netmarine.net</ref> ដោយ​ខ្លាច​សង្គ្រាម​នឹង​ក្លាយ​ជា​ការ​ពេញចិត្ត​របស់​បារាំង ជប៉ុន​បាន​ធ្វើ​អន្តរាគមន៍ ដោយ​ស្នើ​ឱ្យ​មាន​ការ​ចុះ​ហត្ថលេខា​បទ​ឈប់​បាញ់។ នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៤ ខែ​មករា ការ​ប្រយុទ្ធ​ផ្លូវ​អាកាស​ចុង​ក្រោយ​បាន​កើត​ឡើង​នៅ​ពេល​ដែល​យន្តហោះ​ទម្លាក់​គ្រាប់​របស់​ថៃ​បាន​វាយ​ឆ្មក់​លើ​អាកាសយានដ្ឋាន​បារាំង​នៅ [[ក្រុងអង្គរ|​អង្គរ]] ​ជិត [[ក្រុងសៀមរាប|​ខេត្ត​សៀមរាប]] ។ បេសកកម្មចុងក្រោយរបស់ថៃទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅទីក្រុងភ្នំពេញបានចាប់ផ្តើមនៅម៉ោង 07:10 ថ្ងៃទី 28 ខែមករានៅពេលដែល Martins នៃកងវរសេនាតូចទម្លាក់គ្រាប់បែកទី 50 បានចេញប្រតិបត្តិការវាយឆ្មក់លើ [[ក្រុងសិរីសោភ័ណ]] ដែលអមដោយ Hawk 75Ns ដប់បីនៃកងវរសេនាតូចចម្បាំងទី 60 ។ <ref name="Royal Thai Air Force 1976">Royal Thai Air Force. (1976) ''The History of the Air Force in the Conflict with French Indochina''. </ref> <ref name="Ehrengardt"/> == បទឈប់បាញ់ == [[ឯកសារ:Provinces_of_Cambodia_loss_to_Thailand_during_Franco-Thai_War.png|រូបភាពតូច| ខេត្ត​ដែល​បាន​ប្រគល់​ពី​ប្រទេស​កម្ពុជា​ដោយ​បារាំង​ទៅ​ថៃ​ត្រូវ​បាន​ដាក់​ជា​ខេត្ត​ថ្មី​របស់​ថៃ​វិញ​គឺ [[ចង្វាតព្រះតំបង|​ខេត្ត Phra Tabong]], [[ចង្វាតពិបូលសង្គ្រាម|Phibunsongram]], និង [[ខេត្តនគរចម្បាស័ក្ដិ|Nakhon Champassak]] ។]] ជប៉ុន​បាន​ឈាន​ជើង​ចូល​ជា​បន្តបន្ទាប់​ដើម្បី​សម្រុះសម្រួល​ជម្លោះ។ បទឈប់បាញ់ជាទូទៅត្រូវបានរៀបចំឱ្យចូលជាធរមាននៅម៉ោង 10:00 ថ្ងៃទី 28 ខែមករា ហើយ "សន្និសិទសម្រាប់ការបញ្ឈប់អរិភាព" ដែលឧបត្ថម្ភដោយជប៉ុនត្រូវបានធ្វើឡើងនៅ Saigon ជាមួយនឹងឯកសារបឋមសម្រាប់បទឈប់បាញ់រវាងរដ្ឋាភិបាលរបស់សេនាប្រមុខ Philippe Pétain ' រដ្ឋបារាំង និងព្រះរាជាណាចក្រថៃ បានចុះហត្ថលេខាលើនាវាចម្បាំង <nowiki><i id="mw1g">Natori</i></nowiki> នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៤១។ នៅថ្ងៃទី 9 ខែឧសភា សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពមួយត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅ [[តូក្យូ|ទីក្រុងតូក្យូ]] <ref name="Hesse"/> <ref name="Young, Edward M. 1995">Young, Edward M. (1995) ''Aerial Nationalism: A History of Aviation in Thailand''. </ref> ដោយបារាំងត្រូវបានបង្ខិតបង្ខំដោយជប៉ុនឱ្យបោះបង់ការកាន់កាប់របស់ពួកគេនៅលើទឹកដីដែលមានជម្លោះ។ បារាំង​បាន​ប្រគល់​ខេត្ត​ដូច​ខាង​ក្រោម​ទៅ​ឲ្យ​ថៃ ពី [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|​កម្ពុជា]] និង [[អាណាព្យាបាលបារាំងនៃប្រទេសឡាវ|​ឡាវ]] ៖ * [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] និង [[ខេត្តប៉ៃលិន|ប៉ៃលិន]] ដែលត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញជា [[ចង្វាតព្រះតំបង|ខេត្តប្រាតាបោន]] * [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] និង [[ខេត្តឧត្ដរមានជ័យ|ឧត្តរមានជ័យ]] ដែលត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញជា [[ចង្វាតពិបូលសង្គ្រាម|ខេត្តភីប៊ុនសុង]] ។ * [[ខេត្តព្រះវិហារ|ប្រាសាទព្រះវិហារ]] ដែលត្រូវបានបញ្ចូលគ្នាជាមួយផ្នែកមួយនៃ [[ខេត្តចំប៉ាសក្តិ|ខេត្តចំប៉ាសាក់]] នៃ [[អាណាព្យាបាលបារាំងនៃប្រទេសឡាវ|ប្រទេសឡាវ]] ទល់មុខ [[ប៉ាកសេ|ប៉ាក់សេ]] ដើម្បីបង្កើតជា [[ខេត្តនគរចម្បាស័ក្ដិ|ខេត្តនគរចំប៉ាសាក់]] * [[ខេត្តជ័យបុរី|Xaignabouli]] រួមទាំងផ្នែកមួយនៃខេត្ត [[ហ្លួងព្រះបាំង|Luang Prabang]] ដែលត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា ខេត្ត Lan Chang == សន្ធិសញ្ញា == ការ​ដោះស្រាយ​ជម្លោះ​ត្រូវ​បាន​ប្រជាជន​ថៃ​សាទរ​យ៉ាង​ខ្លាំង ហើយ​ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​ថា​ជា​ជ័យជម្នះ​ផ្ទាល់ខ្លួន​សម្រាប់​ភីប៊ុន។ ជាលើកដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន ដែលប្រទេសថៃអាចទាញយកសម្បទានពីមហាអំណាចអឺរ៉ុប ទោះបីជាប្រទេសមួយមានភាពទន់ខ្សោយក៏ដោយ។ សម្រាប់​ជនជាតិ​បារាំង​នៅ​ឥណ្ឌូចិន ជម្លោះ​គឺជា​ការ​រំឭក​ដ៏​ជូរចត់​នៃ​ភាពឯកោ​របស់​ពួកគេ​បន្ទាប់ពី ​ការដួលរលំ​នៃ​ប្រទេស​បារាំង ។ ពួកគេមានអារម្មណ៍ថាអ្នកជិតខាងដែលមានមហិច្ឆតាបានទាញយកប្រយោជន៍ពីអាណានិគមឆ្ងាយមួយដែលត្រូវបានកាត់ចេញពីឪពុកម្តាយដែលទន់ខ្សោយ។ ដោយ​គ្មាន​សង្ឃឹម​លើ​ការ​ពង្រឹង​ទេ បារាំង​មាន​ឱកាស​តិច​តួច​ក្នុង​ការ​ផ្តល់​ការ​តស៊ូ​ជា​និរន្តរភាព។ ដើម្បី​រំលឹក​ដល់​ជ័យ​ជំនះ លោក Phibun បាន​សាងសង់ ​វិមាន​ឈ្នះ​ឈ្នះ ​នៅ​ទីក្រុង​បាងកក។ ប្រទេស​ថៃ​បាន​អញ្ជើញ​ជប៉ុន និង​អាល្លឺម៉ង់​ឱ្យ​ចូលរួម​ក្នុង​ពិធី​អបអរសាទរ​ការ​សាងសង់​របស់​ខ្លួន។ ជនជាតិជប៉ុនចង់រក្សាទំនាក់ទំនងការងាររបស់ពួកគេទាំងពីរជាមួយវីឈី និងស្ថានភាពដដែល។ ដូច្នេះ ជនជាតិថៃត្រូវបង្ខំចិត្តទទួលយកទឹកដីដែលខ្លួនទទួលបានពីបារាំងត្រឹមតែមួយភាគបួនប៉ុណ្ណោះ បន្ថែមពីលើការបង់ប្រាក់ចំនួនប្រាំមួយលាន នាក់ ជាសម្បទានដល់បារាំង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកទទួលផលពិតប្រាកដនៃជម្លោះគឺជនជាតិជប៉ុនដែលអាចពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេទាំងនៅក្នុងប្រទេសថៃ និងឥណ្ឌូចិន។ ជនជាតិជប៉ុនចង់ប្រើប្រទេសថៃ និងឥណ្ឌូចិនធ្វើជាមូលដ្ឋានទ័ពរបស់ពួកគេ ដើម្បីឈ្លានពាន អង់គ្លេសភូមា និង អង់គ្លេសម៉ាឡាយ៉ា នៅពេលក្រោយ។ ជនជាតិជប៉ុនបានឈ្នះពី Phibun ដោយការសន្យាដោយសំងាត់ថានឹងគាំទ្រពួកគេក្នុងការវាយប្រហារលើម៉ាឡាយ៉ា និងភូមា។ ភីប៊ុន​មិន​បាន​រក្សា​ពាក្យ​គាត់​ទេ។ <ref>Charivat Santaputra (1985) Thai Foreign Policy 1932–1946. </ref> ទំនាក់ទំនងរវាងជប៉ុន និងថៃត្រូវបានតានតឹងជាបន្តបន្ទាប់ ខណៈដែល Phibun ខកចិត្តមួយបានប្តូរទៅជួបជាមួយជនជាតិអង់គ្លេស និងអាមេរិក ដើម្បីរារាំងអ្វីដែលគាត់មើលឃើញថាជាការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនដែលជិតមកដល់។ <ref name="Stowe-1991">Judith A. Stowe. (1991) ''Siam becomes Thailand: A Story of Intrigue''. </ref> ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា នៅ​ថ្ងៃ​ទី ៨ ខែ​ធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៤១ ជប៉ុន ​បាន​ចូល​ឈ្លានពាន​ប្រទេស​ថៃ ​ក្នុង​ពេល​ជាមួយ​គ្នា​នឹង ​ការ​ឈ្លានពាន​របស់​ជប៉ុន​លើ​ម៉ាឡាយ៉ា ។ Pearl Harbor ត្រូវបានវាយប្រហារមួយម៉ោងកន្លះបន្ទាប់ពីប្រទេសម៉ាឡាយ៉ា និងប្រទេសថៃ។ ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​រវាង​កង​កម្លាំង​ជប៉ុន​និង​ថៃ​បាន​អូស​បន្លាយ​តែ​ប្រាំ​ម៉ោង​ប៉ុណ្ណោះ​មុន​ពេល​មាន​ការ​ព្រមព្រៀង​បទ​ឈប់​បាញ់។ ថៃ​នឹង​ក្លាយ​ជា ​សម្ព័ន្ធមិត្ត​ជាមួយ​ជប៉ុន ​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ ១៩៤៥។ ក្រោយសង្គ្រាម នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៦ កម្ពុជាភាគពាយ័ព្យ និងឡោមព័ទ្ធឡាវទាំងពីរនៅត្រើយខាង [[ទន្លេមេគង្គ]] របស់ថៃ ត្រូវបានប្រគល់មកជាអធិបតេយ្យភាពរបស់បារាំងវិញ នៅពេលដែល រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរបស់បារាំង បានគំរាមវេតូការចូលជាសមាជិករបស់ប្រទេសថៃក្នុង [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ។ <ref>Terwiel, B.J. (2005) ''Thailand's Political History: From the Fall of Ayutthaya to Recent Times''. </ref> នេះបាននាំឱ្យមានការបញ្ចប់នៃ សន្ធិសញ្ញាដំណោះស្រាយបារាំង-សៀមឆ្នាំ 1946 ដែលបានដោះស្រាយបញ្ហា និងត្រួសត្រាយផ្លូវដល់ការស្តារឡើងវិញនូវទំនាក់ទំនងការទូតរវាងប្រទេសទាំងពីរ។ == ជនរងគ្រោះ == == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] j8riukpw6az71veyb5ke0nu98wx5f02 0 49757 333702 321111 2026-03-28T14:29:06Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333702 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name=បុកល្ហុង|image=2013 Tam Lao.jpg|image_size=250px|caption=|country=[[ឡាវ]], [[កម្ពុជា]], [[ថៃ]]|region=[[ឡាវ]], [[កម្ពុជា]], [[ថៃ]]|national_cuisine=[[ខេត្តស្វយ័តស៊ីសួងបានណាតៃ|ស៊ីសួងបានណា]] ([[ចិន]]), [[ម្ហូបភូមា|ភូមា]], [[ម្ហូបខ្មែរ|កម្ពុជា]], [[ម្ហូបឡាវ|ឡាវ]], [[ម្ហូបថៃ|ថៃ]], [[ម្ហូបវៀតណាម|វៀតណាម]]|creator=|course=|type=[[សាឡាត់]]|served=|main_ingredient=[[ផ្លែល្ហុងបៃតង]]|variations=|calories=|other=|similar_dish=}}'''បុកល្ហុង''' ({{lang-my|သင်္ဘောသီးသုပ်}}, {{lang-lo|ຕຳຫມາກຫຸ່ງ/ຕໍາສົ້ມ}}, {{lang-th|ส้มตำ}}, និង {{lang-vi|gỏi đu đủ}}) គឺជាសាឡាត់ហឹរធ្វើពីផ្លែល្ហុងមិនទាន់ទុំ​ ជាទូទៅគេជឿថាត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ[[ជនជាតិឡាវ]]<ref>{{cite web |date=5 February 2015 |title=Laotian Food Is The International Cuisine You've Been Missing |url=https://www.huffpost.com/entry/laotian-food_n_6615114 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230118234544/https://www.huffpost.com/entry/laotian-food_n_6615114 |archive-date=18 January 2023 |access-date=18 January 2023 |website=Huffpost |publication-date=6 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=5 January 2010 |title=The Tao of Papaya/ |url=http://www.lasvegasweekly.com/blogs/jet-stream/2010/jan/05/tao-papaya/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730204755/https://lasvegasweekly.com/blogs/jet-stream/2010/jan/05/tao-papaya/ |archive-date=30 July 2017 |access-date=28 February 2013 |website=Las Vegas Weekly |archivedate=30 កក្កដា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730204755/https://lasvegasweekly.com/blogs/jet-stream/2010/jan/05/tao-papaya/ }}</ref><ref name="Culture Trip" /><ref name="Thai Ginger" /> និងត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមុខម្ហូបជាតិមួយរបស់ប្រទេសឡាវ<ref>{{cite web |date=24 October 2011 |title=10 National Dishes from Southeast Asia |url=https://gobackpacking.com/national-dishes-from-southeast-asia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230118234551/https://gobackpacking.com/national-dishes-from-southeast-asia/ |archive-date=18 January 2023 |access-date=18 January 2023 |website=Go Backpacking |publication-date=22 October 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Schulz|first1=Daniela|last2=Drescher|first2=Stephanie|date=24 May 2017|title=Papaya salad with shrimp, Laos|work=Deutsche Welle|url=https://www.dw.com/en/papaya-salad-with-shrimp-laos/a-37837972|url-status=live|access-date=2021-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504162357/https://www.dw.com/en/papaya-salad-with-shrimp-laos/a-37837972|archive-date=4 May 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Southeast Asian Cuisine: What to Eat in Southeast Asia and Where to Find It |url=https://www.tripsavvy.com/southeast-asian-cuisine-1458385 |access-date=18 January 2023 |website=tripsavvy |publication-date=26 June 2019 |archivedate=18 មករា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230118234543/https://www.tripsavvy.com/southeast-asian-cuisine-1458385 |url-status=dead }}</ref> បុកល្ហុងក៏​ពេញ​និយម​នៅ​ប្រទេស​ជិត​ខាងភាគឦសានរបស់ប្រទេស​[[ថៃ]]​ដែរ ពីកន្លែងដែលវារាលដាលដល់ប្រទេសថៃ<ref>{{cite web |author=Ian |title=The Som Tum Thai Story |url=https://iamkohchang.com/blog/som-tum-thai.