វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1767 334004 331748 2026-04-01T23:03:51Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334004 wikitext text/x-wiki {{Infobox continent |title = អាស៊ី |image = [[File:Asia (orthographic projection).svg|alt=Globe centered on Asia, with Asia highlighted. The continent is shaped like a right-angle triangle, with Europe to the west, oceans to the south and east, and Australia visible to the south-east.|285px]] |area = ៤៤,៥៧៩,០០០ គម^២<ref name=NG264>{{cite book | publisher=National Geographic Society (U.S.) | title= National Geographic Family Reference Atlas of the World | location=Washington, D.C. | year=2006 | page=264}}</ref> |population = ៤,៦៩៤,៥៧៦,១៦៧ (២០២១, [[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ទី១]]){{UN Population|ref}} |density = ១០០/គម^២ |religions = {{unbulleted list | [[ហិណ្ឌូសាសនានៅអាស៊ី|ហិណ្ឌូសាសនា]] (២៦.១%) | [[ឥស្លាមសាសនានៅអាស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] (២៥.៧%) | គ្មានជំនឿសាសនា (២០.០%) | [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅអាស៊ី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] (១១.៣%) | [[សាសនាប្រជាប្រិយ]] (៨.៦%) | [[គ្រិស្តសាសនានៅអាស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]] (៧.២%) | [[សាសនានៅអាស៊ី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] (១.២%)<ref name="Survey">{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/|title=Religious Composition by Country, 2010–2050|website=pewforum.org|access-date=24 មករា 2023|archive-date=21 ធ្នូ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/|url-status=dead|archivedate=2019-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/}}</ref>{{refn|group=ស|ទិន្នន័យប៉ានស្មាននេះមិនបានរាប់បញ្ចូលប្រទេសអាស៊ីនៅក្រៅតំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិកនោះទេ ពិសេសបណ្ដាប្រទេសនៅ[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]។}} }} | religions_year = ២០២០ | religions_ref = <ref name="Survey" /> |countries = សមាជិក អសប ចំនួន ៤៩<br/>រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប ចំនួន ១<br/>រដ្ឋចំនួន ៤ ផ្សេងទៀត |list_countries = ប្រទេសនៅអាស៊ី |dependencies = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = {{Flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[អាក្រូទីរី និងដេកេលីយ៉ា]] | 2 = {{Flagicon image|Flag of the British Indian Ocean Territory 1990.svg}} [[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] | 3 = {{flag|កោះគ្រិស្តម៉ាស}} | 4 = {{Flagicon image|No image.svg}} [[កោះកូកូស]] | 5 = {{flag|ហុងកុង}} | 6 = {{flag|ម៉ាកាវ}} }} |unrecognized = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = {{flag|តៃវ៉ាន់}} | 2 = {{flag|ប៉ាឡេស្ទីន}} | 3 = {{flag|ស៊ីបខាងជើង}} | 4 = {{flag|អាប់កាស៊ី}} | 5 = {{flag|អូសេទីខាងត្បូង}}}} |languages = [[ភាសានៃអាស៊ី|បញ្ជីភាសា]] |time = [[UTC+២]] ទៅ [[UTC+១២]] |internet = [[.asia]] |cities = {{plainlist| * [[បញ្ជីរាយតំបន់មាតុបុរៈនៅអាស៊ី|បញ្ជីតំបន់មាតុបុរៈ]] * [[បញ្ជីរាយទីក្រុងនៅអាស៊ី|បញ្ជីទីក្រុង]] }} |m49 = <code>១៤២</code> – Asia<br /><code>០០១</code> – [[ពិភពលោក]] }} '''អាស៊ី''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Asia ឬ[[ភាសាបារាំង]]៖ Asie) គឺជា[[​ទ្វីប]]​មួយ​ធំជាងគេ និងព្រមទាំងមាន​ប្រជាជន​រស់នៅច្រើនជាងគេ​បង្អស់ផងដែរ​នៅលើ​[[ផែនដី|ពិភពលោក]]​។ ទ្វីប​នេះបាន​គ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដីជាង ៤៤​ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃផ្ទៃដីសរុបនៅលើផែនដី និង ៨% នៃ​ផ្ទៃផែនដី។ ទ្វីបអាស៊ីត្រូវបានមនុស្សឆ្លងមកតាំងទីលំនៅតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ ហើយក៏ជាទីកន្លែងកំណើតនៃ[[លំយោលនៃអរិយធម៌|អរិយធម៌បុរាណដំបូង]]ៗគេជាច្រើនណាស់ផងដែរ។ អាស៊ីមាន​ប្រជាជនរស់នៅប្រមាណ ៤.៧ ពាន់លាន​នាក់ដែលស្មើនឹងប្រមាណ ៦០% នៃ​ប្រជាជន​ទាំងអស់នៅលើពិភពលោក។ អាស៊ីមានព្រំដែនជាប់នឹង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]] ដែលខ្លះបានបញ្ចូលទ្វីបទាំងពីរជាទ្វីបតែមួយហៅថា [[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាស៊ីក៏មានព្រំដែនជាប់ទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]ផងដែរ ដែលនាំឱ្យអ្នកខ្លះបង្រួមទ្វីបទាំងបីបញ្ចូលគ្នា បង្កើតបានជា [[អាហ្វ្រូ-អឺរ៉ាស៊ី]]។ ជាទូទៅ ទ្វីបអាស៊ីមាន​ព្រំប្រទល់ខាងកើត​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] ខាងត្បូង​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] និង​ខាងជើង​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រអាកទិក]]​។ ព្រំដែន​អាស៊ី​ជាមួយនឹង​អឺរ៉ុប​គឺកើតចេញពីកត្តា​ប្រវត្តិសាស្ត្រនិង​វប្បធម៌ និងមិនមានទីតាំង​ភូមិសាស្ត្របែងចែក​ច្បាស់លាស់​​ឡើយ។ ជាទូទៅគេនិយមបំបែកភូមិសាស្ត្រអាស៊ីពីទ្វីបផ្សេងៗតាម[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]នៅភាគខាងកើតពីទ្វីបអាហ្វ្រិក ខណៈពីទ្វីបអឺរ៉ុប គេច្រើនកំណត់[[ច្រកសមុទ្រតួកគី]] ជួរភ្នំ[[​អ៊ូរ៉ាល់]]និង[[ទន្លេអ៊ូរ៉ាល់]] និង[[ជួរភ្នំកូកាស]]ក៏ដូចជា[[សមុទ្រកាសព្យែន]]និង[[សមុទ្រខ្មៅ]]។<ref name="National Geographic-1999">{{cite book |title=National Geographic Atlas of the World |edition=7th |year=1999 |location=Washington, D.C. |publisher=National Geographic​ |isbn=978-0-7922-7528-2}} "Europe" (pp. 68–69); "Asia" (pp. 90–91): "A commonly accepted division between Asia and Europe is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."</ref> ពាក្យគំនិតនៃអាស៊ីបច្ចុប្បន្នគឺកើតចេញតាមទស្សនៈអឺរ៉ុបសម្រាប់សម្គាល់តំបន់ដែលស្ថិតភាគខាងកើតនៃទ្វីបអឺរ៉ុបនោះ។ ខុសពីអឺរ៉ុប អាស៊ីគឺជាតំបន់ដែលវប្បធម៌ឯករាជ្យនានារួមរស់នៅជាមួយគ្នាជាជាងចែករំលែកវប្បធម៌តែមួយ ហើយព្រំដែនរបស់វាជាមួយអឺរ៉ុបគឺមានលក្ខណៈកំណត់ខុសៗគ្នា ហើយបានវាផ្លាស់ប្តូរជាច្រើនលើកច្រើនសារចាប់តាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ ការបែងចែកអឺរ៉ាស៊ីជាទ្វីបពីរដាច់ពីគ្នាគឺជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពខុសគ្នានៃវប្បធម៌[[ទ្វេសមាសភាពកើត–លិច|លិច-កើត]]។ ប្រទេស[[ចិន]] និង[[ឥណ្ឌា]]បាន​ឆ្លាស់កន្លែងគ្នាទៅវិញទៅមកក្នុងនាម​ជា​រដ្ឋប្រទេស​ដែលមាន​សេដ្ឋកិច្ច​ធំ​ជាង​គេ​លើពិភពលោក​ចាប់ពី​ឆ្នាំ​ទី ១ នៃ គ.ស. រហូតដល់​ឆ្នាំ ១៨០០ គ.ស.។<ref>{{cite web |first=M. D. |last=Nalapat |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |title=Ensuring China's 'Peaceful Rise' |access-date=6 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |archive-date=10 January 2010 |archivedate=10 មករា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html }}</ref><ref name="Eric.ed.gov-2000"/><ref>{{cite news |date=30 September 2004 |title=The Real Great Leap Forward |url=https://www.economist.com/special-report/2004/10/02/the-real-great-leap-forward |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227234147/http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |archive-date=27 December 2016 |newspaper=The Economist}}</ref> ប្រទេសចិនផងដែរគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សលោក ដែលមានផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបខ្ពស់បំផុតសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗរហូតទៅដល់ឆ្នាំ ១៥០០។ [[ផ្លូវសូត្រ]]បានក្លាយជាផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់តភ្ជាប់ពីតំបន់ខាងកើតទៅលិច ខណៈដែល[[ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]]គឺជាផ្លូវសមុទ្រដ៏សំខាន់បំផុតនៅក្នុងទ្វីបមួយនេះ។ អាស៊ីបានបង្ហាញពីសក្ដានុពលសេដ្ឋកិច្ច ក៏ដូចជាកំណើនប្រជាជនដ៏រឹងមាំក្នុងកំឡុងសតវត្សរ៍ទី២០ ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីពេលនោះមក កំណើនប្រជាជនសរុបក៏បានធ្លាក់ចុះបណ្ដើរៗ។<ref>{{cite magazine |url=http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |title=Like herrings in a barrel |magazine=The Economist |date=23 December 1999 |issue=Millennium issue: Population |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104100155/http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |archive-date=4 January 2010}}</ref> ទ្វីបអាស៊ីផងដែរគឺជាទីកន្លែងកំណើតនៃសាសនាធំៗនៅលើពិភពលោករួមមាន៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[ជេនសាសនា]] [[យូដាសាសនា]] [[សិក្ខាសាសនា]] [[សាសនាតាវ]] [[ហ្សូរូអាសទ្រីសសាសនា]] និងសាសនាជាច្រើនៗផ្សេងទៀត។ អាស៊ីមានលក្ខណៈខុសប្លែកគ្នានៅតាមតំបន់នីមួយៗរបស់ខ្លួន ពិសេសទាក់ទិននឹងក្រុមជនជាតិ វប្បធម៌ បរិស្ថាន សេដ្ឋកិច្ច ទំនាក់ទំនងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាល។ល។ អាស៊ីក៏មានលាយឡំអាកាសធាតុផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនផងដែរដូចជាពីតំបន់អេក្វាទ័រនៅភាគខាងត្បូងតាមរយៈវាលលំហក្តៅនៅក្នុងផ្នែកនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[អាស៊ីកណ្តាល]] និង[[អាស៊ីខាងត្បូង]] ក៏ដូចជាតំបន់អាកាសធាតុធន់ល្មមនៅភាគខាងកើតនិងកណ្តាលទ្វីប រហូតដល់តំបន់អនុអាកទិកនិងតំបន់ប៉ូលដ៏ធំនៅ[[អាស៊ីខាងជើង]]។ == ប្រភព​នៃ​ឈ្មោះ == ពាក្យ "អាស៊ី" (Asia) មាន​ប្រភព​មកពី​ពាក្យ​ក្រិចបុរាណ "Ἀσία" ត្រូវ​បាន​សន្មត​ជាលើកដំបូង​ដោយ​ប្រវត្តិវិទូក្រិច ឈ្មោះ "[[ហេរ៉ូដូទុស]]" (ប្រហែល ៤៤០ មុន​គ.ស) ដើម្បី​តំណាង​ឲ្យ "[[អាណាតូលី]]" (Anatolia) ឬ ដើម្បី​ពណ៌នា​អំពី​សង្គ្រាមពែក សំដៅ​ទៅលើ "[[ចក្រភពពែក]]" ។ == និយមន័យ == ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អឺរ៉ុប=== [[File:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|upright=1.2|ខ្សែខណ្ឌអាស៊ី និងអឺរ៉ុបនៅតាមសម័យកាលនីមួយៗក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ និយមន័យកំណត់ព្រំដែនទ្វីបទាំងពីរនៅបច្ចុប្បន្នកាលភាគច្រើនយកតាមខ្សែ B និង F ។]] ការបំបែក[[ពិភពចាស់]]ទៅជាបីប៉ែកមាន អាស៊ី អាហ្វ្រិក និងអឺរ៉ុបត្រូវបានគេយកមកអនុវត្តប្រើប្រាស់ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី៦ មុន គ.ស. មកម៉្លេះទៅតាមទស្សនៈរបស់ភូមិវិទូក្រិកបុរាណពីរនាក់គឺ [[អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍]] និង[[អេកាធីនៃមីឡេត៍|អេកាធី]]។​<ref>{{Cite book |last=Slomp |first=Hans |title=Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0313391828 |edition=Illustrated, revised |date=2011}}</ref> អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍បានកំណត់ព្រំប្រទល់រវាងអាស៊ីនិងអឺរ៉ុបនៅត្រង់[[រីយ៉ូនី|ទន្លេហ្វាស៊ីស]] (បច្ចុប្បន្នជាទន្លេរីយ៉ូនីនៅក្នុងភាគខាងលិចនៃប្រទេស[[ចចជី]]) ហើយសម្មតិកម្មបែបនេះនៅតែបន្តប្រើប្រាស់ដោយអេកាធីនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៥ មុន គ.ស.។<ref>''[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេកាធិ)|Histories]]'' 4.38. Cf. James Rennell, ''The Geographical System of Herodotus Examined and Explained'', Volume 1, Rivington 1830, [[iarchive:bub gb enQ-AAAAcAAJ/page/n274|<!-- quote=Herodotus Phasis. -->p. 244]].</ref> នៅក្នុង[[ក្រិកអេល្លេនិស្ត៍|សម័យអេល្លេនិស្ត៍]]<ref>យោងតាមស្ត្រាបុង (''[[Geographica]]'' 11.7.4) សូម្បីតែនៅក្នុងរជ្ជកាល[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសាន់ដឺ]] "ទន្លេតាណៃស៍ត្រូវបានគេគ្រប់គ្នាទទួលស្គាល់ថាជាខណ្ឌបំបែកអាស៊ីពីអឺរ៉ុប" (ὡμολόγητο ἐκ πάντων ὅτι διείργει τὴν Ἀσίαν ἀπὸ τῆς Εὐρώπης ὁ Τάναϊς ποταμός; cf. Duane W. Roller, ''Eratosthenes' Geography'', Princeton University Press, 2010, {{ISBN|978-0-691-14267-8}}, {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 |title=Geography |page=57 |isbn=978-0-691-14267-8 |author1=Eratosthenes |date=24 January 2010 |publisher=Princeton University Press |access-date=7 October 2025 |archive-date=26 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326125152/https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 |url-status=live}})</ref> សម្មតិកម្មរបស់អ្នកប្រាជ្ញទាំងពីរត្រូវបានគេកែលម្អ ហើយព្រំប្រទល់រវាងទ្វីបទាំងពីរត្រូវបានលើកទៅទន្លេ[[ទន្លេដុន|តាណៃស៍]] (បច្ចុប្បន្នជាទន្លេដុននៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី)។ សម្មតិកម្មដែលកែលម្អនេះក៏ត្រូវបានកវីនិពន្ធក្នុងសម័យរ៉ូមយកទៅប្រើប្រាស់ជាបន្តបន្ទាប់មានដូចជា [[ប៉ូស៊ីដូញីអូស]]<ref>W. Theiler, ''Posidonios. Die Fragmente'', vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a.</ref> [[ស្ត្រាបុង]]<ref>I. G. Kidd (ed.), ''Posidonius: The commentary'', Cambridge University Press, 2004, {{ISBN|978-0-521-60443-7}}, {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 |title=p. 738 |isbn=978-0-521-60443-7 |author1=Posidonius |year=1989 |publisher=Cambridge University Press |access-date=7 October 2025 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801115807/https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 |url-status=live}}</ref> និង[[តូលេមី]]។<ref>''[[ជីអូក្រាហ្វីយ៉ា|Geographia]]'' 7.5.6 (ed. Nobbe 1845, {{cite book |last1=Ptolomy |first1=Claudio |year=1845 |title=Geographia |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524011208/https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ |archive-date=24 May 2020 |access-date=21 January 2020}}, p. 178). (ជាភាសាក្រិក)​ Καὶ τῇ Εὐρώπῃ δὲ συνάπτει διὰ τοῦ μεταξὺ αὐχένος τῆς τε Μαιώτιδος λίμνης καὶ τοῦ Σαρματικοῦ Ὠκεανοῦ ἐπὶ τῆς διαβάσεως τοῦ Τανάϊδος ποταμοῦ. "ហើយ [អាស៊ី] គឺបានភ្ជាប់ទៅអឺរ៉ុបដោយដោយច្រកផ្លូវដីគោករវាងបឹងម៉ៃយ៉ូធីស និងមហាសមុទ្រសារម៉េត៍ ដែលទន្លេតាណៃស៍ហូរកាត់។"</ref> នៅស៊ុយអែតក្នុងឆ្នាំ១៧៣០ ប្រាំឆ្នាំក្រោយព្រះចៅ[[ពីទ័រទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|ពីទ័រ]]នៃរុស្ស៊ីបានសោយទិវង្គត លោក[[ហ្វីលីបយ៉ូហាន វនស្ត្រាលិនប៊ែក]]បានបោះពុម្ភសៀវភៅផែនទីថ្មីដោយស្នើការកំណត់ជួរភ្នំអ៊ូរ៉ាល់ជាព្រំដែនបំបែកអឺរ៉ុបពីអាស៊ី។ នៅសតវត្សរ៍ក្រោយ សំណើកំណត់ព្រំប្រទល់ជាច្រើនផ្សេងៗគ្នាត្រូវបានអ្នកប្រាជ្ញនិងភូមិវិទូនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបលើកយកមកសាកល្បងពិសោធន៍នៅលើផែនទី ប៉ុន្តែមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី១៩ [[ទន្លេអ៊ូរ៉ាល់]]ក៏ត្រូវបានមនុស្សជាច្រើនទទួលស្គាល់ថាជាខណ្ឌបំបែកអឺរ៉ុបពីអាស៊ី ដោយគេបានប្ដូរចេញពីសមុទ្រខ្មៅមកកាន់សមុទ្រកាសព្យែនដែលជាទីតាំងទន្លេអ៊ូរ៉ាល់ហូរចូល។<ref>{{harvnb|Lewis|Wigen|1997|pp=27–28}}.</ref> ខណ្ឌបំបែកទ្វីបទាំងពីរនៅចន្លោះសមុទ្រខ្មៅ និងសមុទ្រកាសព្យែនជាធម្មតាត្រូវបានគេកំណត់នៅតាមបណ្តោយ[[ជួរភ្នំកូកាស]] ប៉ុន្តែក្នុងករណីខ្លះ វាត្រូវបានគេលើកទៅភាគខាងជើងជួរភ្នំបន្តិច។<ref name="Lineback-2013">{{cite magazine |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |title=Geography in the News: Eurasia's Boundaries |first=Neal |last=Lineback |magazine=National Geographic |date=9 July 2013 |access-date=7 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508224947/http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |archive-date=8 May 2016}}</ref> ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អាហ្វ្រិក=== ព្រំប្រទល់រវាងទ្វីបអាស៊ីនិងអាហ្រ្វិកគឺស្ថិតនៅ[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] [[ឈូងសមុទ្រស៊ុយអេ]] [[សមុទ្រក្រហម]] និង[[បាបអែលម៉ាន់ដេប]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |encyclopedia=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, & Africa: An Encyclopedia |year=2012 |publisher=Sage |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 |s2cid=126449508}}</ref> អាស្រ័យហេតុនេះ ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]] ដោយ[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់វាគឺមានទីតាំងស្ថិតនៅប៉ែកនៃទ្វីបអាស៊ី ខណៈទឹកដីអេហ្ស៊ីបទាំងប៉ុន្មានទៀតគឺស្ថិតនៅខាងប៉ែកអាហ្វ្រិក។ ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អូសេអានី=== [[File:Map of Sunda and Sahul.svg|left|thumb|upright=1.2|ខ្សែខណ្ឌអាស៊ី និងអូសេអានី]] ព្រំដែនរវាងអាស៊ី និង[[អូសេអានី]]ជាធម្មតាត្រូវបានគេកំណត់នៅក្នុងម្ដុំ[[ប្រជុំកោះឥណ្ឌូណេស៊ី]] ពិសេសគឺនៅ[[ឥណ្ឌូណេស៊ីខាងកើត]] ឬនៅតាមខ្សែដូចដែលបានឃើញក្នុងរូបភាព។ ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អាមេរិកខាងជើង=== {{See also|អាស៊ីឦសាន}} [[File:Us-su-maritime.jpg|thumb|upright=1.2|ព្រំដែនសហរដ្ឋអាមេរិក–រុស្ស៊ី យោងតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងព្រំដែនសមុទ្រសហភាពសូវៀត–សហរដ្ឋអាមេរិក]]]] [[ច្រកសមុទ្រប៊ែរីង]] និង[[សមុទ្រប៊ែរីង]]បានបំបែកដីនៃទ្វីបអាស៊ីពីទឹកដីនៃទ្វីប[[អាមេរិកខាងជើង]] ក៏ដូចជាបង្កើតបានជាព្រំដែនអន្តរជាតិរវាងប្រទេសរុស្ស៊ី និងសហរដ្ឋអាមេរិកផងដែរ។ ព្រំដែនជាតិ និងទ្វីបនេះផងដែរគឺបានពុះបំបែក[[ប្រជុំកោះឌីអូម៉េដ]]នៅចំពាក់កណ្ដាលច្រកសមុទ្រប៊ែរីង ដោយចែកកោះ[[ឌីអូម៉េដធំ]]នៅខាងរុស្ស៊ី និងកោះឌីអូម៉េដតូចនៅខាងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ===និយមន័យបច្ចុប្បន្ន=== [[File:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|left|អាហ្វ្រិកអឺរ៉ាស៊ី]] អ្នកភូមិសាស្ត្រ​មួយចំនួន មិន​បាន​សន្មត​ថា អាស៊ី និង [[អឺរ៉ុប]] ជា​ទ្វីប​ពីរ​ផ្សេងគ្នា​ទេ ដោយ​ពួក​គេពុំ​មាន​លក្ខណៈ​រូប​ណាមួយ​ដើម្បី​ខណ្ឌ​ចែកឱ្យដាច់​ពី​គ្នា​នោះ​ឡើយ​។ តាម​លក្ខណៈ​ភូមិសាស្ត្រ អាស៊ី​គឺជា​ផ្នែក​គោល​ខាងកើត​នៃ "ទ្វីប[[អឺរ៉ាស៊ី]]" ដែល​មាន​អឺរ៉ុបគឺជា​ឧបទ្វីប​ប៉ែក​ពាយព្យបំផុត​នៃ​ផ្ទាំងទ្វីបនេះ​។ អ្នកភូមិសាស្ត្រ​ខ្លះ​ទៀត​យល់​ថា អាស៊ី [[អឺរ៉ុប]] និង [[អាហ្វ្រិក]] គឺជា​ផ្ទាំងទ្វីប​តែមួយ​ហៅថា "[[អាហ្វ្រិកអឺរ៉ាស៊ី]]"។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ី}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:Indo-European_migrations_and_Ancient_Northeast_Asians.png |thumb|ដំណើរនិរប្រវេសន៍របស់មនុស្សសម័យដើមបុរាណ ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីដំណើរចេញពីអាហ្វ្រិក]]]] នៅប្រមាណ ១.៨ លានឆ្នាំមុន [[អូម៉ូអេរ៉េកធូស]]ដែលជាអម្បូរជីដូនជីតាដើមមួយរបស់មនុស្សយើងបច្ចុប្បន្នបានចាប់ផ្ដើមធ្វើដំណើរចាកចេញពីទ្វីបអាហ្រ្វិក។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa ''Out of Africa''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419064100/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |date=19 April 2014 }} American Museum of Natural History. Retrieved 23 April 2014.</ref> អម្បូរពូជមួយ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ជឿ​ថា​បានចូលមក​រស់នៅ​ក្នុង​តំបន់​អាស៊ី​បូព៌ា និង​អាគ្នេយ៍​ពី ១.៨ លាន​ទៅ ១១ ម៉ឺន​ឆ្នាំ​មុន​។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man ''Peking Man''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419065731/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |date=19 April 2014 }}. The History of Human Evolution. American Museum of Natural History. 23 April 2014.</ref> អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រស្រាវជ្រាវជឿថា អម្បូរមនុស្សបច្ចុប្បន្ន ឬ[[អូម៉ូសាព្យាង]]នោះបានធ្វើនិរប្រវេសន៍មកកាន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]]នៅប្រមាណ ៦០,០០០ ឆ្នាំមុនតាមបណ្តោយមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea ''By Land and Sea.''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419113824/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |date=19 April 2014 }} American Museum of Natural History. Retrieved 23 April 2014.</ref> បុព្វបុរសនៃ[[ពួកអឺរ៉ាស៊ីខាងកើត]]បានបំបែកចេញពីពួកអឺរ៉ាស៊ីបុរាណខាងលិចនៅប្រមាណ ៤៦,០០០ ឆ្នាំមុន ដោយធ្វើនិរប្រវេសន៍ចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបអ៊ីរ៉ង់]]។<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Vallini |first1=Leonardo |last2=Zampieri |first2=Carlo |last3=Shoaee |first3=Mohamed Javad |last4=Bortolini |first4=Eugenio |last5=Marciani |first5=Giulia |last6=Aneli |first6=Serena |last7=Pievani |first7=Telmo |last8=Benazzi |first8=Stefano |last9=Barausse |first9=Alberto |last10=Mezzavilla |first10=Massimo |last11=Petraglia |first11=Michael D. |last12=Pagani |first12=Luca |date=25 March 2024 |title=The Persian plateau served as hub for Homo sapiens after the main out of Africa dispersal |journal=Nature Communications |volume=15 |issue=1 |pages=1882 |bibcode=2024NatCo..15.1882V |doi=10.1038/s41467-024-46161-7 |issn=2041-1723 |pmc=10963722 |pmid=38528002 |quote=... and the split between EEC and WEC, with the former leaving the Hub18, 46 kya (allowing the time for them to reach Ust’Ishim and Bacho Kiro by ~45 kya).}}</ref> ភ័ស្តុតាងពីការសិក្សាអំពីពន្ធុវិទ្យាពេញលេញបានបង្ហាញថា មនុស្សដំបូងនៅទ្វីបអាមេរិកត្រូវបានបែកចេញពីពួកអាស៊ីបូព៌ាបុរាណនៅប្រមាណ ៣៦,០០០ ឆ្នាំមុន ហើយបានវាតទីទៅភាគខាងជើងចូលទៅកាន់តំបន់ស៊ីបេរី ដែលជាកន្លែងពួកគេបានជួប និងប្រាស្រ័យទាក់ទងជាមួយក្រុមមនុស្សស៊ីបេរីសម័យថ្មបំបែក (ដែលគេស្គាល់ថា [[ពួកអឺរ៉ាស៊ីបុរាណខាងជើង]]) ហើយក៏បានបង្កបង្កើតជាក្រុមមនុស្សប៉ាលេអូស៊ីបេរី និង[[ពួកប៊ែរីងបុរាណ|ពួកអាមេរិកាំងបុរាណ]]។<ref>{{Cite web |last=Sapiens |date=8 February 2022 |title=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |access-date=8 October 2025 |website=SAPIENS }}</ref> ===សម័យបុរាណ=== [[File:Silkroutes.jpg|thumb|upright=1.2|[[ផ្លូវសូត្រ]]បានតភ្ជាប់អរិយធម៌ផ្សេងៗនៅទូទាំងទ្វីបអាស៊ី។]] ប្រវត្តិសាស្ត្រនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានវិវត្តខុសៗគ្នាដោយផ្អែកទៅតាមតំបន់នីមួយៗក្នុងទ្វីបនេះ ដូចជា៖ [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[អាស៊ីកណ្ដាល]] និង[[អាស៊ីខាងលិច]]។ តំបន់ទាំងអស់នេះ ពិសេសចំពោះតំបន់នៅក្បែរមាត់សមុទ្របានផ្ដល់កំណើតដល់អរិយធម៌បុរាណៗជាច្រើន ដោយអ្នកស្រាវជ្រាវបានចាត់ទុកអរិយធម៌ទាំងនោះខ្លះថាជាអរិយធម៌មនុស្សដំបូងៗគេនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ អរិយធម៌នៅក្នុងអនុតំបន់[[មេសូប៉ូតាមី]] [[ជ្រលងទន្លេឥណ្ឌា]] និង[[ទន្លេលឿង]]បានចែករំលែកភាពស្រដៀងគ្នាជាច្រើន ដោយគេជឿថាអរិយធម៌នៅក្នុងតំបន់ទាំងនេះប្រហែលជាបានដោះដូរចំណេះដឹងគ្នាទៅវិញទៅមកមានដូចជាចំណេះដឹងខាងបច្ចេកវិទ្យា និងគណិតវិទ្យាជាដើម។ ​នវានុវត្តន៍ផ្សេងៗទៀតដូចជាក្បួនសរសេរ ហាក់ដូចជាបានវិវត្តរៀងៗខ្លួន ខណៈទីប្រជុំជន រដ្ឋនគរ និងអាណាចក្រផ្សេងៗបានច្រើនកើតនិងវិវត្តជឿនលឿននៅតាមវាលទំនាបនៅតាមតំបន់ទាំងនោះ។ តំបន់វាលស្មោងនៅកណ្តាលទ្វីបអាស៊ីត្រូវបានក្រុមកុលសម្ព័ន្ធជិះសេះរស់នៅតាំងពីរយូរណាស់មកហើយ ហើយដោយសារវាលស្មោងរាបនោះទើបក្រុមមនុស្សនៅអាស៊ីកណ្ដាលអាចធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយអរិយធម៌ជិតខាងបានដោយងាយស្រួល។ [[ភាសាឥណ្ឌូអឺរ៉ុប]]របស់ក្រុមពួកមនុស្សនៅតំបន់វាលស្មោងបានរីកភាយសាយចូលទៅកាន់តំបន់អាស៊ីខាងលិច អាស៊ីខាងត្បូង និងជាយព្រំដែននៃប្រទេសចិន។<ref name="Narasimhan_2019"/> តំបន់ភាគខាងជើងបំផុតនៃអាស៊ី ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ស៊ីបេរីស្ទើរទាំងអស់មិនបានទទួលឥទ្ធិពលអ្វីច្រើនពីក្រុមមនុស្សនៅតំបន់វាសស្មោងកណ្ដាលឡើយ នេះព្រោះតែដោយសារអាស៊ីខាងជើងមានព្រៃឈើក្រាស់ អាកាសធាតុត្រជាក់ខ្លាំង និងសម្បូរទៅដោយតំបន់[[ទុនដ្រា]]។ ===មជ្ឈិមសម័យ=== [[File:Mongol dominions1.jpg|thumb|upright=1.2|វិសាលភាពទឹកដីម៉ុងហ្គោលនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៤]] ការបរាជ័យរបស់[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង]] និងពែរ្សក្រោមថ្វីដៃកាលីផ្វចក្រឥស្លាមបាននាំឱ្យតំបន់អាស៊ីខាងលិច ក៏ដូចជាផ្នែកខាងត្បូងនៃតំបន់អាស៊ីកណ្តាល និងផ្នែកខាងលិចនៃអាស៊ីខាងត្បូងធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់​អាណាចក្រឥស្លាមចាប់ផ្ដើមពីសតវត្សរ៍ទី៧។ ជាបន្ទាប់ សាសនាឥស្លាមបានរាលដាលបន្តជាច្រើនសតវត្សរ៍ទៅក្នុងតំបន់ឥណ្ឌាភាគខាងត្បូង និងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍តាមរយៈពាណិជ្ជកម្ម[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]។<ref>{{Cite web |title=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |access-date=9 October 2025 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research}}</ref><ref>{{Cite web |title=Did you know?: The Spread of Islam in Southeast Asia through the Trade Routes |url=https://en.unesco.org/silkroad/content/did-you-know-spread-islam-southeast-asia-through-trade-routes |access-date=9 October 2025 |website=en.unesco.org}}</ref> [[ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល]]​បានវាតទី​យក​តំបន់​អាស៊ី​មួយ​ភាគ​ធំ​នៅ​ក្នុងសតវត្សរ៍​ទី​១៣ ដោយអូសបន្លាយពីប្រទេស​ចិនរហូតដល់ប៉ែកខាងកើតនៃទ្វីប​អឺរ៉ុប។ មុនពេលពួកម៉ុងហ្គោលចូលលុកលុយ [[រាជវង្សសុង]]របស់ប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រជាជនប្រហែល ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ជំរឿនឆ្នាំ១៣០០ ដែលធ្វើឡើងក្រោយការឈ្លានពានបានបង្ហាញថាចំនួនប្រជាជនចិនបានធ្លាក់មកនៅត្រឹម ៦០ លាននាក់។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.</ref> [[កាលមរណៈ]]ដែលជាព្រឹត្តិការណ៍រាតត្បាតរោគជំងឺដ៏កាចសាហាវបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ត្រូវបានគេគិតថាមានដើមកំណើតចេញពីនៅតំបន់វាលទំនាបស្ងួតនៃអាស៊ីកណ្តាល ដោយកាលនុះជាតំបន់ដ៏មមាញឹកសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មផ្លូវសូត្រ។<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |title=Black Death |publisher=BBC |date=17 February 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605000815/http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |archive-date=5 June 2012}}</ref> ===សម័យទំនើប=== ដំណើរប្រឡូកចូលពាក់ព័ន្ធរបស់ជនជាតិអឺរ៉ុបនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុង[[សម័យរុករក]] ដោយនាវាសំពៅជាច្រើនគ្រឿងពីអ៊ីបេរីក្រោមការដឹកនាំរបស់[[គ្រីស្តុប កូឡុំ]] និង[[វ៉ាស្កូដាកាម៉ា]]បានត្រួសត្រាយបើកច្រកផ្លូវថ្មីពីអឺរ៉ុបប៉ែកអាត្លង់ទិកមកកាន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌានៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៥។<ref>{{Cite journal |last1=Hu-DeHart |first1=Evelyn |last2=López |first2=Kathleen |date=2008 |title=Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview |jstor=23055220 |journal=Afro-Hispanic Review |volume=27 |issue=1 |pages=9–21 |issn=0278-8969}}</ref> [[ចក្រភពរុស្ស៊ី]]ក៏​បានចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីចូលអាស៊ីភាគពាយ័ព្យផងដែរចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៧ ហើយទីបំផុតបានត្រួតត្រាតំបន់ស៊ីបេរី និងអាស៊ីកណ្តាលទាំងមូលនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩។ ក្រៅពីចក្រភពមកពីទ្វីបអឺរ៉ុប [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] (បច្ចុប្បន្នប្រទេសតួកគី) បានគ្រប់គ្រងអនុតំបន់អាណាតូលី មជ្ឈិមបូព៌ាមួយភាគធំ អាហ្រ្វិកខាងជើង និងតំបន់បាល់កង់ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៦ ខណៈដែលនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៧ ក្រុមជនជាតិម៉ាន់ជូបានសញ្ជ័យយកចិនមកគ្រប់គ្រងក្រោមអំណាចខ្លួនដោយបង្កើតបានជា[[រាជវង្សឈីង]]។ [[មុគលសាម្រាជ្យ|ចក្រភពមុគល]] (ជារដ្ឋស្នងតពី[[ឌិល្លីស៊ុលតង់ចក្រ]]នៅរវាងសតវត្សរ៍ទី១៣ ដល់ដើមសតវត្សរ៍ទី១៦)<ref>{{Cite web |title=The Story of India |publisher=PBS |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |access-date=9 October 2025 |website=www.pbs.org}}</ref> និង[[មរាឋាសាម្រាជ្យ|ចក្រភពមរាឋា]]បានត្រួតត្រានៅលើទឹកដីប្រទេសឥណ្ឌាសព្វថ្ងៃចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៦ ដល់សតវត្សរ៍ទី១៨។<ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=An Advanced History of Modern India |page=11 |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422184802/https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82 |archive-date=22 April 2020 |isbn=978-0-230-32885-3 |year=2010 |publisher=Macmillan}}</ref> {{Multiple image | image1 = Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg | image2 = China, the cake of kings and emperors, Le Petit Journal 1898.jpg | total_width = 350 | caption1 = រូបគំនូរបង្ហាញពីទិដ្ឋភាពនៅចុងបញ្ចប់នៃ[[សមរភូមិផ្លាស្សេ]]ឆ្នាំ១៧៥៧ ដែលត្រូវជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃ[[ប្រិដិឝរាជ]] | caption2 = រូបគំនូរត្លុកបង្ហាញពីមហាអំណាចលោកខាងលិចកាត់បែងចែកប្រទេសចិន | image3 = Victor Gillam A Thing Well Begun Is Half Done 1899 Cornell CUL PJM 1136 01.jpg | caption3 = រូបគំនូរត្លុកបង្ហាញពីអាមេរិកកំពុងសាងសង់[[ព្រែកជីកប៉ាណាម៉ា|ផ្លូវតភ្ជាប់ទៅប៉ាស៊ីហ្វិក]] រួមជាមួយទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួននៅហ្វីលីពីន (ឆ្វេង) ក្រោយពីយកឈ្នះ[[សង្គ្រាមអាមេរិក–អេស្ប៉ាញ]]ឆ្នាំ១៨៩៨ | direction = horizontal | width2 = 120 | align = left }} [[ចក្រពត្តិនិយមបស្ចិមលោកនៅទ្វីបអាស៊ី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅដំណាលគ្នាជាមួយនឹង[[បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម]]នៅលោកខាងលិច ពោលគឺចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៨ ដល់ទី២០ ហើយក៏ជាចំណុចរបត់មួយសម្រាប់ឥណ្ឌានិងចិនផងដែរ ដែលបានធ្លាក់ខ្លួនពីមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលពិភពលោក។<ref>{{Cite magazine |date=28 July 2023 |title=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |access-date=9 October 2025 |magazine=Time |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071229/https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |url-status=live}}</ref> [[ចក្រភព​អង់គ្លេស]]​បាន​ចាប់ផ្ដើម[[របបកម្ប៉ានីនៅឥណ្ឌា|ចូលត្រួតត្រាគ្រប់គ្រង]]តំបន់អាស៊ី​ខាង​ត្បូងតាមរយៈពាណិជ្ជករ​របស់ខ្លួន​ចាប់ពីចុង​សតវត្ស​រ៍ទី១៨ ដល់​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី១៩ មុន​ពេលត្រូវ[[ការបោះបោរឥណ្ឌានៅឆ្នាំ១៨៥៧|ធ្លាក់ក្រោម]][[ប្រិដិឝរាជ|អំណាចគ្រប់គ្រង]]របស់រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស​ផ្ទាល់នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥៧។ ការបិទបញ្ចប់ការសាងសង់[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៩ បានបើកផ្លូវឱ្យអង់គ្លេសចូលមកអាស៊ីកាន់តែងាយស្រួលជាងមុនតាមផ្លូវសមុទ្រ និងបានពន្លឿន[[ចក្រពត្តិនិយមថ្មី|ការគ្រប់គ្រងរបស់អឺរ៉ុប]]លើទ្វីបអាហ្រ្វិក និងអាស៊ី។<ref>{{Cite magazine |title=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |access-date=10 October 2025 |magazine=The Wire}}</ref> កំឡុងពេលនោះដែរ មហាអំណាចលោកខាងលិចបានចាប់ផ្តើមចូលប្រជ្រៀតក្នុងកិច្ចការប្រទេសចិនដែលគេតែងស្គាល់ថា[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់]] ដោយក្នុងនោះ អង់គ្លេសបានពង្រីកពាណិជ្ជកម្មអាភៀនចូលចិនជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ឡើង និងជាលទ្ធផលបានបង្ខំឱ្យចិននាំចូលផលិតផលបរទេសច្រើនជាងការនាំចេញទៅក្រៅ។<ref>{{Cite web |title=Milestones: 1830–1860 – Office of the Historian |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |archive-date=31 August 2023 |access-date=9 October 2025 |website=history.state.gov}}</ref><ref>{{Cite news |date=28 September 2021 |title=For China, the history that matters is its 'century of humiliation' |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |access-date=10 October 2025 |work=South China Morning Post |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |url-status=live}}</ref> ការត្រួតត្រាដោយបរទេសនៅចិនបានវិវត្តបន្តមួយកម្រិតទៀតនៅពេលដែល[[ចក្រភពជប៉ុន]]ចូលគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសចិន ក៏ដូចជាតំបន់អាស៊ីបូព៌ាមួយភាគ និងព្រមទាំងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍អស់មួយរយៈផងដែរ (ដោយមុនស្ថិតនៅក្រោមអំណាចជប៉ុន អាស៊ីអាគ្នេយ៍ធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស ហុល្លង់ និងបារាំង ចាប់ផ្ដើមនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩)<ref>{{Cite web |title=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |archive-date=31 August 2023 |access-date=10 October 2025 |website=The Met's Heilbrunn Timeline of Art History}}</ref> [[នូវែលគីនេ]] និង[[បញ្ជីរាយនាមកោះនៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|ប្រជុំកោះប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ ភាពរីកចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងយោធារបស់ជប៉ុននាសម័យនោះគឺជាលទ្ធផលនៃកំណែទម្រង់[[ម៉េជិសករាជ|សម័យម៉េជិ]]នៃចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយផ្អែកតាមគំរូឧស្សាហកម្មពីលោកខាងលិច។<ref>{{Cite web |title=Introduction: Race and Empire in Meiji Japan |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |access-date=10 October 2025 |website=The Asia–Pacific Journal: Japan Focus |date=15 October 2020 |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Huffman |first=James L. |author1-link=James Huffman (historian) |title=The Rise and Evolution of Meiji Japan |date=2019 |publisher=Amsterdam University Press |doi=10.2307/j.ctvzgb64z |jstor=j.ctvzgb64z |isbn=978-1-898823-94-0 |s2cid=216630259}}</ref> ក្រៅពីជប៉ុន សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានងាកមកចាប់អារម្មណ៍នឹងទ្វីបអាស៊ីផងដែរដោយដំបូងបានចាប់ផ្ដើមបញ្ជ្រាបអំណាចឥទ្ធិពលខ្លួននៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកនៅដើមនិងពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩។<ref>{{Cite web |title=The United States and the Opening to Japan, 1853 |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan}}</ref> ការដួលរលំនៃ[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ បាននាំឱ្យតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]ធ្លាក់ក្រោមអំណាចត្រួតត្រាថ្មីដោយអង់គ្លេសនិងបារាំង។<ref>{{Cite journal |last=Yakoubi |first=Myriam |date=4 January 2022 |title=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |journal=Revue Française de Civilisation Britannique. French Journal of British Studies |volume=XXVII |issue=1 |doi=10.4000/rfcb.8787 |issn=0248-9015 |s2cid=246524226 |doi-access=free}}</ref> ===សហសម័យ=== [[File:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|សហភាពសូវៀត (ក្រហម) និងចិន (លឿង) បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងធំសម្បើមនៅទ្វីបអាស៊ីនៅចុងសតវត្សរ៍ទី២០]] បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ រួមទាំងវិនាសកម្មបង្កឡើងដោយសង្រ្គាមនៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងប្រទេសជប៉ុន បានបណ្ដាលឱ្យប្រទេសជាច្រើននៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានចាប់ផ្ដើមរើបម្រះរំដោះខ្លួនចេញពីរបបអាណានិគមបរទេស។<ref>{{cite book | last=Kennedy | first=Dane | title=Decolonization: A Very Short Introduction | publisher=Oxford University Press | date=2016 | isbn=978-0-19-934049-1 | doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |chapter=Global war's colonial consequence| pages=25–45 }}</ref> [[ចលនាឯករាជ្យភាពឥណ្ឌា|ឯករាជ្យភាពឥណ្ឌា]]បានញែកតំបន់អាស៊ីខាងត្បូងចេញជាច្រើនប្រទេស ពិសេសតំបន់ដែលមានប្រជាជនកាន់សាសនាឥស្លាមច្រើនដូចជាប៉ាគីស្ថាននិង[[បង់ក្លាដែស]]​ ដែលបានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>{{Cite magazine |last=Dalrymple |first=William |date=22 June 2015 |title=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423182031/https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |archive-date=23 April 2019 |access-date=10 October 2025 |magazine=The New Yorker |issn=0028-792X}}</ref> [[សង្គ្រាមត្រជាក់]]បានជះឥទ្ធិពលគ្រប់រូបភាពដល់ទ្វីបអាស៊ី ដោយក្នុងនោះ វាបានបង្កភាពតានតឹងដល់ទំនាក់ទំនងរវាងឥណ្ឌា និងប៉ាគីស្ថាន ដែលបន្តមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{Cite magazine |title=How the Cold War Shaped Bangladesh's Liberation War |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |access-date=10 October 2025 |magazine=the Diplomat}}</ref> ការបញ្ចប់សង្រ្គាមត្រជាក់ និងការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ បានផ្ដល់ឯករាជ្យភាពដល់ប្រទេសអាស៊ីកណ្តាលថ្មីចំនួនប្រាំ។<ref>{{Cite magazine |last=Foust |first=Joshua |date=16 December 2011 |title=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |access-date=10 October 2025 |magazine=The Atlantic}}</ref> ប្រទេស​អារ៉ាប់​មួយ​ចំនួន​បាន​ទាញ​ផល​ប្រយោជន៍​សេដ្ឋកិច្ច​ពី​ឧស្សាហកម្ម​ប្រេងកាត ជាហេតុនាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងនោះអាចផ្សព្វផ្សាយ​ឥទ្ធិពល​របស់ខ្លួនបានទៅកាន់ផ្នែកផ្សេងៗនៅលើសាកលលោក<ref>{{Cite web |title=Oil Discovered in Saudi Arabia |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |access-date=10 October 2025 |website=education.nationalgeographic.org |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |url-status=dead |archivedate=3 ធ្នូ 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ }}</ref> តែយ៉ាងណា តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានៅតែប្រឈមនឹងអស្ថិរភាពម្តងម្កាល ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–អារ៉ាប់]] និង[[គោលនយោបាយការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកនៅមជ្ឈិមបូព៌ា|យុទ្ធនាការយោធាផ្សេងៗ]]ដែលដឹកនាំដោយអាមេរិក។<ref>{{Cite news |last=Bazelon |first=Emily |date=1 February 2024 |title=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |access-date=10 October 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |title=America's Middle East Scorecard: Many Interventions, Few Successes |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2014/08/25/341892606/america-s-middle-east-scorecard-many-interventions-few-successes |work=NPR}}</ref> ប្រជាជាតិអាស៊ីបូព៌ា (ក៏ដូចជាសិង្ហបុរីនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍) បានក្លាយជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនជឿនលឿនដោយទទួលរហស្សនាមថា "[[ខ្លាសេដ្ឋកិច្ច]]"។<ref>{{Cite web |title=Economic Issues 1 – Growth in East Asia |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320132157/https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=10 October 2025 |website=imf.org}}</ref> បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់កំណែទម្រង់ទីផ្សារពាណិជ្ជកម្មក្រោមការដឹកនាំរបស់[[តេង សៀវពីង]]<ref>{{Cite web |title=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |access-date=10 October 2025 |website=The Cato Institute}}</ref> ប្រទេសចិនបានដណ្ដើមឋានៈក្នុងនាមជាប្រទេសមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលវិញនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១។<ref>{{Cite news |last=Saul |first=Derek |title=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |access-date=10 October 2025 |work=Forbes |archive-date=5 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705185916/https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |url-status=live}}</ref> សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសឥណ្ឌាក៏បាទទួលការអភិវឌ្ឍន៍រីកចម្រើនខ្លះផងដែរ ពិសេសបន្ទាប់ពីការធ្វើ[[សេរីភាវូបនីយកម្មសេដ្ឋកិច្ច]]ឥណ្ឌាដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០<ref>{{Cite news |date=7 July 2016 |title=25 years of liberalisation: A glimpse of India's growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |access-date=10 October 2025 |work=Firstpost |archive-date=4 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904005244/https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |url-status=live}}</ref> ដោយភាពក្រីក្រកម្រិតធ្ងន់បានធ្លាក់ចុះមកនៅក្រោម ២០%។<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Manoj |date=17 July 2023 |title=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years – government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904034523/https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |archive-date=4 September 2023 |access-date=10 October 2025 |work=Reuters}}</ref> ភាពរីកចម្រើននៃប្រទេសឥណ្ឌា និងចិនបានកើតឡើងស្របពេលដែលប្រទេសទាំងពីរមានជម្លោះតានតឹងជាមួយនឹងគ្នាហើយវានៅតែអូសបន្លាយរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ពិសេសនៅតំបន់[[ឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិក]]ដែលកំពុងទទួលរងឥទ្ធិពលពីការប្រកួតប្រជែងយ៉ាងសកម្មរវាងប្រទេសចិននិងគូប្រជែងរបស់ចិន។<ref>{{Cite news |last=Matamis |first=Joaquin |date=16 June 2024 |title=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |access-date=10 October 2025 |work=Stimson Center}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Kuo |first=Mercy A. |title=The Origin of 'Indo-Pacific' as Geopolitical Construct |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |access-date=10 October 2025 |magazine=The Diplomat}}</ref> <gallery> File:Anaximander world map (mul).svg|ការបែងចែក[[ពិភពចាស់]]ជាទ្វីបអាស៊ី អឺរ៉ុប និងអាហ្វ្រិក យោងតាម[[បញ្ជីរាយនាមភូមិវិទ្យាក្រិករ៉ូម៉ាំង|ភូមវិទូក្រិកបុរាណ]]ដូចជា [[អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍]] និង[[អេកាធីនៃមីឡេត៍|អេកាធី]]។ File:A new universal atlas of the world.Asia.jpg|ផែនទីទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៨២៥ File:A Map of the Countries between Constantinople and Calcutta- Including Turkey in Asia, Persia, Afghanistan and Turkestan WDL11753.png|ផែនទីនៃតំបន់អាស៊ីកណ្ដាល ត្បូង និងលិចនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨៥<ref>{{cite web |url=http://www.wdl.org/en/item/11753/#institution=library-of-congress&page=17 |title=A Map of the Countries between Constantinople and Calcutta: Including Turkey in Asia, Persia, Afghanistan and Turkestan |website=Wdl.org |access-date=10 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220525/https://www.wdl.org/en/item/11753/#institution=library-of-congress&page=17 |archive-date=17 October 2017 |year=1885}}</ref> File:Modern Asia (1796).tif|ផែនទីនៃទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៧៩៦ ដែលរួមមាន[[អូស្ត្រាលី (ទ្វីប)|អូស្ត្រាលី]] (ដែលកាលនុះគេច្រើនស្គាល់ថា [[នូវែលហុល្លង់ (អូស្ត្រាលី)|នូវែលហុល្លង់]]) File:Asien Bd1.jpg|ផែនទីនៃទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៨៩០ </gallery> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអាស៊ី}} [[File:Himalayas.jpg|thumb|ជួរភ្នំ[[ហិមាល័យ]]គឺជាចំណុចខ្ពស់ៗបំផុតនៅលើភពផែនដី]] អាស៊ីគឺជាទ្វីបដែលមានទំហំធំជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី។ ទ្វីបនេះបានគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃផែនដីប្រមាណ ៩% (ឬ ៣០% នៃផ្ទៃដីនៃភពផែនដី) ហើយមានឆ្នេរសមុទ្រវែងបំផុតផងដែរដោយអូសបន្លាយចម្ងាយ ៦២,៨០០ គីឡូម៉ែត្រ។ ចំពោះទីតាំងភូមិសាស្ត្រ អាស៊ីគឺស្ថិតនៅភាគខាងកើតនៃ[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] និងជួរភ្នំ[[អ៊ូរ៉ាល់]] និងភាគខាងត្បូងនៃ[[ជួរភ្នំកូកាស]] (ឬ[[ទំនាបគូម៉ា–ម៉ានីឆ៍]]) និងព្រមទាំង[[សមុទ្រកាសព្យែន]]និង[[សមុទ្រខ្មៅ]]។<ref name="National Geographic-1999" /><ref>{{cite encyclopedia |title=Asia |url=https://www.britannica.com/eb/article-9110518/Asia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |year=2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118141016/https://www.britannica.com/eb/article-9110518/Asia |archive-date=18 November 2008}}</ref> អាស៊ីផងដែរមានព្រំប្រទល់ខាងកើតជាប់[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] ខាងត្បូងជាប់មហាសមុទ្រឥណ្ឌា និងខាងជើងជាប់មហាសមុទ្រអាកទិក។  អាស៊ីមានផ្ទុកប្រទេសចំនួន ៤៩ ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសចំនួន ៥ (កាហ្សាក់ស្ថាន ចចជី តួកគី រុស្ស៊ី និងអាស៊ែបៃសង់) ជាប្រទេស[[អន្តរទ្វីប]]ឆ្លងចូលទៅប៉ែកអឺរ៉ុប។ បើគិតតាមទីតាំងភូមិសាស្រ្ត ទឹកដីរុស្ស៊ីមួយភាគធំគឺស្ថិតនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ដោយសារតែរុស្ស៊ីមានវប្បធម៌និងនយោបាយទំនោរនៅខាងអឺរ៉ុប ដូច្នេះគេក៏បានចាត់ទុករុស្ស៊ីជា[[ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប|ប្រជាជាតិមួយនៅអឺរ៉ុប]]។ អាស៊ីមានវាលលំហធំៗចំនួនពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]]នៅក្នុងប្រទេស[[ម៉ុងហ្គោលី]]និងចិន ហើយនិង[[វាលលំហអារ៉ាប់]]ដែលគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងអស់។ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]]ក្នុងប្រទេសចិនគឺជាទន្លេដែលមានប្រវែងវែងជាងគេនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី។ ជួរភ្នំហិមាល័យដែលស្ថិតនៅរវាងប្រទេសនេប៉ាល់និងប្រទេសចិន គឺជាជួរភ្នំដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក។ [[ព្រៃត្រូពិច]]គឺលាតសន្ធឹងពាសពេញតំបន់អាស៊ីប៉ែកខាងត្បូង ហើយព្រៃសរលកូល និង[[ព្រៃរុះរោយ]]ភាគច្រើនស្ថិតនៅជាយប៉ែកខាងជើងនៃទ្វីបមួយនេះ។ <gallery> File:Tundra in Siberia.jpg|តំបន់[[ទុនដ្រា]]នៅ[[ស៊ីបេរី]] File:Kuamut Forest Reserve Sabah - intact forest allocated for logging.jpg|[[ព្រៃទឹកភ្លៀង]]នៅ[[កោះបរនេអូ]] File:Naadam rider 2.jpg|វាលស្មោងម៉ុងហ្គោលី File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|បណ្ដុំភ្នំថ្មនៅចិនខាងត្បូង File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|ឧទ្យាន[[តាម៉ានណេការ៉ា]], [[ឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី]] File:Akkem Valley 2011.jpg|[[ជួរភ្នំអាល់តៃ]] File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|[[ជ្រលងភ្នំហ៊ុនហ្សា]] File:Baa atoll islands.JPG|[[អាតូលនៃម៉ាល់ឌីវ]] File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|[[វ៉ាឌីរ៉ាំ]]ក្នុងប្រទេស[[ហ្សកដានី]] </gallery> ===តំបន់ធំៗ=== [[ឯកសារ:Asia - UN.png|left|thumb|225px|ផែនទីបង្ហាញពីតំបន់នីមួយៗនៃទ្វីបអាស៊ី {{legend|#FA8072|[[អាស៊ីខាងកើត]]}} {{legend|#9370DB|[[អាស៊ីកណ្ដាល]]}} {{legend|#FFA500|[[អាស៊ីខាងត្បូង]]}} {{legend|#90EE90|[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]}} {{legend|#F0E68C|[[អាស៊ីខាងលិច]]}} {{legend|#6495ED|[[អាស៊ីខាងជើង]]}}]] របៀបបែងចែកតំបន់នៃទ្វីបអាស៊ីគឺមានភាពខុសៗគ្នា និងមានច្រើនបែបច្រើនយ៉ាង។ ខាងក្រោមគឺជាតំបន់សម្គាល់នីមួយៗក្នុងទ្វីបអាស៊ីដែលប្រើប្រាស់ដោយ[[ក្រុមផ្នែកស្ថិតិអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (UNSD)។ ការបែងចែកអាស៊ីទៅជាតំបន់ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិគឺធ្វើឡើងសម្រាប់តែហេតុផលស្ថិតិប៉ុណ្ណោះ និងមិនបញ្ជាក់ពីការកំណត់អ្វីទាក់ទិននឹងទំនាក់ទំនងនយោបាយ ឬទំនាក់ទំនងផ្សេងៗនៃប្រទេសនិងដែនដីនៅអាស៊ីឡើយ។<ref>{{cite web |title=Standard Country or Area Codes for Statistical Use (M49 Standard) |publisher=UN Statistics Division |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |access-date=10 October 2025 |archive-date=30 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830170949/https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |url-status=live}} "Geographic Regions" anklicken Zitat: "The assignment of countries or areas to specific groupings is for statistical convenience and does not imply any assumption regarding political or other affiliation of countries or territories by the United Nations."</ref> * [[អាស៊ីខាងជើង]] ([[ស៊ីបេរី]]){{refn|group=ស|ស៊ីបេរីគឺស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្ត្រអាស៊ីសុទ្ធសាធ ប៉ុន្តែត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃទ្វីបអឺរ៉ុបវិញដោយយោងអាស្រ័យតាមកត្តាវប្បធម៌ និងនយោបាយ។}} * [[អាស៊ីកណ្ដាល]] * [[អាស៊ីខាងលិច]] (មាន[[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ឬ[[ដើមបូព៌ា]] និងផ្នែកមួយនៃតំបន់[[កូកាស]]) * [[អាស៊ីខាងត្បូង]] ([[ឧបទ្វីបឥណ្ឌា]]) * [[អាស៊ីខាងកើត]] ([[ចុងបូព៌ា]]) * [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ([[ឥណ្ឌីខាងកើត]] និង[[ឥណ្ឌូចិន]]) ===អាកាសធាតុ=== {{Main|អាកាសធាតុអាស៊ី}} អាស៊ីមានលក្ខណៈអាកាសធាតុចម្រុះពិសេសៗច្រើន។ អាកាសធាតុក្នុងទ្វីបនេះមានចាប់ពីត្រជាក់រងាក្នុងតំបន់អាក់ទិកនិងអនុអាបទិកនៃស៊ីបេរី រហូតដល់ស្ងួតសើមក្នុងតំបន់ត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ភាគខាងលិចនៃទ្វីបអាស៊ីគឺជាតំបន់ដែលមានចន្លោះសីតុណ្ហភាពប្រែប្រួលប្រចាំថ្ងៃច្រើនជាងគេបំផុតមួយនៅលើភពផែនដី ពោលគឺពេលថ្ងៃក្ដៅខ្លាំងនិងពេលយប់ប្រែមកចុះត្រជាក់ខ្លាំង។ ចរន្តខ្យល់មូសុងបានគ្របដណ្ដប់លើផ្នែកខាងត្បូង និងភាគខាងកើតទ្វីប ដោយសារតែវត្តមានជួរភ្នំហិមាល័យបានបង្ខំឱ្យមានកកើតកម្ដៅទាប ដែលទាញយកសំណើមក្នុងរដូវក្តៅ។ ស៊ីបេរីគឺជាទីតំបន់ដ៏ត្រជាក់បំផុតមួយនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងជើង]] ហើយអាចដើរតួជាប្រភពខ្យល់អាកទិកបក់បន្តទៅប្រមូលផ្ដុំនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។ តំបន់ដែលតែងទទួលរងឥទ្ធិពលពីសកម្មភាពព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចខ្លាំងគេបំផុតនោះគឺស្ថិតភាគឦសាននៃប្រទេសហ្វីលីពីន និងភាគខាងត្បូងប្រទេសជប៉ុន។ ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅអាស៊ី}} [[File:V-Dem_Democracy_Indices_2023_Asia.svg|alt=|thumb|ផែនទីបង្ហាញពី[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យវីឌែម|សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យបោះឆ្នោត]]របស់[[វិទ្យាស្ថានវីឌែម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២៣ សម្រាប់ប្រជាជាតិនៅទ្វីបអាស៊ី {{Col-begin}} {{Col-break}} {{Legend|#0c3091|០.៩០០–១.០០០}} {{legend|#2f5cd5|០.៨០០–០.៨៩៩}} {{legend|#6bd2df|០.៧០០–០.៧៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#c3eded|០៦០០–០.៦៩៩}} {{legend|#f9f8bb|០.៥០០–០.៥៩៩}} {{legend|#fad45d|០.៤០០–០.៤៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#da820f|០.៣០០–០.៣៩៩}} {{legend|#a8261f|០.២០០–០.២៩៩}} {{legend|#66000f|០.១០០–០.១៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#240011|០.០០០–០.០៩៩}} {{legend|#c0c0c0|គ្មានទិន្នន័យ}} {{Col-end}}|upright=1.4]] ប្រទេស​ដែល​មាន[[ប្រជាធិបតេយ្យនៅអាស៊ី|លទ្ធិ​ប្រជាធិបតេយ្យ​ច្រើន​ជាង​គេ]]​នៅ​អាស៊ីគឺ ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[តៃវ៉ាន់]] និង[[អ៊ីស្រាអែល]] នេះបើយោង​តាម​[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យវីឌែម]]ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |title=Democracy Report 2024, Varieties of Democracy |access-date=13 October 2025 |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312185522/https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |url-status=live}}</ref> == បញ្ជីប្រទេស និងទឹកដី == {{Main|ប្រទេសនៅអាស៊ី}} {{Asia.png|5000px|float=left}} {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | និមិត្តសញ្ញា ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | ទង់ជាតិ ! នាម ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]{{UN Population|ref}}<br />(២០២១) ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ក្រឡាផ្ទៃ]]<br />(គម^២) ! រដ្ឋ/រាជធានី |- | style="text-align:center;"| [[File:Royal arms of Cambodia.svg|20px|link=ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កម្ពុជា}} | [[កម្ពុជា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Cambodia}} | style="text-align:right;"| ១៨១,០៣៥ | [[ភ្នំពេញ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|20px|Link=វរលញ្ឆករកាតា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កាតា}} | [[កាតា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Qatar}} | style="text-align:right;"| ១១,៥៨៦ | [[ដូហា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Kazakhstan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកាហ្សាក់ស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន}} | [[កាហ្សាក់ស្ថាន]]{{Refn|group=ស|name=transcon|[[បញ្ជីរាយប្រទេសអន្តរទ្វីប|ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kazakhstan}} | style="text-align:right;"| ២,៧២៤,៩០០ | [[អាស្តាណា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of North Korea.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកូរ៉េខាងជើង|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កូរ៉េខាងជើង}} | [[កូរ៉េខាងជើង]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Dem. People's Republic of Korea}} | style="text-align:right;"| ១២០,៥៣៨ | [[ព្យុងយ៉ាង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of South Korea.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកូរ៉េខាងត្បូង]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង}} | [[កូរ៉េខាងត្បូង]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Republic of Korea}} | style="text-align:right;"| ១០០,២១០ | [[សេអ៊ូល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Kyrgyzstan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកៀគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កៀគីស្ថាន}} | [[កៀគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kyrgyzstan}} | style="text-align:right;"| ១៩៩,៩៥១ | [[ប៊ីស្កេក]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of the State of Kuwait.svg|20px|link=វរលញ្ឆករគុយវ៉ែត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|គុយវ៉ែត}} | [[គុយវ៉ែត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kuwait}} | style="text-align:right;"| ១៧,៨១៨ | [[គុយវ៉ែត (ទីក្រុង)|ទីក្រុងគុយវ៉ែត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Greater coat of arms of Georgia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករចចជី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ចចជី}} | [[ចចជី]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Georgia}} | style="text-align:right;"| ៦៩,៧០០ | [[ប៊ីលីស៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National Emblem of the People's Republic of China (2).svg|20px|link=វរលញ្ឆករជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ចិន}} | [[ចិន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|China}} | style="text-align:right;"| ៩,៥៩៦,៩៦១ | [[ប៉េកាំង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Imperial Seal of Japan.svg|20px|link=ព្រះលញ្ឆករជប៉ុន|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ជប៉ុន}} | [[ជប៉ុន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Japan}} | style="text-align:right;"| ៣៧៧,៩១៥ | [[តូក្យូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Tajikistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករតាជីគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តាជីគីស្ថាន}} | [[តាជីគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Tajikistan}} | style="text-align:right;"| ១៤៣,១០០ | [[ឌូសង់បេ]] |- | style="text-align:center;"| <!-- រដ្ឋធម្មនុញ្ញតួកគីមិនបានចែងបញ្ជាក់អ្វីពីវរលញ្ឆករ ឬនិមិត្តសញ្ញាជាតិផ្លូវការនោះទេ --> | style="text-align:center;"| {{flagicon|តួកគី}} | [[តួកគី]]{{refn|group=ស|តួកគីគឺជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]ដែលមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រចម្បងស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] ប៉ុន្តែប្រទេសនេះក៏មានទឹកដីមូយផ្នែកតូចស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបអាគ្នេយ៍]]ផងដែរ។}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Turkey}} | style="text-align:right;"| ៧៨៣,៥៦២ | [[អង់ការ៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Turkmenistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករតួកមេនីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តួកមេនីស្ថាន}} | [[តួកមេនីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Turkmenistan}} | style="text-align:right;"| ៤៨៨,១០០ | [[អាស្កាបាត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Thailand.svg|20px|link=ត្រាផែនដី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ថៃ}} | [[ថៃ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Thailand}} | style="text-align:right;"| ៥១៣,១២០ | [[បាងកក]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of East Timor.svg|20px|link=វរលញ្ឆករទីំម័រខាងកើត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ទីម័រខាងកើត}} | [[ទីម័រខាងកើត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Timor-Leste}} | style="text-align:right;"| ១៤,៨៧៤ | [[ឌីលី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Nepal (alternative).svg|20px|link=វរលញ្ឆករនេប៉ាល់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|នេប៉ាល់}} | [[នេប៉ាល់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Nepal}} | style="text-align:right;"| ១៤៧,១៨១ | [[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Bangladesh.svg|20px|link=វរលញ្ឆករបង់ក្លាដែស|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|បង់ក្លាដែស}} | [[បង់ក្លាដែស]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bangladesh}} | style="text-align:right;"| ១៤៧,៥៧០ | [[ដាក្កា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:State emblem of Pakistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៉ាគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន}} | [[ប៉ាគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Pakistan}} | style="text-align:right;"| ៨៨១,៩១៣ | [[ឥស្លាម៉ាបាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of Arms of The Kingdom of Bahrain.svg|20px|link=វរលញ្ឆករបារ៉ែន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|បារ៉ែន}} | [[បារ៉ែន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bahrain}} | style="text-align:right;"| ៧៦០ | [[ម៉ាណាម៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Brunei.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៊្រុយណេ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប្រ៊ុយណេ}} | [[ប៊្រុយណេ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Brunei Darussalam}} | style="text-align:right;"| ៥,៧៦៥ | [[បង់ដា⁠សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Bhutan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករភូតាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ភូតាន}} | [[ភូតាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bhutan}} | style="text-align:right;"| ៣៨,៣៩៤ | [[ធីមភូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Maldives.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ាល់ឌីវ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ}} | [[ម៉ាល់ឌីវ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Maldives}} | style="text-align:right;"| ២៩៨ | [[ម៉ាល់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Malaysia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ាឡេស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី}} | [[ម៉ាឡេស៊ី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Malaysia}} | style="text-align:right;"| ៣២៩,៨៤៧ | [[គូឡាឡាំពួ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:State emblem of Mongolia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ុងហ្គោលី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី}} | [[ម៉ុងហ្គោលី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Mongolia}} | style="text-align:right;"| ១,៥៦៤,១១៦ | [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|20px|link=ត្រារដ្ឋនៃមីយ៉ាន់ម៉ា|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា}} | [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Myanmar}} | style="text-align:right;"| ៦៧៦,៥៧៨ | [[ណៃពិដោ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Yemen (2).svg|20px|link=វរលញ្ឆករយេម៉ែន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|យេម៉ែន}} | [[យេម៉ែន]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Yemen}} | style="text-align:right;"| ៥២៧,៩៦៨ | {{ubl|[[សាណា]] (តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ)|[[អាដេន]] (ក្រោម [[ក្រុមប្រឹក្សាថ្នាក់ដឹកនាំប្រធានធិបតី|ក.ដ.ប]])}} |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|20px|link=វរលញ្ឆកររុស្ស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|រុស្ស៊ី}} | [[រុស្ស៊ី]]{{refn|group=ស|រុស្ស៊ីគឺជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]ដែលមានទឹកដីលាតសន្ធឹងពី[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]មក[[អាស៊ីខាងជើង]] ប៉ុន្តែប្រទេសមួយនេះគឺជាប្រទេសអឺរ៉ុបដោយផ្អែកតាមប្រវត្តិសាស្ត្រ វប្បធម៌ ជនជាតិ និងនយោបាយ ហើយម៉្យាងទៀត ប្រជាជនរុស្ស៊ីភាគច្រើន (៧៨%) គឺរស់នៅក្នុង[[រុស្ស៊ីអឺរ៉ុប|រុស្ស៊ីខាងប៉ែកអឺរ៉ុប]]។}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Russian Federation}} | style="text-align:right;"| ១៧,០៩៨,២៤២ | [[ម៉ូស្គូ]]{{refn|group=ស|ទីក្រុងម៉ូស្គូគឺមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]]។}} |- | style="text-align:center;" | <!-- រដ្ឋធម្មនុញ្ញតួកគីមិនបានចែងបញ្ជាក់អ្វីពីវរលញ្ឆករ ឬនិមិត្តសញ្ញាជាតិផ្លូវការនោះទេ --> | style="text-align:center;"| {{flagicon|លីបង់}} | [[លីបង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Lebanon}} | style="text-align:right;"| ១០,៤០០ | [[បៃរូត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Vietnam.svg|20px|link=វរលញ្ឆករវៀតណាម|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|វៀតណាម}} | [[វៀតណាម]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Viet Nam}} | style="text-align:right;"| ៣៣១,២១២ | [[ហាណូយ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Cyprus (2006).svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីប|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីប}} | [[ស៊ីប]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Cyprus}} | style="text-align:right;"| ៩,២៥១ | [[នីកូស៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Syria (2025–present).svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីរី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីរី}} | [[ស៊ីរី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Syrian Arab Republic}} | style="text-align:right;"| ១៨៥,១៨០ | [[ដាម៉ាស់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Singapore.svg|20px|link=វរលញ្ឆករសិង្ហបុរី|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|សិង្ហបុរី}} | [[សិង្ហបុរី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Singapore}} | style="text-align:right;"| ៦៩៧ | [[សិង្ហបុរី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Sri Lanka.svg|20px|link=វរលញ្ឆករស្រីលង្កា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស្រីលង្កា}} | [[ស្រីលង្កា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Sri Lanka}} | style="text-align:right;"| ៦៥,៦១០ | [[ស្រីជ័យវធ៌នបុរកូត្តេ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of the Philippines.svg|20px|link=វរលញ្ឆករហ្វីលីពីន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ហ្វីលីពីន}} | [[ហ្វីលីពីន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Philippines}} | style="text-align:right;"| ៣៤៣,៤៤៨ | [[ម៉ានីល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Jordan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករ|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ហ្សកដានី}} | [[ហ្សកដានី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Jordan}} | style="text-align:right;"| ៨៩,៣៤២ | [[អាម៉ាន់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Laos.png|20px|link=វរលញ្ឆករឡាវ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឡាវ}} | [[ឡាវ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Lao People's Democratic Republic}} | style="text-align:right;"| ២៣៦,៨០០ | [[វៀងចន្ទន៍]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Iran.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីរ៉ង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីរ៉ង់}} | [[អ៊ីរ៉ង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Iran (Islamic Republic of)}} | style="text-align:right;"| ១,៦៤៨,១៩៥ | [[តេហេរ៉ង់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Iraq.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីរ៉ាក់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់}} | [[អ៊ីរ៉ាក់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Iraq}} | style="text-align:right;"| ៤៣៨,៣១៧ | [[បាកដាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Israel.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីស្រាអែល}} | [[អ៊ីស្រាអែល]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Israel}} | style="text-align:right;"| ២០,៧៧០ | [[យេរូសាឡឹម]] ([[គោលចំហរចំពោះយេរូសាឡឺម|ការទទួលស្គាល់មានដែនកំណត់]]) |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Uzbekistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ូសបេគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន}} | [[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Uzbekistan}} | style="text-align:right;"| ៤៤៧,៤០០ | [[តាស្កិន]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Armenia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាមេនី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាមេនី}} | [[អាមេនី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Armenia}} | style="text-align:right;"| ២៩,៧៤៣ | [[យេរេវ៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Saudi Arabia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} | [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Saudi Arabia}} | style="text-align:right;"| ២,១៤៩,៦៩០ | [[រីយ៉ាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Azerbaijan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាស៊ែបៃសង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាស៊ែបៃសង់}} | [[អាស៊ែបៃសង់]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Azerbaijan}} | style="text-align:right;"| ៨៦,៦០០ | [[បាគូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាហ្វហ្កានីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន}} | [[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Afghanistan}} | style="text-align:right;"| ៦៥២,៨៦៤ | [[កាប៊ុល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Oman.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអូម៉ង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អូម៉ង់}} | [[អូម៉ង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Oman}} | style="text-align:right;"| ៣០៩,៥០០ | [[មូស្កាត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of the United Arab Emirates.svg|alt=Emblem|28x28px|link=វរលញ្ឆករនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} | [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|United Arab Emirates}} | style="text-align:right;"| ៨៣,៦០០ | [[អាប៊ូដាប៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Egypt (Official).svg|20px|link=វរលញ្ឆករអេហ្ស៊ីប|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អេហ្ស៊ីប}} | [[អេហ្ស៊ីប]]{{refn|group=ស|name=transcon|}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Egypt}} | style="text-align:right;"| ១,០០១,៤៤៩ | [[គែរ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of India.svg|20px|link=វរលញ្ឆករឥណ្ឌា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឥណ្ឌា}} | [[ឥណ្ឌា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|India}} | style="text-align:right;"| ៣,២៨៧,២៦៣ | [[ញូដេលី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg|20px|link=វរលញ្ឆករឥណ្ឌូណេស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} | [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Indonesia}} | style="text-align:right;"| ១,៩០៤,៥៦៩ | [[ចាកាតា]] |- |} ក្រៅពីរដ្ឋខាងលើ អាស៊ីនៅមានប្រទេស ឬរដ្ឋមួយចំនួនទៀតដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួច ឬមិនមានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិតែម្តង។ ក្នុងចំណាមរដ្ឋទាំងនោះដែរ គ្មានរដ្ឋណាមួយត្រូវជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ទេ ខណៈ[[ប៉ាឡេស្ទីន]]មានឋានៈជារដ្ឋសង្កេតការណ៍៖ {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | និមិត្តសញ្ញា ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | ទង់ជាតិ ! នាម ! [[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]] ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ក្រឡាផ្ទៃ]]<br />(គម^២) ! រដ្ឋធានី |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Palestine.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប៉ាឡេស្ទីន}} | [[ប៉ាឡេស្ទីន]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|State of Palestine}} | style="text-align:right;"| ៦,០២៥ | [[យេរូសាឡឹម]] ([[គោលជំហរចំពោះយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានដែនកំណត់]]) |- | style="text-align:center;"| [[File:National Emblem of the Republic of China.svg|20px|link=មេឃខៀវ និងព្រះអាទិត្យស|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តៃវ៉ាន់}} | [[តៃវ៉ាន់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Taiwan}} | style="text-align:right;"| ៣៦,១៩៣ | [[តៃប៉ិ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីប#ស៊ីបខាងជើង|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីបខាងជើង}} | [[ស៊ីបខាងជើង]] | style="text-align:right;"| ៣២៦,០០០ | style="text-align:right;"| ៣,៣៥៥ | [[នីកូស៊ីខាងជើង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Abkhazia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាប់កាស៊ី#សាធារណរដ្ឋអាប់កាស៊ី|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាប់កាស៊ី}} | [[អាប់កាស៊ី]] | style="text-align:right;"| ២៤២,៨៦២ | style="text-align:right;"| ៨,៦៦០ | [[សុខូមី]] |- | style="text-align:center;"| {{Coat of arms|South Ossetia|text=none|link=វរលញ្ឆករអូសេទីខាងត្បូង#សាធារណរដ្ឋអូសេទីខាងត្បូង}} | style="text-align:center;"| {{flagicon|អូសេទីខាងត្បូង}} | [[អូសេទីខាងត្បូង]] | style="text-align:right;"| ៥១,៥៤៧ | style="text-align:right;"| ៣,៩០០ | [[ស្គីនវ៉ាលី]] |- |} {{Clear}} ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី}} [[File:1 Singapore city skyline 2010 day panorama.jpg|thumb|upright=1.2|ប្រទេសសិង្ហបុរីមានកំពង់ផែផ្ទុកកុងតឺន័រដ៏មមាញឹកបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក និងជាមជ្ឈមណ្ឌល[[ទីផ្សារប្ដូរប្រាក់បរទេស|ពាណិជ្ជកម្មប្តូរប្រាក់បរទេស]]ដ៏ធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោកដែរ។]] អាស៊ីជាទ្វីបដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតបើប្រៀបធៀបទៅនឹងទ្វីបផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក ទាំងតម្លៃ[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]] និងតម្លៃ[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]] (យអទ) ហើយជាតំបន់សេដ្ឋកិច្ចដែលមានវឌ្ឍនភាពរីកចម្រើនលឿនបំផុតមួយផងដែរ។<ref name="International Monetary Fund">{{cite web |author=International Monetary Fund |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=16 October 2025 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៥ ប្រទេស[[ចិន]]គឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលសរុបក្នុងស្រុក|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេ]]បង្អស់នៅក្នុងទ្វីបនេះ។ ប្រទេសអាស៊ីដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំៗបន្ទាប់មានដូចជា ប្រទេសឥណ្ឌា ជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង តួកគី ឥណ្ឌូណេស៊ី អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងតៃវ៉ាន់ ដែលសុទ្ធសឹងជាប្រទេសជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទាំង ២០​ នៅលើលោក គិតទាំងតម្លៃជាមធ្យម និង យអទ។<ref>{{cite web |url=http://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=*&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=*--$*&decimals=*--* |title=Largest_Economies_in_Asia |website=Aneki.com |access-date=16 October 2025 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730041726/https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=%2A&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=%2A--%24%2A&decimals=%2A--%2A |url-status=dead |archivedate=30 កក្កដា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730041726/https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=%2A&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=%2A--%24%2A&decimals=%2A--%2A }}</ref> ក្រុមហ៊ុនអន្តរជាតិសរុបប្រមាណ ៦៨% គឺសុទ្ធតែមានការិយាល័យយ៉ាងតិចមួយកន្លែងនៅទីក្រុងហុងកុង។<ref>{{cite web |url=http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |title=Hong Kong, Singapore, Tokyo World's Top Office Destinations |work=CFO innovation ASIA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807011203/http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |archive-date=7 August 2011 |access-date=16 October 2025 |archivedate=7 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807011203/http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations }}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាមានអត្រាកំណើនប្រចាំឆ្នាំជាមធ្យមលើសពី ៨%។<ref>{{citation |ssrn=916768 |title=Five Years of China WTO Membership: EU and US Perspectives About China's Compliance With Transparency Commitments and the Transitional Review Mechanism |date=4 August 2006 |last1=Farah |first1=Paolo Davide}}</ref> បើយោងតាមប្រវត្តិវិទូសេដ្ឋកិច្ច លោក[[អង់ហ្គូស ម៉ាដឌីសុន]]បានឱ្យដឹងថា ឥណ្ឌាគឺធ្លាប់មានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកក្នុងរយៈពេល ៣ សហវត្សរ៍មុន លើកលែងតែនៅក្រោយសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយសេដ្ឋកិច្ចឥណ្ឌាកាលនុះគឺស្មើនឹង ២៥% នៃទិន្នផលឧស្សាហកម្មសរុបនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison |title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History |isbn=978-0-19-164758-1 |last1=Maddison |first1=Angus |date=20 September 2007 |publisher=Oxford University Press |access-date=16 October 2025 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924191955/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&dq=angus+maddison&hl=en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA261 |title=Development Centre Studies the World Economy Historical Statistics: Historical Statistics |isbn=978-9264104143 |last1=Angus |first1=Maddison |date=2003 |publisher=OECD |access-date=16 October 2025 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414054608/https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA261 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0 |isbn=978-0-226-03463-8 |title=Economics and world history: Myths and paradoxes |year=1995 |last1=Bairoch |first1=Paul |publisher=University of Chicago Press}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theworldeconomy.org/MaddisonTables/MaddisontableB-18.pdf |title=Table B–18. World GDP, 20 Countries and Regional Totals, 0–1998 A.D. |website=theworldeconomy.org |date=17 September 2006 |access-date=16 October 2025 |archive-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722202625/http://www.theworldeconomy.org/MaddisonTables/MaddisontableB-18.pdf |url-status=live}}</ref> ចំណែកឯចិនវិញក៏ធ្លាប់ជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុត និងជឿនលឿនបំផុតមួយដែរនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តមនុស្សជាតិ ហើយជារឿយៗតែងរំលែកគ្នាជាមួយឥណ្ឌាក្នុងនាមជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចក្នុងសម័យបុរាណ។<ref>{{cite web |last=Nalapat |first=M. D. |date=11 September 2001 |title=Ensuring China's "Peaceful Rise" |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |archive-date=10 January 2010 |access-date=16 October 2025 |publisher=Bharat-rakshak.com |archivedate=10 មករា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html }}</ref><ref name="Eric.ed.gov-2000">{{Cite book |url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century. WBI Development Studies. World Bank Publications. Accessed 16 October 2025 |publisher=Eric.ed.gov |access-date=16 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080304235359/http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |archive-date=4 March 2008 |isbn=978-0-8213-5005-8 |date=2000}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |title=The Real Great Leap Forward |newspaper=The Economist |date=30 September 2004 |access-date=16 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227234147/http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |archive-date=27 December 2016}}</ref> នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនៃសតវត្សរ៍ទី២០ ជប៉ុនបានផ្តួលឥណ្ឌានិងចិនក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេនៅទ្វីបអាស៊ី និងជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីបានវ៉ាដាច់[[សហភាពសូវៀត]] (វាស់វែងតាមផលិតផលសម្ភារៈសុទ្ធ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ និងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់កាលពីឆ្នាំ១៩៦៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ជប៉ុនត្រូវបានចិនបានវ៉ាដាច់ក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក ហើយបន្តរហូតមកដល់នៅឆ្នាំ២០២៥ ប្រទេសឥណ្ឌាក៏បានវ៉ាដាច់ជប៉ុនដូចគ្នា បើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម ដោយក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាច[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទីបួននៅលើសកលលោក]] និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម​ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរក្នុងទ្វីបអាស៊ី]]នៅពីក្រោយចិន។ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចនៅអាស៊ីរាប់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ រហូតមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ភាគច្រើនតែងប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន ក៏ដូចជាតំបន់ចំនួនបួនផ្សេងទៀតរួមមាន កូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ ហុងកុង និងសិង្ហបុរី ដោយរដ្ឋទាំងនេះសុទ្ធតែមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិក ហើយដោយសារកំណើនសេដ្ឋកិច្ចដ៏ស្ទុះរហ័សរបស់រដ្ឋប្រទេសទាំងបួននេះហើយ ទើបបានគេផ្ដល់រហស្សនាមឱ្យថា [[ខ្លាអាស៊ីទាំងបួន]]។ មកទល់សព្វថ្ងៃនេះ បណ្ដារដ្ឋខ្លាអាស៊ីគឺត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍]] ដែលមានផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី។<ref>{{cite web |url=http://www.emergingdragon.com/ |title=Rise of Japan and 4 Asian Tigers from |publisher=emergingdragon.com |access-date=16 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100422013118/http://www.emergingdragon.com/ |archive-date=22 April 2010 |url-status=dead |archivedate=22 មេសា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100422013118/http://www.emergingdragon.com/ }}</ref><ref name="International Monetary Fund" /> [[File:Mumbai skyline BWSL.jpg|alt=|thumb|[[មុំបៃ]]ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនជាងគេបំផុតមួយនៅអាស៊ី ហើយក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច និងទេសចរណ៍មួយផងដែរ។]] ក្នុងនាមជាទ្វីបដែលមានក្រឡាផ្ទៃធំជាងគេបំផុតលើលោក អាស៊ីគឺសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិជាច្រើនបែបច្រើនយ៉ាងដូចជា រ៉ែ[[ប្រេងកាត]] [[ព្រៃឈើ]] [[ត្រី|ត្រីមច្ឆា]] [[ទឹក]] [[ស្រូវ]]អង្ករ [[ទង់ដែង]] និង[[ប្រាក់]]ជាដើម។ វិស័យផលិតកម្មនៅអាស៊ីច្រើនមានកម្រិតអភិវឌ្ឍន៍ខ្ពស់នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាពិសេសនៅប្រទេសចិន [[តៃវ៉ាន់]] កូរ៉េខាងត្បូង ជប៉ុន ឥណ្ឌា ហ្វីលីពីន និងសិង្ហបុរី។ បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូងនៅតែបន្តនាំមុខលើវិស័យ[[សាជីវកម្មពហុជាតិ]] ប៉ុន្តែក្នុងពេលថ្មីៗនេះ ប្រទេសចិន និងឥណ្ឌាក៏កំពុងអភិវឌ្ឍនិងពង្រីកវិស័យសាជីវកម្មពហុជាតិរបស់ខ្លួនដែរ។ ក្រុមហ៊ុនជាច្រើនមកពីទ្វីបអឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង និងជប៉ុនសុទ្ធតែមានប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍នៃទ្វីបអាស៊ី ក្នុងគោលបំណងទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីកម្លាំងពលកម្មទាប និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើន។<ref>{{Cite news |last=Fairless |first=Tom |title=Rich Countries Are Becoming Addicted to Cheap Labor |url=https://www.wsj.com/economy/business-immigrant-low-skilled-labor-addiction-bf009a83 |access-date=16 October 2025 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref>{{Cite news |title=Global firms are eyeing Asian alternatives to Chinese manufacturing |url=https://www.economist.com/business/2023/02/20/global-firms-are-eyeing-asian-alternatives-to-chinese-manufacturing |access-date=16 October 2025 |newspaper=The Economist}}</ref> ពាណិជ្ជកម្មរវាងបណ្តាប្រទេសនៅអាស៊ី និងបណ្តាប្រទេសនៅលើទ្វីបផ្សេងទៀតត្រូវបានដំណើរការយ៉ាងទូលំទូលាយនៅតាមផ្លូវសមុទ្រ។ ជាលទ្ធផល ផ្លូវទឹកពាណិជ្ជកម្មជាខ្សែៗបានលេចឡើងដោយក្នុងនោះ វាបានចាប់ផ្ដើមពីតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រចិនខាងត្បូងឆ្ពោះទៅទីក្រុងហាណូយ និងចាកាតា មុនពេលឆ្លងចូលសិង្ហបុរី និងគូឡាឡាំពួរតាមរយៈ[[ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]]​រួចចេញទៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌាឆ្លងចូលទីក្រុងកូឡុំបូនៃប្រទេសស្រីលង្កានិងម៉ាល់នៅចុងខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា ហើយបន្តទៅទីក្រុង[[មុំបាសា]]នៃអាហ្រ្វិកខាងកើត។ ចេញពីមុំបាសា ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មអាស៊ីបានបន្តអូសបន្លាយទៅភាគខាងជើងចូលប្រទេស[[ជីប៊ូទី]] រួចឆ្លង[[សមុទ្រក្រហម]]កាត់ចូល[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] មុនពេលបន្តចេញទៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ ពីទីនោះ ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដែលចេញពីអាស៊ីនេះបានតភ្ជាប់ទៅនឹងទីក្រុង និងប្រទេសសំខាន់ៗនៅអឺរ៉ុបដូចប្រទេសអ៊ីតាលីជាដើម រួចបន្តលើកដាក់លើផ្លូវដែកបញ្ជូនទៅកាន់តំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាលនិងខាងកើត ឬបន្តទៅកាន់ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី និងប្រទេសបារាំង និងកំពង់ផែផ្សេងៗនៅអឺរ៉ុបភាគខាងជើង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាស៊ីមានផ្លូវពាណិជ្ជកម្មតូចមួយផ្នែកដែលរត់ឆ្លងកាត់អាហ្វ្រិកខាងត្បូងទៅទ្វីបអឺរ៉ុបដែរ។ ចរាចរណ៍ទំនិញពាណិជ្ជកម្មនៅអាស៊ីដ៏សំខាន់មួយទៀតត្រូវរត់ចេញពីបណ្ដារដ្ឋនៅប៉ាស៊ីហ្វិកឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុង[[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] និង[[ឡងប៊ិច (កាលីផ្វនញ៉ា)|ឡងប៊ិច]]នៃតំបន់ឆ្នេរខាងលិចនៃសហរដ្ឋអាមេរិក។ ការកំពុងរលាយនៃផ្ទាំងទឹកកកនៅសមុទ្រអាកទិកបានបើកត្រួសត្រាយផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីពីអាស៊ីឦសានទៅកាន់អឺរ៉ុប និងអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{Cite news |date=19 September 2024 |title=Melting Arctic ice could transform international shipping routes, study finds |url=https://www.brown.edu/news/2022-06-22/arctic |access-date=17 October 2025 |work=Brown University}}</ref> ពាណិជ្ជកម្មផ្លូវគោកតភ្ជាប់ពីអាស៊ីទៅទ្វីបអឺរ៉ុបគឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងកម្មវត្ថុនៃគម្រោងសាងសង់។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពាណិជ្ជកម្ម​ក្នុង​ទ្វីប​អាស៊ី​រួម​ទាំង​ពាណិជ្ជកម្ម​ផ្លូវសមុទ្របាន​កំពុងតែមានកំណើនខ្ពស់​ខ្លាំង។<ref>{{cite web |url=https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf |title=Global Marine Trends 2030 Report |access-date=17 October 2025 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412162434/https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf |url-status=dead |archivedate=12 មេសា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210412162434/https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/maritime-trade |title=Maritime Trade |access-date=17 October 2025 |archive-date=19 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319005146/https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/maritime-trade |url-status=live}}</ref><ref>Harry G. Broadman. "Afrika's Silk Road" (2007), pp. 59.</ref><ref>Harry de Wilt. Is One Belt, One Road a China crisis for North Sea main ports? in World Cargo News, 17 December 2019.</ref><ref>Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete With The Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.</ref><ref>Jean-Marc F. Blanchard "China's Maritime Silk Road Initiative and South Asia" (2018).</ref><ref>{{cite web |url=https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |title=INTRA-ASIA |access-date=17 October 2025 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126022043/https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |url-status=dead |archivedate=26 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126022043/https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ អាស៊ីមានមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លានចំនួន ៣.៣ លាននាក់ (ពោលបុគ្គលដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិសុទ្ធលើសពី ១ លានដុល្លារអាមេរិក ដោយមិនរាប់បញ្ចូលថ្លៃគេហដ្ឋានរបស់ពួកគេ) ដោយចំនួននេះស្ថិតនៅតិចជាងចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លាននៅអាមេរិកខាងជើងបន្តិច ពោលគឺ ៣.៤ លាននាក់។ មួយឆ្នាំ្កក្រោយមកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១ អាស៊ីបានឡើងឈរលើអឺរ៉ុបក្នុងនាមជាទ្វីបមានចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លានច្រើនជាងគេ។<ref>{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110625124306/http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |url-status=dead |archive-date=25 June 2011 |title=Asia has more millionaires than Europe |location=Toronto}}</ref> របាយការណ៍ភោគទ្រព្យឆ្នាំ២០១២ របស់[[ស៊ីធីគ្រុប]]បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ទ្រព្យសម្បត្តិសរុបរបស់មនុស្សនៅអាស៊ីដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិជាង ១០០ លានដុល្លារបានកើនលើសពីសមភាគីខ្លួននៅឯខាងអាមេរិកខាងជើងជាលើកដំបូង ខណៈដែល "ទំនាញនៃមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច" របស់ពិភពលោកបានបន្តមានទំនោរទៅទិសខាងកើត (មកអាស៊ីនេះឯង)។<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |title=Citigroup Study Shows Asian Rich Topping North American |date=28 March 2012 |publisher=Bloomberg |first=Sanat |last=Vallikappen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114212900/http://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |archive-date=14 January 2015}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: right; float:left; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- ! ល.រ. ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស ពីមុន និងព្យាករណ៍ (មធ្យម)|ផសស]] <small>(មធ្យម, ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត)</small><br /><small>គិតជាលាន[[ដុល្លារអន្តរជាតិ|ដុល្លារ]]</small> ! ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត |- | ១ ||align=left|{{flag|ចិន}} ||១៩,២៣១,៧០៥||២០២៥ |- | ២ ||align=left|{{flag|ជប៉ុន}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=JP-FR-BR-SA-AR-SE&start=1960 |title=World Bank's GDP (Nominal) Data for Japan |access-date=2025-10-17 |archivedate=2025-08-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250818130928/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=JP-FR-BR-SA-AR-SE&start=1960 |url-status=dead }}</ref>||៦,២៧២,៣៦៣||២០១២ |- | ៣ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌា}}||៤,១៨៧,០១៧||២០២៥ |- | ៤ ||align=left|{{flag|រុស្ស៊ី}}||២,២៩៥,៥២៧||២០២២ |- | ៥ ||align=left|{{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} ||១,៩៤២,៣១៤||២០២១ |- | ៦ ||align=left|{{flag|តួកគី}} ||១,៤៣៧,៤០៦||២០២៥ |- | ៧ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} ||១,៤២៩,៧៤៣||២០២៥ |- | ៨ ||align=left|{{nowrap|{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}}}}<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?most_recent_value_desc=true World Bank's GDP (Nominal) Data for Saudi Arabia]</ref> ||១,២៣៩,០៧៥||២០២២ |- | ៩ ||align=left|{{flag|តៃវ៉ាន់}} ||៨០៤,៨៨៩||២០២៥ |- | ១០ ||align=left|{{flag|អ៊ីរ៉ង់}}<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=IR&start=1960 World Bank's GDP (Nominal) Data for Iran]</ref>||៦៤៤,០១៩||២០១២ |} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:left; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! ល.រ. ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស ពីមុន និងព្យាករណ៍ (យអទ)|ផសស]] <small>(យអទ, ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត)</small><br /><small>គិតជាខ្ទង់លាន[[ដុល្លារអន្តរជាតិ|ដុល្លារ]]</small> ! ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត |- | ១ ||align=left|{{flag|ចិន}} ||៤០,៧១៦,៤៤៨||២០២៥ |- | ២ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌា}} ||១៧,៦៤៧,០៥០||២០២៥ |- | ៣ ||align=left|{{flag|រុស្ស៊ី}}||៧,១៩១,៧១៨||២០២៥ |- | ៤ ||align=left|{{flag|ជប៉ុន}} ||៦,៧៤១,១៩២||២០២៥ |- | ៥ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} |||៥,០០៩,៤៨៣||២០២៥ |- | ៦ ||align=left|{{flag|តួកគី}}<ref>{{Cite web |url=https://datacatalogfiles.worldbank.org/ddh-published/0038129/DR0046438/GDP_PPP.pdf?versionId=2024-07-01T12:42:31.4736462Z |title=World Bank's GDP (PPP) Data for Turkey |access-date=2025-10-17 |archivedate=2024-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228211000/https://datacatalogfiles.worldbank.org/ddh-published/0038129/DR0046438/GDP_PPP.pdf?versionId=2024-07-01T12%3A42%3A31.4736462Z |url-status=dead }}</ref>||៣,៧៦៧,២៣០||២០២៣ |- | ៧ ||align=left|{{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} ||៣,៣៦៥,០៥២||២០២៥ |- | ៨ ||align=left|{{nowrap|{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}}}}<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?most_recent_value_desc=true World Bank's GDP (PPP) Data for Saudi Arabia]</ref>||២,៥១៤,៩១៣||២០២៥ |- | ៩ ||align=left|{{flag|អេហ្ស៊ីប}} ||២,៣១៧,៥៣០||២០២៥ |- | ១០ ||align=left|{{flag|តៃវ៉ាន់}} ||១,៩៦៥,៣៨៩||២០២៥ |} {{clear}} ===ទេសចរណ៍=== [[File:A few reminder shots of the magical colours at Angkor Wat just prior to sunrise (50232670541).jpg|thumb|[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរដ៏ច្រើនបំផុតមួយនៅអាស៊ី]] ខណៈអាស៊ីកំពុងទទួលកំណើនក្នុងវិស័យទេសចរណ៍ក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជាភ្ញៀវទេសចរចិន ''MasterCard'' បានចេញផ្សាយសន្ទស្សន៍ទីក្រុងគោលដៅសកលប្រចាំឆ្នាំ២០១៣ ដោយក្នុងនោះមានទីក្រុង ១០ ក្នុងចំណោមទីក្រុងសរុប ២០ ជាទីក្រុងស្ថិតក្នុងតំបន់អាស៊ី និងប៉ាស៊ីហ្វិក ហើយក៏ជាលើកដំបូងផងដែរដែលទីក្រុងនៃប្រទេសមកពីអាស៊ី ([[បាងកក]]) បានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់កំពូលលេខមួយជាមួយនឹងភ្ញៀវអន្តរជាតិមកទស្សនាចំនួន ១៥.៩៨ លាននាក់។<ref>{{cite news |url=http://www.italianvenue.com/news/20135281339-milan-and-rome-named-among-the-most-widely-visited-cities-in-the-world-in-the-mastercard-global-destination-cities-index-report/ |title=Milan and Rome named among the most widely visited cities in the world in the Mastercard Global Destination Cities Index report |date=28 May 2013 |website=Italianavenue.com |access-date=17 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220531/http://www.italianvenue.com/news/20135281339-milan-and-rome-named-among-the-most-widely-visited-cities-in-the-world-in-the-mastercard-global-destination-cities-index-report/ |archive-date=17 October 2017}}</ref> {{Clear}} ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៅអាស៊ី}} {{Historical populations |title = Historical populations |type = Asia |align = right |percentages = pagr |footnote = ប្រភព៖ [https://www.un.org/esa/population/publications/sixbillion/sixbilpart1.pdf "UN report 2004 data" (PDF).]<br />The figure for {{UN Population|Year}} is provided by.{{UN Population|source}} |១៥០០|243000000 |១៧០០|436000000 |១៩០០|947000000 |១៩៥០|1402000000 |១៩៩៩|3634000000 |២០១៦|4462676731|graph-pos=bottom }} កំណើន[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (HDI) ក្នុងអាស៊ីបូព៌ាបានហក់ស្ទុះឡើងខ្ពស់ជាងឆ្ងាយពីតំបន់ដទៃៗទៀតនៅលើពិភពលោក ដោយកំណើនរបស់វាស្ទើរកើនជិតទ្វេដងនៃ HDI ជាមធ្យមដែលបានសម្រេចនៅក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំមុន នេះបើយោងតាមការវិភាគរបស់របាយការណ៍អំពីទិន្នន័យសុខភាព ការអប់រំ និងប្រាក់ចំណូល។ ហុងកុងជារដ្ឋនៅអាស៊ីដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមប្រទេសផ្សេងៗនៃ HDI (ពោលមានចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៧ នៅលើពិភពលោកដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ "អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់") បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីជាបន្តបន្ទាប់គឺ សិង្ហបុរី (៩) ជប៉ុន (១៩) និងកូរ៉េខាងត្បូង (២២)។ [[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (១៥៥) គឺជាប្រទេសអាស៊ីដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទាបបំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសសរុប ១៦៩ ដែលមាននៅក្នុងបញ្ជី HDI។<ref name="2010 Human Development Report">{{cite news |url=http://hdr.undp.org/en/media/PR6-HDR10-RegRBAP-E-rev5-sm.pdf |title=2010 Human Development Report: Asian countries lead development progress over 40 years |publisher=UNDP |access-date=17 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121161015/http://hdr.undp.org/en/media/PR6-HDR10-RegRBAP-E-rev5-sm.pdf |archive-date=21 November 2010}}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៅអាស៊ី}} អាស៊ីជាទីកន្លែងកំណើតនៃ[[អំបូរភាសា]]ជាច្រើន ក៏ដូចជា[[ភាសាលំញែក]]មួយចំនួនផងដែរ។ ប្រទេសអាស៊ីភាគច្រើនមានភាសាដើម ឬកំណើតលើសពីមួយ។ ឧទាហរណ៍៖ យោងទៅតាមស្ថិតិ ''Ethnologue'' ឥណ្ឌូណេស៊ីមានភាសានិយាយជាង ៧០០ ភាសាផ្សេងគ្នា ខណៈឥណ្ឌាមានភាសាជាង ៤០០ និងហ្វីលីពីនមានជាង ១០០ ភាសា។ ប្រទេសចិនក៏មានភាសា និងគ្រាមភាសាច្រើនផងដែរទៅតាមខេត្តនីមួយៗ។ ===សាសនា=== សាសនាធំៗជាច្រើននៅលើពិភពលោកគឺមានដើមកំណើតចេញពីទ្វីបអាស៊ីនេះ ដោយក្នុងនោះរួមមានសាសនាដែលមានមនុស្សប្រតិបត្តិច្រើនជាងគេទាំងប្រាប់ ពោលគឺ គ្រិស្តសាសនា ឥស្លាមសាសនា ហិណ្ឌូសាសនា សាសនាស្រុកចិន (ដោយគេបែងចែកជាលទ្ធិខុងជឺ និងតាវ) និងព្រះពុទ្ធសាសនា។ ទេវកថាអាស៊ីគឺមានភាពស្មុគស្មាញ និងចម្រុះគ្នាច្រើន។ ឧទាហរណ៍រឿងនិទាននៃ[[គ្រោះទឹកជំនន់ (ទេវកថា)|គ្រោះមហាទឹកជំនន់]] ដូចដែលបានបង្ហាញនៅក្នុង[[ព្រះគម្ពីរហេប្រឺ]]ជុំវិញនិទានកថា[[ណូអេ]] (ក្រោយមកមាននៅក្នុងគម្ពីរ[[សម្ពន្ធមេត្រីចាស់]]នៃគ្រិស្តសាសនា និងក្នុង[[គម្ពី គួរអាន|ព្រះគម្ពីគួរអាន]]នៃឥស្លាមសាសនា) ត្រូវបានគេរកឃើញដំបូងបំផុតមាននៅក្នុង[[ទេវកថាមេសូប៉ូតាមី]] ដូចក្នុងទេវកថា[[អេញូម៉ាអេលីស]] និង[[វីរកថានៃហ្គីលកាម៉េស]]។ ទេវកថាហិណ្ឌូក៏មាននិទានរឿងស្រដៀងគ្នានេះដែរអំពី[[អវតារ]]របស់[[ព្រះវិស្ណុ]]ដែលបានក្រឡាខ្លួនជាត្រីទៅព្រមាន[[វិរស្វទមនុ]]អំពីហានិភ័យនៃគ្រោះទឹកជំនន់ដ៏កាចសាហាវ។ [[ទេវកថាចិន]]បុរាណក៏មាននិទានអំពីទឹកជំនន់ដ៏ធំដែលអាចបន្តកើតមានជាច្រើនជំនាន់ ដែលតម្រូវឱ្យមានការខិតខំរួមរួមគ្នាពីព្រះអធិរាជ និងព្រះទេវៈដើម្បីទប់ស្កាត់។ ====សាសនាអាប្រាហាម==== {{See also|គ្រិស្តសាសនានៅអាស៊ី|ឥស្លាមសាសនានៅអាស៊ី}} [[File:Westernwall2.jpg|thumb|[[ជញ្ជាំងបស្ចិម]] និងព្រះវិហារ[[ដោមថ្ម]]នៅទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]]] [[File:Church of the Nativity (7703592746).jpg|thumb|[[ព្រះសហគមន៍ព្រះប្រសូត]]នៅទីក្រុង[[បេធ្លេហឹម]]]] [[File:Kaaba mirror edit jj.jpg|thumb|អាល់កាបា នៅទីក្រុងមេក្កា ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] ពួក[[សាសនាអាប្រាហាម]]ដូចជា៖ [[យូដាសាសនា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[ឌ្រូស|ជំនឿឌ្រូស]]<ref>{{cite book |last=Obeid |first=Anis |title=The Druze & Their Faith in Tawhid |url=https://books.google.com/books?id=FejqBQAAQBAJ&pg=PT1 |year=2006 |publisher=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-5257-1 |page=1}}</ref> និង[[ជំនឿបាហៃ]]គឺសុទ្ធតែមានដើមកំណើតចេញពីទ្វីបអាស៊ី។<ref>{{cite book |title=An Introduction to Middle East Politics: Continuity, Change, Conflict and Co-operation |first=Benjamin |last=MacQueen |year=2013 |isbn=978-1-4462-8976-1 |page=5 |publisher=SAGE |quote=The Middle East is the cradle of the three monotheistic faiths of Judaism, Christianity and Islam.}}</ref><ref>{{cite book |title=The Modern World: Civilizations of Africa, Civilizations of Europe, Civilizations of the Americas, Civilizations of the Middle East and Southwest Asia, Civilizations of Asia and the Pacific |first=Sarolta |last=Takacs |year=2015 |isbn=978-1-317-45572-1 |page=552 |publisher=Routledge}}</ref> យូដាសាសនា ដែលជាជំនឿអាប្រាហាមដ៏ចំណាស់មួយ គឺត្រូវបាន​គេប្រកាន់ជាចម្បងនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលជាទីកន្លែងកំណើតរបស់ជនជាតិនិងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ប្រជាជាតិហេប្រឺ]] ដោយសព្វថ្ងៃមានរួមបញ្ចូលជនជាតិយូដាដែលមានវត្តមានក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ាផ្ទាល់ និងអ្នកដែលធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ពីទ្វីបអឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង និងតំបន់ផ្សេងៗទៀត<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html |title=The Jewish Population of the World |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=24 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621102211/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html |archive-date=21 June 2010}}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅជុំវិញពិភពលោកនៅតែមានចំនួនច្រើន។ ជ្វីហ្វគឺជាក្រុមជនជាតិភាគច្រើននៅប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (៧៥.៦%) ដែលមានចំនួនប្រមាណ ៦.១ លាននាក់<ref>{{cite news |first=Yoram |last=Ettinger |title=Defying demographic projections |url=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913 |access-date=24 October 2025 |newspaper=Israel Hayom |date=5 April 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029191655/http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913 |archive-date=29 October 2013}}</ref> ប៉ុន្តែមិនប្រាកដថាជនជាតិជ្វីហ្វទាំងអស់សុទ្ធតែកាន់សាសនាយូដានោះទេ។ [[គ្រិស្តសាសនា]]គឺជាសាសនាដ៏ប្រជាប្រិយមួយនៅក្នុងទ្វីប ដោយមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិជាង ២៨៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ នេះបើយោងតាម[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្យូ]]។<ref>{{cite web ។|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-christians/ |title=Christians |date=18 December 2012 |work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=24 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150310002132/http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-christians/ |archive-date=10 March 2015}}</ref> ១២.៦% នៃប្រជាជនអាស៊ីសរុបគឺជាអ្នកកាន់សាសនាគ្រិស្ត។ ប្រទេសហ្វីលីពីន និង[[ទីម័រខាងកើត]]គឺជាប្រទេសអាស៊ីតែពីរប៉ុណ្ណោះដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាអ្នកកាន់សាសនាគ្រិស្ត។<ref name="Pew Research Center" /> នៅឯប្រទេស[[អាមេនី]] និងចចជីវិញ និកាយ[[អូស្សូដក់បូព៌ា]]គឺជាសាសនាដែលគេគោរពប្រកាន់ជាងគេ។<ref name="Pew Research Center" /> វត្តមានសហគមន៍គ្រិស្តសាសនាជាច្រើនគឺមាននៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] [[អាស៊ីបូព៌ា]] [[អាស៊ីខាងលិច]] និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។<ref name="Pew Research Center">{{cite web |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |title=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population |publisher=Pew Research Center |access-date=25 October 2025 |archive-date=9 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809110719/https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |url-status=live}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនា]] ដែលមានដើមកំណើតចេញពីតំបន់[[ហ៊ីចាស]]នៃប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតសព្វថ្ងៃ គឺជាសាសនាធំបំផុតទីពីរនៅទ្វីបអាស៊ី ដោយមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិយ៉ាងតិច ១ ពាន់លាននាក់ ដែលស្មើនឹង ២៣.