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408021401/https://iamkohchang.com/blog/som-tum-thai.html |archive-date=8 April 2023 |access-date=6 April 2023 |website=IamKohChang.com |publication-date=n.d.}}</ref><ref>{{cite web |date=n.d. |title=Som Tam, the Ori-gins and Recipe/ |url=https://www.theakyra.com/blog/som-tam-origins-and-recipe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408021401/https://www.theakyra.com/blog/som-tam-origins-and-recipe/ |archive-date=8 April 2023 |access-date=6 April 2023 |website=theakyra.com}}</ref><ref>{{cite web |author=Team Expique |date=15 September 2022 |title=The Ultimate Guide to Som Tum (Papaya Salad) |url=https://www.expique.com/article/guide-to-som-tum-papaya-salad/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408022904/https://www.expique.com/article/guide-to-som-tum-papaya-salad/ |archive-date=8 April 2023 |access-date=7 April 2023 |website=Expique}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-04-06 |title=Som Tam Recipe (Thai Green Papaya Salad) from Chef David Thompson |url=https://www.topasianchefs.com/recipe/som-tam-recipe-thai-green-papaya-salad-from-chef-david-thompson/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406084405/https://www.topasianchefs.com/recipe/som-tam-recipe-thai-green-papaya-salad-from-chef-david-thompson/ |archive-date=6 April 2023 |access-date=2023-04-06 |website=Top Asian Chefs |language=en-US |archivedate=2023-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406084405/https://www.topasianchefs.com/recipe/som-tam-recipe-thai-green-papaya-salad-from-chef-david-thompson/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Best somtum places in Bangkok |url=https://www.timeout.com/bangkok/restaurants/best-somtum-places-in-bangkok |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521211057/https://www.timeout.com/bangkok/restaurants/best-somtum-places-in-bangkok |archive-date=21 May 2021 |access-date=2022-08-20 |website=[[Time Out Bangkok]] |language=en-US}}</ref> បុកល្ហុង​ក៏​បាន​រីក​រាលដាល​ដល់​ទ្វីប​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ទៀត​ផង ([[កម្ពុជា]], [[ភូមា]]<ref>{{Cite book|last1=Robert|first1=Claudia Saw Lwin|url=|title=The Food of Myanmar: Authentic Recipes from the Land of the Golden Pagodas|last2=Pe|first2=Win|last3=Hutton|first3=Wendy|date=2014-02-04|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-1-4629-1368-8|location=|pages=|language=en}}</ref> និង[[វៀតណាម]]<ref>{{Citation|title=Papaya Salad Recipe: How to Make Green Papaya Salad (Cambodian Version)|url=https://www.thidaskitchen.com/papaya-salad/|date=January 24, 2023|author=Thida Koeut|access-date=28 February 2023|archive-date=28 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228074703/https://www.thidaskitchen.com/papaya-salad/|url-status=live|archivedate=28 កុម្ភៈ 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230228074703/https://www.thidaskitchen.com/papaya-salad/|deadurl=yes}}</ref>) ក៏ដូចជា[[ខេត្តស្វយ័តស៊ីសួងបានណាតៃ|ស៊ីបសងប៉ានណា]] (ប្រទេស[[ចិន]]) == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាឡាត់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ម្ហូបបន្លែរបស់ថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ម្ហូបភូមា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ម្ហូបខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ម្ហូបឡាវ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ម្ហូបថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចានបន្លែ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាឡាត់ផ្លែឈើ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មុខម្ហូបជាតិ]] cy3d1nes5oo9muzvj424nzr4blevmn7 0 51852 333715 315976 2026-03-28T16:38:34Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)]] 333715 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)]] 2gnbssg3fvabfjw8wombmtf38hez888 0 53124 333697 329467 2026-03-28T13:20:29Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333697 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:An_Indian_dancer_in_dhoti,_wrapped_around_his_waist.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|អ្នករាំ Dogra ពាក់ ធោតី នៅ [[ល្ខោន|រោងមហោស្រព]] ក្នុង Jammu ។]] '''ធោតី''' គឺជាក្រណាត់ កជើង ប្រវែង <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MVqgAAAAMAAJ&q=dhoti+breeching+cloth|title=Reversing the Gaze: Amar Singh's Diary, a Colonial Subject's Narrative of Imperial India|isbn=978-0-19-565869-9|date=2001}}</ref> រុំជុំវិញចង្កេះ និងជើង ស្រដៀងទៅនឹងរូបរាង ខោ ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=afYNAQAAIAAJ|title=Life in Other Lands|year=1960|page=78|quote=It is arranged to look like a pair of baggy trousers. This garment is called a dhoti and is usually made of cotton.