៨%​ នៃប្រជាជនអាស៊ីទាំងអស់។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/ |title=Region: Asia–Pacific |date=27 January 2011 |website=Pewforum.org |access-date=25 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010061404/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/ |archive-date=10 October 2017}}</ref> ប្រទេសដែលមានប្រជាជនកាន់សាសនាឥស្លាមច្រើនជាងគេគឺប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ដែលមានចំនួនស្មើនឹង ១២.៧% នៃមូស្លីមទាំងអស់នៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសបន្តបន្ទាប់មានដូចជា ប៉ាគីស្ថាន (១១.៥%) ឥណ្ឌា (១០%) បង់ក្លាដែស អ៊ីរ៉ង់ និងតួកគី។ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ផងដែរមានប្រជាជនកាន់និកាយ[[ស៊ីអ៊ីត]]ច្រើនជាងគេ។ ទីក្រុង[[មេក្កា]] [[មេឌីណា]] និង[[យេរូសាឡឹម]] គឺជាទីក្រុងដ៏សក្ការៈបំផុតទាំងបីនៃសាសនាឥស្លាមនៅលើពិភពលោក។ ====សាសនាឥណ្ឌា និងអាស៊ីខាងកើត==== {{See also|សាសនាបូព៌ា}} [[File:Akshardham Lotus.jpg|thumb|[[ស្វាមីនរយាន សមប្រទាន|ព្រះវិហារស្វាមីនរយាន]][[ស្វាមីនរយានអក្សរធម៌ (ដេលី)|អក្សរធម៌]] ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រាសាទវិហារហិណ្ឌូដ៏ធំទូលាយបំផុតនៅលើលោក។<ref>{{cite news |first=Preeti |last=Jha |url=http://www.expressindia.com/latest-news/Guinness-comes-to-east-Delhi-Akshardham-worlds-largest-Hindu-temple/254631/ |title=Guinness comes to east Delhi: Akshardham world's largest Hindu temple |date=26 December 2007 |newspaper=The Indian Express |access-date=25 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228055300/http://www.expressindia.com/latest-news/Guinness-comes-to-east-Delhi-Akshardham-worlds-largest-Hindu-temple/254631/ |archive-date=28 December 2007}}</ref>]] សាសនានៅអាស៊ីស្ទើរតែទាំងអស់គឺសុទ្ធតែមានលក្ខណៈបែបទស្សនវិជ្ជា ហើយប្រពៃណីទស្សនវិជ្ជាអាស៊ីទាំងនោះបានគ្របដណ្តប់ទៅលើវិសាលគមនៃចិត្តគំនិត និងទស្សនអក្សរសាស្ត្រស្ទើរគ្រប់ស្រទាប់វប្បធម៌និងអរិយធម៌។ [[ទស្សនវិជ្ជាឥណ្ឌា]]រួមមាន[[ទស្សនវិជ្ជាហិណ្ឌូ]] និង[[ទស្សនវិជ្ជាព្រះពុទ្ធ]]។ ក្រុមសាសនាដូចជា [[ហិណ្ឌូសាសនា|ហិណ្ឌូ]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធ]] [[ជេនសាសនា|ជេននិយម]] និង[[សិក្ខាសាសនា|សិក្ខនិយម]]គឺសុទ្ធតែមានដើមកំណើតពីឥណ្ឌាក្នុងតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង។ ចំពោះអាស៊ីបូព៌ា ឬខាងកើតវិញ ពិសេសនៅចិននិងជប៉ុន មានសាសនាដូចជា [[លទ្ធិខុងជឺ|ខុងជឺនិយម]] [[សាសនាតាវ|តាវ]] និងព្រះពុទ្ធនិយម[[ហ្សិន]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១២ សាសនាហិណ្ឌូមានអ្នកគោរពប្រកាន់ប្រមាណ ១.‌១ ពាន់លាននាក់ ដែលស្មើនឹង ២៥%​​ នៃចំនួនប្រជាជនក្នុងទ្វីបអាស៊ីទាំងអស់ និងជាសាសនាដែលមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិច្រើនជាងគេក្នុងទ្វីបនេះផងដែរ។ ហិណ្ឌូសាសនាច្រើនគេនិយមអនុវត្តនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង។ ប្រជាជនជាង ៨០%​ នៃប្រទេសឥណ្ឌា និងនេប៉ាល់គឺជាអ្នកកាន់សាសនាហិណ្ឌូ ខណៈសហគមន៍ធំៗនៅក្នុងប្រទេសបង់ក្លាដែស ប៉ាគីស្ថាន ភូតាន ស្រីលង្កា និង[[កោះបាលី]]ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីក៏កាន់សាសនាមួយនេះផងដែរ។ [[File:Angkor Wat reflejado en un estanque 02.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅកម្ពុជា គឺជាប្រាសាទហិណ្ឌូ-ព្រះពុទ្ធសាសនា និងជាបូជនីយដ្ឋានសាសនាដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនមានអ្នកកាន់ទូលំទូលាយនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក និងអាស៊ីបូព៌ា។ ប្រជាជនកាន់ភាគច្រើនដែលកាន់ប្រតិបត្តិសាសនាព្រះពុទ្ធគឺមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា (៩៦%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Cambodia |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ថៃ]] (៩៥%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Thailand |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ភូមា]] (៨០–៨៩%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Burma |access-date=27 October 2025}</ref> ជប៉ុន (៣៦–៩៦%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Japan |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ភូតាន]] (៧៥–៨៤%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Bhutan |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ស្រីលង្កា]] (៧០%),<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 |title=The Census of Population and Housing of Sri Lanka-2011 |publisher=Department of Census and Statistics |access-date=27 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724072557/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 |archive-date=24 July 2013 |archivedate=7 មករា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107065148/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 }}</ref> [[ឡាវ]] (៦០–៦៧%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Laos |access-date=27 October 2025}}</ref> និង[[ម៉ុងហ្គោលី]] (៥៣–៩៣%)។<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Mongolia |access-date=27 October 2025}}</ref> ប្រទេសដែលមានប្រជាជនភាគតិចកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនារួមមាន៖ [[តៃវ៉ាន់]] (៣៥–៩៣%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Taiwan |access-date=27 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2005 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51508.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=8 November 2005 |access-date=27 October 2025 |archive-date=26 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201226103042/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51508.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2006 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71337.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=15 September 2006 |access-date=27 October 2025 |archive-date=17 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917184720/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71337.htm/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2007 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90134.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=15 September 2006 |access-date=27 October 2025 |archive-date=25 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625070300/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90134.htm |url-status=live}}</ref> កូរ៉េខាងត្បូង (២៣–៥០%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=South Korea |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ម៉ាឡេស៊ី]] (១៩–២១%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Malaysia |access-date=27 October 2025}}</ref> [[នេប៉ាល់]] (៩–១១%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Nepal |access-date=27 October 2025}}</ref> [[វៀតណាម]] (១០–៧៥%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Vietnam |access-date=27 October 2025}}</ref> ចិន (២០–៥០%),<ref>{{cite web |url=http://www.travelchinaguide.com/intro/nationality/han/ |title=Chinese Han Nationality: Language, Religion, Customs |website=Travelchinaguide.com |access-date=27 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220534/https://www.travelchinaguide.com/intro/nationality/han/ |archive-date=17 October 2017}}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] (២–១៤%)<ref>{{cite web |url=http://www.everyculture.com/Ja-Ma/North-Korea.html |title=Culture of North Korea – Alternative name, History and ethnic relations |work=Countries and Their Cultures |publisher=Advameg |access-date=27 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805183929/http://www.everyculture.com/Ja-Ma/North-Korea.html |archive-date=5 August 2009}}</ref><ref>{{Cite CIA World Factbook |country=North Korea |access-date=27 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2792.htm |title=Background Note: North Korea |author=Bureau of East Asian and Pacific Affairs |year=2009 |publisher=U.S. State Department |access-date=27 October 2025 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818233244/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2792.htm |url-status=live}}</ref> ក៏ដូចជាសហគមន៍តូចៗនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា និងបង់ក្លាដែស។ [[ជេនសាសនា|ជេននិយម]]ច្រើនប្រតិបត្តិនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា និងនៅក្នុងសហគមន៍ឥណ្ឌាក្រៅស្រុកមួយចំនួនដូចជានៅសហរដ្ឋអាមេរិកនិងម៉ាឡេស៊ីជាដើម។ ចំណែក[[សិក្ខាសាសនា|សិក្ខនិយម]]វិញច្រើនមានប្រជាប្រិយភាពនៅឥណ្ឌាភាគខាងជើង ហើយក៏មាននៅក្នុងសហគមន៍ឥណ្ឌាក្រៅស្រុកខ្លះផងដែរដូចនៅតាមតំបន់អាស៊ីផ្សេងៗទៀត។ ចំពោះ[[លទ្ធិខុងជឺ]] គេច្រើនអនុវត្តវានៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជាក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងដោយប្រជាជនចិននៅបរទេសមួយចំនួន។ [[សាសនាតាវ|តាវនិយម]] ឬលទ្ធិតាវក៏មានគេអនុវត្តភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសចិនផងដែរ រួមជាមួយតៃវ៉ាន់ ម៉ាឡេស៊ី និងសិង្ហបុរីជាដើម។ <gallery> File:Traditional wedding at Meji-jingu 72570539 f30636e2ef o.jpg|[[ពិធីរៀបអាពាហ៌ពិពាហ៌នៅជប៉ុន|អាពាហ៌ពិពាហ៌ជប៉ុន]]នៅឯ[[ទីសក្ការម៉េជិ]] File:A day of devotion – Thaipusam in Singapore (4316108409).jpg|[[ពិធីបុណ្យថៃពូសម|ពិធីបុណ្យហិណ្ឌូ]]ដែលប្រារព្ធដោយសហគមន៍[[ជនជាតិទមិឡ|ទមិឡ]]នៅប្រទេសសិង្ហបុរី File:Feast of Black Nazarene, Quiapo, Manila.JPG|ក្បួនដង្ហែ[[ណាសារ៉ែនខ្មៅ]]ដោយគ្រិស្តសាសនិកក្នុងក្រុង[[ម៉ានីល]] File:Echmiadzin Cathedral, Armenia (5047080550).jpg|គ្រិស្តសាសនិកអាមេនីកំពុងគោរពបួងសួងក្នុង[[មហាវិហារអេចឆ្មីអាដហ្ស៊ីន]]នៅក្រុង[[វ៉ាហ្ការឆាប៉ាត]] File:İstanbul 4258.jpg|ឥស្លាមសាសនិកបុរសៗកំពុងបួងសួងនៅ[[ព្រះវិហារអ័រតាគុយ]]ក្នុងក្រុង[[អ៊ីស្តង់ប៊ុល]] File:Buddhist alms in Si Phan Don.jpg|[[ភិក្ខុ|ព្រះសង្ឃ]]ឡាវ[[បិណ្ឌបាត|កំពុងទទួលចង្ហាន់]] </gallery> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌នៅអាស៊ី}} ==មើលផងដែរ== *[[ប្រទេសនៅអាស៊ី]] *[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន]] *[[អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទ្វីប]] aibshy0jiiaoonggrikkocur8baghze 0 2069 333974 333614 2026-04-01T17:16:35Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333974 wikitext text/x-wiki '''ខេត្តសៀមរាប'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ប្រទេសកម្ពុជា|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[សៀម]]នៅ[[លង្វែក|សម័យលង្វែក]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ខ្មែរ]]។[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[សៀម]]ហើយទីបំផុត[[ក្រុងអង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]ទៅ[[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[បារាំង|ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នា[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]សតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat from moat.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]](ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{CAM}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជាតំបន់[[ទុនបម្រុងជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[:en:World Heritage Site|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[:en:Wonders of the World|អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ហើយក៏ជាទីតាំងប្រាសាទល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដូចជា[[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] [[ប្រាសាទបាគង]] [[ប្រាសាទបឹងមាលា]] [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]និង[[ប្រាសាទក្នុងខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនានា]]ផ្សេងៗទៀតដែលជាសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌរបស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តមិនអាចរំលងបាន។ [[File:Angkor Wat aerial view.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពប្រាសាទអង្គរវត្តពីលើផ្ទៃអាកាស]] [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] == ឈ្មោះនៃខេត្ត == ខេត្តសៀមរាបគឺជាអតីត[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]។បើតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្ដេចអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុង[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]។ទ័ព[[សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកទ័ព[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ស្ដេចខ្មែរ]]នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជំនះមក[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា '''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរះ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វរ្ម័ន​ទី​ ១]] ជាអ្នកស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​ទ័ព​[[សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​អង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយកង​ទ័ព​[[សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[សៀម]]ចេញ​ពី​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ខ្មែរ]]លើពួក[[សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​នឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​ទេក៏ប៉ុន្តែវា​ក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === សម័យមុនអង្គរ === [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ទ្រង់គង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកទ្រង់គង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។និងចុងក្រោយបំផុតទ្រង់គង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[វប្បធម៌កម្ពុជា|វប្បធម៌អង្គរ]]បានផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយជាឆ្នាំដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](មុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេបានសម្អាងលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីបវរនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបអង្គរ]]។កំណត់ហេតុ[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបំផុតនៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា[[នគរគម្ពីរ]]ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|សេ្តចខែ្មរ]]ដែលសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]នេះគឺ[[ព្រះបាទចន្រ្ទវរ្ម័ន]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]]នាអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ នេះសេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសង្គមរបស់[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តនេះយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាង[[ឥដ្ឋ|ប្រាសាទឥដ្ឋ]]ដំបូងបង្អស់ជាច្រើនមានជាអាទិ៍[[ប្រាសាទព្រៃក្មេង|ប្រាសាទព្រៃកេ្មង]] [[ប្រាសាទពោធិ៍]] [[ប្រាសាទគោកតាសៀន]] [[ប្រាសាទវត្តខ្នាត]] និង [[ប្រាសាទព្រៃប្រាសាទ]]ជាដើម។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរៗ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់មិនលិចទឹកនៅរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់សម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ === សម័យអង្គរ === [[File:Bas-relief du Bayon (Angkor Thom) (2341905162).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពការធ្វើម្ហូបចម្អិនអាហាររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Scène dépouillage (bas-relief du Bayon) (2334493467).jpg|thumb|វិស័យសុខាភិបាលខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Bayonmarket01.JPG|thumb|ទិដ្ឋភាពផ្សារលក់ដូររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Sbai Khmer.png|thumb|ចម្លាក់ស្ត្រីពានាស្បៃនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។ខេត្តសៀមរាបមានចំណុចគួរឲ្យទាក់ទាញជាច្រើនដូចជា[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]ជាដើម។នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]][[ខ្មែរ]]បានអនុវត្តនយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]ជាដីដ៏សម្បូរជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទី[[ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)]] === សម័យក្រោយអង្គរ === [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ថតដោយលោក [[:en:Emile Gsell|Emile Gsell]] (១៨៣៨-១៨៧៩)]] [[File:Western facade of the Temple of Ongau Wat ILN0-1868-0201-0004.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨]] [[File:Bonzerie_de_la_Grande_Pagode_(2).jpg|thumb|វត្តពុទ្ធសាសនានៅលើទឹកដីអង្គរនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ថតដោយលោក [[:en:Emile Gsell|Emile Gsell]] (១៨៣៨-១៨៧៩)]] [[File:AngkorWat_Delaporte1880.jpg|thumb|គំនូរប្រាសាទអង្គរវត្តរបស់លោក [[:en:Louis Delaporte|Louis Delaporte]] (១៨៤២-១៩២៥) នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៨០]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ព[[ខ្មែរ]]របស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានទទួលជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅព្រះរាជនគរគឺ[[អង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចទ័ព[[សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួកវាក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[ខេត្តមហានគរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតក្នុងខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្តៅពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួកវាត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[ខេត្តព្រះនគរស្រីអយុធ្យា|ក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីត្រូវចាញ់សង្គ្រាមនៅចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីបវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន]]រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួកវាបានសម្រេចជាស្ថាពរព្រោះថាអាណាខេត្តមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្នុងភូមិភាគកណ្តាលដូចជា[[ខេត្តសុខោទ័យ]] [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ|កំពែងពេជ្រ]] និង ខេត្តរណបនៃខេត្តទាំងនោះព្រមទាំងអាណាខេត្តដទៃៗឯទៀតដែលស្ថិតនៅជ្រលងនៃដង[[ទន្លេចៅព្រះយា|ទន្លេមេណាម]]ដូចជា[[ខេត្តអយុធ្យា]]និង[[ខេត្តសុពណ៌បុរី]]។បន្ទាប់ពីបានទទួលជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះ[[សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់ដែលបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ខ្មែរ]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[សៀម]]បានទទួលជ័យជម្នះលើទ័ព[[ខ្មែរ]]ដោយពួកវាបានកាន់កាប់[[ក្រុងអង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួកវាបានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួកវាក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ពិតណាស់ទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនា[[សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង|សម័យអាណាព្យាបាលបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺស្តេចអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួនដែល[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាបានទទួលបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីទ័ព[[សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តឡើយហើយអំពើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ខ្មែរ]]ដោយ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរេសួរ|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[ក្រុងអង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនា[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនគ្រាន់តែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះទេក៏ប៉ុន្តែទ្រង់ថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុង[[សៀម|ប្រទេសសៀម]]បច្ចុប្បន្នដូចជា[[ខេត្តនគររាជសីមា]] [[ខេត្តបុរីរម្យ]] [[ខេត្តសុរិន្ទ្រ]] [[ខេត្តសង្គឹត]] [[ខេត្តគោកខ័ណ្ឌ]] [[ខេត្តស៊ីសាកេត|ខេត្តសិរីសាកេត]] [[ខេត្តសុវណ៌ភូមិ ឬ សុវណ្ណភូមិ|ខេត្តសុវណ្ណភូមិ]] [[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]] [[ខេត្តច័ន្ទបុរី]] [[ខេត្តត្រាច]] [[ខេត្តស្រះកែវ]] [[ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ]] [[ខេត្តរយ៉ង]] [[ខេត្តបស្ចឹមបុរី]] [[ខេត្តនាងរង]]ជាដើមដែល[[សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ខ្មែរ]]និង[[សៀម]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកនគរវត្ត]]គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចេស្ដាបតិន្ទ្រ|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះទ្រង់បានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[មង្កុដ|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយ[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ខ្មែរ]]និង[[សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់ពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយអំពើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> ឯកសាររដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាបបានសរសេរថានៅថ្ងៃសុក្រ ០៥ រោច ខែមិគសិរ ឆ្នាំរកា នព្វស័ក គ្រិស្ដសករាជ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៧ ឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ[[ស៊ន សំណាង]]ដែលជា[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|ទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]បានដឹកនាំសិក្ខាសាលាមួយស្ដីពីបេសកកម្មស្រាវជ្រាវចងក្រងប្រវត្តិសាស្រ្តនៃខេត្តសៀមរាបដោយបានលើកឡើងតាមឯកសារដែលឯកឧត្តមបានស្រាវជ្រាវកន្លងមកដោយសង្ខេបដូចខាងក្រោម ៖[[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩០៧ [[សៀម]]ត្រូវប្រគល់ខេត្ត[[សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តសិរីសោភ័ណ្ឌ|ស៊ីសុផុន(សិរីសោភ័ណ)]]មកឲ្យ[[បារាំង]]តាម[[សន្ថិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧|សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧ [[បារាំង]]បានថ្វាយខេត្តសៀមរាបមកឲ្យ[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ មានខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តជីក្រែង]]ដែលស្ថិតនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបច្ចុប្បន្ននេះ។ពេលនោះ[[បារាំង]]បានរៀបចំ[[បារាំង|ជនជាតិបារាំង]]ជាចៅហ្វាយខេត្តហើយឲ្យ[[ខ្មែរ]]ដែលមាននាមស្មើចៅហ្វាយខេត្តនោះដោយ[[បារាំង]]ហៅយើងថាជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តជីក្រែង ចៅហ្វាយស្រុកខេត្តសៀមរាប។ល។ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ មានកំណែទម្រង់ធំមួយដោយបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលខេត្តដែលមានថ្នាក់ស្រុកនិងខណ្ឌនៅក្នុងខេត្តដោយខេត្តមួយចំនួនដូចជា[[ខេត្តជីក្រែង]]ប្ដូរមកជា[[ស្រុកជីក្រែង]]វិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ [[បារាំង]]បានបង្កើតកងក្រវែលឃុំគឺជាប៉ូលីសជនបទនៅឃុំរួចក៏មានបន្តមកជាបាត្រុយបន្ទាប់ពី[[រេស៊ីដង់បាដេសបារាំង|បាដេសបារាំង]]ម្នាក់បានស្លាប់នៅពេលទៅយកពន្ធនៅ[[ឃុំក្រាំងលាវ(ស្រុករលាប្អៀរ)|ក្រាំងលាវ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៣ [[បារាំង]]បានបង្កើតសុរិយោដីដើម្បីយកពន្ធដី * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ បានលុបខណ្ឌចោលវិញដោយសារគេបង្កើតខណ្ឌដើម្បីងាយស្រួលប្រមូលពន្ធហើយនៅពេលគេគ្រប់គ្រងការយកពន្ធបានល្អហើយក៏លុបថ្នាក់ខណ្ឌចោលវិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ បង្កើតក្រុមប្រឹក្សាដោយ[[បារាំង]]កាន់អំណាចហើយឲ្យ[[ខ្មែរ]]ចូលក្រុមប្រឹក្សាដើម្បីផ្តល់ប្រឹក្សា * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ មានខេត្តចំនួន ១២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] * មាន ០២ ក្រុមសរសេរប្រវត្តិខេត្តមានក្រុមទី ០១ ចៅហ្វាយខេត្តនិងមន្ត្រីខេត្ត និង ក្រុមទី ០២ ក្រុមស្រាវជ្រាវ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]វិទ្យានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤ បានបង្កើត[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ដោយកាត់យកឃុំចំនួន ០៣ របស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ឃុំអន្លង់វែង (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំអន្លង់វែង]] [[ឃុំថ្កូវ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំផ្កូវ]] និង [[ឃុំកោះកែរ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំកោះកែរ]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/default/658 |access-date=2025-12-14 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=ប្រវត្តិខេត្តសៀមរាប - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|access-date=2025-12-14|archive-date=2025-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418110841/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|url-status=dead}}</ref> == សាសនា == {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅក្នុងខេត្តសៀមរាប (ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020|access-date=2025-04-09|archivedate=2022-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> |label1 = សាសនាព្រះពុទ្ធ |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = សាសនាគ្រិស្ត |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = សាសនាអុីស្លាម |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = សាសនាផ្សេងៗ |value4 = 0.1 |color4 = Black }} សាសនារបស់រដ្ឋគឺ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]។ប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបជាង ៩៩.៣% ជាអ្នកកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]ប្រមាណជា ០.៤% ជាអ្នកកាន់[[សាសនាគ្រិស្ត]]និង[[សាសនាឥស្លាម|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនកាន់ដោយ[[ជនជាតិចាម]]គឺ ០.២%។ == ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់ == [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូ ឬ ហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]]''' នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ|ព្រះបរមរតនកោដ្ឋព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]] និង ព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យពេលស្ដេចយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ក្រុងភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល)នោះហើយជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យបារាំង]]ដាក់អាណានិគមនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]អំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ម្ដងវិញ។ជាអកុសលនៅក្នុង[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]][[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរៈសិក្សា]]ដែលបានប្រើសម្រាប់ឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយជាកន្លែងថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់សៀមរាប]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនោះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ ជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ បានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ទ្រង់ម្លោះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និង[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលនៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនាឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[ក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រីអភិរក្សអង្គរខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយ[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]ក្រោយពី[[ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យ[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបបដិមាទាំង ០២ នោះមកលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់គាត់បានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យអភិរក្សអង្គរហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះ'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី]]នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់ក្នុងរថយន្តរបស់គាត់មកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថាក្នុងរូបមួយត្រូវបានសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យ[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយគាត់អាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់គាត់ពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌មុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលគាត់អស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ ព្រះមហាវីរក្សត្រ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]ទ្រង់បានបញ្ជូនទ័ពពី[[ភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្ត[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថា[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះ[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយគម្រោងការ '''Bangkok Plot''' ក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។ទោះបីជា[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយគាត់ដោយឲ្យគាត់ដឹងខ្លួនជាមុនពីគម្រោងនៃការចាប់ខ្លួននេះ និងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការគាត់មួយនៅ[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែល[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់គាត់ជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើគាត់។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាគាត់ចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថា[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាគាត់ស្លាប់ដោយសារបាបកម្មគាត់ព្រោះគាត់ធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយ[[ដាប ឈួន]]ស្លាប់មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាបបានយករូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហានរដ្ឋាភិបាល[[លន់ នល់]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបនាឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រង់ទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់[[សាសនា]]នៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់បដិមាទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ ព្រះអង្គនេះត្រូវត្រាំក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពីរបប[[ខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលដឹងពីរឿងនោះបាននាំគ្នាស្រង់[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់នៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តព្រះរាជដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ នៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅក្នុង[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបានឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកំពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គ.ក្រទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ ត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកជំទាវ[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញអំពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅ[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១]](គ.ស ១០០៦-១០៥០)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវរ្ម័ន'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរះ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[ក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវតី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់'''ពួករាមន្យ'''([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' ជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១០៥០-១០៦៦)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ៨០២-៨៣៤)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវរ្ម័ន''' ជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពី'''តំបន់អ្នកចិះ'''(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ ជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨)ជាមួយ[[ជយរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់'''ភរតរាហូ'''ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១៦០-១១៦៥)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]]បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' ជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១៦០-១១៦៥)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ'''ភរតរាហូ'''រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ ឬ អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើ'''ភ្នំសិវបាទ'''([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បូនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី​ ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវ''' ជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរ''' ជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរះ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់'''ភរតរាហូ'''ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជាអ្នកសញ្ជកនា[[សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជយសិង្ហវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពី'''តំបន់ល្វោ'''([[ទ្វារវតី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅ'''តំបន់ឆោកព្កុល'''(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ដែលចុះពី'''ភ្នំសិវបាទ'''([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវរ្ម័ន'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> == ប្រាសាទ == {{For|ប្រាសាទនៅក្នុងខេត្តសៀមរាប|បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប}} == ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត == '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' ត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ លើ[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរនៃខេត្តសៀមរាប]]ដោយ[[សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា]](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជន ដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] == ស្ទឹងសៀមរាប == [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរាត្រី]] [[ស្ទឹងសៀមរាប]] ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅ[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាបអង្គរបន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។ក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[ក្រុងអង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅ[[:en:Varanasi|ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[:en:Himalayas|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[សាសនាហិណ្ឌូ|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[:en:Himalayas|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]ទេ។ដូច្នេះហើយ[[ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]][[ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap Lake phases.gif|thumb|ផែនទីនៃបឹងទន្លេសាប]] [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] == រដ្ឋបាល == ខេត្តសៀមរាប ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref>៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reab |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Ek |- |} == មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន == [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជា[[:en:International airport|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិគោកដូង]] [[សង្កាត់ទឹកវិល]] [[ក្រុងសៀមរាប]]សម្រាប់បម្រើឲ្យ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបទឹកដីអង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]ត្រូវបានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> [[File:New_Siem_Reap-Angkor_International_Airport_01.jpg|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ (Siem Reap-Angkor International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[:en:International airport|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្រៀលពង]] [[ឃុំពពេល]] និង [[ភូមិប្រវ៉ាល]] [[ឃុំតាយ៉ែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]សម្រាប់បម្រើឲ្យ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបទឹកដីអង្គរ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]នៅក្នុង[[ភូមិតាព្រហ្ម]] [[ឃុំបឹងខ្យាង]] [[ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង]] [[ខេត្តកណ្តាល]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref>[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៧០០ ហិកតានិងមានផ្លូវរត់ប្រវែង ៣៦០០ ម៉ែត្រ។<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/business/2023/10/16/cambodia-airport-angkor-wat-tourism-siem-reap/1fa94f8e-6c2f-11ee-b01a-f593caa04363_story.html|title=Cambodia Opens New Airport To Serve Angkor Wat|website=Washingtonpost.com|accessdate= October 18, 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែន កម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ទីក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ទីក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[:en:Rong_Kluea_Market|ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> == តំបន់ទេសចរណ៍ខេត្តសៀមរាប== [[File:Angkor_Satellit_mit_Karte.jpg|thumb]] បើតាមប្រវត្តិសាស្ដ្រទឹកដីខេត្តសៀមរាបៗគឺជាតំបន់រាជធានីរបស់[[ចក្រភពខ្មែរ]]នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៣។ដោយសារមូលហេតុខាងលើនេះហើយទើបរហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ននេះគេនៅឃើញមានសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]យ៉ាងច្រើននៅពាសពេញទឹកដីដ៏បវរនៃខេត្តសៀមរាបនេះ។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-04-21 |title=តើដឹងថា ខេត្តក្រុងទាំង ២៥ មានសេសសល់សំណង់ប្រាសាទបុរាណ​អីខ្លះ? |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/894632 |access-date=2025-11-08 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref>ប្រាសាទទាំងឡាយនៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលមានឈ្មោះល្បីទូទាំងពិភពលោកគឺស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃក្រឡា ៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។សព្វថ្ងៃប្រាសាទមួយចំនួនត្រូវបានរកឃើញជាបន្តបន្ទាប់។ប្រាសាទទាំងឡាយត្រូវបានកសាងឡើងនៅរវាងសតវត្សរ៍ទី ០៩ និងទី ១៣។កម្មវិធីកសាងឥតឈប់ឈរត្រូវបានប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ជាបន្តបន្ទាប់ដែលអាចប្រៀបធៀបបានទៅនឹងសំណង់[[មហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា|ប្រាសាទមហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុង[[:en:Fourth Dynasty of Egypt|រាជវង្សទី ០៤ នៃអេហ្ស៊ីបបុរាណ]]និងសំណង់ប្រាសាទដទៃទៀតនៅក្នុង[[អេហ្ស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]បានកសាងប្រាសាទទាំងនេះដោយប្រើកម្លាំងកម្មករយ៉ាងច្រើនតាមការប៉ាន់ស្មានការធ្វើសំណង់ថ្មីនីមួយៗអាចប្រើមនុស្សប្រហែល ៧៥០០០០ នាក់នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និង ១៣។ទោះបីជាបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទជាច្រើនក៏ដោយសព្វថ្ងៃនេះគឺមានភស្តុតាងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះចំពោះមនុស្សដែលមករស់នៅពិតប្រាកដនៅទីក្រុងដ៏ចំណាស់មួយនេះកាលពីអតីតកាល។អ្នកធ្វើដំណើរ[[:en:Portuguese_people#p-lang|ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់]]ត្រូវបានគេជឿថាគឺជាជនជាតិបស្ចឹមប្រទេសដំបូងគេដែលបានសម្លឹងមិនដាក់ភ្នែកទៅលើភាពអស្ចារ្យនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅពេលទៅទស្សនានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយកិត្តិយសធំបំផុតចំពោះការរកឃើញ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏អស្ចារ្យបានធ្លាក់ទៅលើអ្នកភូមិសាស្ដ្រ[[:en:French_people|ជនជាតិបារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកទស្សនា[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០ ហើយបានតម្កល់ទុកនូវឯកសារនៅឯ[[ទីក្រុងប៉ារីស]]ក្រោយមរណភាពរបស់លោកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨។នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ និង ២០ បេសកកម្មរបស់[[បារាំង]]ជាច្រើនបានមកទស្សនាប្រាសាទបុរាណនិងធ្វើការកាប់ឆ្ការសម្អាតព្រៃពីប្រាសាទហើយបានប្រមូលនូវឯកសារបានយ៉ាងច្រើន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ [[សៀម]]បានប្រគល់[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]មកឲ្យ[[ខ្មែរ]]គ្រប់គ្រងវិញដោយសារ[[បារាំង]]គាបសង្កត់ខ្លាំងពេកហើយនៅក្នុងនោះបាននាំមកនូវភ្ញៀវទេសចរឲ្យមកទស្សនា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ជាលើកដំបូងនៅលើ[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។ភ្ញៀវទេសចរអាចជ្រើសរើសទស្សនាតាមវង់តូចដែលរួមមានទីក្រុងដ៏ល្បីល្បាញរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជា]]គឺអង្គរធំនិងអង្គរតូចដែលមានប្រាសាទជាច្រើនដូចជា[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] [[ស្រះស្រង់]]និងរមណីយដ្ឋានជាច្រើនទៀត។ភ្ញៀវទេសចរអាចបន្តដំណើរទៅទស្សនានៅវង់ធំនោះគេនឹងបានឃើញប្រាសាទមួយចំនួនផ្សេងទៀតនិង[[បារាយណ៍]]នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ប្រសិនបើមានពេលវេលាភ្ញៀវទេសចរអាចទៅទស្សនាប្រាសាទល្បីល្បាញផ្សេងៗទៀតដូចជា[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] [[ប្រាសាទបាគង]] [[ប្រាសាទលលៃ]] [[ប្រាសាទបន្ទាយសំរែ]] [[ប្រាសាទបេងមាលា|ប្រាសាទបឹងមាលា]] [[ប្រាសាទភ្នំក្រោម]] [[ប្រាសាទចៅស្រីវិបុលកេរ្តិ៍]] [[ប្រាសាទភ្នំបូក]]ជាដើមដែលស្ថិតនៅឆ្ងាយពីប្រាសាទនៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បន្តិច។ ==ឯកសារពិគ្រោះ== {{reflist|1}} sm9k8zbwbp0kjna0mx411ka2szkzb23 333975 333974 2026-04-01T17:17:20Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333975 wikitext text/x-wiki '''ខេត្តសៀមរាប'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ប្រទេសកម្ពុជា|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[សៀម]]នៅ[[លង្វែក|សម័យលង្វែក]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ខ្មែរ]]។[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[សៀម]]ហើយទីបំផុត[[ក្រុងអង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]ទៅ[[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[បារាំង|ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នា[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]សតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat from moat.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]](ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{CAM}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជាតំបន់[[ទុនបម្រុងជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[:en:World Heritage Site|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[:en:Wonders of the World|អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ហើយក៏ជាទីតាំងប្រាសាទល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដូចជា[[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] [[ប្រាសាទបាគង]] [[ប្រាសាទបឹងមាលា]] [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]និង[[ប្រាសាទក្នុងខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនានា]]ផ្សេងៗទៀតដែលជាសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌរបស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តមិនអាចរំលងបាន។ [[File:Angkor Wat aerial view.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពប្រាសាទអង្គរវត្តពីលើផ្ទៃអាកាស]] [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] == ឈ្មោះនៃខេត្ត == ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីត[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]។បើតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្ដេចអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុង[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]។ទ័ព[[សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកទ័ព[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ស្ដេចខ្មែរ]]នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជំនះមក[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា '''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរះ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វរ្ម័ន​ទី​ ១]] ជាអ្នកស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​ទ័ព​[[សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​អង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយកង​ទ័ព​[[សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[សៀម]]ចេញ​ពី​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ខ្មែរ]]លើពួក[[សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​នឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​ទេក៏ប៉ុន្តែវា​ក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === សម័យមុនអង្គរ === [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ទ្រង់គង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកទ្រង់គង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។និងចុងក្រោយបំផុតទ្រង់គង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[វប្បធម៌កម្ពុជា|វប្បធម៌អង្គរ]]បានផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយជាឆ្នាំដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](មុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេបានសម្អាងលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីបវរនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបអង្គរ]]។កំណត់ហេតុ[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបំផុតនៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា[[នគរគម្ពីរ]]ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|សេ្តចខែ្មរ]]ដែលសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]នេះគឺ[[ព្រះបាទចន្រ្ទវរ្ម័ន]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]]នាអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ នេះសេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសង្គមរបស់[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តនេះយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាង[[ឥដ្ឋ|ប្រាសាទឥដ្ឋ]]ដំបូងបង្អស់ជាច្រើនមានជាអាទិ៍[[ប្រាសាទព្រៃក្មេង|ប្រាសាទព្រៃកេ្មង]] [[ប្រាសាទពោធិ៍]] [[ប្រាសាទគោកតាសៀន]] [[ប្រាសាទវត្តខ្នាត]] និង [[ប្រាសាទព្រៃប្រាសាទ]]ជាដើម។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរៗ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់មិនលិចទឹកនៅរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់សម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ === សម័យអង្គរ === [[File:Bas-relief du Bayon (Angkor Thom) (2341905162).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពការធ្វើម្ហូបចម្អិនអាហាររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Scène dépouillage (bas-relief du Bayon) (2334493467).jpg|thumb|វិស័យសុខាភិបាលខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Bayonmarket01.JPG|thumb|ទិដ្ឋភាពផ្សារលក់ដូររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Sbai Khmer.png|thumb|ចម្លាក់ស្ត្រីពានាស្បៃនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។ខេត្តសៀមរាបមានចំណុចគួរឲ្យទាក់ទាញជាច្រើនដូចជា[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]ជាដើម។នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]][[ខ្មែរ]]បានអនុវត្តនយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]ជាដីដ៏សម្បូរជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទី[[ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)]] === សម័យក្រោយអង្គរ === [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ថតដោយលោក [[:en:Emile Gsell|Emile Gsell]] (១៨៣៨-១៨៧៩)]] [[File:Western facade of the Temple of Ongau Wat ILN0-1868-0201-0004.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨]] [[File:Bonzerie_de_la_Grande_Pagode_(2).jpg|thumb|វត្តពុទ្ធសាសនានៅលើទឹកដីអង្គរនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ថតដោយលោក [[:en:Emile Gsell|Emile Gsell]] (១៨៣៨-១៨៧៩)]] [[File:AngkorWat_Delaporte1880.jpg|thumb|គំនូរប្រាសាទអង្គរវត្តរបស់លោក [[:en:Louis Delaporte|Louis Delaporte]] (១៨៤២-១៩២៥) នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៨០]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ព[[ខ្មែរ]]របស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានទទួលជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅព្រះរាជនគរគឺ[[អង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចទ័ព[[សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួកវាក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[ខេត្តមហានគរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតក្នុងខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្តៅពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួកវាត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[ខេត្តព្រះនគរស្រីអយុធ្យា|ក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីត្រូវចាញ់សង្គ្រាមនៅចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីបវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន]]រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួកវាបានសម្រេចជាស្ថាពរព្រោះថាអាណាខេត្តមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្នុងភូមិភាគកណ្តាលដូចជា[[ខេត្តសុខោទ័យ]] [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ|កំពែងពេជ្រ]] និង ខេត្តរណបនៃខេត្តទាំងនោះព្រមទាំងអាណាខេត្តដទៃៗឯទៀតដែលស្ថិតនៅជ្រលងនៃដង[[ទន្លេចៅព្រះយា|ទន្លេមេណាម]]ដូចជា[[ខេត្តអយុធ្យា]]និង[[ខេត្តសុពណ៌បុរី]]។បន្ទាប់ពីបានទទួលជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះ[[សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់ដែលបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ខ្មែរ]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[សៀម]]បានទទួលជ័យជម្នះលើទ័ព[[ខ្មែរ]]ដោយពួកវាបានកាន់កាប់[[ក្រុងអង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួកវាបានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួកវាក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ពិតណាស់ទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនា[[សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង|សម័យអាណាព្យាបាលបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺស្តេចអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួនដែល[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាបានទទួលបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីទ័ព[[សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តឡើយហើយអំពើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ខ្មែរ]]ដោយ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរេសួរ|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[ក្រុងអង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនា[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនគ្រាន់តែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះទេក៏ប៉ុន្តែទ្រង់ថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុង[[សៀម|ប្រទេសសៀម]]បច្ចុប្បន្នដូចជា[[ខេត្តនគររាជសីមា]] [[ខេត្តបុរីរម្យ]] [[ខេត្តសុរិន្ទ្រ]] [[ខេត្តសង្គឹត]] [[ខេត្តគោកខ័ណ្ឌ]] [[ខេត្តស៊ីសាកេត|ខេត្តសិរីសាកេត]] [[ខេត្តសុវណ៌ភូមិ ឬ សុវណ្ណភូមិ|ខេត្តសុវណ្ណភូមិ]] [[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]] [[ខេត្តច័ន្ទបុរី]] [[ខេត្តត្រាច]] [[ខេត្តស្រះកែវ]] [[ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ]] [[ខេត្តរយ៉ង]] [[ខេត្តបស្ចឹមបុរី]] [[ខេត្តនាងរង]]ជាដើមដែល[[សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ខ្មែរ]]និង[[សៀម]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកនគរវត្ត]]គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចេស្ដាបតិន្ទ្រ|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះទ្រង់បានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[មង្កុដ|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយ[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ខ្មែរ]]និង[[សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់ពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយអំពើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> ឯកសាររដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាបបានសរសេរថានៅថ្ងៃសុក្រ ០៥ រោច ខែមិគសិរ ឆ្នាំរកា នព្វស័ក គ្រិស្ដសករាជ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៧ ឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ[[ស៊ន សំណាង]]ដែលជា[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|ទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]បានដឹកនាំសិក្ខាសាលាមួយស្ដីពីបេសកកម្មស្រាវជ្រាវចងក្រងប្រវត្តិសាស្រ្តនៃខេត្តសៀមរាបដោយបានលើកឡើងតាមឯកសារដែលឯកឧត្តមបានស្រាវជ្រាវកន្លងមកដោយសង្ខេបដូចខាងក្រោម ៖[[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩០៧ [[សៀម]]ត្រូវប្រគល់ខេត្ត[[សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តសិរីសោភ័ណ្ឌ|ស៊ីសុផុន(សិរីសោភ័ណ)]]មកឲ្យ[[បារាំង]]តាម[[សន្ថិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧|សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧ [[បារាំង]]បានថ្វាយខេត្តសៀមរាបមកឲ្យ[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ មានខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តជីក្រែង]]ដែលស្ថិតនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបច្ចុប្បន្ននេះ។ពេលនោះ[[បារាំង]]បានរៀបចំ[[បារាំង|ជនជាតិបារាំង]]ជាចៅហ្វាយខេត្តហើយឲ្យ[[ខ្មែរ]]ដែលមាននាមស្មើចៅហ្វាយខេត្តនោះដោយ[[បារាំង]]ហៅយើងថាជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តជីក្រែង ចៅហ្វាយស្រុកខេត្តសៀមរាប។ល។ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ មានកំណែទម្រង់ធំមួយដោយបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលខេត្តដែលមានថ្នាក់ស្រុកនិងខណ្ឌនៅក្នុងខេត្តដោយខេត្តមួយចំនួនដូចជា[[ខេត្តជីក្រែង]]ប្ដូរមកជា[[ស្រុកជីក្រែង]]វិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ [[បារាំង]]បានបង្កើតកងក្រវែលឃុំគឺជាប៉ូលីសជនបទនៅឃុំរួចក៏មានបន្តមកជាបាត្រុយបន្ទាប់ពី[[រេស៊ីដង់បាដេសបារាំង|បាដេសបារាំង]]ម្នាក់បានស្លាប់នៅពេលទៅយកពន្ធនៅ[[ឃុំក្រាំងលាវ(ស្រុករលាប្អៀរ)|ក្រាំងលាវ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៣ [[បារាំង]]បានបង្កើតសុរិយោដីដើម្បីយកពន្ធដី * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ បានលុបខណ្ឌចោលវិញដោយសារគេបង្កើតខណ្ឌដើម្បីងាយស្រួលប្រមូលពន្ធហើយនៅពេលគេគ្រប់គ្រងការយកពន្ធបានល្អហើយក៏លុបថ្នាក់ខណ្ឌចោលវិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ បង្កើតក្រុមប្រឹក្សាដោយ[[បារាំង]]កាន់អំណាចហើយឲ្យ[[ខ្មែរ]]ចូលក្រុមប្រឹក្សាដើម្បីផ្តល់ប្រឹក្សា * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ មានខេត្តចំនួន ១២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] * មាន ០២ ក្រុមសរសេរប្រវត្តិខេត្តមានក្រុមទី ០១ ចៅហ្វាយខេត្តនិងមន្ត្រីខេត្ត និង ក្រុមទី ០២ ក្រុមស្រាវជ្រាវ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]វិទ្យានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤ បានបង្កើត[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ដោយកាត់យកឃុំចំនួន ០៣ របស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ឃុំអន្លង់វែង (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំអន្លង់វែង]] [[ឃុំថ្កូវ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំផ្កូវ]] និង [[ឃុំកោះកែរ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំកោះកែរ]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/default/658 |access-date=2025-12-14 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=ប្រវត្តិខេត្តសៀមរាប - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|access-date=2025-12-14|archive-date=2025-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418110841/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|url-status=dead}}</ref> == សាសនា == {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅក្នុងខេត្តសៀមរាប (ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020|access-date=2025-04-09|archivedate=2022-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> |label1 = សាសនាព្រះពុទ្ធ |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = សាសនាគ្រិស្ត |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = សាសនាអុីស្លាម |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = សាសនាផ្សេងៗ |value4 = 0.1 |color4 = Black }} សាសនារបស់រដ្ឋគឺ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]។ប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបជាង ៩៩.៣% ជាអ្នកកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]ប្រមាណជា ០.៤% ជាអ្នកកាន់[[សាសនាគ្រិស្ត]]និង[[សាសនាឥស្លាម|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនកាន់ដោយ[[ជនជាតិចាម]]គឺ ០.២%។ == ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់ == [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូ ឬ ហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]]''' នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ|ព្រះបរមរតនកោដ្ឋព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]] និង ព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យពេលស្ដេចយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ក្រុងភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល)នោះហើយជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យបារាំង]]ដាក់អាណានិគមនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]អំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ម្ដងវិញ។ជាអកុសលនៅក្នុង[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]][[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរៈសិក្សា]]ដែលបានប្រើសម្រាប់ឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយជាកន្លែងថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់សៀមរាប]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនោះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ ជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ បានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ទ្រង់ម្លោះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និង[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលនៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនាឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[ក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រីអភិរក្សអង្គរខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយ[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]ក្រោយពី[[ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យ[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបបដិមាទាំង ០២ នោះមកលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់គាត់បានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យអភិរក្សអង្គរហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះ'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី]]នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់ក្នុងរថយន្តរបស់គាត់មកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថាក្នុងរូបមួយត្រូវបានសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យ[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយគាត់អាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់គាត់ពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌មុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលគាត់អស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ ព្រះមហាវីរក្សត្រ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]ទ្រង់បានបញ្ជូនទ័ពពី[[ភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្ត[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថា[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះ[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយគម្រោងការ '''Bangkok Plot''' ក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។ទោះបីជា[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយគាត់ដោយឲ្យគាត់ដឹងខ្លួនជាមុនពីគម្រោងនៃការចាប់ខ្លួននេះ និងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការគាត់មួយនៅ[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែល[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់គាត់ជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើគាត់។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាគាត់ចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថា[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាគាត់ស្លាប់ដោយសារបាបកម្មគាត់ព្រោះគាត់ធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយ[[ដាប ឈួន]]ស្លាប់មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាបបានយករូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហានរដ្ឋាភិបាល[[លន់ នល់]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបនាឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រង់ទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់[[សាសនា]]នៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់បដិមាទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ ព្រះអង្គនេះត្រូវត្រាំក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពីរបប[[ខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលដឹងពីរឿងនោះបាននាំគ្នាស្រង់[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់នៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តព្រះរាជដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ នៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅក្នុង[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបានឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកំពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គ.ក្រទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ ត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកជំទាវ[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញអំពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅ[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១]](គ.ស ១០០៦-១០៥០)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវរ្ម័ន'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរះ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[ក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវតី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់'''ពួករាមន្យ'''([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' ជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១០៥០-១០៦៦)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ៨០២-៨៣៤)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវរ្ម័ន''' ជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពី'''តំបន់អ្នកចិះ'''(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ ជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨)ជាមួយ[[ជយរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់'''ភរតរាហូ'''ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១៦០-១១៦៥)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]]បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' ជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១៦០-១១៦៥)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ'''ភរតរាហូ'''រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ ឬ អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើ'''ភ្នំសិវបាទ'''([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បូនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី​ ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវ''' ជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរ''' ជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរះ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់'''ភរតរាហូ'''ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជាអ្នកសញ្ជកនា[[សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជយសិង្ហវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពី'''តំបន់ល្វោ'''([[ទ្វារវតី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅ'''តំបន់ឆោកព្កុល'''(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ដែលចុះពី'''ភ្នំសិវបាទ'''([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវរ្ម័ន'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> == ប្រាសាទ == {{For|ប្រាសាទនៅក្នុងខេត្តសៀមរាប|បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប}} == ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត == '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' ត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ លើ[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរនៃខេត្តសៀមរាប]]ដោយ[[សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា]](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជន ដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] == ស្ទឹងសៀមរាប == [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរាត្រី]] [[ស្ទឹងសៀមរាប]] ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅ[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាបអង្គរបន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។ក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[ក្រុងអង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅ[[:en:Varanasi|ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[:en:Himalayas|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[សាសនាហិណ្ឌូ|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[:en:Himalayas|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]ទេ។ដូច្នេះហើយ[[ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]][[ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap Lake phases.gif|thumb|ផែនទីនៃបឹងទន្លេសាប]] [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] == រដ្ឋបាល == ខេត្តសៀមរាប ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref>៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reab |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Ek |- |} == មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន == [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជា[[:en:International airport|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិគោកដូង]] [[សង្កាត់ទឹកវិល]] [[ក្រុងសៀមរាប]]សម្រាប់បម្រើឲ្យ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបទឹកដីអង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]ត្រូវបានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> [[File:New_Siem_Reap-Angkor_International_Airport_01.jpg|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ (Siem Reap-Angkor International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[:en:International airport|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្រៀលពង]] [[ឃុំពពេល]] និង [[ភូមិប្រវ៉ាល]] [[ឃុំតាយ៉ែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]សម្រាប់បម្រើឲ្យ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបទឹកដីអង្គរ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]នៅក្នុង[[ភូមិតាព្រហ្ម]] [[ឃុំបឹងខ្យាង]] [[ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង]] [[ខេត្តកណ្តាល]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref>[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៧០០ ហិកតានិងមានផ្លូវរត់ប្រវែង ៣៦០០ ម៉ែត្រ។<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/business/2023/10/16/cambodia-airport-angkor-wat-tourism-siem-reap/1fa94f8e-6c2f-11ee-b01a-f593caa04363_story.html|title=Cambodia Opens New Airport To Serve Angkor Wat|website=Washingtonpost.com|accessdate= October 18, 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែន កម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ទីក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ទីក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[:en:Rong_Kluea_Market|ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> == តំបន់ទេសចរណ៍ខេត្តសៀមរាប== [[File:Angkor_Satellit_mit_Karte.jpg|thumb]] បើតាមប្រវត្តិសាស្ដ្រទឹកដីខេត្តសៀមរាបៗគឺជាតំបន់រាជធានីរបស់[[ចក្រភពខ្មែរ]]នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៣។ដោយសារមូលហេតុខាងលើនេះហើយទើបរហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ននេះគេនៅឃើញមានសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]យ៉ាងច្រើននៅពាសពេញទឹកដីដ៏បវរនៃខេត្តសៀមរាបនេះ។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-04-21 |title=តើដឹងថា ខេត្តក្រុងទាំង ២៥ មានសេសសល់សំណង់ប្រាសាទបុរាណ​អីខ្លះ? |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/894632 |access-date=2025-11-08 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref>ប្រាសាទទាំងឡាយនៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលមានឈ្មោះល្បីទូទាំងពិភពលោកគឺស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃក្រឡា ៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។សព្វថ្ងៃប្រាសាទមួយចំនួនត្រូវបានរកឃើញជាបន្តបន្ទាប់។ប្រាសាទទាំងឡាយត្រូវបានកសាងឡើងនៅរវាងសតវត្សរ៍ទី ០៩ និងទី ១៣។កម្មវិធីកសាងឥតឈប់ឈរត្រូវបានប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ជាបន្តបន្ទាប់ដែលអាចប្រៀបធៀបបានទៅនឹងសំណង់[[មហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា|ប្រាសាទមហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុង[[:en:Fourth Dynasty of Egypt|រាជវង្សទី ០៤ នៃអេហ្ស៊ីបបុរាណ]]និងសំណង់ប្រាសាទដទៃទៀតនៅក្នុង[[អេហ្ស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]បានកសាងប្រាសាទទាំងនេះដោយប្រើកម្លាំងកម្មករយ៉ាងច្រើនតាមការប៉ាន់ស្មានការធ្វើសំណង់ថ្មីនីមួយៗអាចប្រើមនុស្សប្រហែល ៧៥០០០០ នាក់នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និង ១៣។ទោះបីជាបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទជាច្រើនក៏ដោយសព្វថ្ងៃនេះគឺមានភស្តុតាងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះចំពោះមនុស្សដែលមករស់នៅពិតប្រាកដនៅទីក្រុងដ៏ចំណាស់មួយនេះកាលពីអតីតកាល។អ្នកធ្វើដំណើរ[[:en:Portuguese_people#p-lang|ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់]]ត្រូវបានគេជឿថាគឺជាជនជាតិបស្ចឹមប្រទេសដំបូងគេដែលបានសម្លឹងមិនដាក់ភ្នែកទៅលើភាពអស្ចារ្យនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅពេលទៅទស្សនានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយកិត្តិយសធំបំផុតចំពោះការរកឃើញ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏អស្ចារ្យបានធ្លាក់ទៅលើអ្នកភូមិសាស្ដ្រ[[:en:French_people|ជនជាតិបារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកទស្សនា[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០ ហើយបានតម្កល់ទុកនូវឯកសារនៅឯ[[ទីក្រុងប៉ារីស]]ក្រោយមរណភាពរបស់លោកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨។នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ និង ២០ បេសកកម្មរបស់[[បារាំង]]ជាច្រើនបានមកទស្សនាប្រាសាទបុរាណនិងធ្វើការកាប់ឆ្ការសម្អាតព្រៃពីប្រាសាទហើយបានប្រមូលនូវឯកសារបានយ៉ាងច្រើន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ [[សៀម]]បានប្រគល់[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]មកឲ្យ[[ខ្មែរ]]គ្រប់គ្រងវិញដោយសារ[[បារាំង]]គាបសង្កត់ខ្លាំងពេកហើយនៅក្នុងនោះបាននាំមកនូវភ្ញៀវទេសចរឲ្យមកទស្សនា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ជាលើកដំបូងនៅលើ[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។ភ្ញៀវទេសចរអាចជ្រើសរើសទស្សនាតាមវង់តូចដែលរួមមានទីក្រុងដ៏ល្បីល្បាញរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជា]]គឺអង្គរធំនិងអង្គរតូចដែលមានប្រាសាទជាច្រើនដូចជា[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] [[ស្រះស្រង់]]និងរមណីយដ្ឋានជាច្រើនទៀត។ភ្ញៀវទេសចរអាចបន្តដំណើរទៅទស្សនានៅវង់ធំនោះគេនឹងបានឃើញប្រាសាទមួយចំនួនផ្សេងទៀតនិង[[បារាយណ៍]]នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ប្រសិនបើមានពេលវេលាភ្ញៀវទេសចរអាចទៅទស្សនាប្រាសាទល្បីល្បាញផ្សេងៗទៀតដូចជា[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] [[ប្រាសាទបាគង]] [[ប្រាសាទលលៃ]] [[ប្រាសាទបន្ទាយសំរែ]] [[ប្រាសាទបេងមាលា|ប្រាសាទបឹងមាលា]] [[ប្រាសាទភ្នំក្រោម]] [[ប្រាសាទចៅស្រីវិបុលកេរ្តិ៍]] [[ប្រាសាទភ្នំបូក]]ជាដើមដែលស្ថិតនៅឆ្ងាយពីប្រាសាទនៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បន្តិច។ ==ឯកសារពិគ្រោះ== {{reflist|1}} myy89v21o6mmhwo1rrs5l4e2uu4dntz 333976 333975 2026-04-01T17:18:33Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333976 wikitext text/x-wiki '''ខេត្តសៀមរាប'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ប្រទេសកម្ពុជា|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[សៀម]]នៅ[[លង្វែក|សម័យលង្វែក]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ខ្មែរ]]។[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[សៀម]]ហើយទីបំផុត[[ក្រុងអង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]ទៅ[[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[បារាំង|ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នា[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]សតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat from moat.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]](ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{CAM}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជាតំបន់[[ទុនបម្រុងជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[:en:World Heritage Site|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[:en:Wonders of the World|អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ហើយក៏ជាទីតាំងប្រាសាទល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដូចជា[[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] [[ប្រាសាទបាគង]] [[ប្រាសាទបឹងមាលា]] [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]និង[[ប្រាសាទក្នុងខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនានា]]ផ្សេងៗទៀតដែលជាសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌរបស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តមិនអាចរំលងបាន។ [[File:Angkor Wat aerial view.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពប្រាសាទអង្គរវត្តពីលើផ្ទៃអាកាស]] [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] == ឈ្មោះនៃខេត្ត == ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីត[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]។បើតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្ដេចអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុង[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]។ទ័ព[[សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកទ័ព[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ស្ដេចខ្មែរ]]នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជំនះមក[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា '''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរះ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វរ្ម័ន​ទី​ ១]] ជាអ្នកស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​ទ័ព​[[សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​អង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយកង​ទ័ព​[[សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[សៀម]]ចេញ​ពី​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ខ្មែរ]]លើពួក[[សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​នឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​ទេក៏ប៉ុន្តែវា​ក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === សម័យមុនអង្គរ === [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ទ្រង់គង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកទ្រង់គង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។និងចុងក្រោយបំផុតទ្រង់គង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[វប្បធម៌កម្ពុជា|វប្បធម៌អង្គរ]]បានផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយជាឆ្នាំដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](មុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេបានសម្អាងលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីបវរនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបអង្គរ]]។កំណត់ហេតុ[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបំផុតនៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា[[នគរគម្ពីរ]]ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|សេ្តចខែ្មរ]]ដែលសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]នេះគឺ[[ព្រះបាទចន្រ្ទវរ្ម័ន]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]]នាអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ នេះសេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសង្គមរបស់[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តនេះយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាង[[ឥដ្ឋ|ប្រាសាទឥដ្ឋ]]ដំបូងបង្អស់ជាច្រើនមានជាអាទិ៍[[ប្រាសាទព្រៃក្មេង|ប្រាសាទព្រៃកេ្មង]] [[ប្រាសាទពោធិ៍]] [[ប្រាសាទគោកតាសៀន]] [[ប្រាសាទវត្តខ្នាត]] និង [[ប្រាសាទព្រៃប្រាសាទ]]ជាដើម។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរៗ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់មិនលិចទឹកនៅរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់សម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ === សម័យអង្គរ === [[File:Bas-relief du Bayon (Angkor Thom) (2341905162).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពការធ្វើម្ហូបចម្អិនអាហាររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Scène dépouillage (bas-relief du Bayon) (2334493467).jpg|thumb|វិស័យសុខាភិបាលខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Bayonmarket01.JPG|thumb|ទិដ្ឋភាពផ្សារលក់ដូររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Sbai Khmer.png|thumb|ចម្លាក់ស្ត្រីពានាស្បៃនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។ខេត្តសៀមរាបមានចំណុចគួរឲ្យទាក់ទាញជាច្រើនដូចជា[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]ជាដើម។នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]][[ខ្មែរ]]បានអនុវត្តនយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]ជាដីដ៏សម្បូរជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទី[[ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)]] === សម័យក្រោយអង្គរ === [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ថតដោយលោក [[:en:Emile Gsell|Emile Gsell]] (១៨៣៨-១៨៧៩)]] [[File:Western facade of the Temple of Ongau Wat ILN0-1868-0201-0004.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨]] [[File:Bonzerie_de_la_Grande_Pagode_(2).jpg|thumb|វត្តពុទ្ធសាសនានៅលើទឹកដីអង្គរនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ថតដោយលោក [[:en:Emile Gsell|Emile Gsell]] (១៨៣៨-១៨៧៩)]] [[File:AngkorWat_Delaporte1880.jpg|thumb|គំនូរប្រាសាទអង្គរវត្តរបស់លោក [[:en:Louis Delaporte|Louis Delaporte]] (១៨៤២-១៩២៥) នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៨០]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ព[[ខ្មែរ]]របស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានទទួលជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅព្រះរាជនគរគឺ[[អង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចទ័ព[[សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួកវាក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[ខេត្តមហានគរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតក្នុងខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្តៅពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួកវាត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[ខេត្តព្រះនគរស្រីអយុធ្យា|ក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីត្រូវចាញ់សង្គ្រាមនៅចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីបវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន]]រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួកវាបានសម្រេចជាស្ថាពរព្រោះថាអាណាខេត្តមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្នុងភូមិភាគកណ្តាលដូចជា[[ខេត្តសុខោទ័យ]] [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ|កំពែងពេជ្រ]] និង ខេត្តរណបនៃខេត្តទាំងនោះព្រមទាំងអាណាខេត្តដទៃៗឯទៀតដែលស្ថិតនៅជ្រលងនៃដង[[ទន្លេចៅព្រះយា|ទន្លេមេណាម]]ដូចជា[[ខេត្តអយុធ្យា]]និង[[ខេត្តសុពណ៌បុរី]]។បន្ទាប់ពីបានទទួលជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះ[[សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់ដែលបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ខ្មែរ]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[សៀម]]បានទទួលជ័យជម្នះលើទ័ព[[ខ្មែរ]]ដោយពួកវាបានកាន់កាប់[[ក្រុងអង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួកវាបានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួកវាក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ពិតណាស់ទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនា[[សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង|សម័យអាណាព្យាបាលបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺស្តេចអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួនដែល[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាបានទទួលបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីទ័ព[[សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តឡើយហើយអំពើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ខ្មែរ]]ដោយ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរេសួរ|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[ក្រុងអង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនា[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនគ្រាន់តែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះទេក៏ប៉ុន្តែទ្រង់ថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុង[[សៀម|ប្រទេសសៀម]]បច្ចុប្បន្នដូចជា[[ខេត្តនគររាជសីមា]] [[ខេត្តបុរីរម្យ]] [[ខេត្តសុរិន្ទ្រ]] [[ខេត្តសង្គឹត]] [[ខេត្តគោកខ័ណ្ឌ]] [[ខេត្តស៊ីសាកេត|ខេត្តសិរីសាកេត]] [[ខេត្តសុវណ៌ភូមិ ឬ សុវណ្ណភូមិ|ខេត្តសុវណ្ណភូមិ]] [[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]] [[ខេត្តច័ន្ទបុរី]] [[ខេត្តត្រាច]] [[ខេត្តស្រះកែវ]] [[ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ]] [[ខេត្តរយ៉ង]] [[ខេត្តបស្ចឹមបុរី]] [[ខេត្តនាងរង]]ជាដើមដែល[[សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ខ្មែរ]]និង[[សៀម]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកនគរវត្ត]]គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចេស្ដាបតិន្ទ្រ|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះទ្រង់បានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[មង្កុដ|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយ[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ខ្មែរ]]និង[[សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់ពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយអំពើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> ឯកសាររដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាបបានសរសេរថានៅថ្ងៃសុក្រ ០៥ រោច ខែមិគសិរ ឆ្នាំរកា នព្វស័ក គ្រិស្ដសករាជ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៧ ឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ[[ស៊ន សំណាង]]ដែលជា[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|ទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]បានដឹកនាំសិក្ខាសាលាមួយស្ដីពីបេសកកម្មស្រាវជ្រាវចងក្រងប្រវត្តិសាស្រ្តនៃខេត្តសៀមរាបដោយបានលើកឡើងតាមឯកសារដែលឯកឧត្តមបានស្រាវជ្រាវកន្លងមកដោយសង្ខេបដូចខាងក្រោម ៖[[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩០៧ [[សៀម]]ត្រូវប្រគល់ខេត្ត[[សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តសិរីសោភ័ណ្ឌ|ស៊ីសុផុន(សិរីសោភ័ណ)]]មកឲ្យ[[បារាំង]]តាម[[សន្ថិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧|សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧ [[បារាំង]]បានថ្វាយខេត្តសៀមរាបមកឲ្យ[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ មានខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តជីក្រែង]]ដែលស្ថិតនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបច្ចុប្បន្ននេះ។ពេលនោះ[[បារាំង]]បានរៀបចំ[[បារាំង|ជនជាតិបារាំង]]ជាចៅហ្វាយខេត្តហើយឲ្យ[[ខ្មែរ]]ដែលមាននាមស្មើចៅហ្វាយខេត្តនោះដោយ[[បារាំង]]ហៅយើងថាជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តជីក្រែង ចៅហ្វាយស្រុកខេត្តសៀមរាប។ល។ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ មានកំណែទម្រង់ធំមួយដោយបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលខេត្តដែលមានថ្នាក់ស្រុកនិងខណ្ឌនៅក្នុងខេត្តដោយខេត្តមួយចំនួនដូចជា[[ខេត្តជីក្រែង]]ប្ដូរមកជា[[ស្រុកជីក្រែង]]វិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ [[បារាំង]]បានបង្កើតកងក្រវែលឃុំគឺជាប៉ូលីសជនបទនៅឃុំរួចក៏មានបន្តមកជាបាត្រុយបន្ទាប់ពី[[រេស៊ីដង់បាដេសបារាំង|បាដេសបារាំង]]ម្នាក់បានស្លាប់នៅពេលទៅយកពន្ធនៅ[[ឃុំក្រាំងលាវ(ស្រុករលាប្អៀរ)|ក្រាំងលាវ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៣ [[បារាំង]]បានបង្កើតសុរិយោដីដើម្បីយកពន្ធដី * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ បានលុបខណ្ឌចោលវិញដោយសារគេបង្កើតខណ្ឌដើម្បីងាយស្រួលប្រមូលពន្ធហើយនៅពេលគេគ្រប់គ្រងការយកពន្ធបានល្អហើយក៏លុបថ្នាក់ខណ្ឌចោលវិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ បង្កើតក្រុមប្រឹក្សាដោយ[[បារាំង]]កាន់អំណាចហើយឲ្យ[[ខ្មែរ]]ចូលក្រុមប្រឹក្សាដើម្បីផ្តល់ប្រឹក្សា * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ មានខេត្តចំនួន ១២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] * មាន ០២ ក្រុមសរសេរប្រវត្តិខេត្តមានក្រុមទី ០១ ចៅហ្វាយខេត្តនិងមន្ត្រីខេត្ត និង ក្រុមទី ០២ ក្រុមស្រាវជ្រាវ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]វិទ្យានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤ បានបង្កើត[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ដោយកាត់យកឃុំចំនួន ០៣ របស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ឃុំអន្លង់វែង (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំអន្លង់វែង]] [[ឃុំថ្កូវ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំផ្កូវ]] និង [[ឃុំកោះកែរ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំកោះកែរ]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/default/658 |access-date=2025-12-14 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=ប្រវត្តិខេត្តសៀមរាប - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|access-date=2025-12-14|archive-date=2025-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418110841/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|url-status=dead}}</ref> == សាសនា == {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅក្នុងខេត្តសៀមរាប (ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020|access-date=2025-04-09|archivedate=2022-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> |label1 = សាសនាព្រះពុទ្ធ |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = សាសនាគ្រិស្ត |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = សាសនាអុីស្លាម |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = សាសនាផ្សេងៗ |value4 = 0.1 |color4 = Black }} សាសនារបស់រដ្ឋគឺ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]។ប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបជាង ៩៩.៣% ជាអ្នកកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]ប្រមាណជា ០.៤% ជាអ្នកកាន់[[សាសនាគ្រិស្ត]]និង[[សាសនាឥស្លាម|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនកាន់ដោយ[[ជនជាតិចាម]]គឺ ០.២%។ == ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់ == [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូ ឬ ហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]]'''នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ|ព្រះបរមរតនកោដ្ឋព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]] និង ព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យពេលស្ដេចយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ក្រុងភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល)នោះហើយជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យបារាំង]]ដាក់អាណានិគមនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]អំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ម្ដងវិញ។ជាអកុសលនៅក្នុង[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]][[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរៈសិក្សា]]ដែលបានប្រើសម្រាប់ឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយជាកន្លែងថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់សៀមរាប]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនោះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ ជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ បានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ទ្រង់ម្លោះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និង[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលនៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនាឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[ក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រីអភិរក្សអង្គរខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយ[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]ក្រោយពី[[ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យ[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបបដិមាទាំង ០២ នោះមកលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់គាត់បានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យអភិរក្សអង្គរហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះ'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី]]នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់ក្នុងរថយន្តរបស់គាត់មកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថាក្នុងរូបមួយត្រូវបានសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យ[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយគាត់អាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់គាត់ពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌មុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលគាត់អស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ ព្រះមហាវីរក្សត្រ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]ទ្រង់បានបញ្ជូនទ័ពពី[[ភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្ត[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថា[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះ[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយគម្រោងការ '''Bangkok Plot''' ក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។ទោះបីជា[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយគាត់ដោយឲ្យគាត់ដឹងខ្លួនជាមុនពីគម្រោងនៃការចាប់ខ្លួននេះ និងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការគាត់មួយនៅ[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែល[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់គាត់ជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើគាត់។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាគាត់ចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថា[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាគាត់ស្លាប់ដោយសារបាបកម្មគាត់ព្រោះគាត់ធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយ[[ដាប ឈួន]]ស្លាប់មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាបបានយករូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហានរដ្ឋាភិបាល[[លន់ នល់]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបនាឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រង់ទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់[[សាសនា]]នៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់បដិមាទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ ព្រះអង្គនេះត្រូវត្រាំក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពីរបប[[ខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលដឹងពីរឿងនោះបាននាំគ្នាស្រង់[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់នៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តព្រះរាជដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ នៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅក្នុង[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបានឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកំពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គ.ក្រទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ ត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកជំទាវ[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញអំពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅ[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១]](គ.ស ១០០៦-១០៥០)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវរ្ម័ន'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរះ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[ក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវតី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់'''ពួករាមន្យ'''([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' ជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១០៥០-១០៦៦)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ៨០២-៨៣៤)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវរ្ម័ន''' ជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពី'''តំបន់អ្នកចិះ'''(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ ជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨)ជាមួយ[[ជយរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់'''ភរតរាហូ'''ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១៦០-១១៦៥)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]]បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' ជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១៦០-១១៦៥)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ'''ភរតរាហូ'''រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ ឬ អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើ'''ភ្នំសិវបាទ'''([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បូនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី​ ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវ''' ជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរ''' ជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរះ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់'''ភរតរាហូ'''ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជាអ្នកសញ្ជកនា[[សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជយសិង្ហវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពី'''តំបន់ល្វោ'''([[ទ្វារវតី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅ'''តំបន់ឆោកព្កុល'''(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ដែលចុះពី'''ភ្នំសិវបាទ'''([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវរ្ម័ន'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> == ប្រាសាទ == {{For|ប្រាសាទនៅក្នុងខេត្តសៀមរាប|បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប}} == ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត == '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' ត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ លើ[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរនៃខេត្តសៀមរាប]]ដោយ[[សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា]](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជន ដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] == ស្ទឹងសៀមរាប == [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរាត្រី]] [[ស្ទឹងសៀមរាប]] ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅ[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាបអង្គរបន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។ក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[ក្រុងអង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅ[[:en:Varanasi|ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[:en:Himalayas|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[សាសនាហិណ្ឌូ|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[:en:Himalayas|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]ទេ។ដូច្នេះហើយ[[ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]][[ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap Lake phases.gif|thumb|ផែនទីនៃបឹងទន្លេសាប]] [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] == រដ្ឋបាល == ខេត្តសៀមរាប ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref>៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reab |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Ek |- |} == មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន == [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជា[[:en:International airport|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិគោកដូង]] [[សង្កាត់ទឹកវិល]] [[ក្រុងសៀមរាប]]សម្រាប់បម្រើឲ្យ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបទឹកដីអង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]ត្រូវបានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> [[File:New_Siem_Reap-Angkor_International_Airport_01.jpg|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ (Siem Reap-Angkor International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[:en:International airport|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្រៀលពង]] [[ឃុំពពេល]] និង [[ភូមិប្រវ៉ាល]] [[ឃុំតាយ៉ែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]សម្រាប់បម្រើឲ្យ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបទឹកដីអង្គរ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]នៅក្នុង[[ភូមិតាព្រហ្ម]] [[ឃុំបឹងខ្យាង]] [[ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង]] [[ខេត្តកណ្តាល]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref>[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៧០០ ហិកតានិងមានផ្លូវរត់ប្រវែង ៣៦០០ ម៉ែត្រ។<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/business/2023/10/16/cambodia-airport-angkor-wat-tourism-siem-reap/1fa94f8e-6c2f-11ee-b01a-f593caa04363_story.html|title=Cambodia Opens New Airport To Serve Angkor Wat|website=Washingtonpost.com|accessdate= October 18, 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែន កម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ទីក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ទីក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[:en:Rong_Kluea_Market|ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> == តំបន់ទេសចរណ៍ខេត្តសៀមរាប== [[File:Angkor_Satellit_mit_Karte.jpg|thumb]] បើតាមប្រវត្តិសាស្ដ្រទឹកដីខេត្តសៀមរាបៗគឺជាតំបន់រាជធានីរបស់[[ចក្រភពខ្មែរ]]នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៣។ដោយសារមូលហេតុខាងលើនេះហើយទើបរហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ននេះគេនៅឃើញមានសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]យ៉ាងច្រើននៅពាសពេញទឹកដីដ៏បវរនៃខេត្តសៀមរាបនេះ។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-04-21 |title=តើដឹងថា ខេត្តក្រុងទាំង ២៥ មានសេសសល់សំណង់ប្រាសាទបុរាណ​អីខ្លះ? |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/894632 |access-date=2025-11-08 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref>ប្រាសាទទាំងឡាយនៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលមានឈ្មោះល្បីទូទាំងពិភពលោកគឺស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃក្រឡា ៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។សព្វថ្ងៃប្រាសាទមួយចំនួនត្រូវបានរកឃើញជាបន្តបន្ទាប់។ប្រាសាទទាំងឡាយត្រូវបានកសាងឡើងនៅរវាងសតវត្សរ៍ទី ០៩ និងទី ១៣។កម្មវិធីកសាងឥតឈប់ឈរត្រូវបានប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ជាបន្តបន្ទាប់ដែលអាចប្រៀបធៀបបានទៅនឹងសំណង់[[មហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា|ប្រាសាទមហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុង[[:en:Fourth Dynasty of Egypt|រាជវង្សទី ០៤ នៃអេហ្ស៊ីបបុរាណ]]និងសំណង់ប្រាសាទដទៃទៀតនៅក្នុង[[អេហ្ស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]បានកសាងប្រាសាទទាំងនេះដោយប្រើកម្លាំងកម្មករយ៉ាងច្រើនតាមការប៉ាន់ស្មានការធ្វើសំណង់ថ្មីនីមួយៗអាចប្រើមនុស្សប្រហែល ៧៥០០០០ នាក់នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និង ១៣។ទោះបីជាបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទជាច្រើនក៏ដោយសព្វថ្ងៃនេះគឺមានភស្តុតាងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះចំពោះមនុស្សដែលមករស់នៅពិតប្រាកដនៅទីក្រុងដ៏ចំណាស់មួយនេះកាលពីអតីតកាល។អ្នកធ្វើដំណើរ[[:en:Portuguese_people#p-lang|ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់]]ត្រូវបានគេជឿថាគឺជាជនជាតិបស្ចឹមប្រទេសដំបូងគេដែលបានសម្លឹងមិនដាក់ភ្នែកទៅលើភាពអស្ចារ្យនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅពេលទៅទស្សនានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយកិត្តិយសធំបំផុតចំពោះការរកឃើញ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏អស្ចារ្យបានធ្លាក់ទៅលើអ្នកភូមិសាស្ដ្រ[[:en:French_people|ជនជាតិបារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកទស្សនា[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០ ហើយបានតម្កល់ទុកនូវឯកសារនៅឯ[[ទីក្រុងប៉ារីស]]ក្រោយមរណភាពរបស់លោកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨។នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ និង ២០ បេសកកម្មរបស់[[បារាំង]]ជាច្រើនបានមកទស្សនាប្រាសាទបុរាណនិងធ្វើការកាប់ឆ្ការសម្អាតព្រៃពីប្រាសាទហើយបានប្រមូលនូវឯកសារបានយ៉ាងច្រើន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ [[សៀម]]បានប្រគល់[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]មកឲ្យ[[ខ្មែរ]]គ្រប់គ្រងវិញដោយសារ[[បារាំង]]គាបសង្កត់ខ្លាំងពេកហើយនៅក្នុងនោះបាននាំមកនូវភ្ញៀវទេសចរឲ្យមកទស្សនា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ជាលើកដំបូងនៅលើ[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។ភ្ញៀវទេសចរអាចជ្រើសរើសទស្សនាតាមវង់តូចដែលរួមមានទីក្រុងដ៏ល្បីល្បាញរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជា]]គឺអង្គរធំនិងអង្គរតូចដែលមានប្រាសាទជាច្រើនដូចជា[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] [[ស្រះស្រង់]]និងរមណីយដ្ឋានជាច្រើនទៀត។ភ្ញៀវទេសចរអាចបន្តដំណើរទៅទស្សនានៅវង់ធំនោះគេនឹងបានឃើញប្រាសាទមួយចំនួនផ្សេងទៀតនិង[[បារាយណ៍]]នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ប្រសិនបើមានពេលវេលាភ្ញៀវទេសចរអាចទៅទស្សនាប្រាសាទល្បីល្បាញផ្សេងៗទៀតដូចជា[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] [[ប្រាសាទបាគង]] [[ប្រាសាទលលៃ]] [[ប្រាសាទបន្ទាយសំរែ]] [[ប្រាសាទបេងមាលា|ប្រាសាទបឹងមាលា]] [[ប្រាសាទភ្នំក្រោម]] [[ប្រាសាទចៅស្រីវិបុលកេរ្តិ៍]] [[ប្រាសាទភ្នំបូក]]ជាដើមដែលស្ថិតនៅឆ្ងាយពីប្រាសាទនៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បន្តិច។ ==ឯកសារពិគ្រោះ== {{reflist|1}} azwj1alht64bcjd34g030p85vlz2flh 333977 333976 2026-04-01T17:21:40Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333977 wikitext text/x-wiki '''ខេត្តសៀមរាប'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ប្រទេសកម្ពុជា|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[សៀម]]នៅ[[លង្វែក|សម័យលង្វែក]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ខ្មែរ]]។[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[សៀម]]ហើយទីបំផុត[[ក្រុងអង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]ទៅ[[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[បារាំង|ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នា[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]សតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat from moat.