}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nckSAQAAIAAJ|title=Costume, Textiles and Jewellery [i.e. Jewelry] of India: Traditions in Rajasthan|year=2005|isbn=9781904668893|page=105|quote=One of the reasons for the dhoti's enduring popularity is its loose trouser - like form, which is convenient and extremely well - suited to the tropical Indian climate .}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0uIZaaoSKGYC|title=India|year=1994|isbn=9781559160056|page=14|quote=Boys and men often wear a ''dhoti''. This is a piece of white cloth wound around the waist. Dhotis look like comfortable, baggy pants.}}</ref> ធោតី គឺជា [[សំលៀកបំពាក់|សម្លៀកបំពាក់]] របស់ ជនជាតិភាគតិច សម្រាប់បុរសនៅក្នុង ឧបទ្វីបឥណ្ឌា ។ <ref>{{Cite web |title=Indian Dhoti |url=https://www.indianmirror.com/culture/clothing/dhoti.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729202155/https://www.indianmirror.com/culture/clothing/dhoti.html |archive-date=29 July 2020 |access-date=3 January 2021 |website=Indian Mirror}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Nayar|first=K P|date=2 May 1999|title=Nepal Wakes Up to Dhoti Power|work=The Telegraph (India)|url=https://www.telegraphindia.com/india/nepal-wakes-up-to-dhoti-power/cid/922708|access-date=16 August 2024}}</ref> ធោតី ត្រូវ​បាន​ច្នៃ​ចេញ​ពី​ក្រណាត់​រាង​ចតុកោណ​នៃ​ក្រណាត់​ដែល​មិន​បាន​ដេរ ដែល​ជា​ធម្មតា​មាន​ចម្ងាយ​ប្រហែល ៣.៤ម៉ែត្រ ប្រវែង។ <ref>{{Cite web |date=15 March 2015 |title=Why a sari is both hot, and cool |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/why-a-sari-is-both-hot-and-cool/articleshow/46570229.cms |website=The Times of India}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xe1nBwAAQBAJ&dq=dhoti+breeching+cloth&pg=PT180|title=World Clothing and Fashion: An Encyclopedia of History, Culture, and Social Influence|isbn=978-1-317-45166-2|date=17 March 2015}}</ref> [[ឯកសារ:Anonymous_-_Four_Recruits_in_White_Dhotis,_page_from_the_Fraser_Album_-_1981.247_-_Art_Institute_of_Chicago.jpg|រូបភាពតូច|រូបគំនូរ នៃអ្នកជ្រើសរើស ធោតិ-clad នៅក្នុង កងទ័ពឥណ្ឌាអង់គ្លេស ។]] ធោតិជា​សមភាគី​បុរស​នៃ ​សារី ដែល​ស្ត្រី​ស្លៀក​ទៅ​ក្នុង​ពិធី ​សាសនា និង ​ខាង​លោកិយ ( មុខងារ )។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=paPeAwAAQBAJ&dq=sakaccha+dhoti&pg=PA155|title=Philosophy, Religion and Politics: Essays in Honour of Very Rev. Fr. Moses Orshio Adasu|isbn=978-1-300-01966-4|date=2 August 2012}}</ref> <ref name="The Times of India">{{Cite web |date=3 December 2016 |title=City women get talking about dresscode in temples |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/city-women-get-talking-about-dresscode-in-temples/articleshow/55751537.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114032654/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/city-women-get-talking-about-dresscode-in-temples/articleshow/55751537.cms |archive-date=14 January 2025 |website=The Times of India}}</ref> <ref name="Avasthi">{{Cite news|last=Avasthi|first=Vivek|date=14 January 2020|title=Sarees for women, dhoti for men: Officer's dress code for Kashi temple irks minister|language=English|work=The Federal|url=https://thefederal.com/news/sarees-for-women-dhoti-for-men-officers-dress-code-for-kashi-temple-irks-minister/|url-status=live|access-date=3 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805184620/https://thefederal.com/news/sarees-for-women-dhoti-for-men-officers-dress-code-for-kashi-temple-irks-minister/|archive-date=5 August 2020}}</ref> pitambar គឺជា ធោតិ សូត្រពណ៌លឿង ពាក់ក្នុងឱកាសល្អ ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4wCfSUgjQQC&q=Pitambar+silk+cloth|title=Hand-book of the Economic Products of the Punjab (etc.): Forming ... to the hand-book of the economic products of the Punjab|date=1872|pages=65, 67|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5XLdX1yTDh8C&dq=Mashru+was+permitted&pg=PA345|title=The Industrial Arts of India|date=1884|pages=363|language=en}}</ref> ធោតិ មិនត្រូវច្រឡំជាមួយ "panchakachams " <ref>{{Cite web |date=16 May 2012 |title=Madisars made to fit just right |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2011/Jun/22/madisars-made-to-fit-just-right-265113.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240825090133/https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2011/Jun/22/madisars-made-to-fit-just-right-265113.html |archive-date=25 August 2024}}</ref> ឬ "dhoti pants" ដែលជានិន្នាការថ្មី សម្រាប់ការស្លៀកពាក់ ដែលពេញនិយមក្នុងចំណោមស្ត្រី និងកុមារធម្មតា។ <ref>{{Cite web |date=12 November 2018 |title=Doting Upon the Return of Dhoti Pants |url=https://www.carrieschronicles.com/blog/2018/11/12/doting-upon-the-return-of-dhoti-pants |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707084524/https://www.carrieschronicles.com/blog/2018/11/12/doting-upon-the-return-of-dhoti-pants |archive-date=7 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite web |date=16 May 2022 |title=Latest Fashion, Trends and Style for Dhoti Kurta for Girls – FayonKids |url=https://www.fayonkids.com/blogs/kidswear/dhoti-kurta-for-girls-latest-fashion-trends-and-styles |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606054655/https://www.fayonkids.com/blogs/kidswear/dhoti-kurta-for-girls-latest-fashion-trends-and-styles |archive-date=6 June 2022}}</ref> <ref>{{Cite web |title=What are dhoti pants |url=https://www.glamcheck.com/fashion/2010/04/07/what-are-dhoti-pants |archive-url=https://web.archive.org/web/20101104105432/https://www.glamcheck.com/fashion/2010/04/07/what-are-dhoti-pants |archive-date=4 November 2010}}</ref> ថ្វីត្បិតតែពាក្យ ''មុន្ទុ'' ឬ ''វេស្តិ'' ត្រូវបានប្រើជំនួសគ្នាជាមួយ "ធោតិ", <ref>{{Cite web |date=2020 |title=What is Veshti |url=https://www.rhythmdhotis.com/what-is-veshti/ |website=Rhythm Dhotis |access-date=2025-12-04 |archivedate=2023-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230203063819/https://www.rhythmdhotis.com/what-is-veshti/ |url-status=dead }}</ref> ពួកវាខុសពី ធោតិ ដែលត្រូវបាន "រង្វិលជុំ" ឬរុំជុំវិញជើងក្នុងទម្រង់ជាខោ ឬខោ។ <ref>{{Cite news|last=Dasgupta|first=Reshmi R.|date=15 May 2011|title=Cocktail Conversations: Veshti Vs Dhoti|work=The Economic Times|url=https://m.economictimes.com/cocktail-conversations-veshti-vs-dhoti/articleshow/8324642.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112051459/https://m.economictimes.com/cocktail-conversations-veshti-vs-dhoti/articleshow/8324642.cms|archive-date=12 November 2021}}</ref> ធោតិ ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា '''panchakacham''' នៅក្នុង ប្រទេសឥណ្ឌាខាងត្បូង ដែលសូម្បីតែអាចពាក់នៅពេលកំពុងរាំដូចជា ការដើរតាមព្រះច័ន្ទ ។ <ref>{{Cite web |date=25 June 2015 |title=Dhoti dynamics |url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/fashion/dhoti-dynamics/article7354043.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20241010071306/https://www.thehindu.com/features/metroplus/fashion/dhoti-dynamics/article7354043.ece |archive-date=10 October 2024 |website=The Hindu}}</ref> == និរុត្តិសាស្ត្រ == ធោតិដែលមិនបានដេរក៏ត្រូវបានគេសំដៅផងដែរថាជា "ធៅត្រា" ( [[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] : /dʱɑwtrɐ/) ជាភាសាសំស្ក្រឹតដែលមានន័យថាខ្សែពួរឬខ្សែ។ វាបានវិវត្តន៍ពីបុរាណ ''អន្ត្រិយ៍'' ដែលត្រូវបានឆ្លងកាត់នៅចន្លោះជើង ចងនៅខាងក្រោយ និងគ្របជើងដោយរលុង បន្ទាប់មកហូរចូលទៅក្នុង pleats វែងនៅខាងមុខជើង របៀបដូចគ្នាដែលវាត្រូវបានពាក់នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ជា ធោតិ ផ្លូវការ។ {{Rp|130}}ខណៈពេលដែល ធោតិ ធម្មតា និងខ្លីរុំជុំវិញជើងទាំងពីរយ៉ាងរឹងមាំ នៅក្នុងរចនាប័ទ្មនេះ ផ្នែកខាងក្រោយនៃ ធោតិ ត្រូវបានទាញទៅខាងមុខ ហើយចងនៅចង្កេះ មុនពេលចងចុងរលុងទាំងពីរនៅខាងក្រោយ បង្កើតជាខោដែលសមដូចខោដែលរុំជុំវិញជើងទាំងពីរ។ រចនាប័ទ្មនេះត្រូវបានពាក់ជាទូទៅដោយកសិករ និងសិល្បករក្បាច់គុន។ សម្លៀកបំពាក់ដេរប៉ាក់បានក្លាយជាការពេញនិយមនៅក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌា ជាមួយនឹងការមកដល់នៃ ជនជាតិពែរ្ស ក្រិក និង " មនុស្សព្រៃផ្សៃ " ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ធោតិ បានឈ្នះនៅក្នុង ''sakaccha'' ក៏ដូចជាទម្រង់ ''vikaccha'' ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6zj3DwAAQBAJ&dq=barbarians+vikaccha&pg=PA305|title=Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism. In Two Volumes. Volume I A-L|isbn=978-0-429-62465-0|last1=Walker|first1=Benjamin|date=9 April 2019|publisher=Routledge}}</ref> == ឈ្មោះ == [[ឯកសារ:In_Welcome_of_Buddha_-_ACCN_34-2542_-_Government_Museum_-_Mathura_2013-02-24_5941.JPG|រូបភាពតូច|301x301ភីកសែល|ភាពធូរស្រាលដែលពណ៌នាបុរសនៅអនតរីយ៍ និង ឧត្តរីយ៍ សតវត្សទី ១ នៃគ.ស]] [[ឯកសារ:A_Manipuri_Dancer_in_traditional_Krishna_attire.jpg|រូបភាពតូច|267x267ភីកសែល|អ្នករាំ Manipuri ស្លៀកពាក់ជា [[ព្រះក្រឹស្ណ|Krishna]] ក្នុងខោពណ៌លឿង]] [[ឯកសារ:Shad_Suk_Mysiem.JPG|ស្តាំ|រូបភាពតូច|អ្នករាំរបាំប្រជាប្រិយ ខាស៊ី ស្លៀកពាក់ "Jaiñboh" ធោតី និងសំលៀកបំពាក់ជនជាតិដទៃទៀត]] សម្លៀក​បំពាក់​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​តាម​ឈ្មោះ​ផ្សេងៗ​គ្នា​តាម​ភាសា​ដូច​ជា៖ {| class="wikitable" |+ ! អក្សរដើម ! ការបកប្រែតាមព្យញ្ជនៈ ! ភាសា ឬតំបន់ |- | চুৰিয়া, ধুতি |សុរិយា ,ធុតិ |អាសាម |- | ধুতি |ធុតិ | បង់ក្លាដែស |- | ધૉતિયુ |ធោតិយុ |គុជរាជតិ |- | धोती |ធោតី | [[ភាសាហិណ្ឌី|ហិណ្ឌូ]] ម៉ាធីលី នេប៉ាល់ និង [[ភាសាបាលី|បាលី]] |- | मर्दानी |មន៌ានី | ហិណ្ឌូ |- | ಧೋತ್ರ<br /><br /><br /><br /> ಕಚ್ಚೆ ಪಂಚೆ |ធោត្រា កឆ្ឆេបញ្ចេ |Kannda |- | धोंतर,<br /><br /><br /><br /> आंगोस्तर,<br /><br /><br /><br /> លោកបណ្ឌិត नेसचे<br /><br /><br /><br /> ភក្តី<br /><br /><br /><br /> |ធោន្តរ ,អាង្គោស្តរ ,អាឌ នេសចេ បុឌវ |Konkani |- | മുണ്ട് |មុណ្ត | ម៉ាឡាយ៉ាឡា |- | धोतर |ធោតា | ម៉ារ៉ាធី |- | ଧୋତି |ធោតី | អូឌីយ៉ា |- | ਚਾਦਰਾ | ''ឆាដារ'' | ពុនចាប៊ី |- | வேட்டி | ''វ៉ាធី'' | [[ភាសាទមិឡ|តាមីល]] |- | పంచె, ధోవతి |បញ្ចេ | តេលូហ្គូ |- | {{Lang|ur|{{nq|دھوتی}}}} |ធោតិ | [[ភាសាអ៊ូរឌូ|អ៊ូឌូ]] |- | colspan="3" | {{Small|{{sup|a}} In Marathi, a ''dhotar'' is not the same as a ''pancha'' (plural ''panche'').<br>While the former is worn around the waist, the latter is normally a [[towel]] used after [[bathing]] (compare [[#Extra cloth|below]]).}} |} == សូមមើលផងដែរ == [[សំពត់ចងក្បិន]] == ឯកសារយោង == rgw5rviput17zj8ck1symvjso6ubol0 0 53344 333691 331565 2026-03-28T12:56:55Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333691 wikitext text/x-wiki ប្រ៊ុយណេ និងកម្ពុជា បានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតនៅឆ្នាំ ១៩៩២។ ប្រ៊ុយណេមានស្ថានទូតមួយនៅ[[ភ្នំពេញ]] ហើយកម្ពុជាមានស្ថានទូតមួយនៅ[[បង់ដា⁠សេរីបេកាវ៉ាន់|បង់ដាសេរីបេហ្គាវ៉ាន់]]។<ref>{{Citation|title=Ministry of Foreign Affairs (Brunei)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ministry_of_Foreign_Affairs_(Brunei)&oldid=1285732793|date=2025-04-15|accessdate=2026-01-27|language=en}}</ref> ប្រទេសទាំងពីរសហការគ្នាក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម អប់រំ និងការពារជាតិ។<ref>{{Citation|title=Ministry of Foreign Affairs (Brunei)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ministry_of_Foreign_Affairs_(Brunei)&oldid=1285732793|date=2025-04-15|accessdate=2026-01-27|language=en}}</ref> ប្រទេសទាំងពីរជាសមាជិកអាស៊ាន។ {{Infobox bilateral relations|កម្ពុជា-ប្រ៊ុយណេ|ប្រ៊ុយណេ|កម្ពុជា|filetype=svg|envoytitle1=[[List of Ambassadors of Brunei to Cambodia|ឯកអគ្គរដ្ឋទូត]]|envoytitle2=[[List of Ambassadors of Cambodia to Brunei|ឯកអគ្គរដ្ឋទូត]]|envoy2=[[Lim Hokseng]]<ref>{{Cite web |date=2023-03-23 |title=Crown Prince receives foreign envoys » Borneo Bulletin Online |url=https://borneobulletin.com.bn/crown-prince-receives-foreign-envoys/ |access-date=2023-08-13 |website=Crown Prince receives foreign envoys |language=en-US}}</ref>|envoy1=[[Kasmirhan Tahir|Pengiran Kasmirhan]]<ref>{{Cite web |title=The 17th Meeting of Steering Committee of ARMAC |url=https://aseanmineaction.org/the-17th-steering-committee-meeting-of-armac/ |access-date=2023-08-13 |website=ASDEAN Regional Mine Action Center |archivedate=2023-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230802050848/https://aseanmineaction.org/the-17th-steering-committee-meeting-of-armac/ |url-status=dead }}</ref>}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរត្រូវបានបង្កើតឡើងចាប់តាំងពីថ្ងៃទី ៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៩២។ នៅឆ្នាំ ២០១២ សម្ដេចព្រះចៅ[[ស៊ុលតង់ប្រ៊ុយណេ]]បានយាងចូលរួមក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន]]លើកទី ២១ ដែលបានប្រារព្ធឡើងនៅភ្នំពេញ ខណៈដែលលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[ហ៊ុន សែន]] បានចូលរួមក្នុងពិធីអភិសេករបស់ព្រះនាង ហាចា ហាហ្វីសា សូរូរុល បូលគាហ៍ ក្នុងឆ្នាំដដែល។ សេចក្តីប្រកាសមួយត្រូវបានធ្វើឡើងនៅចុងបញ្ចប់នៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវការរយៈពេលមួយថ្ងៃរបស់ស្តេចស៊ុលតង់នៃប្រទេសប្រ៊ុយណេមកកាន់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[ហ៊ុន សែន]] និងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជារបស់ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី]] ខណៈដែលប្រទេសទាំងពីរបានប្រារព្ធខួបលើកទី ៣០ នៃការចាប់ផ្តើមចំណងការទូតនៅឆ្នាំនេះ<ref>{{Cite web |date=2022-11-15 |title=Sultan lauds Brunei-Cambodia ties |url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2022/11/15/sultan-lauds-brunei-cambodia-ties |access-date=2026-01-27 |website=The Star |language=en}}</ref> ជាមួយប្រទេសទាំងពីរនៅថ្ងៃទី ១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២២ ដោយបានសន្យាថានឹងពង្រឹងទំនាក់ទំនងទ្វេភាគី និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរបស់ពួកគេដើម្បីផលប្រយោជន៍ទៅវិញទៅមក នេះបើយោងតាមសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួម។<ref>{{Cite web |last=Horng |first=Pengly |date=2022-11-14 |title=Cambodia, Brunei vow to reinforce ties, cooperation - Khmer Times |url=https://www.khmertimeskh.com/501185058/cambodia-brunei-vow-to-reinforce-ties-cooperation/ |access-date=2026-01-27 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Error |url=https://www.pmo.gov.bn/Lists/2022%20PMO%20News/NDispForm.aspx?ID=273&source=/SitePages/All%20News.aspx&InitialTabID=Ribbon.Read |access-date=2026-01-27 |website=www.pmo.gov.bn |archivedate=2024-11-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241127180436/https://www.pmo.gov.bn/Lists/2022%20PMO%20News/NDispForm.aspx?ID=273&source=/SitePages/All%20News.aspx&InitialTabID=Ribbon.Read |url-status=dead }}</ref> == ឯកសារយោង == aopcnv8lufatdr50c5adb9brml31s1z 0 53476 333713 333626 2026-03-28T16:38:14Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)]] 333713 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)]] 2gnbssg3fvabfjw8wombmtf38hez888 0 53478 333714 333639 2026-03-28T16:38:24Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)]] 333714 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)]] 