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]](ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{CAM}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជាតំបន់[[ទុនបម្រុងជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[:en:World Heritage Site|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[:en:Wonders of the World|អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ហើយក៏ជាទីតាំងប្រាសាទល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដូចជា[[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] [[ប្រាសាទបាគង]] [[ប្រាសាទបឹងមាលា]] [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]និង[[ប្រាសាទក្នុងខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនានា]]ផ្សេងៗទៀតដែលជាសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌរបស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តមិនអាចរំលងបាន។ [[File:Angkor Wat aerial view.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពប្រាសាទអង្គរវត្តពីលើផ្ទៃអាកាស]] [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] == ឈ្មោះនៃខេត្ត == ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីត[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]។បើតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្ដេចអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុង[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]។ទ័ព[[សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកទ័ព[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ស្ដេចខ្មែរ]]នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជំនះមក[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា '''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរះ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វរ្ម័ន​ទី​ ១]] ជាអ្នកស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​ទ័ព​[[សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​អង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយកង​ទ័ព​[[សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[សៀម]]ចេញ​ពី​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ខ្មែរ]]លើពួក[[សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​នឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​ទេក៏ប៉ុន្តែវា​ក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === សម័យមុនអង្គរ === [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ទ្រង់គង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកទ្រង់គង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។និងចុងក្រោយបំផុតទ្រង់គង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[វប្បធម៌កម្ពុជា|វប្បធម៌អង្គរ]]បានផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយជាឆ្នាំដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](មុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេបានសម្អាងលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីបវរនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបអង្គរ]]។កំណត់ហេតុ[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបំផុតនៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា[[នគរគម្ពីរ]]ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|សេ្តចខែ្មរ]]ដែលសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]នេះគឺ[[ព្រះបាទចន្រ្ទវរ្ម័ន]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]]នាអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ នេះសេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសង្គមរបស់[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តនេះយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាង[[ឥដ្ឋ|ប្រាសាទឥដ្ឋ]]ដំបូងបង្អស់ជាច្រើនមានជាអាទិ៍[[ប្រាសាទព្រៃក្មេង|ប្រាសាទព្រៃកេ្មង]] [[ប្រាសាទពោធិ៍]] [[ប្រាសាទគោកតាសៀន]] [[ប្រាសាទវត្តខ្នាត]] និង [[ប្រាសាទព្រៃប្រាសាទ]]ជាដើម។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរៗ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់មិនលិចទឹកនៅរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់សម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ === សម័យអង្គរ === [[File:Bas-relief du Bayon (Angkor Thom) (2341905162).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពការធ្វើម្ហូបចម្អិនអាហាររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Scène dépouillage (bas-relief du Bayon) (2334493467).jpg|thumb|វិស័យសុខាភិបាលខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Bayonmarket01.JPG|thumb|ទិដ្ឋភាពផ្សារលក់ដូររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Sbai Khmer.png|thumb|ចម្លាក់ស្ត្រីពានាស្បៃនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។ខេត្តសៀមរាបមានចំណុចគួរឲ្យទាក់ទាញជាច្រើនដូចជា[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]ជាដើម។នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]][[ខ្មែរ]]បានអនុវត្តនយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]ជាដីដ៏សម្បូរជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទី[[ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)]] === សម័យក្រោយអង្គរ === [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ថតដោយលោក [[:en:Emile Gsell|Emile Gsell]] (១៨៣៨-១៨៧៩)]] [[File:Western facade of the Temple of Ongau Wat ILN0-1868-0201-0004.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨]] [[File:Bonzerie_de_la_Grande_Pagode_(2).jpg|thumb|វត្តពុទ្ធសាសនានៅលើទឹកដីអង្គរនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ថតដោយលោក [[:en:Emile Gsell|Emile Gsell]] (១៨៣៨-១៨៧៩)]] [[File:AngkorWat_Delaporte1880.jpg|thumb|គំនូរប្រាសាទអង្គរវត្តរបស់លោក [[:en:Louis Delaporte|Louis Delaporte]] (១៨៤២-១៩២៥) នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៨០]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ព[[ខ្មែរ]]របស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានទទួលជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅព្រះរាជនគរគឺ[[អង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចទ័ព[[សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួកវាក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[ខេត្តមហានគរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតក្នុងខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្តៅពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួកវាត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[ខេត្តព្រះនគរស្រីអយុធ្យា|ក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីត្រូវចាញ់សង្គ្រាមនៅចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីបវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន]]រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួកវាបានសម្រេចជាស្ថាពរព្រោះថាអាណាខេត្តមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្នុងភូមិភាគកណ្តាលដូចជា[[ខេត្តសុខោទ័យ]] [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ|កំពែងពេជ្រ]] និង ខេត្តរណបនៃខេត្តទាំងនោះព្រមទាំងអាណាខេត្តដទៃៗឯទៀតដែលស្ថិតនៅជ្រលងនៃដង[[ទន្លេចៅព្រះយា|ទន្លេមេណាម]]ដូចជា[[ខេត្តអយុធ្យា]]និង[[ខេត្តសុពណ៌បុរី]]។បន្ទាប់ពីបានទទួលជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះ[[សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់ដែលបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ខ្មែរ]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[សៀម]]បានទទួលជ័យជម្នះលើទ័ព[[ខ្មែរ]]ដោយពួកវាបានកាន់កាប់[[ក្រុងអង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួកវាបានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួកវាក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ពិតណាស់ទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនា[[សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង|សម័យអាណាព្យាបាលបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺស្តេចអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួនដែល[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាបានទទួលបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីទ័ព[[សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តឡើយហើយអំពើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ខ្មែរ]]ដោយ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរេសួរ|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[ក្រុងអង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនា[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនគ្រាន់តែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះទេក៏ប៉ុន្តែទ្រង់ថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុង[[សៀម|ប្រទេសសៀម]]បច្ចុប្បន្នដូចជា[[ខេត្តនគររាជសីមា]] [[ខេត្តបុរីរម្យ]] [[ខេត្តសុរិន្ទ្រ]] [[ខេត្តសង្គឹត]] [[ខេត្តគោកខ័ណ្ឌ]] [[ខេត្តស៊ីសាកេត|ខេត្តសិរីសាកេត]] [[ខេត្តសុវណ៌ភូមិ ឬ សុវណ្ណភូមិ|ខេត្តសុវណ្ណភូមិ]] [[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]] [[ខេត្តច័ន្ទបុរី]] [[ខេត្តត្រាច]] [[ខេត្តស្រះកែវ]] [[ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ]] [[ខេត្តរយ៉ង]] [[ខេត្តបស្ចឹមបុរី]] [[ខេត្តនាងរង]]ជាដើមដែល[[សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ខ្មែរ]]និង[[សៀម]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកនគរវត្ត]]គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចេស្ដាបតិន្ទ្រ|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះទ្រង់បានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[មង្កុដ|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយ[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ខ្មែរ]]និង[[សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់ពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយអំពើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> ឯកសាររដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាបបានសរសេរថានៅថ្ងៃសុក្រ ០៥ រោច ខែមិគសិរ ឆ្នាំរកា នព្វស័ក គ្រិស្ដសករាជ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៧ ឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ[[ស៊ន សំណាង]]ដែលជា[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|ទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]បានដឹកនាំសិក្ខាសាលាមួយស្ដីពីបេសកកម្មស្រាវជ្រាវចងក្រងប្រវត្តិសាស្រ្តនៃខេត្តសៀមរាបដោយបានលើកឡើងតាមឯកសារដែលឯកឧត្តមបានស្រាវជ្រាវកន្លងមកដោយសង្ខេបដូចខាងក្រោម ៖[[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩០៧ [[សៀម]]ត្រូវប្រគល់ខេត្ត[[សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តសិរីសោភ័ណ្ឌ|ស៊ីសុផុន(សិរីសោភ័ណ)]]មកឲ្យ[[បារាំង]]តាម[[សន្ថិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧|សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧ [[បារាំង]]បានថ្វាយខេត្តសៀមរាបមកឲ្យ[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ មានខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តជីក្រែង]]ដែលស្ថិតនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបច្ចុប្បន្ននេះ។ពេលនោះ[[បារាំង]]បានរៀបចំ[[បារាំង|ជនជាតិបារាំង]]ជាចៅហ្វាយខេត្តហើយឲ្យ[[ខ្មែរ]]ដែលមាននាមស្មើចៅហ្វាយខេត្តនោះដោយ[[បារាំង]]ហៅយើងថាជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តជីក្រែង ចៅហ្វាយស្រុកខេត្តសៀមរាប។ល។ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ មានកំណែទម្រង់ធំមួយដោយបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលខេត្តដែលមានថ្នាក់ស្រុកនិងខណ្ឌនៅក្នុងខេត្តដោយខេត្តមួយចំនួនដូចជា[[ខេត្តជីក្រែង]]ប្ដូរមកជា[[ស្រុកជីក្រែង]]វិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ [[បារាំង]]បានបង្កើតកងក្រវែលឃុំគឺជាប៉ូលីសជនបទនៅឃុំរួចក៏មានបន្តមកជាបាត្រុយបន្ទាប់ពី[[រេស៊ីដង់បាដេសបារាំង|បាដេសបារាំង]]ម្នាក់បានស្លាប់នៅពេលទៅយកពន្ធនៅ[[ឃុំក្រាំងលាវ(ស្រុករលាប្អៀរ)|ក្រាំងលាវ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៣ [[បារាំង]]បានបង្កើតសុរិយោដីដើម្បីយកពន្ធដី * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ បានលុបខណ្ឌចោលវិញដោយសារគេបង្កើតខណ្ឌដើម្បីងាយស្រួលប្រមូលពន្ធហើយនៅពេលគេគ្រប់គ្រងការយកពន្ធបានល្អហើយក៏លុបថ្នាក់ខណ្ឌចោលវិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ បង្កើតក្រុមប្រឹក្សាដោយ[[បារាំង]]កាន់អំណាចហើយឲ្យ[[ខ្មែរ]]ចូលក្រុមប្រឹក្សាដើម្បីផ្តល់ប្រឹក្សា * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ មានខេត្តចំនួន ១២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] * មាន ០២ ក្រុមសរសេរប្រវត្តិខេត្តមានក្រុមទី ០១ ចៅហ្វាយខេត្តនិងមន្ត្រីខេត្ត និង ក្រុមទី ០២ ក្រុមស្រាវជ្រាវ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]វិទ្យានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤ បានបង្កើត[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ដោយកាត់យកឃុំចំនួន ០៣ របស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ឃុំអន្លង់វែង (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំអន្លង់វែង]] [[ឃុំថ្កូវ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំផ្កូវ]] និង [[ឃុំកោះកែរ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំកោះកែរ]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/default/658 |access-date=2025-12-14 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=ប្រវត្តិខេត្តសៀមរាប - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|access-date=2025-12-14|archive-date=2025-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418110841/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|url-status=dead}}</ref> == សាសនា == {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅក្នុងខេត្តសៀមរាប (ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020|access-date=2025-04-09|archivedate=2022-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> |label1 = សាសនាព្រះពុទ្ធ |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = សាសនាគ្រិស្ត |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = សាសនាអុីស្លាម |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = សាសនាផ្សេងៗ |value4 = 0.1 |color4 = Black }} សាសនារបស់រដ្ឋគឺ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]។ប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបជាង ៩៩.៣% ជាអ្នកកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]ប្រមាណជា ០.៤% ជាអ្នកកាន់[[សាសនាគ្រិស្ត]]និង[[សាសនាឥស្លាម|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនកាន់ដោយ[[ជនជាតិចាម]]គឺ ០.២%។ == ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់ == [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូ ឬ ហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]]'''នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ|ព្រះបរមរតនកោដ្ឋព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]] និង ព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យពេលស្ដេចយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ក្រុងភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល)នោះហើយជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យបារាំង]]ដាក់អាណានិគមនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]អំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ម្ដងវិញ។ជាអកុសលនៅក្នុង[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]][[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរៈសិក្សា]]ដែលបានប្រើសម្រាប់ឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយជាកន្លែងថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់សៀមរាប]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនោះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ ជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ បានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ទ្រង់ម្លោះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និង[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលនៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនាឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[ក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រីអភិរក្សអង្គរខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយ[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]ក្រោយពី[[ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យ[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបបដិមាទាំង ០២ នោះមកលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់គាត់បានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យអភិរក្សអង្គរហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះ'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី]]នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់ក្នុងរថយន្តរបស់គាត់មកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថាក្នុងរូបមួយត្រូវបានសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យ[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយគាត់អាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់គាត់ពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌មុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលគាត់អស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ ព្រះមហាវីរក្សត្រ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]ទ្រង់បានបញ្ជូនទ័ពពី[[ភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្ត[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថា[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះ[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយគម្រោងការ '''Bangkok Plot''' ក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។ទោះបីជា[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយគាត់ដោយឲ្យគាត់ដឹងខ្លួនជាមុនពីគម្រោងនៃការចាប់ខ្លួននេះ និងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការគាត់មួយនៅ[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែល[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់គាត់ជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើគាត់។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាគាត់ចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថា[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាគាត់ស្លាប់ដោយសារបាបកម្មគាត់ព្រោះគាត់ធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយ[[ដាប ឈួន]]ស្លាប់មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាបបានយករូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហានរដ្ឋាភិបាល[[លន់ នល់]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបនាឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រង់ទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់[[សាសនា]]នៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់បដិមាទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ ព្រះអង្គនេះត្រូវត្រាំក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពីរបប[[ខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលដឹងពីរឿងនោះបាននាំគ្នាស្រង់[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់នៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តព្រះរាជដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ នៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅក្នុង[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបានឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកំពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គ.ក្រទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ ត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកជំទាវ[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញអំពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅ[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១]](គ.ស ១០០៦-១០៥០)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវរ្ម័ន'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរះ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[ក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវតី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់'''ពួករាមន្យ'''([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' ជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១០៥០-១០៦៦)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ៨០២-៨៣៤)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវរ្ម័ន''' ជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពី'''តំបន់អ្នកចិះ'''(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ ជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨)ជាមួយ[[ជយរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់'''ភរតរាហូ'''ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១៦០-១១៦៥)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]]បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' ជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១៦០-១១៦៥)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ'''ភរតរាហូ'''រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ ឬ អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើ'''ភ្នំសិវបាទ'''([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បូនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី​ ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវ''' ជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរ''' ជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរះ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់'''ភរតរាហូ'''ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជាអ្នកសញ្ជកនា[[សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជយសិង្ហវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពី'''តំបន់ល្វោ'''([[ទ្វារវតី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅ'''តំបន់ឆោកព្កុល'''(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ដែលចុះពី'''ភ្នំសិវបាទ'''([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវរ្ម័ន'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> == ប្រាសាទ == {{For|ប្រាសាទនៅក្នុងខេត្តសៀមរាប|បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប}} == ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត == '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' ត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ លើ[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរនៃខេត្តសៀមរាប]]ដោយ[[សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា]](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជន ដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] == ស្ទឹងសៀមរាប == [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅ[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាបអង្គរបន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។ក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[ក្រុងអង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅ[[:en:Varanasi|ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[:en:Himalayas|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[សាសនាហិណ្ឌូ|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[:en:Himalayas|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]ទេ។ដូច្នេះហើយ[[ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]][[ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap Lake phases.gif|thumb|ផែនទីនៃបឹងទន្លេសាប]] [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] == រដ្ឋបាល == ខេត្តសៀមរាប ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref>៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reab |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Ek |- |} == មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន == [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជា[[:en:International airport|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិគោកដូង]] [[សង្កាត់ទឹកវិល]] [[ក្រុងសៀមរាប]]សម្រាប់បម្រើឲ្យ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបទឹកដីអង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]ត្រូវបានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> [[File:New_Siem_Reap-Angkor_International_Airport_01.jpg|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ (Siem Reap-Angkor International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[:en:International airport|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្រៀលពង]] [[ឃុំពពេល]] និង [[ភូមិប្រវ៉ាល]] [[ឃុំតាយ៉ែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]សម្រាប់បម្រើឲ្យ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបទឹកដីអង្គរ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]នៅក្នុង[[ភូមិតាព្រហ្ម]] [[ឃុំបឹងខ្យាង]] [[ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង]] [[ខេត្តកណ្តាល]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref>[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៧០០ ហិកតានិងមានផ្លូវរត់ប្រវែង ៣៦០០ ម៉ែត្រ។<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/business/2023/10/16/cambodia-airport-angkor-wat-tourism-siem-reap/1fa94f8e-6c2f-11ee-b01a-f593caa04363_story.html|title=Cambodia Opens New Airport To Serve Angkor Wat|website=Washingtonpost.com|accessdate= October 18, 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែន កម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ទីក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ទីក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[:en:Rong_Kluea_Market|ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> == តំបន់ទេសចរណ៍ខេត្តសៀមរាប== [[File:Angkor_Satellit_mit_Karte.jpg|thumb]] បើតាមប្រវត្តិសាស្ដ្រទឹកដីខេត្តសៀមរាបៗគឺជាតំបន់រាជធានីរបស់[[ចក្រភពខ្មែរ]]នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៣។ដោយសារមូលហេតុខាងលើនេះហើយទើបរហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ននេះគេនៅឃើញមានសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]យ៉ាងច្រើននៅពាសពេញទឹកដីដ៏បវរនៃខេត្តសៀមរាបនេះ។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-04-21 |title=តើដឹងថា ខេត្តក្រុងទាំង ២៥ មានសេសសល់សំណង់ប្រាសាទបុរាណ​អីខ្លះ? |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/894632 |access-date=2025-11-08 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref>ប្រាសាទទាំងឡាយនៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលមានឈ្មោះល្បីទូទាំងពិភពលោកគឺស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃក្រឡា ៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។សព្វថ្ងៃប្រាសាទមួយចំនួនត្រូវបានរកឃើញជាបន្តបន្ទាប់។ប្រាសាទទាំងឡាយត្រូវបានកសាងឡើងនៅរវាងសតវត្សរ៍ទី ០៩ និងទី ១៣។កម្មវិធីកសាងឥតឈប់ឈរត្រូវបានប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ជាបន្តបន្ទាប់ដែលអាចប្រៀបធៀបបានទៅនឹងសំណង់[[មហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា|ប្រាសាទមហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុង[[:en:Fourth Dynasty of Egypt|រាជវង្សទី ០៤ នៃអេហ្ស៊ីបបុរាណ]]និងសំណង់ប្រាសាទដទៃទៀតនៅក្នុង[[អេហ្ស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]បានកសាងប្រាសាទទាំងនេះដោយប្រើកម្លាំងកម្មករយ៉ាងច្រើនតាមការប៉ាន់ស្មានការធ្វើសំណង់ថ្មីនីមួយៗអាចប្រើមនុស្សប្រហែល ៧៥០០០០ នាក់នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និង ១៣។ទោះបីជាបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទជាច្រើនក៏ដោយសព្វថ្ងៃនេះគឺមានភស្តុតាងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះចំពោះមនុស្សដែលមករស់នៅពិតប្រាកដនៅទីក្រុងដ៏ចំណាស់មួយនេះកាលពីអតីតកាល។អ្នកធ្វើដំណើរ[[:en:Portuguese_people#p-lang|ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់]]ត្រូវបានគេជឿថាគឺជាជនជាតិបស្ចឹមប្រទេសដំបូងគេដែលបានសម្លឹងមិនដាក់ភ្នែកទៅលើភាពអស្ចារ្យនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅពេលទៅទស្សនានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយកិត្តិយសធំបំផុតចំពោះការរកឃើញ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏អស្ចារ្យបានធ្លាក់ទៅលើអ្នកភូមិសាស្ដ្រ[[:en:French_people|ជនជាតិបារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកទស្សនា[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០ ហើយបានតម្កល់ទុកនូវឯកសារនៅឯ[[ទីក្រុងប៉ារីស]]ក្រោយមរណភាពរបស់លោកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨។នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ និង ២០ បេសកកម្មរបស់[[បារាំង]]ជាច្រើនបានមកទស្សនាប្រាសាទបុរាណនិងធ្វើការកាប់ឆ្ការសម្អាតព្រៃពីប្រាសាទហើយបានប្រមូលនូវឯកសារបានយ៉ាងច្រើន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ [[សៀម]]បានប្រគល់[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]មកឲ្យ[[ខ្មែរ]]គ្រប់គ្រងវិញដោយសារ[[បារាំង]]គាបសង្កត់ខ្លាំងពេកហើយនៅក្នុងនោះបាននាំមកនូវភ្ញៀវទេសចរឲ្យមកទស្សនា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ជាលើកដំបូងនៅលើ[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។ភ្ញៀវទេសចរអាចជ្រើសរើសទស្សនាតាមវង់តូចដែលរួមមានទីក្រុងដ៏ល្បីល្បាញរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជា]]គឺអង្គរធំនិងអង្គរតូចដែលមានប្រាសាទជាច្រើនដូចជា[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] [[ស្រះស្រង់]]និងរមណីយដ្ឋានជាច្រើនទៀត។ភ្ញៀវទេសចរអាចបន្តដំណើរទៅទស្សនានៅវង់ធំនោះគេនឹងបានឃើញប្រាសាទមួយចំនួនផ្សេងទៀតនិង[[បារាយណ៍]]នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ប្រសិនបើមានពេលវេលាភ្ញៀវទេសចរអាចទៅទស្សនាប្រាសាទល្បីល្បាញផ្សេងៗទៀតដូចជា[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] [[ប្រាសាទបាគង]] [[ប្រាសាទលលៃ]] [[ប្រាសាទបន្ទាយសំរែ]] [[ប្រាសាទបេងមាលា|ប្រាសាទបឹងមាលា]] [[ប្រាសាទភ្នំក្រោម]] [[ប្រាសាទចៅស្រីវិបុលកេរ្តិ៍]] [[ប្រាសាទភ្នំបូក]]ជាដើមដែលស្ថិតនៅឆ្ងាយពីប្រាសាទនៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បន្តិច។ ==ឯកសារពិគ្រោះ== {{reflist|1}} n5xyel40u3fxuhkiue7nsto3fxwgrwq 333979 333977 2026-04-01T17:30:18Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333979 wikitext text/x-wiki '''ខេត្តសៀមរាប'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ប្រទេសកម្ពុជា|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[សៀម]]នៅ[[លង្វែក|សម័យលង្វែក]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ខ្មែរ]]។[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[សៀម]]ហើយទីបំផុត[[ក្រុងអង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]ទៅ[[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[សម័យកាលចតុមុខ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[បារាំង|ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នា[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]សតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat from moat.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]](ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{CAM}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជាតំបន់[[ទុនបម្រុងជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[:en:World Heritage Site|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[:en:Wonders of the World|អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ហើយក៏ជាទីតាំងប្រាសាទល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដូចជា[[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] [[ប្រាសាទបាគង]] [[ប្រាសាទបឹងមាលា]] [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]និង[[ប្រាសាទក្នុងខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនានា]]ផ្សេងៗទៀតដែលជាសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌរបស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តមិនអាចរំលងបាន។ [[File:Angkor Wat aerial view.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពប្រាសាទអង្គរវត្តពីលើផ្ទៃអាកាស]] [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] == ឈ្មោះនៃខេត្ត == ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីត[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]។បើតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្ដេចអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុង[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]។ទ័ព[[សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកទ័ព[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ស្ដេចខ្មែរ]]នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជំនះមក[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា '''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរះ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វរ្ម័ន​ទី​ ១]] ជាអ្នកស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​ទ័ព​[[សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​អង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយកង​ទ័ព​[[សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[សៀម]]ចេញ​ពី​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ខ្មែរ]]លើពួក[[សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​នឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​ទេក៏ប៉ុន្តែវា​ក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === សម័យមុនអង្គរ === [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ទ្រង់គង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកទ្រង់គង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។និងចុងក្រោយបំផុតទ្រង់គង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[វប្បធម៌កម្ពុជា|វប្បធម៌អង្គរ]]បានផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយជាឆ្នាំដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](មុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេបានសម្អាងលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីបវរនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបអង្គរ]]។កំណត់ហេតុ[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបំផុតនៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា[[នគរគម្ពីរ]]ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|សេ្តចខែ្មរ]]ដែលសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]នេះគឺ[[ព្រះបាទចន្រ្ទវរ្ម័ន]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]]នាអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ នេះសេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសង្គមរបស់[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តនេះយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាង[[ឥដ្ឋ|ប្រាសាទឥដ្ឋ]]ដំបូងបង្អស់ជាច្រើនមានជាអាទិ៍[[ប្រាសាទព្រៃក្មេង|ប្រាសាទព្រៃកេ្មង]] [[ប្រាសាទពោធិ៍]] [[ប្រាសាទគោកតាសៀន]] [[ប្រាសាទវត្តខ្នាត]] និង [[ប្រាសាទព្រៃប្រាសាទ]]ជាដើម។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរៗ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់មិនលិចទឹកនៅរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់សម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ === សម័យអង្គរ === [[File:Bas-relief du Bayon (Angkor Thom) (2341905162).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពការធ្វើម្ហូបចម្អិនអាហាររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Scène dépouillage (bas-relief du Bayon) (2334493467).jpg|thumb|វិស័យសុខាភិបាលខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Bayonmarket01.JPG|thumb|ទិដ្ឋភាពផ្សារលក់ដូររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Sbai Khmer.png|thumb|ចម្លាក់ស្ត្រីពានាស្បៃនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។ខេត្តសៀមរាបមានចំណុចគួរឲ្យទាក់ទាញជាច្រើនដូចជា[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]ជាដើម។នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]][[ខ្មែរ]]បានអនុវត្តនយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]ជាដីដ៏សម្បូរជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទី[[ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)]] === សម័យក្រោយអង្គរ === [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ថតដោយលោក [[:en:Emile Gsell|Emile Gsell]] (១៨៣៨-១៨៧៩)]] [[File:Western facade of the Temple of Ongau Wat ILN0-1868-0201-0004.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨]] [[File:Bonzerie_de_la_Grande_Pagode_(2).jpg|thumb|វត្តពុទ្ធសាសនានៅលើទឹកដីអង្គរនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ថតដោយលោក [[:en:Emile Gsell|Emile Gsell]] (១៨៣៨-១៨៧៩)]] [[File:AngkorWat_Delaporte1880.jpg|thumb|គំនូរប្រាសាទអង្គរវត្តរបស់លោក [[:en:Louis Delaporte|Louis Delaporte]] (១៨៤២-១៩២៥) នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៨០]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ព[[ខ្មែរ]]របស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានទទួលជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅព្រះរាជនគរគឺ[[អង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចទ័ព[[សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួកវាក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[ខេត្តមហានគរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតក្នុងខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្តៅពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួកវាត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[ខេត្តព្រះនគរស្រីអយុធ្យា|ក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីត្រូវចាញ់សង្គ្រាមនៅចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីបវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន]]រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួកវាបានសម្រេចជាស្ថាពរព្រោះថាអាណាខេត្តមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្នុងភូមិភាគកណ្តាលដូចជា[[ខេត្តសុខោទ័យ]] [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ|កំពែងពេជ្រ]] និង ខេត្តរណបនៃខេត្តទាំងនោះព្រមទាំងអាណាខេត្តដទៃៗឯទៀតដែលស្ថិតនៅជ្រលងនៃដង[[ទន្លេចៅព្រះយា|ទន្លេមេណាម]]ដូចជា[[ខេត្តអយុធ្យា]]និង[[ខេត្តសុពណ៌បុរី]]។បន្ទាប់ពីបានទទួលជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះ[[សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់ដែលបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ខ្មែរ]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[សៀម]]បានទទួលជ័យជម្នះលើទ័ព[[ខ្មែរ]]ដោយពួកវាបានកាន់កាប់[[ក្រុងអង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួកវាបានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួកវាក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ពិតណាស់ទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[អង្គចន្ទទី១|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនា[[សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង|សម័យអាណាព្យាបាលបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺស្តេចអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួនដែល[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាបានទទួលបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីទ័ព[[សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តឡើយហើយអំពើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ខ្មែរ]]ដោយ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរេសួរ|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[:en:Monarchy_of_Thailand|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[ក្រុងអង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនា[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនគ្រាន់តែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះទេក៏ប៉ុន្តែទ្រង់ថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុង[[សៀម|ប្រទេសសៀម]]បច្ចុប្បន្នដូចជា[[ខេត្តនគររាជសីមា]] [[ខេត្តបុរីរម្យ]] [[ខេត្តសុរិន្ទ្រ]] [[ខេត្តសង្គឹត]] [[ខេត្តគោកខ័ណ្ឌ]] [[ខេត្តស៊ីសាកេត|ខេត្តសិរីសាកេត]] [[ខេត្តសុវណ៌ភូមិ ឬ សុវណ្ណភូមិ|ខេត្តសុវណ្ណភូមិ]] [[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]] [[ខេត្តច័ន្ទបុរី]] [[ខេត្តត្រាច]] [[ខេត្តស្រះកែវ]] [[ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ]] [[ខេត្តរយ៉ង]] [[ខេត្តបស្ចឹមបុរី]] [[ខេត្តនាងរង]]ជាដើមដែល[[សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ខ្មែរ]]និង[[សៀម]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកនគរវត្ត]]គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចេស្ដាបតិន្ទ្រ|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះទ្រង់បានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[មង្កុដ|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយ[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ខ្មែរ]]និង[[សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់ពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយអំពើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> ឯកសាររដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាបបានសរសេរថានៅថ្ងៃសុក្រ ០៥ រោច ខែមិគសិរ ឆ្នាំរកា នព្វស័ក គ្រិស្ដសករាជ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៧ ឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ[[ស៊ន សំណាង]]ដែលជា[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|ទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]បានដឹកនាំសិក្ខាសាលាមួយស្ដីពីបេសកកម្មស្រាវជ្រាវចងក្រងប្រវត្តិសាស្រ្តនៃខេត្តសៀមរាបដោយបានលើកឡើងតាមឯកសារដែលឯកឧត្តមបានស្រាវជ្រាវកន្លងមកដោយសង្ខេបដូចខាងក្រោម ៖[[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩០៧ [[សៀម]]ត្រូវប្រគល់ខេត្ត[[សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តសិរីសោភ័ណ្ឌ|ស៊ីសុផុន(សិរីសោភ័ណ)]]មកឲ្យ[[បារាំង]]តាម[[សន្ថិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧|សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧ [[បារាំង]]បានថ្វាយខេត្តសៀមរាបមកឲ្យ[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ មានខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តជីក្រែង]]ដែលស្ថិតនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបច្ចុប្បន្ននេះ។ពេលនោះ[[បារាំង]]បានរៀបចំ[[បារាំង|ជនជាតិបារាំង]]ជាចៅហ្វាយខេត្តហើយឲ្យ[[ខ្មែរ]]ដែលមាននាមស្មើចៅហ្វាយខេត្តនោះដោយ[[បារាំង]]ហៅយើងថាជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តជីក្រែង ចៅហ្វាយស្រុកខេត្តសៀមរាប។ល។ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ មានកំណែទម្រង់ធំមួយដោយបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលខេត្តដែលមានថ្នាក់ស្រុកនិងខណ្ឌនៅក្នុងខេត្តដោយខេត្តមួយចំនួនដូចជា[[ខេត្តជីក្រែង]]ប្ដូរមកជា[[ស្រុកជីក្រែង]]វិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ [[បារាំង]]បានបង្កើតកងក្រវែលឃុំគឺជាប៉ូលីសជនបទនៅឃុំរួចក៏មានបន្តមកជាបាត្រុយបន្ទាប់ពី[[រេស៊ីដង់បាដេសបារាំង|បាដេសបារាំង]]ម្នាក់បានស្លាប់នៅពេលទៅយកពន្ធនៅ[[ឃុំក្រាំងលាវ(ស្រុករលាប្អៀរ)|ក្រាំងលាវ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៣ [[បារាំង]]បានបង្កើតសុរិយោដីដើម្បីយកពន្ធដី * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ បានលុបខណ្ឌចោលវិញដោយសារគេបង្កើតខណ្ឌដើម្បីងាយស្រួលប្រមូលពន្ធហើយនៅពេលគេគ្រប់គ្រងការយកពន្ធបានល្អហើយក៏លុបថ្នាក់ខណ្ឌចោលវិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ បង្កើតក្រុមប្រឹក្សាដោយ[[បារាំង]]កាន់អំណាចហើយឲ្យ[[ខ្មែរ]]ចូលក្រុមប្រឹក្សាដើម្បីផ្តល់ប្រឹក្សា * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ មានខេត្តចំនួន ១២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] * មាន ០២ ក្រុមសរសេរប្រវត្តិខេត្តមានក្រុមទី ០១ ចៅហ្វាយខេត្តនិងមន្ត្រីខេត្ត និង ក្រុមទី ០២ ក្រុមស្រាវជ្រាវ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]វិទ្យានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤ បានបង្កើត[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ដោយកាត់យកឃុំចំនួន ០៣ របស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ឃុំអន្លង់វែង (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំអន្លង់វែង]] [[ឃុំថ្កូវ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំផ្កូវ]] និង [[ឃុំកោះកែរ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំកោះកែរ]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/default/658 |access-date=2025-12-14 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=ប្រវត្តិខេត្តសៀមរាប - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|access-date=2025-12-14|archive-date=2025-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418110841/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|url-status=dead}}</ref> == សាសនា == {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅក្នុងខេត្តសៀមរាប (ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020|access-date=2025-04-09|archivedate=2022-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> |label1 = សាសនាព្រះពុទ្ធ |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = សាសនាគ្រិស្ត |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = សាសនាអុីស្លាម |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = សាសនាផ្សេងៗ |value4 = 0.1 |color4 = Black }} សាសនារបស់រដ្ឋគឺ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]។ប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបជាង ៩៩.៣% ជាអ្នកកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]ប្រមាណជា ០.៤% ជាអ្នកកាន់[[សាសនាគ្រិស្ត]]និង[[សាសនាឥស្លាម|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនកាន់ដោយ[[ជនជាតិចាម]]គឺ ០.២%។ == ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់ == [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូ ឬ ហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]]''' នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ|ព្រះបរមរតនកោដ្ឋព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]] និង ព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យពេលស្ដេចយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ក្រុងភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល)នោះហើយជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យបារាំង]]ដាក់អាណានិគមនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]អំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ម្ដងវិញ។ជាអកុសលនៅក្នុង[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]][[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរៈសិក្សា]]ដែលបានប្រើសម្រាប់ឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយជាកន្លែងថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់សៀមរាប]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនោះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ ជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ បានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ទ្រង់ម្លោះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និង[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលនៃ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនាឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[ក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រីអភិរក្សអង្គរខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយ[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]ក្រោយពី[[ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យ[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបបដិមាទាំង ០២ នោះមកលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់គាត់បានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យអភិរក្សអង្គរហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះ'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី]]នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់ក្នុងរថយន្តរបស់គាត់មកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថាក្នុងរូបមួយត្រូវបានសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យ[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយគាត់អាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់គាត់ពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌មុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលគាត់អស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ ព្រះមហាវីរក្សត្រ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]ទ្រង់បានបញ្ជូនទ័ពពី[[ភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្ត[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថា[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះ[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយគម្រោងការ '''Bangkok Plot''' ក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។ទោះបីជា[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយគាត់ដោយឲ្យគាត់ដឹងខ្លួនជាមុនពីគម្រោងនៃការចាប់ខ្លួននេះ និងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការគាត់មួយនៅ[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែល[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់គាត់ជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើគាត់។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាគាត់ចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថា[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាគាត់ស្លាប់ដោយសារបាបកម្មគាត់ព្រោះគាត់ធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយ[[ដាប ឈួន]]ស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូប[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហានរដ្ឋាភិបាល[[លន់ នល់]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបនាឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រង់ទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់[[សាសនា]]នៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់បដិមាទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ ព្រះអង្គនេះត្រូវត្រាំក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពីរបប[[ខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលដឹងពីរឿងនោះបាននាំគ្នាស្រង់[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់នៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តព្រះរាជដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ នៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅក្នុង[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបានឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកំពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គ.ក្រទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ ត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកជំទាវ[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញអំពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅ[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១]](គ.ស ១០០៦-១០៥០)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវរ្ម័ន'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរះ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[ក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវតី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់'''ពួករាមន្យ'''([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' ជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១០៥០-១០៦៦)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ៨០២-៨៣៤)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវរ្ម័ន''' ជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពី'''តំបន់អ្នកចិះ'''(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ ជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨)ជាមួយ[[ជយរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់'''ភរតរាហូ'''ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១៦០-១១៦៥)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]]បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' ជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១៦០-១១៦៥)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ'''ភរតរាហូ'''រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ ឬ អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើ'''ភ្នំសិវបាទ'''([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បូនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី​ ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវ''' ជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរ''' ជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរះ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់'''ភរតរាហូ'''ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជាអ្នកសញ្ជកនា[[សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជយសិង្ហវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពី'''តំបន់ល្វោ'''([[ទ្វារវតី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅ'''តំបន់ឆោកព្កុល'''(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ដែលចុះពី'''ភ្នំសិវបាទ'''([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវរ្ម័ន'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> == ប្រាសាទ == {{For|ប្រាសាទនៅក្នុងខេត្តសៀមរាប|បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប}} == ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត == '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' ត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ លើ[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរនៃខេត្តសៀមរាប]]ដោយ[[សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា]](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជន ដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] == ស្ទឹងសៀមរាប == [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅ[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាបអង្គរបន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។ក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[ក្រុងអង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅ[[:en:Varanasi|ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[:en:Himalayas|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[សាសនាហិណ្ឌូ|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[:en:Himalayas|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]ទេ។ដូច្នេះហើយ[[ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]][[ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap Lake phases.gif|thumb|ផែនទីនៃបឹងទន្លេសាប]] [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] == រដ្ឋបាល == ខេត្តសៀមរាប ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref>៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reab |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Ek |- |} == មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន == [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជា[[:en:International airport|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិគោកដូង]] [[សង្កាត់ទឹកវិល]] [[ក្រុងសៀមរាប]]សម្រាប់បម្រើឲ្យ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបទឹកដីអង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]ត្រូវបានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> [[File:New_Siem_Reap-Angkor_International_Airport_01.jpg|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ (Siem Reap-Angkor International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[:en:International airport|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្រៀលពង]] [[ឃុំពពេល]] និង [[ភូមិប្រវ៉ាល]] [[ឃុំតាយ៉ែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]សម្រាប់បម្រើឲ្យ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបទឹកដីអង្គរ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]នៅក្នុង[[ភូមិតាព្រហ្ម]] [[ឃុំបឹងខ្យាង]] [[ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង]] [[ខេត្តកណ្តាល]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref>[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៧០០ ហិកតានិងមានផ្លូវរត់ប្រវែង ៣៦០០ ម៉ែត្រ។<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/business/2023/10/16/cambodia-airport-angkor-wat-tourism-siem-reap/1fa94f8e-6c2f-11ee-b01a-f593caa04363_story.html|title=Cambodia Opens New Airport To Serve Angkor Wat|website=Washingtonpost.com|accessdate= October 18, 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែន កម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ទីក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ទីក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[:en:Rong_Kluea_Market|ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> == តំបន់ទេសចរណ៍ខេត្តសៀមរាប== [[File:Angkor_Satellit_mit_Karte.jpg|thumb]] បើតាមប្រវត្តិសាស្ដ្រទឹកដីខេត្តសៀមរាបៗគឺជាតំបន់រាជធានីរបស់[[ចក្រភពខ្មែរ]]នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៣។ដោយសារមូលហេតុខាងលើនេះហើយទើបរហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ននេះគេនៅឃើញមានសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]យ៉ាងច្រើននៅពាសពេញទឹកដីដ៏បវរនៃខេត្តសៀមរាបនេះ។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-04-21 |title=តើដឹងថា ខេត្តក្រុងទាំង ២៥ មានសេសសល់សំណង់ប្រាសាទបុរាណ​អីខ្លះ? |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/894632 |access-date=2025-11-08 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref>ប្រាសាទទាំងឡាយនៅក្នុង[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលមានឈ្មោះល្បីទូទាំងពិភពលោកគឺស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃក្រឡា ៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។សព្វថ្ងៃប្រាសាទមួយចំនួនត្រូវបានរកឃើញជាបន្តបន្ទាប់។ប្រាសាទទាំងឡាយត្រូវបានកសាងឡើងនៅរវាងសតវត្សរ៍ទី ០៩ និងទី ១៣។កម្មវិធីកសាងឥតឈប់ឈរត្រូវបានប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ជាបន្តបន្ទាប់ដែលអាចប្រៀបធៀបបានទៅនឹងសំណង់[[មហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា|ប្រាសាទមហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុង[[:en:Fourth Dynasty of Egypt|រាជវង្សទី ០៤ នៃអេហ្ស៊ីបបុរាណ]]និងសំណង់ប្រាសាទដទៃទៀតនៅក្នុង[[អេហ្ស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]បានកសាងប្រាសាទទាំងនេះដោយប្រើកម្លាំងកម្មករយ៉ាងច្រើនតាមការប៉ាន់ស្មានការធ្វើសំណង់ថ្មីនីមួយៗអាចប្រើមនុស្សប្រហែល ៧៥០០០០ នាក់នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និង ១៣។ទោះបីជាបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទជាច្រើនក៏ដោយសព្វថ្ងៃនេះគឺមានភស្តុតាងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះចំពោះមនុស្សដែលមករស់នៅពិតប្រាកដនៅទីក្រុងដ៏ចំណាស់មួយនេះកាលពីអតីតកាល។អ្នកធ្វើដំណើរ[[:en:Portuguese_people#p-lang|ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់]]ត្រូវបានគេជឿថាគឺជាជនជាតិបស្ចឹមប្រទេសដំបូងគេដែលបានសម្លឹងមិនដាក់ភ្នែកទៅលើភាពអស្ចារ្យនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅពេលទៅទស្សនានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយកិត្តិយសធំបំផុតចំពោះការរកឃើញ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏អស្ចារ្យបានធ្លាក់ទៅលើអ្នកភូមិសាស្ដ្រ[[:en:French_people|ជនជាតិបារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកទស្សនា[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០ ហើយបានតម្កល់ទុកនូវឯកសារនៅឯ[[ទីក្រុងប៉ារីស]]ក្រោយមរណភាពរបស់លោកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨។នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ និង ២០ បេសកកម្មរបស់[[បារាំង]]ជាច្រើនបានមកទស្សនាប្រាសាទបុរាណនិងធ្វើការកាប់ឆ្ការសម្អាតព្រៃពីប្រាសាទហើយបានប្រមូលនូវឯកសារបានយ៉ាងច្រើន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ [[សៀម]]បានប្រគល់[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]មកឲ្យ[[ខ្មែរ]]គ្រប់គ្រងវិញដោយសារ[[បារាំង]]គាបសង្កត់ខ្លាំងពេកហើយនៅក្នុងនោះបាននាំមកនូវភ្ញៀវទេសចរឲ្យមកទស្សនា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ជាលើកដំបូងនៅលើ[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។ភ្ញៀវទេសចរអាចជ្រើសរើសទស្សនាតាមវង់តូចដែលរួមមានទីក្រុងដ៏ល្បីល្បាញរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជា]]គឺអង្គរធំនិងអង្គរតូចដែលមានប្រាសាទជាច្រើនដូចជា[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង]] [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] [[ស្រះស្រង់]]និងរមណីយដ្ឋានជាច្រើនទៀត។ភ្ញៀវទេសចរអាចបន្តដំណើរទៅទស្សនានៅវង់ធំនោះគេនឹងបានឃើញប្រាសាទមួយចំនួនផ្សេងទៀតនិង[[បារាយណ៍]]នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ប្រសិនបើមានពេលវេលាភ្ញៀវទេសចរអាចទៅទស្សនាប្រាសាទល្បីល្បាញផ្សេងៗទៀតដូចជា[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] [[ប្រាសាទបាគង]] [[ប្រាសាទលលៃ]] [[ប្រាសាទបន្ទាយសំរែ]] [[ប្រាសាទបេងមាលា|ប្រាសាទបឹងមាលា]] [[ប្រាសាទភ្នំក្រោម]] [[ប្រាសាទចៅស្រីវិបុលកេរ្តិ៍]] [[ប្រាសាទភ្នំបូក]]ជាដើមដែលស្ថិតនៅឆ្ងាយពីប្រាសាទនៅ[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បន្តិច។ ==ឯកសារពិគ្រោះ== {{reflist|1}} 1dstlphtn1zxpzbyjhla010brroykqi 0 4808 333999 333796 2026-04-01T18:47:41Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333999 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ | other_name = | native_name = Ancient City of Oudong | nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ | settlement_type = | motto = | image_skyline = Udong 0001.jpg | image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ | image_map1 = | map_size1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = = | pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | coordinates_region = KH | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{CAM}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក | subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = បានបង្កើតឡើង | established_date = ១៦១៨ | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 | timezone_DST = | utc_offset_DST = |latd=11 |latm=47 |lats=41.19 |latNS=N |longd=104 |longm=46 |longs=8.11 |longEW=E | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = ១២០០០ | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Ancient City of Oudong) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == បើយោងតាមវចនានុក្រម[[ជួន ណាត|សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជជួន ណាត]] ពាក្យថា'''ដុង្គ'''គឺជាពាក្យប្រើក្លាយមកពីបាលីសំស្ក្រឹតហើយ'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''(उत्तुङ्ग)មានន័យថាខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា ឧដុង្គឧត្តម ឧត្តមលើសលែង ប្រសើរកន្លង។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំង]]មួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == '''[[វត្តវាំងចាស់]]''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំងចាស់]]នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> '''[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]''' មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == auxcp9um5ld89qs2qzu29jg45rnjr9f 334000 333999 2026-04-01T18:49:20Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334000 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ | other_name = | native_name = Ancient City of Oudong | nickname = ទីក្រុងនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ | settlement_type = | motto = | image_skyline = Udong 0001.jpg | image_caption = រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = ទីតាំងនៃរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ | image_map1 = | map_size1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = = | pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | coordinates_region = KH | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{CAM}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | subdivision_type2 = ក្រុង និង ស្រុក | subdivision_name2 = [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] និង [[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = បានបង្កើតឡើង | established_date = ១៦១៨ | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 | timezone_DST = | utc_offset_DST = |latd=11 |latm=47 |lats=41.19 |latNS=N |longd=104 |longm=46 |longs=8.11 |longEW=E | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = ១២០០០ | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Ancient City of Oudong) គឺជាអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីរបស់ខ្មែរ]]មួយនៅក្នុង[[សម័យឧដុង្គ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]និងនៅចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។បច្ចុប្បន្នអតីត[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានីខ្មែរ]]នេះត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពី[[ស្រុកឧដុង្គ]]ក្លាយជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]]នៃ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]វិញ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺជាទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រស្នូលនៃ[[សម័យឧដុង្គ]]។នៅលើ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]ដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]]មានព្រះចេតិយនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនិងព្រះរាជរង្សានុវង្សមួយចំនួនព្រមទាំង[[ព្រះវិហារ|ព្រះវិហារព្រះពុទ្ធសាសានា]]ផងដែរ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]ទ្រង់បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងសិលាចារឹកដាក់នៅមុខព្រះចេតិយយ៉ាងតិចចំនួន ០២ នៅទីនោះ។ == អំពីឈ្មោះរាជធានី == បើយោងតាមវចនានុក្រម[[ជួន ណាត|សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជជួន ណាត]] ពាក្យថា'''ដុង្គ'''គឺជាពាក្យប្រើក្លាយមកពីបាលីសំស្ក្រឹតហើយ'''ឧត្ដុង្គ'''ឬ'''ឧដុង្គ'''(उत्तुङ्ग)មានន័យថាខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា ឧដុង្គឧត្តម ឧត្តមលើសលែង ប្រសើរកន្លង។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំង]]មួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យក៏មានប្រវត្តិជាប់ទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|រឿងព្រេងខ្មែរ]]មួយទៀតផងដែរគឺ[[រឿងតាដុងយាយជ័យ]]ដែលជារឿងព្រេងបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុង[[ស្រុកឧដុង្គ]]([[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])ជាពិសេសប្រជាជននៅជុំវិញ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំឧដុង្គ]]។គេនិយាយតៗគ្នាថាតំបន់ឧដុង្គឬរាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជារាជធានីបុរាណ[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ក្រោយសម័យអង្គរ]]នេះមានកំណើតពី'''តាដុងយាយជ័យ'''ឬ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ដែលមានសេចក្ដីដំណាលថាកាលនោះមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គសោយរាជ្យនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នគរខ្មែរ]]បាននាំព្រះអគ្គមហេសីដែលទ្រង់គភ៌ទៅក្រសាលព្រៃកាលយាងទៅដល់ព្រៃព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រឈួនព្រះឧទរតែទ្រង់ពុំបានជ្រាបថាព្រះអង្គប្រឈួននឹងប្រសូតព្រះរាជបុត្រព្រះនាងក៏ទ្រង់នាំព្រះស្វាមីយាងចូលព្រៃនៅឆ្ងាយពីពលរេហ៍។លុះព្រះរាជបុត្រប្រសូតមកជាពងព្រះនាងនិងព្រះរាជាទតឃើញដូច្នោះនឹកខ្មាសអស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក៏ទ្រង់កាយដីកប់ពងនោះទុកចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់កប់ហើយមិនសប្បាយព្រះទ័យសោះដោយនឹកស្មានព្រះរាជបុត្រដែលទ្រង់សង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះរាជហឫទ័យថាបើប្រសូតមកជាកូនមនុស្សនឹងបានសោយរាជ្យតំណព្រះរាជវង្សតទៅព្រោះព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រសោះលុះទ្រង់ឃើញហេតុចម្លែកអស្ចារ្យដូច្នេះព្រះរាជាក៏នាំព្រះអគ្គមហេសីយាងចូលក្នុងព្រះមហានគរវិញ។ថ្លែងពីព្រានព្រៃម្នាក់ឈ្មោះ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះរាជាមានថ្ងៃមួយនោះ'''ព្រានវិង'''បានចេញដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានបណ្ដើរឆ្កែទៅជាមួយផងលុះទៅដល់ព្រៃកន្លែងព្រះរាជាកប់ពងនោះឆ្កែព្រានក៏ព្រុសកោះកកាយដីព្រានបានឃើញពងកប់នៅក្នុងដីក៏រើសយកមកទុកនៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។ដោយពងនោះធំចម្លែកណាស់ព្រានបានថែរក្សាភ្ញាស់ទុកមើល។លុះគ្រប់ថ្ងៃខែព្រះរាជបុត្រប្រសូតចេញពីពងនោះមកជាកូនមនុស្សភេទប្រុស។ព្រានឃើញចម្លែកអស្ចារ្យក៏ចិញ្ចឹមកូននោះលុះត្រាតែធំបានដាក់ឈ្មោះកូននោះថា'''ប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''លុះចម្រើនវ័យឡើងមានរូបឆោមពណ៌ល្អឆើតឆាយលើសលុបបុរសទាំងពួងស្ត្រីណាបានឃើញរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ចេះតែស្រឡាញ់គ្រប់គ្នា។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានថ្នឹកហាត់ខាងដើរបរបាញ់សត្វជាមួយ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុកអ្នកស្រុកភូមិគេបានស្គាល់ថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''គឺជាកូន'''ព្រានវិង'''គ្រប់គ្នា។ស្លេះរឿង'''ព្រានវិង'''និទានពី'''តាដុងយាយជ័យ'''។តាយាយនេះគាត់មានកូនក្រមុំស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មានរូបឆោមលោមពណ៌ល្អស្រស់លើសនារីទាំងពួងសាច់សបបូរមាត់ដិតស្លាភ្នែកទាំងគូភ្លឺដូចនិលចិញ្ចឹមដូចគេវាសថ្ពាល់ប៉ោងពេញក្រហមប្រឿងៗដោះទាំងគូឡើងណែនក្ដន់ក្រហមរលោងហាក់ដូចជាបូសឲ្យមុខឡើងក្រហមច្រាលដំណើរទន់ភ្លន់ល្វន់ល្វាសសមឫកពាហាក់ដូចជាស្រីទេពអប្សរបវរកញ្ញា។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានសង់ផ្ទះនៅជាមួយនឹងកូនលើដីទួលមួយមានទឹកព័ទ្ធជុំវិញការពារកុំឲ្យបុរសចេញចូលដល់ទីលំនៅគាត់បាន។ទួលដែល'''តាដុងយាយជ័យ'''សង់ផ្ទះនោះនៅមានជាដំណែលជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃឋិតនៅមុខខ្លោងទ្វារចូលទៅ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ខាងត្បូង[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|០៥]] ចម្ងាយពីផ្លូវជាតិប្រមាណ ៥០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]។'''តាដុងយាយជ័យ'''មានប្អូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ'''នាងទែន'''នៅ[[ភូមិស្រែរនោង]]។តានិងយាយបាននាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅលេងឯផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់។ពេលដែលនាងទៅលេងឯផ្ទះម្ដាយមីងនាងតែងតែដើរកាត់ភូមិកាន់ក្អមមកដងទឹកអ្នកស្រុកបានឃើញដំណើរនាងដើរក៏នាំគ្នាសរសើរថាដំណើរនាងដើរញ៉ែងញ៉ងពាក្យសរសើរនោះរាល់ពេលនាងដើរបានជាកន្លែងនោះមានឈ្មោះថា[[ភូមិញ៉ែងញ៉ង]] [[ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]ដល់សព្វថ្ងៃលុះនាងដើរមកដល់ទីកន្លែងអណ្ដូងទឹកមនុស្សដែលមកដងទឹកជាមួយនាងតែងពោលសរសើរសាច់នាងថាសស្គុសពាក្យសរសើររាល់ពេលវេលាដែលនាងមកដងទឹកទើបមានពាក្យហៅមកដល់សព្វថ្ងៃថា[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]។ឯ[[ឃុំញ៉ែងញ៉ង|ឃុំញ៉ែងញ៉ង]]និង[[ឃុំគុស|ឃុំគុស]]នេះស្ថិតនៅជិតជាប់គ្នានៅក្នុង[[ស្រុកត្រាំកក់|ស្រុកត្រាំកក់]] [[ខេត្តតាកែវ|ខេត្តតាកែវ]]។ពេលនេះនាងនៅលេងនឹងផ្ទះម្ដាយមីងពីរបីថ្ងៃលុះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកយកនាងវិលទៅកាន់ទីលំនៅវិញ។'''តាដុងយាយជ័យ'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលមកដល់កាន់ផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះលស់ខែតិចណាស់។មានថ្ងៃមួយតានិងយាយបាននាំនាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ទៀតលុះមកដល់ពាក់កណ្ដាលផ្លូវបានជួបនឹង'''ព្រានវិង'''កំពុងនាំ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដើរបរបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃ។ដោយ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''នោះបានស្គាល់ច្បាស់ពីមុនមកផងអ្នកនោះក៏មានការសាកសួររាក់ទាក់រកគ្នាទៅវិញទៅមក។ឯ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលបើបានឃើញគ្នាហើយក៏ចេះតែគយគន់មើលគ្នាទៅវិញទៅមក។ដោយការគយគន់រកគ្នានោះសេចក្ដីស្នេហាក៏ចាប់ផ្ដើមដុះដាលឡើងពេញពោរនៅក្នុងបេះដូងរៀងខ្លួនហើយបញ្ចេញឫកពាទៅវិញទៅមកលុះត្រាតែដឹងចិត្តគ្នា។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែគយគន់មើលឃើញ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មានរូបល្អក៏នឹកនៅក្នុងចិត្តថាបើបានធ្វើជាគូស្វាមីភរិយាជាមួយនឹងកូនអញស័ក្ដិសមគ្នាណាស់។តានិងយាយក៏សួរ'''ព្រានវិង'''ថា«អ្នកកម្លោះត្រូវជាអ្វីនឹងអ្នក?»។'''ព្រានវិង'''ក៏ឆ្លើយប្រាប់ថា«កូន»។ដោយសេចក្ដីពេញចិត្តនឹងរូបល្អស្រស់របស់'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''តានិងយាយក៏ទុកឱកាសឲ្យគូស្នេហាទាំងពីរនាក់នេះនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាបានតាមចិត្ត។លុះចប់ការសន្ទនានឹងគ្នាហើយអ្នកដំណើរទាំងពីរក៏លាបែកចាកចេញពីគ្នាទៅដោយពាំយកទាំងក្ដីស្នេហាជាប់រៀងខ្លួនទៅផង។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''បានដឹងដំណើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកលេងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ញឹកញាប់ក៏ចេះដើរកាត់ស្វែងមករកជួបនឹងនាងនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''នោះជាញឹកញាប់ដែរ។ឯ'''ព្រានវិង'''និង'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏ពេញចិត្តនឹងគូស្នេហាទាំងពីរនោះចាំតែដល់ពេលចូលដណ្ដឹងនិងរៀបការផ្សំផ្គុំគ្នាឲ្យប៉ុណ្ណោះ។លុះនៅយូរទៅសេចក្ដីស្នេហាក៏រីកដុះដាលធំឡើងតែរាល់ថ្ងៃដោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ពុំបានជូននាងមកលេងផ្ទះ'''នាងទែន'''ជាញឹកញាប់ដូចកាលមុនៗព្រោះគាត់មានការកង្វល់ច្រើននាងក៏លបលួចរត់មកផ្ទះ'''នាងទែន'''តែម្នាក់ឯង។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់សំចតនៅ[[បន្ទាយលង្វែក|ព្រៃបន្ទាយលង្វែក]]ព្រះអង្គឡើងគង់លើអស្សពាហ៍មានសេនា ០៤ នាក់ដង្ហែព្រះអង្គទៅផងលុះចូលដល់ក្នុងព្រៃជ្រៅស្រាប់តែប្រទះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដើរត្រាច់តែម្នាក់ឯង។ត្រង់ព្រៃដែលស្ដេចប្រទះនាងនោះអ្នកស្រុកគេហៅថា'''ព្រៃប្រទះនាង'''លុះក្រោយមកហៅក្លាយទៅជា'''ប្រទះឡាង'''ទៅវិញ(សព្វថៃ្ងគឺជា[[ភូមិប្រទះឡាង]] [[សង្កាត់ប្រទះឡាង]] [[ខណ្ឌកំបូល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]])។ព្រះអង្គបានទតឃើញនាងមានរូបឆោមលោងពណ៌ល្អដូចនាងទេពធីតាក៏ទ្រង់លោតចុះពីលីខ្នងសេះយាងសំដៅទៅរកនាងទ្រង់លួងលោមនាងដោយសេចក្ដីស្នេហា។'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យនាងមិនមានអ្វីឆ្លើយតបទៅព្រះរាជាទេនាងបែរជារត់ត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ពេលនោះព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏រត់ដេញតាមនាង។ដោយកម្លាំងនាងជាស្រីរត់មិនសូវលឿនហើយដោយសារព្រះរាជាដេញប្រកិតជិតណាស់មកផងនាងបានឃើញដំបូកមួយនៅក្នុងព្រៃពីមុខនាងក៏លើកដៃបួងសួងថា«បើខ្លួននាងពិតជាគូនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''សូមឲ្យចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនេះឲ្យបាត់»។បួងសួងហើយនាងរត់ចូលទៅពួនលាក់ខ្លួននៅដំបូកនោះ។ព្រះរាជានិងសេនា ០៤ នាក់ក៏ទតមើលពីចម្ងាយមកនាងរត់ចូលទៅក្នុងដំបូកនោះដែរតែលុះមកដល់បែរជារកនាងពុំឃើញវិញបានជាពាក្យហៅទីនោះថា'''ដំបូកមានលក្ខណ៍'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ភូមិដំបូកមានលក្ខណ៍]] [[ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]])។កន្លែងនេះក្រោយមកអ្នកស្រុកបានកសាងវត្តហៅ[[វត្តដំបូកមានលក្ខណ៍]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំទំនប់ធំ|ឃុំទំនប់ធំ]] [[ស្រុកពញាឮ|ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្ដាល]]តែតាមពាក្យចាស់ៗជំនាន់ដើមទីត្រង់នេះគេហៅថា'''ត្រពោកមានលក្ខណ៍'''។ពេលនោះព្រះរាជាទ្រង់ឆ្ងល់នឹងដំណើរដែលនាងរត់មកពួនបាត់ខ្លួននៅដំបូកនោះក៏ទ្រង់ពិគ្រោះជាមួយសេនាៗ ០៤ នាក់ទូលតបវិញថា«ស្ត្រីដែលមានរូបល្អអម្បាញ់មិញនេះបានជារត់មកពួនបាត់នៅដំបូកដែលជាកន្លែងមិនគួរឲ្យនឹងលាក់ខ្លួនបាត់យ៉ាងដូច្នេះដោយព្រះអង្គដេញចាប់បង្ខំចិត្តនាងប្រហែលជាមានទេវតាជួយយកអាសានាងជាមិនខាន»ហើយសេនាទូលថែមទៀតថា«បើព្រះអង្គសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងរូបនាងសូមព្រះអង្គចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងដល់ឪពុកម្ដាយនាងតាមប្រពៃណីវិញ»។ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា«ចុះធ្វើម្ដេចនឹងបានស្គាល់ទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាង?»។សេនាក្រាបបង្គំទូលថា«បើនាងនោះពិតជាមនុស្សលោកមែនទូលព្រះបង្គំសួររកទីកន្លែងឪពុកម្ដាយនាងថ្វាយព្រះអង្គនឹងបានសម្រេចតាមព្រះរាជបំណងជាមិនខាន»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យសេនាទាំង ០៤ នាក់សព្វគ្រប់ហើយទ្រង់យាងចូលព្រះពន្លាវិញ។ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមកសេនា ០៤ នាក់ក៏ត្រាច់ស៊ើបសួររកទីកន្លែងផ្ទះឪពុកម្ដាយ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រកពេលអស់យូរថ្ងៃពុំឃើញសោះក៏នាំគ្នាចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមការស្រាវជ្រាវរកមិនឃើញនោះ។ព្រះរាជាក៏ប្រជុំអស់ពួកសេនាទ្រង់មានព្រះរាជបញ្ជាថា«ឲ្យរៀបធ្វើពិធីបុណ្យប្រណាំងទូកងឲ្យអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរមកមើលក្រែងបានជួបប្រទះនឹងនាងហើយពួកយើងតាមមើលនាងឲ្យស្គាល់ទីលំនៅរបស់នាង»។សេនាទទួលព្រះរាជបញ្ជាហើយក៏ចាត់ចែងផ្សាយដំណឹងដល់អ្នកស្រុកជនបទជិតឆ្ងាយឲ្យមកមើលប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកក៏ផ្អើលឈូឆរមីរដេរដាសដើរពពាក់ពពូនគ្នាទៅមើលដោយសេចក្ដីរីករាយ។ចំណែក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''កាលស្ដេចដេញចាប់នាងៗពុំបានស្គាល់ជាស្ដេចទេលុះស្ដេចយាងផុតទៅនាងឃើញស្ងាត់ក៏រត់ចេញពីដំបូកត្រឡប់មកផ្ទះឪពុកម្ដាយនាងវិញនាងបានរៀបរាប់ប្រាប់ម្ដាយឪពុកនូវហេតុដែលកើតមានដល់រូបនាងតាមត្រង់ហើយថ្លែងប្រាប់ពីសេចក្ដីស្នេហារបស់នាងដ៏លើសលុបទៅលើ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''។ឪពុកម្ដាយបានដឹងចិត្តកូនសព្វគ្រប់ហើយក៏មានចិត្តអាណិតកូនដោយឃើញទឹកមុខកូនស្រពាប់ស្រពោនខ្លាំងពេក។ពេលដែលអ្នកស្រុកផ្អើលឈូឆរទៅមើលប្រណាំងទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ទៅមើលនឹងគេដែរលុះដើរទៅដល់កន្លែងប្រណាំងទូកអ្នកស្រុកភូមិក៏ចេះតែបបួលគ្នាគយគន់មើលសម្រស់របស់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ហើយគេសរសើរគ្រប់គ្នា។សេចក្ដីសរសើរលម្អនាងពីមាត់មួយទៅមាត់មួយក៏លេចឮដល់សេនារបស់ព្រះរាជាដែលកំពុងដើរត្រាច់រង្គាត់រកមើលនាង។សេនាទាំង ០៤ បានដើរមកឃើញស្គាល់ច្បាស់ហើយក៏ប្រជុំគ្នាចាំមើលដំណើររបស់នាងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។លុះពិធីប្រណាំងទូកចប់ហើយអ្នកស្រុកក៏ត្រឡប់ទៅទីលំនៅរៀងខ្លួន។សេនា ០៤ នាក់ក៏លួចធ្វើដំណើរតាមក្រោយ'''តាដុងយាយជ័យ'''លុះបានស្គាល់ទីលំនៅនាងនិងឪពុកម្ដាយនាងហើយក៏ត្រឡប់ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះរាជាទូលតាមសេចក្ដីពិត។ព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកផ្ទះ'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមួយនឹងសេនា ០៤ នាក់។'''តាដុងយាយជ័យ'''បានឃើញព្រះរាជាស្ដេចយាងមកដល់ផ្ទះនាងក៏រៀបទីកន្លែងទទួលព្រះអង្គព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលផ្ទាល់ព្រះអង្គនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''សូមដណ្ដឹងយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាព្រះអគ្គមហេសីហើយព្រះអង្គបញ្ជាក់ថា«សូមឲ្យតានិងយាយបង្គាប់យ៉ាងណាៗក៏បង្គាប់ចុះព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់»។ពេលនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''បានស្គាល់ទឹកចិត្តកូនច្បាស់តែមិនទាន់ហ៊ានសម្រេចថាថ្វាយឬមិនថ្វាយព្រះរាជាទេចាំសួរចិត្តកូនសិន។លុះទៅសួរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ប្រកែកចំពោះឪពុកម្ដាយនាងថា«នាងមិនទទួលយកស្ដេចទេនាងស៊ូស្លាប់ជាមួយនឹង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាគូបណ្ដូលចិត្តនាងហើយ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮកូនប្រកែកតឹងរឹងដូច្នោះក៏ពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធថា«បើយើងមិនថ្វាយនាងទៅស្ដេចយើងមុខជាមានទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយជាមិនខានតែបើយើងលើកនាងថ្វាយស្ដេចយើងអាណិតចិត្តកូនដែលគ្នាបានស្រឡាញ់ទៅលើរូប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ជាទីពេញចិត្តយើងដែរទៅហើយបើដូច្នេះយើងបង្គាប់ព្រះរាជាជាឲ្យធ្ងន់កុំឲ្យព្រះអង្គទទួលរួចទោះជាព្រះអង្គហ៊ានទទួលក៏ព្រះអង្គចាត់ការធ្វើមិនទាន់ដែរ»។លុះពិគ្រោះគ្នាពីរនាក់ប្ដីប្រពន្ធរួចហើយតានិងយាយក៏ទូលព្រះរាជាថា«មិនហ៊ានបង្គាប់ព្រះអង្គទេក្រែងព្រះអង្គមិនហ៊ានទទួល»ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា«ព្រះអង្គហ៊ានទទួលទាំងអស់ឲ្យតែលើកនាងថ្វាយព្រះអង្គចុះ»តានិងយាយក៏បង្គាប់ព្រះរាជាថា«សូមព្រះអង្គលើកផ្លូវពីព្រះពន្លាព្រះអង្គមកដល់ផ្ទះទូលព្រះបង្គំឲ្យបានស្រេចតែមួយរាត្រីបើមិនហើយទូលព្រះបង្គំមិនលើកនាងថ្វាយទេ»។ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយឃើញថាការនេះមានបន្ទុកធ្ងន់ណាស់តែដោយព្រះរាជាទ្រង់ទសពិធរាជធម៌ផងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើរូប'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ខ្លាំងលើសលុបផងព្រះអង្គក៏ទទួលធ្វើផ្លូវតាមបង្គាប់របស់'''តាដុងយាយជ័យ'''។លុះព្រះអង្គយាងថយទៅវិញទ្រង់ប្រាប់រេហ៍ពលឲ្យមកប្រជុំគ្នាហើយព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ថា«ចូលសេនារេហ៍ពលទាំងអស់លើកផ្លូវថ្នល់មួយចាប់ព្រះពន្លារហូតទៅដល់ផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ធ្វើមួយយប់ឲ្យហើយស្រេច»។ពាក្យដែលហៅថា[[ស្រុកឧដុង្គ|ស្រុកឧដុង្គ]]សព្វថ្ងៃគឺហៅតាមបន្ទូលស្ដេចមុនដំបូងដែលហៅថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''តែក្រោយមកគេហៅក្លាយជា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។គ្រានោះសេនារេហ៍ពលលើកផ្លូវថ្នល់នៅក្នុងមួយរាត្រីនោះមិនហើយសោះលុះដល់ភ្លឺស្វាងឡើងផ្លូវថ្នល់នោះនៅដាច់មិនជួបគ្នាបានជាមានពាក្យហៅថា[[ភូមិថ្នល់ដាច់]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក|ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]សព្វថ្ងៃនេះ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''បាននាំគ្រួសារចុះទូកជាស្រេចតាមមើលសេនារេហ៍ពលរបស់ស្ដេចលើកផ្លូវថ្នល់ដោយមានបំណងថាបើព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មួយយប់ហើយមែននឹងនាំនាងរត់ទៅតែម្ដងលុះឃើញផ្លូវថ្នល់នោះស្ដេចលើកមិនហើយតានិងយាយត្រេកអរណាស់ក៏ចូលចតទូកត្រង់កន្លែងផ្លូវថ្នល់ដាច់មិនជួបគ្នានោះហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ឡើងទៅមើលផ្លូវថ្នល់។គាត់កំពុងតែពិនិត្យមើលថ្នល់នោះសេនាក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាតាមហេតុរឿងដែលលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយនោះដែរព្រះរាជាក៏ស្ដេចយាងមកទតមើល។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮដំណឹងថាស្ដេចយាងមកហើយក៏បបួលគ្នារត់ចុះទូកកុំឲ្យស្ដេចឃើញមុខ។ពេលនោះ'''យាយជ័យ'''ប្រពន្ធ'''តាដុង'''ភ័យញញីញញ័ររត់ចុះទៅទូកមិនកើតក៏វារចុះតាមច្រាំងជង្ហុកក៏គាប់ជួនជាសេនាមកដល់ក៏ស្រែកឃាត់ថា«យាយកុំវារចុះទៅទូកអីស្ដេចយាងមកដល់ឥឡូវហើយ»។'''យាយជ័យ'''មិនស្ដាប់សោះក៏ចេះតែវារចុះទូកដល់ទូកហើយក៏ច្រានទូកចេញទៅ។កន្លែងដែល'''យាយជ័យ'''វារនោះពីដើមគេហៅ'''កំពង់យាយជ័យវារ'''តែសព្វថ្ងៃគេហៅក្លាយថា'''កំពង់ជវារ'''ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំលង្វែក]] [[ស្រុកកំពង់ត្រឡាច|ស្រុកកំពង់ត្រឡាច]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។លុះស្ដេចយាងមកដល់ទតឃើញទូក'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេញពីកំពង់ឆ្ងាយទៅហើយព្រះអង្គក៏គិតស្មាននៅក្នុងព្រះទ័យថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''មុខជាខឹងនឹងព្រះអង្គលើកផ្លូវថ្នល់មិនហើយបានជាមិនចាំជួបនឹងព្រះអង្គព្រះរាជាក៏ចាត់សេនា ០៤ នាក់ឲ្យចូលទៅអង្វរ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''និងសូមឲ្យយក'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''មកធ្វើជាទេពីរបស់ព្រះអង្គ។សេនា ០៤ នាក់ក៏តាមទៅជួបនឹង'''តាដុងយាយជ័យ'''ដែលកំពុងបណ្ដើរ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឡើងសំដៅមកផ្ទះហើយសេនាទាំងនោះនិយាយអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''តាងព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រថាព្រះអង្គសូមយកនាងទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គ។គ្រានោះ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ដែលជាស្រីល្អដូចនាងទេពធីតាក៏លុតជង្គង់សំពះប្រណម្យទៅសេនា ០៤ នាក់វិញថា«នាងខ្ញុំសូមក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថានាងខ្ញុំមិនសុខចិត្តទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះអង្គទេព្រោះរូបខ្ញុំជារាស្ត្របើព្រះអង្គនៅតែបង្ខំយករូបខ្ញុំនាងខ្ញុំនឹងសម្លាប់ខ្លួនជាមិនខាន»។ខណៈនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយទៅកាន់សេនា ០៤ នាក់ថា«សូមលោកទូលព្រះរាជាផងកុំឲ្យព្រះអង្គបង្ខំពេកចាំខ្ញុំលួងលោមចិត្តកូនស្រីខ្ញុំឲ្យបានស្រួលសិន»។សេនា ០៤ នាក់ ក៏លាថយត្រឡប់ទៅវិញ។ចំណែកតានិងយាយក៏នាំគ្នាចូលទៅក្នុងផ្ទះ។ពេលរាត្រីនោះ'''តាដុងយាយជ័យ'''នាំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រត់បណ្ដោះទៅទុកនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]ហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''និយាយប្រាប់'''នាងទែន'''ជាប្អូនតាមរឿងសព្វគ្រប់និងប្រាប់ឲ្យហៅ'''ព្រានវិង'''ឲ្យនាំកូនឈ្មោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''មករើសរកពេលាការឲ្យហើយ។តាយាយផ្ដាំ'''នាងទែន'''សព្វគ្រប់ហើយក៏វិលថយមកផ្ទះវិញចាំទូលដោះសារនឹងស្ដេច។ត្រង់កន្លែងដែលសេនា ០៤ នាក់មកអង្វរ'''តាដុងយាយជ័យ'''សុំ'''នាងត្រចើលដោះក្រាល''' ទៅធ្វើជាព្រះទេពីរបស់ព្រះរាជាហើយនាងសំពះប្រណម្យទៅសេនាវិញថានាងមិនសុខចិត្តទៅទេនោះគេហៅថា'''ទេពធីតាប្រណម្យ'''ដែលឥឡូវនេះមានវត្តមួយឋិតនៅក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះ[[វត្តទេពប្រណម្យ]]គឺពីដើមគេហៅ'''វត្តទេពធីតាប្រណម្យ'''តែក្រោយមកទៅជា[[វត្តទេពប្រណម្យ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំវិហារលួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំវិហារហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។គ្រានោះព្រះរាជាលុះត្រាបានទ្រង់បានសណ្ដាប់សេនា ០៤ នាក់ថាចាំ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''អង្វរលួងលោមចិត្តនាងកូនឲ្យបានស្រួលសិនដូច្នេះតាំងពីថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គទ្រង់ចាត់សេនាឲ្យមកស្ដាប់ដំណឹងនៅផ្ទះ'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ឯ'''តាដុងយាយជ័យ'''ចេះតែដោះសារថា«ចិត្តនាងពុំទាន់ស្រួលនៅឡើយទេ»។ចំណែក'''នាងទែន'''កាលបើបានទទួលចងចាំតាមសម្ដីបងសព្វគ្រប់ហើយក៏ចាត់ការហៅ'''ព្រានវិង'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ឲ្យចូលមកស្ដីដណ្ដឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''រួចឲ្យអាចារ្យមើលពេលាការបានហើយក៏ផ្ដល់ដំណឹងទៅបងឲ្យមករៀបការកូន។'''តាដុងយាយជ័យ'''មិនទាន់បានមកភ្លាមទេព្រោះនៅជាប់ដោះសារនឹងស្ដេចលុះដល់ថ្ងៃចូលរោងតានិងយាយក៏លួចលបធ្វើដំណើរមកតាមផ្លូវក្នុងព្រៃមានសេចក្ដីព្រួយជានិច្ចក្រែងស្ដេចមកតាមការគិតរបស់តានិងយាយច្រើនពេករហូតនាំឲ្យគាត់ទាំងពីរនាក់វង្វេងផ្លូវអស់មួយថ្ងៃរកផ្លូវទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''មិនឃើញ។គាប់ជួនពេលនោះតាយាយបានជួបនឹងក្មេងគង្វាលក្របីម្នាក់តាយាយក៏ស្រែកសួរថា«អឺអាវ៉ា!ផ្លូវទៅណា ទៅទ្រាំង ទៅវាំងពន្លុស ផ្លូវណាទៅគុស ទៅស្រែរនោង?»។ក្មេងគង្វាលក្របីក៏គិតថា«បើអញបង្ហាញចង្អុលប្រាប់ផ្លូវតែម្ដងទៅវាគ្មានបានប្រយោជន៍អ្វីមកដល់អញសោះបើអញប្រាប់ឲ្យតានិងយាយនេះបន់អ្នកតានេះទើបអញបានសំណែនអាស្រ័យផង ឲ្យទីព្រៃដែលអញធ្លាប់ឃ្វាលក្របីនេះបានកុះករផង»ក្មេងគង្វាលក្របីគិតដូច្នោះហើយក៏ឆ្លើយតបទៅនឹងតាយាយថា«បើតានិងយាយចង់រកផ្លូវឲ្យឃើញដូចបំណងសូមឡើងទៅបន់អ្នកតាខ្នងភ្នំទៅរួចត្រូវមានសំណែនមកថ្វាយហើយមានទាំងភ្លេងប្រគំភ្លេងបទខ្ទោរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំងផងទើបតានិងយាយរកផ្លូវឃើញ»។'''តាដុងយាយជ័យ'''ឮពាក្យក្មេងគង្វាលក្របីបង្គាប់ឲ្យធ្វើដូច្នេះក៏ជឿធ្វើតាមហើយតានិងយាយក៏ឡើងទៅបន់អ្នកតាលើខ្នងភ្នំ។លុះចុះមកវិញក៏រកផ្លូវឃើញធ្វើដំណើរទៅដល់ផ្ទះ'''នាងទែន'''។កាលទៅដល់ជិតរបងផ្ទះ'''នាងទែន'''ៗក្រឡេកឃើញបងស្ទុះមកទទួល'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏និយាយប្រាប់ហេតុវង្វេងផ្លូវហើយបានបន់អ្នកតាទើបរកផ្លូវឃើញ។ពេលនោះលោកអាចារ្យបានឮថា'''តាដុងយាយជ័យ'''ជាមេបាខាងស្រីចូលមកក្នុងរោងមង្គលការដែលជិតបង្ហើយមានបំណន់ដូច្នោះក៏ផ្អាកដំណើរតាយាយឲ្យឈរនៅខាងក្រៅរបងសិនមិនឲ្យអ្នកជាប់បំណន់ចូលក្នុងរោងមង្គលការនោះឡើយ។លោកអាចារ្យប្រាប់មេបាទាំងសងខាងថា«ឲ្យរៀបសំណែនមានទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាឲ្យហើយសិនទើបអាចចូលមកក្នុងរោងមង្គលការនេះបាន»។'''នាងទែន'''ក៏បានចាត់ចែងរៀបចំសំណែនមានបង្អែមចម្អាបព្រមទាំងភ្លេងយកទៅប្រគំលាបំណន់អ្នកតាខ្នងភ្នំ។ខណៈនោះភ្លេងក៏ចាប់ប្រគំបទខ្ទរ ខ្នងភ្នំ របងមាស បន្ទាយប្រាសាទ ទឹកទប់ ជ្រង ជ្រងសម្ងាត់ ដោះក្រាល កន្ទែនទ្រាំង។ភ្លេងទាំង ០៩ បទនេះក៏បានចូលមកនៅក្នុងទម្លាប់ភ្លេងការចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។លុះធ្វើកិច្ចលាបំណន់រួចហើយ'''តាដុងយាយជ័យ'''ក៏មកចូលរួមនៅក្នុងមង្គលការនោះអាចារ្យក៏បានឲ្យកូនប្រុសស្រីក្រាបសំពះផ្ទឹមឲ្យពរជ័យ។ថ្លែងពីព្រះរាជាដែលគង់នៅព្រះពន្លាឯ[[បន្ទាយលង្វែក]]លុះទ្រង់ជ្រាបហេតុការថា'''តាដុងយាយជ័យ'''លួចពង្រត់'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''យកទៅរៀបការនៅផ្ទះ'''នាងទែន'''ឯ[[ភូមិស្រែរនោង]]នោះហើយព្រះអង្គក៏យាងទៅជាមួយនឹងសេនាសំដៅទៅផ្ទះ'''នាងទែន'''លុះស្ដេចដល់ហើយព្រះអង្គបានទតឃើញ'''នាង ត្រចើលដោះក្រាល'''និង'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''កំពុងតែក្រាបសំពះផ្ទឹមរួមខ្នើយជាមួយគ្នា។ដោយទ្រង់ទតឃើញគូស្វាមីភរិយាទាំងពីរនាក់នោះមានរូបសម្ផស្សល្អស័ក្ដិសមគ្នាទ្រង់ក៏បណ្ដោយឲ្យគេធ្វើកិច្ចផ្ទឹមនោះឲ្យហើយស្រេចរួចព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យសេនាហៅមេបាទាំងសងខាងព្រមទាំងសាមីខ្លួនទាំងពីរនាក់ មកជួបជុំចំពោះព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ។អ្នកទាំងនោះក៏មានសេចក្ដីភិតភ័យញាប់ញ័ររន្ធត់គ្រប់គ្នាព្រះរាជាក៏ត្រាស់សួរទៅ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ថា«អ្នកឯងជាកូនអ្នកណាបានជាហ៊ានរៀបការនឹង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ជាគូដណ្ដឹងរបស់យើង?»។ពេលនោះ'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ឆ្លើយទូលតបវិញថា«ទូលព្រះបង្គំជាកូន'''ព្រានវិង'''»ហើយចង្អុលទៅ'''ព្រានវិង'''ជាឪពុករបស់ខ្លួន។ព្រះរាជាទតឃើញ'''ព្រានវិង'''ជាព្រានរបស់ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួរទៅថា«ព្រានឯងមានកូនប្រុសពីកាលណាមកបានជាយើងមិនដែលឃើញ?»។'''ព្រានវិង'''ឱនក្បាលក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យតក់ស្លុតជាខ្លាំងបានរៀបរាប់ទូលព្រះរាជាថា«កូនប្រុសនេះ មិនមែនជាកូនបង្កើតរបស់ទូលព្រះបង្គំទេគឺជាកូនចិញ្ចឹមព្រោះកាលមួយថ្ងៃនោះទូលព្រះបង្គំទៅបាញ់សត្វនៅក្នុងព្រៃបានប្រទះឃើញស៊ុតសត្វមួយធំចម្លែកលើសស៊ុតទាំងអស់នៅទីមួយដែលមានកាយដីកប់ថ្មីៗទូលព្រះបង្គំឃើញហើយក៏យកមកទុកមើល លុះគ្រប់ថ្ងៃខែស៊ុតញាស់ឡើងស្រាប់តែឃើញចេញមកជាកូនមនុស្សតែម្ដងដែលជារូបកូនចិញ្ចឹមរបស់ទូលព្រះបង្គំនេះហើយ ដែលទូលព្រះបង្គំឲ្យឈ្មោះថា'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ដែលអង្គុយក្រាបនៅចំពោះមុខព្រះភ័ក្ត្រព្រះអង្គ»។'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ក៏ភ្ញាក់ខ្លួនពេលនោះថាខ្លួនកើតចេញពីពង។ខណៈនោះព្រះរាជាក៏ស្ទុះទៅឱបក្រសោប'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''ទ្រង់ហៅថា«កូនសម្លាញ់ឪពុក!ៗនេះហើយជាឪពុករបស់កូន»។ព្រះអង្គថ្លែងរៀបរាប់តាំងពីកាលព្រះអង្គនាំព្រះអគ្គមហេសីយាងទៅក្រសាលព្រៃហើយប្រសូតព្រះរាជបុត្រទៅជាស៊ុតក៏កាយដីកប់ចោលនៅក្នុងព្រៃទៅ។ទ្រង់រៀបរាប់សព្វគ្រប់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យដង្ហែព្រះរាជបុត្រព្រមទាំង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ចូលទៅក្នុងព្រះនគរធ្វើព្រះរាជពិធីអភិសេក'''ចៅប្រមាញ់វិងស៊ុង'''និង'''នាងត្រចើលដោះក្រាល'''ឲ្យឡើងសោយរាជ្យជាស្ដេចម្ចាស់ផែនដីតំណពីព្រះអង្គនៅក្នុងពេលនោះទៅហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ'''តាដុងយាយជ័យ'''ថា'''ឪដុងម៉ែជ័យ'''ជាប់រហូតមក។<ref>{{Cite web |last=Khbook |date=2013-04-22 |title=រឿង ក្រុងឧត្តុង្គ |url=https://storybook99.wordpress.com/2013/04/22/%e1%9e%9a%e1%9e%bf%e1%9e%84-%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%bb%e1%9e%84%e2%80%8b%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%bb%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82/ |access-date=2025-11-22 |website=Khmer Book |language=en}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == '''[[វត្តវាំងចាស់]]''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំង[[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ|ព្រះបរមរាជវាំងចាស់]]នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> [[ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ]]មានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក == == ឯកសារយោង == n516wyxeuwusmfpxgwlnj4ofzsxn44n 0 8123 333997 333773 2026-04-01T18:45:07Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333997 wikitext text/x-wiki '''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន''' ឬ '''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Palace of Oudong) គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == '''[[វត្តវាំងចាស់]]''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត'''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ'''ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិមានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == dz5e3qahz8l9w6dtr9sryc974w4p402 333998 333997 2026-04-01T18:46:16Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333998 wikitext text/x-wiki '''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន''' ឬ '''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Palace of Oudong) គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == '''[[វត្តវាំងចាស់]]'''មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត'''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ'''ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិមានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == 3gs7saadtqq5e2mr1c0gp6zuots5xae 334001 333998 2026-04-01T18:49:54Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334001 wikitext text/x-wiki '''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន''' ឬ '''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Palace of Oudong) គឺជាអតីត[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំង]]នៃ[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]មានព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សាបានលើកបុត្រច្បងព្រះនាម[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី ០២]] ឲ្យឡើងសោយរាជ្យនៅ[[រាជធានីល្វាឯម]]នៅក្នុងព្រះជន្ម ៤០ ព្រះវស្សាដោយទុក[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧទ័យ]]ជាឧបរាជដដែល។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦២០ [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]]បានរឹតចំណងមិត្តភាពជាមួយ[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ដោយស្ដីដណ្ដឹងបុត្រី[[:en:List_of_monarchs_of_Vietnam|ស្ដេចយួន]]ព្រះនាម[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ក្សត្រីអង្គចូវ]](ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង)ជាព្រះអគ្គមហេសីឲ្យ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ០២]]។បន្ទាប់មកព្រះអង្គឲ្យគេកសាងព្រះបរមរាជវាំងមួយនៅខាងជើង'''ស្រះកែវ'''បង្កើតទីក្រុងថ្មីមួយឈ្មោះថា'''ឧដុង្គមានជ័យ'''។<ref>https://sekhalay.duraseksa.gov.kh/uploads/files/1737211915.pdf{{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី]] [[ជ័យជេស្ឋាទី២|២]] បើយោងតាមឯកសារ[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារ]][[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ|ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]]ភាគទី ០៥ មានចែងថានៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] ជាម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចទ្រង់គង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ទ្រង់បាននាំព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី និង នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងចុះព្រះរាជទីន័ងនាវាស្ដេចយាងទៅប្រពាតនៅ'''តំបន់អូរក្រងលាយ'''នៅក្នុង[[ខេត្តសំរោងទង|ខេត្តសំរោងទង]]។ទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថ្ងៃរួចស្ដេចយាងទៅក្រសាលនៅទី'''តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់បានទតឃើញទីទួលមួយនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះរាជហឫទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់នឹងមន្ត្រីខ្ញុំរាជការទាំងពួងមានហោរាធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាម្ដេចដែរ?»