2gnbssg3fvabfjw8wombmtf38hez888 0 53482 333703 333673 2026-03-28T14:50:24Z ~2026-67812-2 49711 333703 wikitext text/x-wiki '''ឃុនព្រះម៉ែម្នាងចៅចមសុជាតិបុប្ផានារីនួន''' ហៅកាត់ខ្លីថា '''ឃុន ថាន់''' (កើតឆ្នាំ ១៨២៥-១៩០៦ ? ) គឺជាចាងហ្វាងក្រុមល្ខោនហ្លួងក្នុងរាជ្យព្រះបាទ [[នរោត្តម|សម្ដេច នរោត្តម]] នាងគឺជាគ្រូល្ខោនដែលមានអំណាច និងមានធនធានគ្រប់គ្រាន់ ដែលជាទីសំណព្វព្រះទ័យរបស់ [[នរោត្តម|សម្ដេច នរោត្តម]] ។ នាងត្រូវបានគេចាត់ទុកជាបុគ្គលជាន់ខ្ពស់ម្នាក់ក្នុងចំណោមរាជវង្សខ្មែរ និងជាដៃគូប្រជែងជាមួយនឹង [[ឃុនព្រះញាតិ]] និង [[ម៉មសួន]] ដើម្បីគាប់ចិត្តដល់ហ្លួង នរោត្តម ។ នាងមានឪពុកជាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ម្នាក់នៅឯក្រុងបាងកក និងមានបងស្រីម្នាក់ឈ្មោះ [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផល ទិព្វសុវណ្ណ]] ដែលជាព្រះស្នំឯកនៃព្រះបាទអង្គដួង ។ នៅឆ្នាំ ១៨៥៣ នាងបានអភិសេកជាស្នំនៃព្រះបាទអង្គដួង ក្រោយមកទៀត នាងបានក្លាយជាព្រះស្នំរបស់ព្រះបាទ នរោត្តម តាំងពីឆ្នាំ ១៨៦១ ។<ref>{{Citation|title=ចំនួនមើល 155 ពាន់ · ប្រតិកម្ម 10 ពាន់ {{!}} « ប្រវត្តិ លោកឃុនព្រះម្នាង ចៅចមសុជាតិបុស្បានារីបុប្ផា នួន ឬ ឃុន ថាន់ អតីតចាងហ្វាងក្រុមល្ខោនព្រះករុណា និងក៏ជាស្ថាបនិកា វត្តនួនមុនីរាម ហៅវត្ត ថាន់ » - រៀបរៀងស្រាវជ្រាវ និងផលិតជាវីដេអូដោយ ៖ អភិបាលគេហទំព័រ ក្រូច លីហ៊ន់ - សម្រាប់បងប្អូន ដែលមានបំណងចូលរួមលើកទឹកចិត្ត ABA: 004 191 801 Kroch Horn 🙏 {{!}} Colorise & Old Photos of Cambodia|url=https://www.facebook.com/CambodiaRecolorise2016/videos/-%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7-%E1%9E%9B%E1%9F%84%E1%9E%80%E1%9E%83%E1%9E%BB%E1%9E%93%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84-%E1%9E%85%E1%9F%85%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%95%E1%9E%B6-%E1%9E%93%E1%9E%BD%E1%9E%93-%E1%9E%AC-%E1%9E%83%E1%9E%BB%E1%9E%93-%E1%9E%90%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%8B-%E1%9E%A2%E1%9E%8F%E1%9E%B8%E1%9E%8F%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%A0%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9E%B6%E1%9E%84/1626818081071497/|accessdate=2026-03-28|language=km}}</ref> {{Infobox royalty | name = ឃុន ថាន់ | title = ចៅចមសុជាតិបុប្ផានួន | image = Saweewath Pramoj.jpg | caption = ឃុន ថាន់ ក្នុងវាំងខ្មែរ (?) | birth_date = ១៨២៥ | birth_place = បាងកក (?) | death_date = ១៩០៦ (?) | death_place = ភ្នំពេញ (?) | spouse = [[នរោត្តម]] | spouse-type = ព្រះស្វាមី | issue = [[នរោត្តម ឌួងចក្រ]]<br>[[នរោត្តម កុយ]]<br>[[នរោត្តម ខណ្ឋា]]<br>[[នរោត្តម មគ្គវណ្ណ]]<br>[[នរោត្តម សុម៉ាវតី]]<br>[[នរោត្តម មល្លិកា]]<br>[[នរោត្តម ផានុវង្ស]]<br>[[នរោត្តម យិផាន្ឋា]]<br>[[នរោត្តម ស្រីសុម៉ា]]<br>[[នរោត្តម ផាង៉ាម]] | house = [[រាជវង្សនរោត្តម]] <br> (ដោយរៀបអភិសេក) }} នាងមានដើមកំណើតជាជនជាតិសៀម ដែលចូលមករស់នៅស្រុកខ្មែរតាំងពីរជ្ជកាលព្រះបាទ [[រាមាធិបតីទី៤|អង្គដួង]] មកម្ល៉េះ (?) ដោយសារនាងមានក្រុមល្ខោនដែលមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្បីល្បាញពេញក្រុងឧត្ដុង្គ រហូតដល់ក្រុងភ្នំពេញ ។ នាងបានចូលរួមចំណែកក្នុងការអភិវឌ្ឍ[[របាំព្រះរាជ្យទ្រព្យ|របាំព្រះរាជ្យទ្រព្យខ្មែរ]]ក្នុងរាជ្យ សម្ដេច នរោត្តម ។ នាងចេះនិយាយភាសាខ្មែរយ៉ាងស្ទាត់ ព្រោះនាងរស់នៅស្រុកខ្មែរយូរក្រែងដែរ មានវង់ល្ខោនបីក្រុមដែលមានដំណាលគ្នា នឹងក្រុមល្ខោនរបស់ហ្លួន នរោត្តម (?) ។ តាមលោក [[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ|ហ្សក ហ្គ្រូសលីយ៉េ]] បានសរសេរថា ៖ ''ពេញមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទ នរោត្តម មានក្រុមរបាំព្រះរាជទ្រព្យកម្ពុជាស្ទើរតែទាំងស្រុងមានអ្នកសំដែងសៀម ដែលមានចំនួនប្រហែល ៥០០ នាក់ជាកូនរាំ និងគ្រូបង្ហាត់។  នៅពេលដែលព្រះបាទនរោត្តមសោយទិវង្គត កូនរាំសៀមជាង ៣០០ នាក់បានរស់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងនៅភ្នំពេញ  មុនពេល ២/៣ នៃចំនួនអ្នករាំបានចាកចេញពីព្រះបរមរាជវាំង នៅពេលដែលព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិត្រូវបានឡើងគ្រងរាជ្យនៅឆ្នាំដដែល។ អ្នកខ្លះបានបង្កើតក្រុមរាំឯកជន ខណៈពេលដែលអ្នកផ្សេងទៀតត្រូវបានជាប់ពន្ធនាគារដោយសារបំណុលដែលជំពាក់។  មានតែអ្នករាំប្រហែល ១០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ ដែលជាកូនរាំក្មេងជាងគេ បានស្នាក់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងសម្រាប់ពិធីឡើងគ្រងរាជ្យរបស់ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤។  ការត្រួតពិនិត្យ និងការចងក្រងពិធីសាររបស់ក្រុមត្រូវបានប្រគល់ឱ្យស្ត្រីសៀមតែម្នាក់គត់។''<ref>{{Cite web |title=King Norodom's actresses (reign 1860-1904), by Émile Gsell |url=http://www.soundsofangkor.org/english/dance-theater/king-norodom-actresses/ |access-date=2026-03-28 |website=Sounds of Angkor |language=fr-FR}}</ref> ក្រោយពីសម្តេច នរោត្តម សោយទិវង្គតទៅនាងត្រូវបានគេនិរទេសចាកចេញពីព្រះបរមរាជវាំងក្រុងកម្ពុជា ដោយមិនដឹងព័ត៌មានពីការស្លាប់របស់នាងថាស្លាប់នៅឆ្នាំណាឱ្យប្រាកដទេ ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី [[ស៊ីសុវត្ថិ សុម្ភឌី]] បានក្លាយជាគ្រូនិងជាចាងហ្វាងក្រុមល្ខោនជំនួសឱ្យ ឃុន ថាន់ ។ នាងក៏ជាស្ថាបនិក [[វត្តថាន់|វត្តនួនមណីរាម]] ហៅថា វត្តថាន់ ដែលកសាងឡើងតាំងពីឆ្នាំ ១៩០៦ មក ។<ref>{{Cite web |date=2012-10-10 |title=វត្តនួនមណីរាម ហៅវត្តថាន់ ក្រុងភ្នំពេញ |url=https://sroksrear.wordpress.com/2012/10/10/wat_thann/ |access-date=2026-03-28 |website=ស្រុកស្រែ |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == p0i239rxsqnxghuuc77sdcg0o1lhki3 0 53484 333707 333676 2026-03-28T16:37:14Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ឃុន ថាន់]] 333707 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ឃុន ថាន់]] 3hnxwps9mtcq4mwg7t7dpfgt0yv8k8r 0 53485 333705 2026-03-28T15:59:36Z ~2026-67812-2 49711 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ '''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ ស៊ីសុវត្ថិ សុម្ភឌី''' ហៅកាត់ខ្លីថា '''វ៉មធីតា'''<ref name=":0">{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/772111926/%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A-%E1%9E%B6%E1%9E%98-%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%B8 |access-date=2026-03-28 |we... 333705 wikitext text/x-wiki '''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ ស៊ីសុវត្ថិ សុម្ភឌី''' ហៅកាត់ខ្លីថា '''វ៉មធីតា'''<ref name=":0">{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/772111926/%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A-%E1%9E%B6%E1%9E%98-%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%B8 |access-date=2026-03-28 |website=www.scribd.com}}</ref> (កើតនៅឆ្នាំ ១៨៦៥-១៩១៩) គឺជាព្រះនាងខ្មែរ និងជាចាងហ្វាងក្រុមល្ខោនខ្មែរដ៏មានឥទ្ធិពលម្នាក់ក្នុងរាជ្យរបស់ព្រះបាទ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ]] ។ នាងជាបុត្រីនៃព្រះបាទ សម្ដេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ ជាមួយនឹងអ្នកម្នាងអ៊ិម នាងកើតនៅ[[ក្រុងព្រៃនគរ]] ជាដែនដីកម្ពុជាក្រោមហើយនាងមានប្អូនប្រុសម្នាក់ [[ស៊ីសុវត្ថិ ឌួងមធុរា]] ។ ពេញមួយជីវិតរបស់គាត់ នាងមិនមានប្ដី និងកូនទេ ហើយនាងត្រូវបានគេរៀបរាប់អំពីកេរ្តិ៍អសោចមិនល្អទៅលើរូបនាងផ្ទាល់ នាងចូលចិត្តញៀនអាភៀន និងស្រា ។<ref name=":0" /> {{Infobox royalty | name = វ៉មធីតា | title = ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ ស៊ីសុវត្ថិ សុម្ភឌី | birth_date = ១៨៦៥ | birth_place = [[ក្រុងព្រៃនគរ]],[[កម្ពុជាក្រោម]] | death_date = ១៩១៩ | death_place = ភ្នំពេញ | consort = ស៊ីសុវត្ថិ មធុរា | spouse = គ្មាន | spouse-type = ព្រះស្វាមី | issue = គ្មាន | father = សម្ដេចព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ | mother = អ្នកម្នាង អ៊ិម | religion = ពុទ្ធសាសនា | dynasty = [[រាជវង្សស៊ីសុវត្ថិ]] }} ក្រោយពេលដែល សម្ដេច នរោត្តម សោយទិវង្គតទៅ ទំនៀមទម្លាប់រាជការចាស់ត្រូវបានផ្លាស់ជំនួសដោយរាជការថ្មី អ្នកដែលមានទំនាក់ទំនងនឹងហ្លួង នរោត្តម ដូចជា [[ឃុន ថាន់]] ត្រូវបានចាកចេញពីវាំងឱ្យទៅរស់នៅក្រៅកំពែងវាំង<ref>{{Citation|title=ចំនួនមើល 201 ពាន់ · ប្រតិកម្ម 19 ពាន់ {{!}} « ព្រះប្រវត្តិ ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ ស៊ីសុវត្ថិ សុម្ភឌី អតីតចាងហ្វាងល្ខោនព្រះករុណា បន្ទាប់ពីលោកឃុន ថាន់ » - រៀបរៀងស្រាវជ្រាវ និងផលិតជាវីដេអូដោយ ៖ អភិបាលគេហទំព័រ ក្រូច លីហ៊ន់ - សម្រាប់បងប្អូន ដែលមានបំណងចូលរួមលើកទឹកចិត្ត ABA: 004 191 801 Kroch Horn 🙏 {{!}} Colorise & Old Photos of Cambodia|url=https://web.facebook.com/CambodiaRecolorise2016/videos/-%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7-%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%A2%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%99%E1%9F%8D-%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%90%E1%9E%B7-%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%97%E1%9E%8C%E1%9E%B8-%E1%9E%A2%E1%9E%8F%E1%9E%B8%E1%9E%8F%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%A0%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%81%E1%9F%84%E1%9E%93%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%80%E1%9E%9A/1331880174323347/|accessdate=2026-03-28|language=km}}</ref> មានការកាត់បន្ថយក្រុមល្ខោនហ្លួងនរោត្តមស្ទើរតែទាំងអស់ ដោយអ្នកខ្លះបានបង្កើតក្រុមល្ខោនឯកជន និងជាប់ពន្ធគារដោយសារបំណុល ។ នាងបានចូលរួមចំណែកលើការអភិវឌ្ឍនិងលើកស្ទួយរបាំបុរាណខ្មែរ ដោយបានដឹកនាំក្រុម[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ|ល្ខោនព្រះរាជទ្រព្យ]]ខ្មែរមុនគេបង្អប់យកទៅសម្ដែងនៅការតាំងពិព័រណ៍អាណានិគមម៉ាកសេល នាប្រទេសបារាំង ឆ្នាំ ១៩០៦ ។<ref name=":0" /> ជីវិតចុងក្រោយរបស់នាងត្រូវបានស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៩១៩ ក្នុងអាយុ ៥៤ឆ្នាំ ដោយរោគាពារ នាទីក្រុងភ្នំពេញ ។ == ឯកសារយោង == hok5vuu6rmedxjpyl1e3nw15i2lg9is 3 53486 333720 2026-03-28T23:01:30Z ~2026-19348-87 50374 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ VEASNA 0978263250 123456 ~~~~ 333720 wikitext text/x-wiki VEASNA 0978263250 123456 [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-19348-87|&#126;2026-19348-87]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-19348-87|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង២៣:០១ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) 41xejwlicelskpnsyif4sqn8z6ofsn9 0 53487 333733 2026-03-29T08:09:48Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ព្រះបរមរាជវាំងក្រុងឧត្តុង្គមានជ័យ]] ទៅ [[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]] 333733 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]] 9z5laiwychczqy0gu2scl0uc8zzohlm