។នៅគ្រានោះ'''ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ'''បានគន់គូរពិនិត្យមើលទីតាំងដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្ត្រហើយក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតបៈតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»។ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ឲ្យ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''ឲ្យជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ'''តំបន់ស្រះកែវ'''នោះទ្រង់ចាត់ហើយស្ដេចទ្រង់យាងត្រឡប់មកកាន់[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]វិញ។'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់ទៅចៅហ្វាយស្រុកឲ្យកេណ្ឌបណ្ដាប្រជានរាស្ត្រកាប់ឈើមកធ្វើជាព្រះបរមរាជវាំងតាមព្រះរាជបញ្ជា។លុះប្រមូលគ្រឿងសម្ភារៈបានសព្វគ្រប់ហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានបង្គាប់មេការឲ្យចាប់ផ្ដើមចាត់ការលើកដីធ្វើជាបន្ទាយយាមល្បាតជុំវិញសង់ជាព្រះរាជវាំង ព្រះរាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់ធំតូច និង ចុងព្រះរាជរោងរយៈពេលប្រមាណ ១០ ខែទើបរួចស្រេចហើយ'''ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ'''បានយកសេចក្ដីក្រាបបង្គំទូលថ្វាយដល់ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់ការ។លុះទ្រង់ជ្រាបហើយ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា]][[ជ័យជេស្ឋាទី២|ទី ២]] ជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងស្ដេចបានយាងចាកចេញពី[[ព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯម]]ឡើងគង់ព្រះទីន័ងនាវាធ្វើព្រះរាជដំណើរតាម[[ទន្លេសាប]]ជាមួយព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស សេនាបតី នាហ្មឺនសព្វមុខមន្ត្រីខ្ញុំរាជការគ្រប់ក្រុមជារាជបរិពារលុះដល់'''កំពង់តាដុងយាយជ័យ'''ទ្រង់ប្រថាប់នៅទីនោះ ០៣ រាត្រីទ្រង់ព្រះរាជបញ្ញត្តិឲ្យហៅទីនោះថា'''កំពង់ហ្លួង'''(សព្វថ្ងៃគឺជា[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|ឃុំកំពង់ហ្លួង]] [[ស្រុកពញាឮ]] [[ខេត្តកណ្តាល]])។ហើយទ្រង់ព្រះរាជបញ្ជាភ្នាក់មុខក្រសួងឲ្យរៀបចំធ្វើព្រះរាជពិធីឡើងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីដោយនិមន្តព្រះសង្ឃរាជាគណៈចម្រើនព្រះបរិត្ត ០៣ ថ្ងៃចូលព្រះរាជពិធីនៅថ្ងៃ ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ គ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ហើយព្រះរាជវង្សានុវង្ស ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះស្នំក្រមការ សេនាបតី មន្ត្រីខ្ញុំរាជការជារាជបរិពារបានដង្ហែស្ដេចឡើងពី[[ឃុំកំពង់ហ្លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]ចូលទៅគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងថ្មីរួចទ្រង់ឲ្យរៀបធ្វើព្រះរាជពិធីសម្ពោធព្រះនគរ ០៣ ថ្ងៃទៀតដោយមានល្បែងមហោស្រពគ្រប់បែបសម្ដែងយ៉ាងឧឡារិកអធិកអធមក្រៃពេកទើបទ្រង់តាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា'''ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្ដមរាជនិវេសនដ្ឋាន'''ដែលហៅខ្លីៗថា'''ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ'''ហើយសព្វថ្ងៃនៅសល់ត្រឹម'''ឧដុង្គ'''ដែលជាឈ្មោះរបស់ស្រុកមួយនៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]គឺ[[ស្រុកឧដុង្គ]](បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបំបែកចេញជា[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]និង[[សាមគ្គីមុនីជ័យ|ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ]])។<ref>{{Cite web |date=2020-09-06 |title=«ក្រុងឧដុង្គ» មានព្រះមហាក្សត្រគង់នៅអស់២៤៣ឆ្នាំមុនផ្លាស់មកក្រុងភ្នំពេញ(វីដេអូ) |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1159424.html |access-date=2025-11-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ព្រះបរមរាជវាំង == '''[[វត្តវាំងចាស់]]''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្នុងវាំង]] [[ឃុំវាំងចាស់|សង្កាត់វាំងចាស់]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពី[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យឬភ្នំឧដុង្គ]]។ប្រសិនបើលោកអ្នកចង់ធ្វើដំណើរទៅកាន់វត្តដែលមានប្រវត្តិដ៏ចំណាស់នេះលោកអ្នកត្រូវធ្វើដំណើរតាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៥ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៥]] តាមទិសដៅទៅកាន់[[ផ្សារឧដុង្គ]] [[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ]]។ពីខ្លោងទ្វារចូល[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|រមណីយដ្ឋានភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]ទៅដល់[[ផ្លូវជាតិលេខ ៥១]](ផ្លូវភ្ជាប់ពី[[ឧដុង្គម៉ែជ័យ|ឧដុង្គ]]ទៅ[[ផ្សារថ្នល់ទទឹង]][[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ០៤]])ដែលជាផ្លូវបត់ចូលវត្តនេះមានចម្ងាយជិត ០២ គីឡូម៉ែត្រ។លោកអ្នកត្រូវបត់ចូលតាមផ្លូវនោះ(ទៅពី[[ភ្នំពេញ]]ស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃ)នៅក្នុងចម្ងាយជាង ៨០០ ម៉ែត្រទើបដល់ខ្លោងទ្វារវត្ត។ទីតាំងវត្តនេះគឺជាអតីត'''ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិ'''ដែលជាព្រះរាជនិវេសនដ្ឋាននា[[សម័យឧដុង្គ]]ហើយវត្តនេះកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]](គ.ស ១៨៤០-១៨៥៩)។យោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតារជាសាស្រ្តាស្លឹករឹតនៅ[[វត្តកោកកាក]] [[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានកសាងដំណាលគ្នានឹង[[វត្តព្រះពុទ្ធសេយ្យាសន៍]] [[វត្តគ្រាំងពន្លៃ]] [[វត្តព្រះវិហារសំណ]] [[វត្តសាលាគូ]] និង [[វត្តវិហារខ្ពស់]]ដែលសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ចំពោះមូលហេតុដែលវត្តនេះមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''ពីព្រោះដំបូងឡើយ[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបរមកោដ្ឋ]]បានថ្វាយទីតាំងព្រះបរមរាជវាំងចាស់នេះឲ្យ[[សម្តេចព្រះមហេយ្យិកា ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្តម|សម្ដេចព្រះវររាជិនី ខត្តិយាវង្ស សិរីសេដ្ឋោវរោត្ដម បរមវរាតុល្យសកលមង្គល បរមបពិត្រ]]ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគង់ប្រថាប់ពេលដែលព្រះអង្គត្រូវយាងទៅគង់នៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងចតុមុខ]]វិញ។ក្រោយមកទីនោះក៏ក្លាយជាវត្តអារាមហើយជាប់នាមជា'''វត្តហរិរក្សរាជិនី'''តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។នៅក្នុងសម័យដើមវត្តនេះមានភាពរុងរឿងគឺជាវត្តសម្បូរទៅដោយគម្ពីរដីកាជា[[ភាសាបាលី]]សម្រាយគឺជាវត្តដែលបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃបណ្ឌិតជាច្រើនអង្គក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែវត្ថុបុរាណនិងសមិទ្ធផលស្ទើរតែទាំងអស់នៅក្នុងទីអារាមនេះត្រូវបានបាត់បង់អន្តរាយដោយសារ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបប្រល័យពូជសាសន៍]]។ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទីអារាមនេះត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញប៉ុន្តែដំបូងឡើយមានតែសាឡុំមួយដែលកសាងនៅលើទីទួលព្រះវិហារចាស់។លុះមកដល់ថ្ងៃច័ន្ទ ០៥ កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ព្រះវិហារថ្មីសព្វថ្ងៃត្រូវបានចាប់ផ្តើមស្ថាបនាក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមដឹកនាំរបស់[[ហ៊ុន សែន|សម្តេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[ប៊ុន រ៉ានី|សម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត]]ដែលជាពុទ្ធសាសនិកឧបត្ថម្ភដ៏សកម្ម។ព្រះវិហារ[[វត្តវាំងចាស់]]ត្រូវបានបញ្ចុះសីមានៅថ្ងៃសុក្រ ១២ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧។ក្រៅពីសមិទ្ធផលព្រះវិហារថ្មីសមិទ្ធផលជាច្រើនត្រូវបានកសាងអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់គួរឲ្យកត់សម្គាល់រួមមានដងទង់ របង ខ្លោងទ្វារ ឧបដ្ឋានសាលា កុដិ សាលារៀន សាលាពុទ្ធិកសិក្សា រូបសំណាកវីរៈបុរសស្នេហាជាតិព្រមទាំងផ្លូវបេតុង។ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តក៏នៅសេសសល់ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយចំនួនសម្រាប់សិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវជាតិនិងអន្តរជាតិសិក្សាស្វែងយល់ដូចជាស្រះទឹកឃ្លាំងប្រាក់ ស្រះសារពើយុត្តិ ស្រះស្រង់ ទីតាំងខឿនព្រះវិហារចាស់(អតីត[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]នៃព្រះបរមរាជវាំងចាស់) ហោត្រៃ(បណ្ណាល័យ) សាលាឆាន់ និង កាំភ្លើងបុរាណចំនួន ១១ ដើមសម្រាប់ដាក់តាំងលម្អជុំវិញទីតាំងព្រះវិហារចាស់ថែមទៀតផង។បច្ចុប្បន្នទីអារាមនេះបានក្លាយជា រមណីយដ្ឋានសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាកម្សាន្តជួបជុំធ្វើបុណ្យទាននានានិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ពិសិដ្ឋសម្រាប់បណ្តាសិស្សនិស្សិតមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានជិតឆ្ងាយចុះធ្វើកម្មសិក្សាឬទស្សនកិច្ចសិក្សាជាហូរហែពុំសូវដាច់។<ref>{{Cite web |title=ទីតាំងអតីតវាំងសម័យឧដុង្គត្រូវបានក្រសួងទេសចរណ៍បង្កើតកម្មវិធីរៀបចំជាវត្តទេសចរណ៍គំរូ |url=https://www.sovrinmagazine.com/site/view_article?artid=733 |access-date=2026-02-11 |website=SOVRIN Magazine}}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងសារពើយុត្តិមានផ្ទៃដីធំទូលាយមានប្រវែងពីកើតទៅលិច ៩៦៥ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូងមានប្រវែង ៤៧៨ ម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងខ្ពស់ ០៣ ជាន់សម្រាប់ការពារខ្មាំងដោយ ៖ *កំពែងទី ០១ ធ្វើតាមបណ្តោយខ្នាតទំនប់បង្គោលជាឈើតាត្រាវកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្រវាយក្តារបិទជិតឈឹង *កំពែងទី ០២ គឺទឹកនិងស្រះនីមួយៗព័ទ្ធជុំវិញព្រះបរមរាជវាំង ជម្រៅ ១៨ ម៉ែត្រមានចិញ្ចឹមក្រពើសម្រាប់ការពារខ្មាំងសត្រូវ *កំពែងទី ០៣ នៅកៀកនឹងព្រះរាជដំណាក់គឺកំពែងឥដ្ឋកម្ពស់ ០៣ ម៉ែត្ររៀបឥដ្ឋនៅក្នុងដី ០៧ ជាន់ទទឹង ០១ ម៉ែត្រ។កន្លែងតួព្រះវិហារចាស់គឺជា[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]សម្រាប់ប្រជុំនាម៉ឺនមន្ត្រី កវី បណ្ឌិត ចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ក្រោយ[[ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]]គឺមានព្រះរាជដំណាក់នៅខាងមុខគឺឃ្លាំងប្រាក់នៅតាមមាត់ផ្លូវចូលព្រះបរមរាជវាំងមានទីតាំងកាំភ្លើងធំៗ ការពារខ្មាំងសត្រូវ។សព្វថ្ងៃនេះកាំភ្លើងទាំងនេះមាននៅសេសសល់មួយចំនួននៅឡើយ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះមានរបងការពារធ្វើអំពីឈើមានគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញនិងមានខ្លោងទ្វារមួយចូលពីទិសខាងកើត។បរិវេណនេះបែងចែកជា ០៣ ផ្នែក ៖ *ផ្នែកទី ០១ គឺជាកន្លែងកងការពារគឺមានសំណង់ឈើសម្រាប់ទាហានយាមកាមនិងមានដាក់កាំភ្លើងធំនៅតាមផ្លូវចូលទៅព្រះរាជដំណាក់ *ផ្នែកទី ០២ គឺជាកន្លែងសវនាការនិងព្រះរាជដំណាក់។នៅទីនេះគឺមានស្រះទឹកធំ ០២ ហើយនៅក្បែរនោះមានកន្លែងចិញ្ចឹមសេះនិងម្ខាងទៀតមានកូនប្រាសាទតូចមួយ។នៅក្បែរកូនប្រាសាទគឺជាសាលដ៏ធំសម្រាប់សោយព្រះក្រយាស្ងោយនិងទតរបាំ។នៅខាងស្តាំរោងរបាំគឺមានកន្លែងសម្រាប់តាំងគ្រឿងអលង្ការ កន្លែងសម្រាប់ព្រះរាជាគង់ប្រថាប់កម្សាន្ត និង មានសួនច្បារ។នៅខាងឆ្វេងរោងរបាំមានកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់ប្រថាប់និងមានកន្លែងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវអន្តរជាតិធំៗនិងសម្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ *ផ្នែកទី ០៣ ខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាកន្លែងរោងជាងនិងកន្លែងជិះសេះ។នៅខាងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងគឺជាព្រៃ(លោក[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]សរសេរថាមានទ្វារមួយទៀតទៅស្រុកស្រែ)ខាងជើងព្រះបរមរាជវាំងមានស្ទឹងនៅខាងកើតផ្លូវចេញចូលមានផ្លូវខាងត្បូងទៅ[[ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)|ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ]]និងផ្លូវខាងជើងឆ្ពោះទៅ[[ឃុំកំពង់លួង(ស្រុកពញាឮ)|កំពង់ហ្លួង]]។<ref>{{Cite web |title=វត្តវាំងចាស់ អតីតព្រះបរមរាជវាំងព្រះបាទអង្គឌួង អាយុកាល១៧១ឆ្នាំ ជាទីអារាមដ៏ស័ក្កិសិទ្ធិ |url=https://buddhist.news/articles/508 |access-date=2026-01-11 |website=buddhist.news |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == dz5e3qahz8l9w6dtr9sryc974w4p402 0 23271 334006 333948 2026-04-02T01:46:22Z TheRandomGoober 27248 /* វៀតណាមនីយកម្ម */ 334006 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = សង្គ្រាមវៀតណាម<br /><small>{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}</small> |partof = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] |image ={{Multiple image | image1 = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg | caption1 = [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០ | image2 = Pavnbattle.jpg | caption2 = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦ | image3 = Hue Massacre Interment.jpg | caption3 = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨ | image4 = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif | caption4 = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧ | image5 = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg | caption5 = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦ | image6 = Saigon Execution.jpg | caption6 = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨ | width = 180 | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 }} |date = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥<ref group=A name="start date" />&nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥<br>(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ) |place = {{flatlist| * [[វៀតណាមខាងត្បូង]] * [[វៀតណាមខាងជើង]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]] * [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] * [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}} |territory = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}} |result = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]] |combatant1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]] * {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]] * {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]] * {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] * {{flag|ចិន}} * {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}} * {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}} {{Endplainlist}} |combatant2 = {{Plainlist}} * {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} * {{flag|អូស្ត្រាលី}} * {{flag|នូវែលសេឡង់}} * {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩) * {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​ * {{flag|ថៃ}} ​ * {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}} * {{flag|តៃវ៉ាន់}}<ref>{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}</ref> {{Endplainlist}} |strength2 = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖<br />៨៥០,០០០ ១៩៦៨)<br />១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)<ref>{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf|archive-date=February 2, 2023}}</ref> * {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖<br />សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម<br />៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)<ref name=Tucker/>{{Rp|xlv}} * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖<br />២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖<br />៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])<ref>{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖<br />៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០) * {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)<br />(នៅវៀតណាម<ref>{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026</ref> និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប<br />(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)<ref>{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}</ref> * {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨<ref name=Blackburn>{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's "More Flage": The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}</ref>{{rp|158}} * {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១ {{Endplainlist}} |strength1 = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖<br />៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។<ref>{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. "By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers."</ref>}} * {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖<br />~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)<ref>{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}</ref> * {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖<br />១៧០,០០០ (១៩៦៨)<br />សរុប ៣២០,០០០<ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops">{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |url-status=live }}</ref><ref name="Roy">{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman & Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}</ref><ref name="Womack">{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}</ref> * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖<br />៧០,០០០ (១៩៧២)<ref name="Tucker">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}</ref>{{Rp|376}} * {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':<br />៤៨,០០០ (១៩៧០)<ref>{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}</ref> * {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០<ref>{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=171}}</ref> * {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០<ref>{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}</ref> {{Endplainlist}} |commander2 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}} * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |commander1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |casualties2 = {{Plainlist}} * '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖<br />'''ស្លាប់៖'''<br/>១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Hirschman/><ref name="Lewy">{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}</ref>{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}<br />៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)<ref name="Rummel">{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}</ref>(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)<ref name="Clarke">{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}</ref>{{Rp|275}}<br/>'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០<ref>{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}</ref> * '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖<br />៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="2new">{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}</ref> (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)<ref>{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile "Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.</ref><br />៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស<ref name="USd&w" group="ស" /> * '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}</ref> * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន * '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}</ref><ref>{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}</ref> * '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name=Tucker/>{{Rp|}} * '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}</ref> * '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}</ref><br />១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> * '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}</ref> ៦៤ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}</ref> {{Endplainlist}} '''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប<br />៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួស៖<br />≈១,៣៤០,០០០+'''<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖<br /> ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)''' |casualties1 = {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖<br />'''ស្លាប់'''៖<br/>៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Tucker/>{{Rp|176}}<ref name="Hirschman">{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}</ref><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name=bfvietnam>{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}</ref><br />៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)<ref name="Moyar, Mark" /><ref name="Chuyen">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref name="VNMOD">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |trans-title=The work of searching and collecting the remains of martyrs from now to 2020 and the next |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}</ref><br />៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–451}}<br />'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)<ref name="Moyar, Mark">Moyar, Mark. "Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968". Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: "Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from "Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, "downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463."</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}</ref><br />'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស<ref name="Hastings">{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}</ref>{{Rp|739}} * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស<ref name=Womack/> * '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}</ref> * '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}</ref> '''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖<br />≈១,១០០,០០០'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប<br />≈៦០៤,២០០'''<br />(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]) {{Endplainlist}} |casualties3 = {{Plainlist}} * '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០<ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name="Shenon">{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="Obermeyer">{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}</ref> * '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០<ref name=Hirschman/>–៣,០១០,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០<ref name="Heuveline">{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=102–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}</ref><ref name="Banister">{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}</ref><ref name="Sliwinski">{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}</ref> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤ * '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤ * សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម <br> ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]] {{Endplainlist}} }} '''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។<ref>{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}</ref> សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។ ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។<ref name="Falk-1973" /><ref name="Chiarini-2022" /> ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។<ref name="Kolko">{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤៤–១៤៥}}<ref name="Westing-1984">{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor & Francis |pages=5ff}}</ref> ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។<ref>{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}</ref> ==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម== ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។ តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។<ref>Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).</ref> ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។<ref>{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}</ref> អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។ ==សាវតារ== '''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}''' វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។{{sfn|Tran|2022|pages=5–19}}{{sfn|Goscha|2016|pages=135–136, 170–181, 206}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Umair Mirza-2017">{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}</ref> ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០<ref name="Reilly ori">{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}<br />{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}</ref> ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ<ref name="Tran & Vu 2022">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}</ref> ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។<ref name="Vu 2019">{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}</ref> ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។<ref name="Asselin 2023">{{Cite journal <!-- Deny Citation Bot-->|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}</ref>{{Rp|៥១៥}} ===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន=== {{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}} [[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។<ref name="Jen 2024">{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។<ref name="Umair Mirza-2017" /> ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។<ref>{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}</ref><ref name="Kinzer-2013" /> ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។<ref>{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}</ref> ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។{{sfn|Goscha|2016|pages=194–197}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។<ref name="Guillemot 2019">{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the "Fascist" Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945 |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}</ref>{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។<ref>{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &#124; Guerre d'Indochine &#124; 23 SEPTEMBER 1945}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars & Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}</ref> ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។ ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}} [[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា "ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់" របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]] ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643}}</ref>{{sfn|Kort|2017|pages=62–63, 81–85}}{{sfn|Tran|2022|pages=24–30}}<ref name="Marr 2013">{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}</ref>{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}<ref name="Guillemot 2004"/>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}}<ref name="Tran 2023">{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}</ref>{{Rp|៦៩៩–៧០០}} បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់{{sfn|Kort|2017|page=85}}{{sfn|Tran|2022|page=27}} ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 238–241}}<ref name="Reilly 2018"/>{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 245–248}} ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។<ref name="McHale 2004">{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}</ref><ref name="Vu 2009">{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}</ref><ref name="Hoang 2009">{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។<ref>{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |url-status=live }}</ref> នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។<ref name="McNamara">{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}</ref>{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។ ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។<ref name="Ang">{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}</ref>{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|២៦}}<ref name="HistoryPlace">{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.<ref name="Herring">{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}</ref>{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។<ref name=Hastings/>{{Rp|៣៥}} ====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ==== {{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}} នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}} ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។<ref name="Maclear">{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}</ref><ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។<ref name="Maclear" /> ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។<ref name="Tucker" />{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម<ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។<ref name="Gravel">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}</ref> នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}</ref> ==សម័យអន្តរកាល== [[File:Gen-commons.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]] វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}</ref><ref name=Hastings/>{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Kinzer-2013">{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៦}}<ref>{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។{{sfn|Goscha|2016|pages=280}} ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}</ref> ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។<ref name=Kolko/>{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។<ref name=Ang/>{{Rp|១៤}} [[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។<ref name="Turner">{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}</ref>{{Rp|១៤៣}}<ref>{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}</ref><ref name="Courtois">{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}</ref>{{Rp|៥៦៩}}<ref>{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=340}}</ref> ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=103 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី "ភាពហួសហេតុ"ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៩–១០០}} នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref name="PP">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}</ref>{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ "គណៈកម្មាការតំបន់"។<ref name=PP/>{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ "ផែនការអាមេរិក" ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ "ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ"។<ref name=PP/>{{Rp|៥៧០–៥៧១}} លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖ {{Blockquote|"ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។"{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}} ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ "ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ"។<ref>{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។<ref>{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ "The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។"</ref> ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។<ref name=Tucker/> នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី "៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ" ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។<ref name=Hastings/> ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។<ref name=Turner/>{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}} [[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។<ref name=McNamara/>{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ "ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម"។<ref>{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}</ref> ==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣== === របបគ្រប់គ្រង === [[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]] ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ "លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]"។<ref name=McNamara/>{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}</ref> លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ "បរិហារកុម្មុយនីស្ត" ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។<ref name="WarBegan" /> រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=174–178}}</ref> ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។<ref name=Kolko/>{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤–១៦}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}} === កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ === {{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}} នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា "ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ"។<ref name="McNamera35">{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ <ref>{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}</ref> ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦}}<ref name="WarBegan" /> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៥–៥៨}} ==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ==== {{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា "មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង" ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៨}} ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Prados-1999">{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}</ref>{{Rp|២៤}} បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត "សង្គ្រាមប្រជាជន" លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩<ref name=Hastings/>{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។<ref name="Morrocco-1985">{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}</ref>{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។<ref>{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}</ref> ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។<ref name=Ang/>{{Rp|៧៦}} ==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣== {{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}} [[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]] បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។<ref>{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}</ref> គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}</ref> តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៩}} [[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]] ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។<ref>{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}</ref> នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។<ref name=Hastings/>{{Rp|១៣១}} [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name=Tucker/>{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។ ===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម=== {{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}} {{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}} នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។<ref name="Sheehan">{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}</ref>{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា "ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់..."។<ref>Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.</ref> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref name="NPV 2018">{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}</ref> [[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]] មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន "ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក" ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}} ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=119}}</ref> [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣<ref name=Herring/>{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា "វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ"។<ref>{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> ==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩== {{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}} ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ<ref name="Karnow 1997 336_339">{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។<ref>{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.</ref> ===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង=== {{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}} [[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]] នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។<ref name=Kolko/>{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}</ref> អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}</ref>{{Rp|២២២–២៤៤}} ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥<ref>{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}</ref> ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}} ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref name="KiernanTaylor">{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}</ref> តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}} ===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤=== [[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}<ref>{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}</ref> ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា "ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់"។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name="Kahin">{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}</ref> នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]<ref>{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}</ref> ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។<ref name="McNeill">{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |date=1993 |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}</ref>{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។<ref name=McNeill/>{{Rp|៩៤}} ===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក=== {{See also|ពុទ្ធបះបោរ}} [[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]] នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}</ref> ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៤៩–៣៥១}} ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖ *ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។ *ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។ *ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.</ref> ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.</ref> ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។<ref>{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=83–89}}</ref> វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=193}}</ref> [[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]<ref>{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}</ref> ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}</ref> ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។<ref name="Ward">{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}</ref>{{Rp|១៥៣–១៥៦}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}} ==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត== {{Main|ការវាយលុកតេត}} [[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]] [[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]] នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] "បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]"។<ref name="Wilson">{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}</ref> លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ<ref name="Nguyen">{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}</ref>{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។<ref>{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។<ref name=Wilson/> ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម<ref>{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}</ref>{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name=Kolko/>{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}} នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="Trieu">{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}</ref> បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។<ref name=Trieu/>​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។<ref name=Ankony/>{{Rp|១០៤}}<ref name=Villard/>{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។<ref>{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}</ref> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។<ref>{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Wheeler to President Johnson, "Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements," February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}</ref> សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។<ref>{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា "និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា" ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។<ref>{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's "Talk-Fight" Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។<ref>{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}</ref> នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨ តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។<ref>The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&view=1up&seq=108}}</ref> វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}<ref>{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=198 }}</ref> ==វៀតណាមនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២== ===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត=== លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ "[[វៀតណាមនីយកម្ម]]" ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។<ref>{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។<ref>{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}</ref> ===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ=== [[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}</ref> ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ<ref name="Currey">{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}</ref>{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។<ref name=Nguyen/>{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត<ref name=Currey/> ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។<ref name=Currey/>{{Rp|១៨៩}} ===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក<ref name="Stewart">{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }}</ref>{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}<ref name="Daddis">{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}</ref>{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។<ref name="Heinl">{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។<ref name=Heinl/> ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១<ref>{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}</ref> និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤<ref>{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។ ===វៀតណាមនីយកម្ម=== {{See also|វៀតណាមនីយកម្ម}} [[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]] ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។<ref name="upi1970">{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}</ref> ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​<ref name="Wiest">{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}</ref> ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។<ref name=Wiest/> នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។<ref name=upi1970/> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=26|publisher=Cornell University Press }}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។<ref name=Nguyen/> នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។<ref name="StantonVOB">{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}</ref>{{Rp|240}} ===កម្ពុជា=== {{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}} [[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]] ==ចំណារពន្យល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist}} hiwe5vu3xylgw0wju55enoyxq2xjlsz 0 25451 333981 302172 2026-04-01T17:55:06Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333981 wikitext text/x-wiki {{Infobox Non-profit | Non-profit_name = មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា | Non-profit_logo = [[File:Center for Khmer Studies.gif]] | Non-profit_type = [[ការអប់រំ]] | founded_date = ១៩៩៩ | location = [[វត្តដំណាក់​]] , [[សៀមរាប]] | area_served = កម្ពុជា | homepage = http://www.khmerstudies.org/ }} '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៩ ​គឺជា​អង្គការ​អន្តរជាតិ​មិន​មែន​រដ្ឋាភិបាល​មួយដែល​ទទួល​បាន​ការ​គាំទ្រ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​ពី​អ្នក​សិក្សា អ្នក​ប្រាជ្ញ អ្នក​ស្រាវជ្រាវ បញ្ញាវន្ត និង​មនុស្ស​ជា​ច្រើន​ទៀតដែល​ធ្វើ​ការ​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]។CKS បានចុះបញ្ជីនៅ[[ក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ|ក្រសួងការបរទេសនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]]និងត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅក្នុងនាមជាស្ថាប័នលើកលែងពន្ធក្រោមមាត្រា ៥០១ (គ)៣ នៃក្រមថវិកាចំណូលផ្ទៃក្នុង។<ref name="cks-about">អំពី​មជ្ឈមណ្ឌល, http://khmerstudies.org/kh/about/#specific%20objectives%20of%20CKS</ref> == បេសកកម្ម == មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា ផ្ដល់​ការ​គាំទ្រ​ដល់​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ និង​សេវា​សាធារណៈ​ទាំង​ឡាយ​ណា​ដែល​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ទៅ​នឹង​ប្រទេស​កម្ពុជា ទាំង​វិស័យ​វិទ្យាសាស្ត្រ​សង្គម សិល្បៈ និង​មនុស្សសាស្ត្រ។ == គោល​បំណង == * ផ្សារភ្ជាប់​ទំនាក់​ទំនង​រវាង​អ្នក​ប្រាជ្ញ និស្សិត និង​សិល្បករ​កម្ពុជា ទៅ​នឹង​បណ្ដា​សហការី​អន្តរជាតិ ដើម្បី​បង្កើន​ការ​យល់​ដឹង​អំពី​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍។ * ពង្រឹង​រចនា​សម្ព័ន្ធ​វប្បធម៌​និង​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​របស់​កម្ពុជា ព្រម​ទាំង​បញ្ចូល​អ្នក​ប្រាជ្ញ​កម្ពុជា​ទៅ​ក្នុង​សហគមន៍​តំបន់ និង​សហគមន៍​អន្តរជាតិ * លើក​កម្ពស់​សង្គម​ស៊ីវិល នៅ​កម្ពុជា​ឲ្យ​មាន​ភាព​រឹងមាំ។<ref name="cks-about"/> == កម្មវិធី និង គម្រោង == * [[បណ្ណាល័យ]] មខស ៖ ជា​បណ្ណាល័យ​សាធារណៈ​ដ៏​ធំ​មួយ ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្រៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ ដោយ​ផ្ទុក​នូវ​សំណៅ​ឯកសារ សៀវភៅ ព្រឹត្តិបត្រ​ស្រាវជ្រាវ ជាង ១១០០០ និង​កុំព្យូទ័រ​សាធារណៈ​ជា​ច្រើន​គ្រឿង។ *អាហារូបករណ៍​រយៈ​ពេលខ្លី៖ សម្រាប់​គាំទ្រ​ដល់ការស្រាវជ្រាវ និងការអប់រំអ្នកប្រាជ្ញជាន់ទាប និងជាន់ខ្ពស់ នៅប្រទេសកម្ពុជា និងមកពីបរទេស។ *កម្មវិធី​ស្រាវជ្រាវ​និង​បណ្ដុះ​បណ្តាល ៖ សម្រាប់​គាំទ្រ​ដល់​ការ​បណ្តុះ​បណ្តាល និង​ការ​ច្របាច់​បញ្ចូល​អ្នកប្រាជ្ញ​កម្ពុជា​វ័យ​ក្មេង​ទៅ​ក្នុង​គម្រោង​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​ប្រទេស​កម្ពុជា តាមរយៈ​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​ជាមួយ​សាកលវិទ្យាល័យ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​សាកលវិទ្យាល័យ​នៅ​បរទេស។ *កម្មវិធី​បោះ​ពុម្ពផ្សាយនិង​បកប្រែ ៖ ធ្វើ​ការ​បោះពុម្ព​ផ្សាយ និង/ឬ បកប្រែ​ឯកសារ​ដើម និង​បកប្រែ​ជា​ភាសាខ្មែរ​នូវ​អត្ថបទ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​វិទ្យាសាស្ត្រ​សង្គម​ដែល​ជា​តម្រូវ​ការ​ចាំបាច់​បំផុត ។ *សន្និសីទ/ព្រឹត្តិការណ៍​ផ្សេងៗ ៖ សិក្ខាសាលា សន្និសីទ និង​ការ​ធ្វើ​បាឋកថា​ចម្រុះ​ឯកទេស ដែល​មាន​លក្ខណៈ​អន្តរជាតិ ដែល​រៀបចំ​ឡើង​ក្នុង​ខេត្ត​សៀមរាប និង​ក្នុង​ក្រុង​ភ្នំពេញ បាន​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​បណ្ដាញ​ផ្ទាល់​រវាង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​កម្ពុជា​និង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​អន្តរជាតិ។<ref name="cks-about"/> ==ការ​បោះពុម្ព== * ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសា​ខ្មែរ មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា បានធ្វើ​ការ​បកប្រែ​សំណៅ​ឯកសារ​សំខាន់ៗ​ដែល​ស្ដី​អំពី​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ នៅ​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា បាន​បក​ប្រែ​សៀវភៅ​ដូច​ជា<ref>ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសាខ្មែរ, http://khmerstudies.org/publications/khmer-language-translations/</ref>៖ :* '''សាក្សីប្រវត្តិសាស្រ្ត''' (រេរាំ​ក្នុង​ស្រមោល៖ សីហនុ ខ្មែរ​ក្រហម និង​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ ក្រោយ​សម័យ​ប្រល័យ​ពូជសាសន៍​នៅ​កម្ពុជា), Benny Widyono :* ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ, [[ដេវិឌ ឆាណ្ឌល័រ]] :* ផ្ដើម​ឈ្វេង​យល់​អំពី​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍, Milton Osborne * '''សិក្សាចក្រ''' ជា​ទស្សនាវដ្ដី​ដែលត្រូវ​បាន​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​ជា​បី​ភាសា (ខ្មែរ [[អង់គ្លេស]] បារាំង) ​ស្ដី​អំពី​ការ​ស្រាវជ្រាវ​របស់​មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមសិក្សា លើ​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។<ref>សិក្សាចក្រ, http://khmerstudies.org/kh/publications/siksacakr</ref> * '''In Focus''' គឺ​ជា​ព្រឹត្តិបត្រ​ប្រចាំ​ឆ្នាំ​របស់​មជ្ឈមណ្ឌល ដោយធ្វើ​ការ​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​អំពី​ការណែនាំ​អំពី​មជ្ឈមណ្ឌល អធិប្បាយ​អំពី​កម្មវិធី បុគ្គល និង​សន្និសីទ/ព្រឹត្តិការណ៍​នានា។ លើស​ពី​នេះ​ទៀត ព្រឹត្តិបត្រ In Focus ក៏​មាន​ចុះ​ផ្សាយ​អំពី​និន្នាការ​ថ្មីៗ​ក្នុង​ការ​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ <ref>http://khmerstudies.org/publications/in-focus/</ref> * សំណៅឯកសារ, របាយការណ៍ និងឯកសារស្រាវជ្រាវ * មូលន័យសង្ខេបសន្និសីទ ==មើល​ផង​ដែរ== * [http://khmerstudies.org/kh/ គេហទំព័រ មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា] ==ឯកសារ​យោង== <references/> jf0o3ke8e2rliw4qv90ldc2mqxrf09l 333982 333981 2026-04-01T17:56:42Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333982 wikitext text/x-wiki {{Infobox Non-profit | Non-profit_name = មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា | Non-profit_logo = [[File:Center for Khmer Studies.gif]] | Non-profit_type = [[ការអប់រំ]] | founded_date = ១៩៩៩ | location = [[វត្តដំណាក់​]] , [[សៀមរាប]] | area_served = កម្ពុជា | homepage = http://www.khmerstudies.org/ }} '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៩ ​គឺជា​អង្គការ​អន្តរជាតិ​មិន​មែន​រដ្ឋាភិបាល​មួយដែល​ទទួល​បាន​ការ​គាំទ្រ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​ពី​អ្នក​សិក្សា អ្នក​ប្រាជ្ញ អ្នក​ស្រាវជ្រាវ បញ្ញាវន្ត និង​មនុស្ស​ជា​ច្រើន​ទៀតដែល​ធ្វើ​ការ​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]។CKS បានចុះបញ្ជីនៅ[[ក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ|ក្រសួងការបរទេសនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]]និងត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅក្នុងនាមជាស្ថាប័នលើកលែងពន្ធក្រោមមាត្រា ៥០១ (គ)៣ នៃក្រមថវិកាចំណូលផ្ទៃក្នុង។<ref name="cks-about">អំពី​មជ្ឈមណ្ឌល, http://khmerstudies.org/kh/about/#specific%20objectives%20of%20CKS</ref> == បេសកកម្ម == មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា ផ្ដល់​ការ​គាំទ្រ​ដល់​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ និង​សេវា​សាធារណៈ​ទាំង​ឡាយ​ណា​ដែល​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ទៅ​នឹង​ប្រទេស​កម្ពុជា ទាំង​វិស័យ​វិទ្យាសាស្ត្រ​សង្គម សិល្បៈ និង​មនុស្សសាស្ត្រ។ == គោល​បំណង == * ផ្សារភ្ជាប់​ទំនាក់​ទំនង​រវាង​អ្នក​ប្រាជ្ញ និស្សិត និង​សិល្បករ​កម្ពុជា ទៅ​នឹង​បណ្ដា​សហការី​អន្តរជាតិ ដើម្បី​បង្កើន​ការ​យល់​ដឹង​អំពី​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍។ * ពង្រឹង​រចនា​សម្ព័ន្ធ​វប្បធម៌​និង​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​របស់​កម្ពុជា ព្រម​ទាំង​បញ្ចូល​អ្នក​ប្រាជ្ញ​កម្ពុជា​ទៅ​ក្នុង​សហគមន៍​តំបន់ និង​សហគមន៍​អន្តរជាតិ * លើក​កម្ពស់​សង្គម​ស៊ីវិល នៅ​កម្ពុជា​ឲ្យ​មាន​ភាព​រឹងមាំ។<ref name="cks-about"/> == កម្មវិធី និង គម្រោង == * [[បណ្ណាល័យ]] មខស ៖ ជា​បណ្ណាល័យ​សាធារណៈ​ដ៏​ធំ​មួយ ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្រៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ ដោយ​ផ្ទុក​នូវ​សំណៅ​ឯកសារ សៀវភៅ ព្រឹត្តិបត្រ​ស្រាវជ្រាវ ជាង ១១០០០ និង​កុំព្យូទ័រ​សាធារណៈ​ជា​ច្រើន​គ្រឿង។ *អាហារូបករណ៍​រយៈ​ពេលខ្លី៖ សម្រាប់​គាំទ្រ​ដល់ការស្រាវជ្រាវ និងការអប់រំអ្នកប្រាជ្ញជាន់ទាប និងជាន់ខ្ពស់ នៅប្រទេសកម្ពុជា និងមកពីបរទេស។ *កម្មវិធី​ស្រាវជ្រាវ​និង​បណ្ដុះ​បណ្តាល ៖ សម្រាប់​គាំទ្រ​ដល់​ការ​បណ្តុះ​បណ្តាល និង​ការ​ច្របាច់​បញ្ចូល​អ្នកប្រាជ្ញ​កម្ពុជា​វ័យ​ក្មេង​ទៅ​ក្នុង​គម្រោង​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​ប្រទេស​កម្ពុជា តាមរយៈ​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​ជាមួយ​សាកលវិទ្យាល័យ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​សាកលវិទ្យាល័យ​នៅ​បរទេស។ *កម្មវិធី​បោះ​ពុម្ពផ្សាយនិង​បកប្រែ ៖ ធ្វើ​ការ​បោះពុម្ព​ផ្សាយ និង/ឬ បកប្រែ​ឯកសារ​ដើម និង​បកប្រែ​ជា​ភាសាខ្មែរ​នូវ​អត្ថបទ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​វិទ្យាសាស្ត្រ​សង្គម​ដែល​ជា​តម្រូវ​ការ​ចាំបាច់​បំផុត ។ *សន្និសីទ/ព្រឹត្តិការណ៍​ផ្សេងៗ ៖ សិក្ខាសាលា សន្និសីទ និង​ការ​ធ្វើ​បាឋកថា​ចម្រុះ​ឯកទេស ដែល​មាន​លក្ខណៈ​អន្តរជាតិ ដែល​រៀបចំ​ឡើង​ក្នុង​ខេត្ត​សៀមរាប និង​ក្នុង​ក្រុង​ភ្នំពេញ បាន​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​បណ្ដាញ​ផ្ទាល់​រវាង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​កម្ពុជា​និង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​អន្តរជាតិ។<ref name="cks-about"/> ==ការ​បោះពុម្ព== * ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសា​ខ្មែរ មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា បានធ្វើ​ការ​បកប្រែ​សំណៅ​ឯកសារ​សំខាន់ៗ​ដែល​ស្ដី​អំពី​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ នៅ​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា បាន​បក​ប្រែ​សៀវភៅ​ដូច​ជា<ref>ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសាខ្មែរ, http://khmerstudies.org/publications/khmer-language-translations/</ref>៖ :* '''សាក្សីប្រវត្តិសាស្រ្ត''' (រេរាំ​ក្នុង​ស្រមោល៖ សីហនុ ខ្មែរ​ក្រហម និង​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ ក្រោយ​សម័យ​ប្រល័យ​ពូជសាសន៍​នៅ​កម្ពុជា), Benny Widyono :* ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ, [[ដេវិឌ ឆាណ្ឌល័រ]] :* ផ្ដើម​ឈ្វេង​យល់​អំពី​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍, Milton Osborne * '''សិក្សាចក្រ''' ជា​ទស្សនាវដ្ដី​ដែលត្រូវ​បាន​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​ជា​បី​ភាសា (ខ្មែរ [[អង់គ្លេស]] បារាំង) ​ស្ដី​អំពី​ការ​ស្រាវជ្រាវ​របស់​មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមសិក្សា លើ​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។<ref>សិក្សាចក្រ, http://khmerstudies.org/kh/publications/siksacakr</ref> * '''In Focus''' គឺ​ជា​ព្រឹត្តិបត្រ​ប្រចាំ​ឆ្នាំ​របស់​មជ្ឈមណ្ឌល ដោយធ្វើ​ការ​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​អំពី​ការណែនាំ​អំពី​មជ្ឈមណ្ឌល អធិប្បាយ​អំពី​កម្មវិធី បុគ្គល និង​សន្និសីទ/ព្រឹត្តិការណ៍​នានា។ លើស​ពី​នេះ​ទៀត ព្រឹត្តិបត្រ In Focus ក៏​មាន​ចុះ​ផ្សាយ​អំពី​និន្នាការ​ថ្មីៗ​ក្នុង​ការ​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ <ref>http://khmerstudies.org/publications/in-focus/</ref> * សំណៅឯកសារ, របាយការណ៍ និងឯកសារស្រាវជ្រាវ * មូលន័យសង្ខេបសន្និសីទ ==ឯកសារ​យោង== <references/> eueoi9jskdculiw9x1z3sz79qe6cejz 333983 333982 2026-04-01T17:57:47Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333983 wikitext text/x-wiki {{Infobox Non-profit | Non-profit_name = មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា | Non-profit_logo = [[File:Center for Khmer Studies.gif]] | Non-profit_type = [[ការអប់រំ]] | founded_date = ១៩៩៩ | location = [[វត្តដំណាក់​]] , [[សៀមរាប]] | area_served = កម្ពុជា | homepage = http://www.khmerstudies.org/ }} '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៩ ​គឺជា​អង្គការ​អន្តរជាតិ​មិន​មែន​រដ្ឋាភិបាល​មួយដែល​ទទួល​បាន​ការ​គាំទ្រ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​ពី​អ្នក​សិក្សា អ្នក​ប្រាជ្ញ អ្នក​ស្រាវជ្រាវ បញ្ញាវន្ត និង​មនុស្ស​ជា​ច្រើន​ទៀតដែល​ធ្វើ​ការ​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]។CKS បានចុះបញ្ជីនៅ[[ក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ|ក្រសួងការបរទេសនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]]និងត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅក្នុងនាមជាស្ថាប័នលើកលែងពន្ធក្រោមមាត្រា ៥០១ (គ)៣ នៃក្រមថវិកាចំណូលផ្ទៃក្នុង។<ref name="cks-about">អំពី​មជ្ឈមណ្ឌល, http://khmerstudies.org/kh/about/#specific%20objectives%20of%20CKS</ref> == បេសកកម្ម == មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សាផ្ដល់​ការ​គាំទ្រ​ដល់​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ និង​សេវា​សាធារណៈ​ទាំង​ឡាយ​ណា​ដែល​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ទៅ​នឹង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ទាំង​វិស័យ​វិទ្យាសាស្ត្រ​សង្គម សិល្បៈ និង​មនុស្សសាស្ត្រ។ == គោល​បំណង == * ផ្សារភ្ជាប់​ទំនាក់​ទំនង​រវាង​អ្នក​ប្រាជ្ញ និស្សិត និង​សិល្បករ​កម្ពុជា ទៅ​នឹង​បណ្ដា​សហការី​អន្តរជាតិ ដើម្បី​បង្កើន​ការ​យល់​ដឹង​អំពី​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍។ * ពង្រឹង​រចនា​សម្ព័ន្ធ​វប្បធម៌​និង​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​របស់​កម្ពុជា ព្រម​ទាំង​បញ្ចូល​អ្នក​ប្រាជ្ញ​កម្ពុជា​ទៅ​ក្នុង​សហគមន៍​តំបន់ និង​សហគមន៍​អន្តរជាតិ * លើក​កម្ពស់​សង្គម​ស៊ីវិល នៅ​កម្ពុជា​ឲ្យ​មាន​ភាព​រឹងមាំ។<ref name="cks-about"/> == កម្មវិធី និង គម្រោង == * [[បណ្ណាល័យ]] មខស ៖ ជា​បណ្ណាល័យ​សាធារណៈ​ដ៏​ធំ​មួយ ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្រៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ ដោយ​ផ្ទុក​នូវ​សំណៅ​ឯកសារ សៀវភៅ ព្រឹត្តិបត្រ​ស្រាវជ្រាវ ជាង ១១០០០ និង​កុំព្យូទ័រ​សាធារណៈ​ជា​ច្រើន​គ្រឿង។ *អាហារូបករណ៍​រយៈ​ពេលខ្លី៖ សម្រាប់​គាំទ្រ​ដល់ការស្រាវជ្រាវ និងការអប់រំអ្នកប្រាជ្ញជាន់ទាប និងជាន់ខ្ពស់ នៅប្រទេសកម្ពុជា និងមកពីបរទេស។ *កម្មវិធី​ស្រាវជ្រាវ​និង​បណ្ដុះ​បណ្តាល ៖ សម្រាប់​គាំទ្រ​ដល់​ការ​បណ្តុះ​បណ្តាល និង​ការ​ច្របាច់​បញ្ចូល​អ្នកប្រាជ្ញ​កម្ពុជា​វ័យ​ក្មេង​ទៅ​ក្នុង​គម្រោង​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​ប្រទេស​កម្ពុជា តាមរយៈ​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​ជាមួយ​សាកលវិទ្យាល័យ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​សាកលវិទ្យាល័យ​នៅ​បរទេស។ *កម្មវិធី​បោះ​ពុម្ពផ្សាយនិង​បកប្រែ ៖ ធ្វើ​ការ​បោះពុម្ព​ផ្សាយ និង/ឬ បកប្រែ​ឯកសារ​ដើម និង​បកប្រែ​ជា​ភាសាខ្មែរ​នូវ​អត្ថបទ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​វិទ្យាសាស្ត្រ​សង្គម​ដែល​ជា​តម្រូវ​ការ​ចាំបាច់​បំផុត ។ *សន្និសីទ/ព្រឹត្តិការណ៍​ផ្សេងៗ ៖ សិក្ខាសាលា សន្និសីទ និង​ការ​ធ្វើ​បាឋកថា​ចម្រុះ​ឯកទេស ដែល​មាន​លក្ខណៈ​អន្តរជាតិ ដែល​រៀបចំ​ឡើង​ក្នុង​ខេត្ត​សៀមរាប និង​ក្នុង​ក្រុង​ភ្នំពេញ បាន​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​បណ្ដាញ​ផ្ទាល់​រវាង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​កម្ពុជា​និង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​អន្តរជាតិ។<ref name="cks-about"/> ==ការ​បោះពុម្ព== * ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសា​ខ្មែរ មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា បានធ្វើ​ការ​បកប្រែ​សំណៅ​ឯកសារ​សំខាន់ៗ​ដែល​ស្ដី​អំពី​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ នៅ​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា បាន​បក​ប្រែ​សៀវភៅ​ដូច​ជា<ref>ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសាខ្មែរ, http://khmerstudies.org/publications/khmer-language-translations/</ref>៖ :* '''សាក្សីប្រវត្តិសាស្រ្ត''' (រេរាំ​ក្នុង​ស្រមោល៖ សីហនុ ខ្មែរ​ក្រហម និង​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ ក្រោយ​សម័យ​ប្រល័យ​ពូជសាសន៍​នៅ​កម្ពុជា), Benny Widyono :* ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ, [[ដេវិឌ ឆាណ្ឌល័រ]] :* ផ្ដើម​ឈ្វេង​យល់​អំពី​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍, Milton Osborne * '''សិក្សាចក្រ''' ជា​ទស្សនាវដ្ដី​ដែលត្រូវ​បាន​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​ជា​បី​ភាសា (ខ្មែរ [[អង់គ្លេស]] បារាំង) ​ស្ដី​អំពី​ការ​ស្រាវជ្រាវ​របស់​មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមសិក្សា លើ​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។<ref>សិក្សាចក្រ, http://khmerstudies.org/kh/publications/siksacakr</ref> * '''In Focus''' គឺ​ជា​ព្រឹត្តិបត្រ​ប្រចាំ​ឆ្នាំ​របស់​មជ្ឈមណ្ឌល ដោយធ្វើ​ការ​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​អំពី​ការណែនាំ​អំពី​មជ្ឈមណ្ឌល អធិប្បាយ​អំពី​កម្មវិធី បុគ្គល និង​សន្និសីទ/ព្រឹត្តិការណ៍​នានា។ លើស​ពី​នេះ​ទៀត ព្រឹត្តិបត្រ In Focus ក៏​មាន​ចុះ​ផ្សាយ​អំពី​និន្នាការ​ថ្មីៗ​ក្នុង​ការ​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ <ref>http://khmerstudies.org/publications/in-focus/</ref> * សំណៅឯកសារ, របាយការណ៍ និងឯកសារស្រាវជ្រាវ * មូលន័យសង្ខេបសន្និសីទ ==ឯកសារ​យោង== <references/> csrzm45vl6vi1d23vwcy4lhz1dhxbd7 333984 333983 2026-04-01T17:59:41Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333984 wikitext text/x-wiki {{Infobox Non-profit | Non-profit_name = មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា | Non-profit_logo = [[File:Center for Khmer Studies.gif]] | Non-profit_type = [[ការអប់រំ]] | founded_date = ១៩៩៩ | location = [[វត្តដំណាក់​]] , [[សៀមរាប]] | area_served = កម្ពុជា | homepage = http://www.khmerstudies.org/ }} '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៩ ​គឺជា​អង្គការ​អន្តរជាតិ​មិន​មែន​រដ្ឋាភិបាល​មួយដែល​ទទួល​បាន​ការ​គាំទ្រ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​ពី​អ្នក​សិក្សា អ្នក​ប្រាជ្ញ អ្នក​ស្រាវជ្រាវ បញ្ញាវន្ត និង​មនុស្ស​ជា​ច្រើន​ទៀតដែល​ធ្វើ​ការ​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]។CKS បានចុះបញ្ជីនៅ[[ក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ|ក្រសួងការបរទេសនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]]និងត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅក្នុងនាមជាស្ថាប័នលើកលែងពន្ធក្រោមមាត្រា ៥០១ (គ)៣ នៃក្រមថវិកាចំណូលផ្ទៃក្នុង។<ref name="cks-about">អំពី​មជ្ឈមណ្ឌល, http://khmerstudies.org/kh/about/#specific%20objectives%20of%20CKS</ref> == បេសកកម្ម == មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សាផ្ដល់​ការ​គាំទ្រ​ដល់​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ និង​សេវា​សាធារណៈ​ទាំង​ឡាយ​ណា​ដែល​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ទៅ​នឹង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ទាំង​វិស័យ​វិទ្យាសាស្ត្រ​សង្គម សិល្បៈ និង​មនុស្សសាស្ត្រ។ == គោល​បំណង == * ផ្សារភ្ជាប់​ទំនាក់​ទំនង​រវាង​អ្នក​ប្រាជ្ញ និស្សិត និង​ សិល្បករ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅ​នឹង​បណ្ដា​សហការី​អន្តរជាតិដើម្បី​បង្កើន​ការ​យល់​ដឹង​អំពី​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]និង​[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ី​អាគ្នេយ៍]] * ពង្រឹង​រចនា​សម្ព័ន្ធ​វប្បធម៌​និង​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​របស់​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ព្រម​ទាំង​បញ្ចូល​អ្នក​ប្រាជ្ញ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]​ទៅ​ក្នុង​សហគមន៍​តំបន់និង​សហគមន៍​អន្តរជាតិ * លើក​កម្ពស់​សង្គម​ស៊ីវិលនៅ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]​ឲ្យ​មាន​ភាព​រឹងមាំ។<ref name="cks-about"/> == កម្មវិធី និង គម្រោង == * [[បណ្ណាល័យ]] មខស ៖ ជា​បណ្ណាល័យ​សាធារណៈ​ដ៏​ធំ​មួយ ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្រៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ ដោយ​ផ្ទុក​នូវ​សំណៅ​ឯកសារ សៀវភៅ ព្រឹត្តិបត្រ​ស្រាវជ្រាវ ជាង ១១០០០ និង​កុំព្យូទ័រ​សាធារណៈ​ជា​ច្រើន​គ្រឿង។ *អាហារូបករណ៍​រយៈ​ពេលខ្លី៖ សម្រាប់​គាំទ្រ​ដល់ការស្រាវជ្រាវ និងការអប់រំអ្នកប្រាជ្ញជាន់ទាប និងជាន់ខ្ពស់ នៅប្រទេសកម្ពុជា និងមកពីបរទេស។ *កម្មវិធី​ស្រាវជ្រាវ​និង​បណ្ដុះ​បណ្តាល ៖ សម្រាប់​គាំទ្រ​ដល់​ការ​បណ្តុះ​បណ្តាល និង​ការ​ច្របាច់​បញ្ចូល​អ្នកប្រាជ្ញ​កម្ពុជា​វ័យ​ក្មេង​ទៅ​ក្នុង​គម្រោង​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​ប្រទេស​កម្ពុជា តាមរយៈ​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​ជាមួយ​សាកលវិទ្យាល័យ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​សាកលវិទ្យាល័យ​នៅ​បរទេស។ *កម្មវិធី​បោះ​ពុម្ពផ្សាយនិង​បកប្រែ ៖ ធ្វើ​ការ​បោះពុម្ព​ផ្សាយ និង/ឬ បកប្រែ​ឯកសារ​ដើម និង​បកប្រែ​ជា​ភាសាខ្មែរ​នូវ​អត្ថបទ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​វិទ្យាសាស្ត្រ​សង្គម​ដែល​ជា​តម្រូវ​ការ​ចាំបាច់​បំផុត ។ *សន្និសីទ/ព្រឹត្តិការណ៍​ផ្សេងៗ ៖ សិក្ខាសាលា សន្និសីទ និង​ការ​ធ្វើ​បាឋកថា​ចម្រុះ​ឯកទេស ដែល​មាន​លក្ខណៈ​អន្តរជាតិ ដែល​រៀបចំ​ឡើង​ក្នុង​ខេត្ត​សៀមរាប និង​ក្នុង​ក្រុង​ភ្នំពេញ បាន​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​បណ្ដាញ​ផ្ទាល់​រវាង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​កម្ពុជា​និង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​អន្តរជាតិ។<ref name="cks-about"/> ==ការ​បោះពុម្ព== * ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសា​ខ្មែរ មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា បានធ្វើ​ការ​បកប្រែ​សំណៅ​ឯកសារ​សំខាន់ៗ​ដែល​ស្ដី​អំពី​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ នៅ​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា បាន​បក​ប្រែ​សៀវភៅ​ដូច​ជា<ref>ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសាខ្មែរ, http://khmerstudies.org/publications/khmer-language-translations/</ref>៖ :* '''សាក្សីប្រវត្តិសាស្រ្ត''' (រេរាំ​ក្នុង​ស្រមោល៖ សីហនុ ខ្មែរ​ក្រហម និង​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ ក្រោយ​សម័យ​ប្រល័យ​ពូជសាសន៍​នៅ​កម្ពុជា), Benny Widyono :* ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ, [[ដេវិឌ ឆាណ្ឌល័រ]] :* ផ្ដើម​ឈ្វេង​យល់​អំពី​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍, Milton Osborne * '''សិក្សាចក្រ''' ជា​ទស្សនាវដ្ដី​ដែលត្រូវ​បាន​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​ជា​បី​ភាសា (ខ្មែរ [[អង់គ្លេស]] បារាំង) ​ស្ដី​អំពី​ការ​ស្រាវជ្រាវ​របស់​មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមសិក្សា លើ​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។<ref>សិក្សាចក្រ, http://khmerstudies.org/kh/publications/siksacakr</ref> * '''In Focus''' គឺ​ជា​ព្រឹត្តិបត្រ​ប្រចាំ​ឆ្នាំ​របស់​មជ្ឈមណ្ឌល ដោយធ្វើ​ការ​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​អំពី​ការណែនាំ​អំពី​មជ្ឈមណ្ឌល អធិប្បាយ​អំពី​កម្មវិធី បុគ្គល និង​សន្និសីទ/ព្រឹត្តិការណ៍​នានា។ លើស​ពី​នេះ​ទៀត ព្រឹត្តិបត្រ In Focus ក៏​មាន​ចុះ​ផ្សាយ​អំពី​និន្នាការ​ថ្មីៗ​ក្នុង​ការ​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ <ref>http://khmerstudies.org/publications/in-focus/</ref> * សំណៅឯកសារ, របាយការណ៍ និងឯកសារស្រាវជ្រាវ * មូលន័យសង្ខេបសន្និសីទ ==ឯកសារ​យោង== <references/> b8y598229swsddt8zmrugdin25j8w83 333986 333984 2026-04-01T18:08:41Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333986 wikitext text/x-wiki {{Infobox Non-profit | Non-profit_name = មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា | Non-profit_logo = [[File:Center for Khmer Studies.gif]] | Non-profit_type = [[ការអប់រំ]] | founded_date = ១៩៩៩ | location = [[វត្តដំណាក់​]] , [[សៀមរាប]] | area_served = កម្ពុជា | homepage = http://www.khmerstudies.org/ }} '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៩ ​គឺជា​អង្គការ​អន្តរជាតិ​មិន​មែន​រដ្ឋាភិបាល​មួយដែល​ទទួល​បាន​ការ​គាំទ្រ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​ពី​អ្នក​សិក្សា អ្នក​ប្រាជ្ញ អ្នក​ស្រាវជ្រាវ បញ្ញាវន្ត និង​មនុស្ស​ជា​ច្រើន​ទៀតដែល​ធ្វើ​ការ​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]។CKS បានចុះបញ្ជីនៅ[[ក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ|ក្រសួងការបរទេសនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]]និងត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅក្នុងនាមជាស្ថាប័នលើកលែងពន្ធក្រោមមាត្រា ៥០១ (គ)៣ នៃក្រមថវិកាចំណូលផ្ទៃក្នុង។<ref name="cks-about">អំពី​មជ្ឈមណ្ឌល, http://khmerstudies.org/kh/about/#specific%20objectives%20of%20CKS</ref> == បេសកកម្ម == មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សាផ្ដល់​ការ​គាំទ្រ​ដល់​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ និង​សេវា​សាធារណៈ​ទាំង​ឡាយ​ណា​ដែល​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ទៅ​នឹង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ទាំង​វិស័យ​វិទ្យាសាស្ត្រ​សង្គម សិល្បៈ និង​មនុស្សសាស្ត្រ។ == គោល​បំណង == * ផ្សារភ្ជាប់​ទំនាក់​ទំនង​រវាង​អ្នក​ប្រាជ្ញ និស្សិត និង​ សិល្បករ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅ​នឹង​បណ្ដា​សហការី​អន្តរជាតិដើម្បី​បង្កើន​ការ​យល់​ដឹង​អំពី​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]និង​[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ី​អាគ្នេយ៍]] * ពង្រឹង​រចនា​សម្ព័ន្ធ​វប្បធម៌​និង​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​របស់​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ព្រម​ទាំង​បញ្ចូល​អ្នក​ប្រាជ្ញ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]​ទៅ​ក្នុង​សហគមន៍​តំបន់និង​សហគមន៍​អន្តរជាតិ * លើក​កម្ពស់​សង្គម​ស៊ីវិលនៅ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]​ឲ្យ​មាន​ភាព​រឹងមាំ។<ref name="cks-about"/> == កម្មវិធី និង គម្រោង == * បណ្ណាល័យ CKS : គឺជា​បណ្ណាល័យ​សាធារណៈ​ដ៏​ធំ​មួយ ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្រៅ​[[ភ្នំពេញ|រាជធានី​ភ្នំពេញ]]ដោយ​ផ្ទុក​នូវ​សំណុំឯកសារ សៀវភៅ ព្រឹត្តិបត្រ​ស្រាវជ្រាវជាង ១១០០០ និង​ កុំព្យូទ័រ​សាធារណៈ​ជា​ច្រើន​គ្រឿង *អាហារូបករណ៍​រយៈ​ពេលខ្លី : សម្រាប់​គាំទ្រ​ដល់ការស្រាវជ្រាវ និងការអប់រំអ្នកប្រាជ្ញជាន់ទាបនិងជាន់ខ្ពស់នៅក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]និងមកពីបរទេស *កម្មវិធី​ស្រាវជ្រាវ​និង​បណ្ដុះ​បណ្តាល : សម្រាប់​គាំទ្រ​ដល់​ការ​បណ្តុះ​បណ្តាលនិង​ការ​ច្របាច់​បញ្ចូល​អ្នកប្រាជ្ញ​[[កម្ពុជា]]​វ័យ​ក្មេង​ទៅ​ក្នុង​គម្រោង​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]តាមរយៈ​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​ជាមួយ​[[បញ្ជីរាយនាម សាកលវិទ្យាល័យនៅកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យនៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា]]និង​សាកលវិទ្យាល័យ​នៅ​បរទេស *កម្មវិធី​បោះ​ពុម្ពផ្សាយនិង​បកប្រែ : ធ្វើ​ការ​បោះពុម្ព​ផ្សាយនិងបកប្រែ​ឯកសារ​ដើមនិង​បកប្រែ​ជា​[[ភាសាខ្មែរ]]​នូវ​អត្ថបទ​ប្រវត្តិសាស្ត្រនិង​វិទ្យាសាស្ត្រ​សង្គម​ដែល​ជា​តម្រូវ​ការ​ចាំបាច់​បំផុត *សន្និសីទនិងព្រឹត្តិការណ៍​ផ្សេងៗ : សិក្ខាសាលា សន្និសីទ និង​ការ​ធ្វើ​បាឋកថា​ចម្រុះ​ឯកទេសដែល​មាន​លក្ខណៈ​អន្តរជាតិ ដែល​រៀបចំ​ឡើង​នៅក្នុង​ខេត្ត​សៀមរាបនិងនៅ​ក្ក្នុងាជធានីភ្នំពេញបាន​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​បណ្ដាញ​ផ្ទាល់​រវាង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​កម្ពុជា​និង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​អន្តរជាតិ។<ref name="cks-about"/> ==ការ​បោះពុម្ព== * ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសា​ខ្មែរ មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា បានធ្វើ​ការ​បកប្រែ​សំណៅ​ឯកសារ​សំខាន់ៗ​ដែល​ស្ដី​អំពី​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ នៅ​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរសិក្សា បាន​បក​ប្រែ​សៀវភៅ​ដូច​ជា<ref>ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសាខ្មែរ, http://khmerstudies.org/publications/khmer-language-translations/</ref>៖ :* '''សាក្សីប្រវត្តិសាស្រ្ត''' (រេរាំ​ក្នុង​ស្រមោល៖ សីហនុ ខ្មែរ​ក្រហម និង​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ ក្រោយ​សម័យ​ប្រល័យ​ពូជសាសន៍​នៅ​កម្ពុជា), Benny Widyono :* ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ, [[ដេវិឌ ឆាណ្ឌល័រ]] :* ផ្ដើម​ឈ្វេង​យល់​អំពី​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍, Milton Osborne * '''សិក្សាចក្រ''' ជា​ទស្សនាវដ្ដី​ដែលត្រូវ​បាន​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​ជា​បី​ភាសា (ខ្មែរ [[អង់គ្លេស]] បារាំង) ​ស្ដី​អំពី​ការ​ស្រាវជ្រាវ​របស់​មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមសិក្សា លើ​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។<ref>សិក្សាចក្រ, http://khmerstudies.org/kh/publications/siksacakr</ref> * '''In Focus''' គឺ​ជា​ព្រឹត្តិបត្រ​ប្រចាំ​ឆ្នាំ​របស់​មជ្ឈមណ្ឌល ដោយធ្វើ​ការ​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​អំពី​ការណែនាំ​អំពី​មជ្ឈមណ្ឌល អធិប្បាយ​អំពី​កម្មវិធី បុគ្គល និង​សន្និសីទ/ព្រឹត្តិការណ៍​នានា។ លើស​ពី​នេះ​ទៀត ព្រឹត្តិបត្រ In Focus ក៏​មាន​ចុះ​ផ្សាយ​អំពី​និន្នាការ​ថ្មីៗ​ក្នុង​ការ​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​កម្ពុជា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ <ref>http://khmerstudies.org/publications/in-focus/</ref> * សំណៅឯកសារ, របាយការណ៍ និងឯកសារស្រាវជ្រាវ * មូលន័យសង្ខេបសន្និសីទ ==ឯកសារ​យោង== <references/> ledp3ykfnouna9erll5glnjb1l6p9qs 333987 333986 2026-04-01T18:12:03Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 ជំនួសខ្លឹមសារនៃទំព័រដោយ ' '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == == ឯកសារ​យោង ==' 333987 wikitext text/x-wiki '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == == ឯកសារ​យោង == e5fwijsxgwriteghd6k0icm1f6ucdeb 333988 333987 2026-04-01T18:16:37Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333988 wikitext text/x-wiki '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) {{Infobox organization | name = មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា | formation = ១៩៩៩ | full_name = The Center for Khmer Studies, Inc. | native name = Center for Khmer Studies (CKS) | native_name_lang = ENG | logo = Center for Khmer Studies.gif | type = [[ការអប់រំ]] | headquarters = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{CAM}} | website = https://khmerstudies.org/ | location = [[ក្រុងសៀមរាប]] | area_served = ប្រទេសកម្ពុជានិងតំបន់មេគង្គ }} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == == ឯកសារ​យោង == j1g0lpgh9nbqpt6jyhuw88w75dcq948 333989 333988 2026-04-01T18:24:09Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333989 wikitext text/x-wiki '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវឯករាជ្យមួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលធ្វើការលើកកម្ពស់ការស្រាវជ្រាវ ការបង្រៀន និង សេវាសាធារណៈនៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម សិល្បៈ និង មនុស្សសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[ទន្លេមេគង្គ|តំបន់មេគង្គ]]។លើសពីនេះទៀត CKS ក៏មានគោលបំណងភ្ជាប់អ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ជាមួយសហការីអន្តរជាតិរបស់ពួកគេដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ {{Infobox organization | name = មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា | formation = ១៩៩៩ | full_name = The Center for Khmer Studies, Inc. | native name = Center for Khmer Studies (CKS) | native_name_lang = ENG | logo = Center for Khmer Studies.gif | type = [[ការអប់រំ]] | headquarters = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{CAM}} | website = https://khmerstudies.org/ | location = [[ក្រុងសៀមរាប]] | area_served = ប្រទេសកម្ពុជានិងតំបន់មេគង្គ }} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == == ឯកសារ​យោង == 4sl4d7lneuuiebxkovea7scmi0gyhn0 333990 333989 2026-04-01T18:25:37Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333990 wikitext text/x-wiki '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) គឺជា[[:en:Council_of_American_Overseas_Research_Centers|មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវឯករាជ្យមួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]]ដែលធ្វើការលើកកម្ពស់ការស្រាវជ្រាវ ការបង្រៀន និង សេវាសាធារណៈនៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម សិល្បៈ និង មនុស្សសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[ទន្លេមេគង្គ|តំបន់មេគង្គ]]។លើសពីនេះទៀត CKS ក៏មានគោលបំណងភ្ជាប់អ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ជាមួយសហការីអន្តរជាតិរបស់ពួកគេដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ {{Infobox organization | name = មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា | formation = ១៩៩៩ | full_name = The Center for Khmer Studies, Inc. | native name = Center for Khmer Studies (CKS) | native_name_lang = ENG | logo = Center for Khmer Studies.gif | type = [[ការអប់រំ]] | headquarters = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{CAM}} | website = https://khmerstudies.org/ | location = [[ក្រុងសៀមរាប]] | area_served = ប្រទេសកម្ពុជានិងតំបន់មេគង្គ }} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == == ឯកសារ​យោង == slci028o2t6ndjpkmqll4o45f56jj88 333991 333990 2026-04-01T18:28:41Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333991 wikitext text/x-wiki '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) គឺជា[[:en:Council_of_American_Overseas_Research_Centers|មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវឯករាជ្យមួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]]ដែលធ្វើការលើកកម្ពស់ការស្រាវជ្រាវ ការបង្រៀន និង សេវាសាធារណៈនៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម សិល្បៈ និង មនុស្សសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[ទន្លេមេគង្គ|តំបន់មេគង្គ]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.caorc.org/centers/cks.htm |title=CAORC :: Center for Khmer Studies |access-date=2010-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101201637/http://www.caorc.org/centers/cks.htm |archive-date=2009-11-01 |url-status=dead }}</ref>លើសពីនេះទៀត CKS ក៏មានគោលបំណងភ្ជាប់អ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ជាមួយសហការីអន្តរជាតិរបស់ពួកគេដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។<ref name=Todd>{{cite web|last1=Todd|author-link=William E. Todd|first1=William E.|title=Center for Khmer Studies – Supporting Research in Cambodia|url=http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|accessdate=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415005317/http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|archive-date=15 April 2015|url-status=dead}}</ref> {{Infobox organization | name = មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា | formation = ១៩៩៩ | full_name = The Center for Khmer Studies, Inc. | native name = Center for Khmer Studies (CKS) | native_name_lang = ENG | logo = Center for Khmer Studies.gif | type = [[ការអប់រំ]] | headquarters = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{CAM}} | website = https://khmerstudies.org/ | location = [[ក្រុងសៀមរាប]] | area_served = ប្រទេសកម្ពុជានិងតំបន់មេគង្គ }} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == == ឯកសារ​យោង == 2g5giuy20kz4cttb0dz7qnx47fso9oq 333992 333991 2026-04-01T18:32:26Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333992 wikitext text/x-wiki '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) គឺជា[[:en:Council_of_American_Overseas_Research_Centers|មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវឯករាជ្យមួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]]ដែលធ្វើការលើកកម្ពស់ការស្រាវជ្រាវ ការបង្រៀន និង សេវាសាធារណៈនៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម សិល្បៈ និង មនុស្សសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[ទន្លេមេគង្គ|តំបន់មេគង្គ]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.caorc.org/centers/cks.htm |title=CAORC :: Center for Khmer Studies |access-date=2010-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101201637/http://www.caorc.org/centers/cks.htm |archive-date=2009-11-01 |url-status=dead }}</ref>លើសពីនេះទៀត CKS ក៏មានគោលបំណងភ្ជាប់អ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ជាមួយសហការីអន្តរជាតិរបស់ពួកគេដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។<ref name=Todd>{{cite web|last1=Todd|author-link=William E. Todd|first1=William E.|title=Center for Khmer Studies – Supporting Research in Cambodia|url=http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|accessdate=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415005317/http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|archive-date=15 April 2015|url-status=dead}}</ref> {{Infobox organization | name = មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា | formation = ១៩៩៩ | full_name = The Center for Khmer Studies, Inc. | native name = Center for Khmer Studies (CKS) | native_name_lang = ENG | logo = Center for Khmer Studies.gif | type = [[ការអប់រំ]] | headquarters = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{CAM}} | website = https://khmerstudies.org/ | location = [[ក្រុងសៀមរាប]] | area_served = ប្រទេសកម្ពុជានិងតំបន់មេគង្គ }} [[File:Center_for_Khmer_Studies_entrance.jpg|thumb|ច្រកចូលមជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា]] គោលបំណង * ផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងអ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅនឹងបណ្ដាសហការីអន្តរជាតិដើម្បីបង្កើនការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] * ពង្រឹងរចនាសម្ព័ន្ធវប្បធម៌និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ព្រមទាំងបញ្ចូលអ្នកប្រាជ្ញ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅក្នុងសហគមន៍តំបន់និងសហគមន៍អន្តរជាតិ * លើកកម្ពស់សង្គមស៊ីវិលនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ឲ្យមានភាពរឹងមាំ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == == ឯកសារ​យោង == obzhzz9mggcmuyo51vinaqpbw0wu6cx 333993 333992 2026-04-01T18:33:32Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333993 wikitext text/x-wiki '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) គឺជា[[:en:Council_of_American_Overseas_Research_Centers|មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវឯករាជ្យមួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]]ដែលធ្វើការលើកកម្ពស់ការស្រាវជ្រាវ ការបង្រៀន និង សេវាសាធារណៈនៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម សិល្បៈ និង មនុស្សសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[ទន្លេមេគង្គ|តំបន់មេគង្គ]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.caorc.org/centers/cks.htm |title=CAORC :: Center for Khmer Studies |access-date=2010-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101201637/http://www.caorc.org/centers/cks.htm |archive-date=2009-11-01 |url-status=dead }}</ref>លើសពីនេះទៀត CKS ក៏មានគោលបំណងភ្ជាប់អ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ជាមួយសហការីអន្តរជាតិរបស់ពួកគេដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។<ref name=Todd>{{cite web|last1=Todd|author-link=William E. Todd|first1=William E.|title=Center for Khmer Studies – Supporting Research in Cambodia|url=http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|accessdate=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415005317/http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|archive-date=15 April 2015|url-status=dead}}</ref> {{Infobox organization | name = មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា | formation = ១៩៩៩ | full_name = The Center for Khmer Studies, Inc. | native name = Center for Khmer Studies (CKS) | native_name_lang = ENG | logo = Center for Khmer Studies.gif | type = [[ការអប់រំ]] | headquarters = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{CAM}} | website = https://khmerstudies.org/ | location = [[ក្រុងសៀមរាប]] | area_served = ប្រទេសកម្ពុជានិងតំបន់មេគង្គ }} [[File:Center_for_Khmer_Studies_entrance.jpg|thumb|ច្រកចូលមជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា]] គោលបំណងរបស់ CKS * ផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងអ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅនឹងបណ្ដាសហការីអន្តរជាតិដើម្បីបង្កើនការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] * ពង្រឹងរចនាសម្ព័ន្ធវប្បធម៌និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ព្រមទាំងបញ្ចូលអ្នកប្រាជ្ញ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅក្នុងសហគមន៍តំបន់និងសហគមន៍អន្តរជាតិ * លើកកម្ពស់សង្គមស៊ីវិលនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ឲ្យមានភាពរឹងមាំ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == == ឯកសារ​យោង == nu8sxx5eflcwnn0nkcliqhynk2qbv5s 333994 333993 2026-04-01T18:34:18Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333994 wikitext text/x-wiki '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) គឺជា[[:en:Council_of_American_Overseas_Research_Centers|មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវឯករាជ្យមួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]]ដែលធ្វើការលើកកម្ពស់ការស្រាវជ្រាវ ការបង្រៀន និង សេវាសាធារណៈនៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម សិល្បៈ និង មនុស្សសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[ទន្លេមេគង្គ|តំបន់មេគង្គ]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.caorc.org/centers/cks.htm |title=CAORC :: Center for Khmer Studies |access-date=2010-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101201637/http://www.caorc.org/centers/cks.htm |archive-date=2009-11-01 |url-status=dead }}</ref>លើសពីនេះទៀត CKS ក៏មានគោលបំណងភ្ជាប់អ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ជាមួយសហការីអន្តរជាតិរបស់ពួកគេដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។<ref name=Todd>{{cite web|last1=Todd|author-link=William E. Todd|first1=William E.|title=Center for Khmer Studies – Supporting Research in Cambodia|url=http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|accessdate=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415005317/http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|archive-date=15 April 2015|url-status=dead}}</ref> {{Infobox organization | name = មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា | formation = ១៩៩៩ | full_name = The Center for Khmer Studies, Inc. | native name = Center for Khmer Studies (CKS) | native_name_lang = ENG | logo = Center for Khmer Studies.gif | type = [[ការអប់រំ]] | headquarters = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{CAM}} | website = https://khmerstudies.org/ | location = [[ក្រុងសៀមរាប]] | area_served = ប្រទេសកម្ពុជានិងតំបន់មេគង្គ }} [[File:Center_for_Khmer_Studies_entrance.jpg|thumb|ច្រកចូលមជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា]] គោលបំណងរបស់ CKS ៖ * ផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងអ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅនឹងបណ្ដាសហការីអន្តរជាតិដើម្បីបង្កើនការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] * ពង្រឹងរចនាសម្ព័ន្ធវប្បធម៌និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ព្រមទាំងបញ្ចូលអ្នកប្រាជ្ញ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅក្នុងសហគមន៍តំបន់និងសហគមន៍អន្តរជាតិ * លើកកម្ពស់សង្គមស៊ីវិលនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ឲ្យមានភាពរឹងមាំ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == == ឯកសារ​យោង == krhvgfwlqkwvmnbjs5dtbz84cq40qqg 333995 333994 2026-04-01T18:39:40Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333995 wikitext text/x-wiki '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) គឺជា[[:en:Council_of_American_Overseas_Research_Centers|មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវឯករាជ្យមួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]]ដែលធ្វើការលើកកម្ពស់ការស្រាវជ្រាវ ការបង្រៀន និង សេវាសាធារណៈនៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម សិល្បៈ និង មនុស្សសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[ទន្លេមេគង្គ|តំបន់មេគង្គ]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.caorc.org/centers/cks.htm |title=CAORC :: Center for Khmer Studies |access-date=2010-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101201637/http://www.caorc.org/centers/cks.htm |archive-date=2009-11-01 |url-status=dead }}</ref>លើសពីនេះទៀត CKS ក៏មានគោលបំណងភ្ជាប់អ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ជាមួយសហការីអន្តរជាតិរបស់ពួកគេដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។<ref name=Todd>{{cite web|last1=Todd|author-link=William E. Todd|first1=William E.|title=Center for Khmer Studies – Supporting Research in Cambodia|url=http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|accessdate=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415005317/http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|archive-date=15 April 2015|url-status=dead}}</ref> {{Infobox organization | name = មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា | formation = ១៩៩៩ | full_name = The Center for Khmer Studies, Inc. | native name = Center for Khmer Studies (CKS) | native_name_lang = ENG | logo = Center for Khmer Studies.gif | type = [[ការអប់រំ]] | headquarters = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{CAM}} | website = https://khmerstudies.org/ | location = [[សង្កាត់សាលាកំរើក]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | area_served = ប្រទេសកម្ពុជានិងតំបន់មេគង្គ }} [[File:Center_for_Khmer_Studies_entrance.jpg|thumb|ច្រកចូលមជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា]] គោលបំណងរបស់ CKS ៖ * ផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងអ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅនឹងបណ្ដាសហការីអន្តរជាតិដើម្បីបង្កើនការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] * ពង្រឹងរចនាសម្ព័ន្ធវប្បធម៌និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ព្រមទាំងបញ្ចូលអ្នកប្រាជ្ញ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅក្នុងសហគមន៍តំបន់និងសហគមន៍អន្តរជាតិ * លើកកម្ពស់សង្គមស៊ីវិលនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ឲ្យមានភាពរឹងមាំ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == == ឯកសារ​យោង == enjvmbjb5jvx9kss7laf9xyomgt2wnx 333996 333995 2026-04-01T18:40:50Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ប្រវត្តិសាស្ត្រ */ 333996 wikitext text/x-wiki '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) គឺជា[[:en:Council_of_American_Overseas_Research_Centers|មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវឯករាជ្យមួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]]ដែលធ្វើការលើកកម្ពស់ការស្រាវជ្រាវ ការបង្រៀន និង សេវាសាធារណៈនៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម សិល្បៈ និង មនុស្សសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[ទន្លេមេគង្គ|តំបន់មេគង្គ]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.caorc.org/centers/cks.htm |title=CAORC :: Center for Khmer Studies |access-date=2010-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101201637/http://www.caorc.org/centers/cks.htm |archive-date=2009-11-01 |url-status=dead }}</ref>លើសពីនេះទៀត CKS ក៏មានគោលបំណងភ្ជាប់អ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ជាមួយសហការីអន្តរជាតិរបស់ពួកគេដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។<ref name=Todd>{{cite web|last1=Todd|author-link=William E. Todd|first1=William E.|title=Center for Khmer Studies – Supporting Research in Cambodia|url=http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|accessdate=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415005317/http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|archive-date=15 April 2015|url-status=dead}}</ref> {{Infobox organization | name = មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា | formation = ១៩៩៩ | full_name = The Center for Khmer Studies, Inc. | native name = Center for Khmer Studies (CKS) | native_name_lang = ENG | logo = Center for Khmer Studies.gif | type = [[ការអប់រំ]] | headquarters = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{CAM}} | website = https://khmerstudies.org/ | location = [[សង្កាត់សាលាកំរើក]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | area_served = ប្រទេសកម្ពុជានិងតំបន់មេគង្គ }} [[File:Center_for_Khmer_Studies_entrance.jpg|thumb|ច្រកចូលមជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា]] គោលបំណងរបស់ CKS ៖ * ផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងអ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅនឹងបណ្ដាសហការីអន្តរជាតិដើម្បីបង្កើនការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] * ពង្រឹងរចនាសម្ព័ន្ធវប្បធម៌និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ព្រមទាំងបញ្ចូលអ្នកប្រាជ្ញ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅក្នុងសហគមន៍តំបន់និងសហគមន៍អន្តរជាតិ * លើកកម្ពស់សង្គមស៊ីវិលនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ឲ្យមានភាពរឹងមាំ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា គឺជាស្ថាប័នស្រាវជ្រាវ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការ និងមានដំណើរការនៅប្រទេសកម្ពុជា ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៩។ មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា មានភាពលេចធ្លោក្នុងចំណោមសិស្ស និស្សិត និងអ្នកស្រាវជ្រាវខ្មែរ និងបរទេស សម្រាប់ការចូលរូមចំណែកក្នុងការសិក្សាស្រាវជ្រាវ និងការគាំទ្រ ឧត្តមសិក្សានៅកម្ពុជា។ មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា បានសម្រេចកិច្ចការទាំងអស់នេះបានតាមរយៈការផ្ដល់ជំនួយថវិការបស់ខ្លួន សម្រាប់ការស្រាវជ្រាវថ្នាក់បណ្ឌិត និងក្រោយបណ្ឌិត កម្មវិធីបណ្ដុះបណ្ដាលបញ្ញវ័ន្ដ វ័យក្មេង ភាសា និងវប្បធម៌ និងកម្មវិធីបណ្ដុះបណ្តាលសមត្ថភាពសិក្សាស្រាវជ្រាវ បណ្ដាល័យស្រាវជ្រាវ និងកម្មវិធីបកប្រែសៀវភៅសំខាន់ៗជាភាសាខ្មែរ ដូចជាសៀវភៅប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែររបស់លោក ដេវិឌ ឆាណ្ឌល័រ ឬធ្វើការបោះពុម្ភផ្សាយទិនានុប្បវត្ដិស្រាវជ្រាវឯករាជ្យជា ៣ភាសា រួមទាំងភាសាខ្មែរផងដែរ។ ក្នុងចំណោមស្ថាប័នស្រាវជ្រាវក្រោយសម័យសង្គ្រាមដ៏ចំណាស់ជាងគេមួយក្នុងប្រទេសកម្ពុជា មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា បានបង្កើតទំនាក់ទំនងយ៉ាងរឹងមាំជាមួយ សាកលវិទ្យាល័យ និងមជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាស្រាវជ្រាវ និងវប្បធម៌ជាច្រើននៅសហរដ្ឋអាមេរិច អឺរ៉ុប អូស្រ្តាលី និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ កម្មវិធីស្រាវជ្រាវរបស់ មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា បានអភិវឌ្ឍអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ និងបានដំណើរការដោយជោគជ័យរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ កម្មវិធីទាំងអស់នោះ ត្រូវបានអនុវត្តជាមួយសាកលវិទ្យាល័យ និងមហាវិទ្យាល័យជាច្រើន តាមរយៈកម្មវិធីអាហារូបករណ៍ សិក្ខាសាលា និងបណ្ណាល័យ។ ចាប់តាំងពីការបើកដំណើរការ ក្រោមមូលនិធិពីម្ចាស់ជំនួយ និងដៃគូខាងក្រៅ មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា បានគ្រប់គ្រងធនធានរបស់ខ្លួនទាំងអស់ ប្រកបដោយទំនួលខុសត្រូវ តម្លាភាព និងការយកចិត្តទុកដាក់។ == ឯកសារ​យោង == 3rm2zbctztduq2p9bg4lu97fodrte4p 334002 333996 2026-04-01T19:07:34Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334002 wikitext text/x-wiki '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) គឺជា[[:en:Council_of_American_Overseas_Research_Centers|មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវឯករាជ្យមួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]]ដែលធ្វើការលើកកម្ពស់ការស្រាវជ្រាវ ការបង្រៀន និង សេវាសាធារណៈនៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម សិល្បៈ និង មនុស្សសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[ទន្លេមេគង្គ|តំបន់មេគង្គ]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.caorc.org/centers/cks.htm |title=CAORC :: Center for Khmer Studies |access-date=2010-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101201637/http://www.caorc.org/centers/cks.htm |archive-date=2009-11-01 |url-status=dead }}</ref>លើសពីនេះទៀត CKS ក៏មានគោលបំណងភ្ជាប់អ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ជាមួយសហការីអន្តរជាតិរបស់ពួកគេដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។<ref name=Todd>{{cite web|last1=Todd|author-link=William E. Todd|first1=William E.|title=Center for Khmer Studies – Supporting Research in Cambodia|url=http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|accessdate=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415005317/http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|archive-date=15 April 2015|url-status=dead}}</ref> {{Infobox organization | name = មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា | formation = ១៩៩៩ | full_name = The Center for Khmer Studies, Inc. | native name = Center for Khmer Studies (CKS) | native_name_lang = ENG | logo = Center for Khmer Studies.gif | type = [[ការអប់រំ]] | headquarters = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{CAM}} | website = https://khmerstudies.org/ | location = [[សង្កាត់សាលាកំរើក]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | area_served = ប្រទេសកម្ពុជានិងតំបន់មេគង្គ }} [[File:Center_for_Khmer_Studies_entrance.jpg|thumb|ច្រកចូលមជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា]] គោលបំណងរបស់ CKS ៖ * ផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងអ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅនឹងបណ្ដាសហការីអន្តរជាតិដើម្បីបង្កើនការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] * ពង្រឹងរចនាសម្ព័ន្ធវប្បធម៌និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ព្រមទាំងបញ្ចូលអ្នកប្រាជ្ញ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅក្នុងសហគមន៍តំបន់និងសហគមន៍អន្តរជាតិ * លើកកម្ពស់សង្គមស៊ីវិលនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ឲ្យមានភាពរឹងមាំ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា គឺជាស្ថាប័នស្រាវជ្រាវដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនិងមានដំណើរការនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៩។មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាមានភាពលេចធ្លោនៅក្នុងចំណោមសិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវ[[ខ្មែរ]] និងបរទេសសម្រាប់ការចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងការគាំទ្រឧត្តមសិក្សានៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាបានសម្រេចកិច្ចការទាំងអស់នេះបានតាមរយៈការផ្ដល់ជំនួយថវិការបស់ខ្លួនសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវថ្នាក់បណ្ឌិតនិងក្រោយបណ្ឌិត កម្មវិធីបណ្ដុះបណ្ដាលបញ្ញវ័ន្ដវ័យក្មេង ភាសានិងវប្បធម៌ និង កម្មវិធីបណ្ដុះបណ្តាលសមត្ថភាពសិក្សាស្រាវជ្រាវ បណ្ដាល័យស្រាវជ្រាវ និង កម្មវិធីបកប្រែសៀវភៅសំខាន់ៗជា[[ភាសាខ្មែរ]]ដូចជាសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ]]របស់លោក '''David Chandler''' ឬធ្វើការបោះពុម្ភផ្សាយទិនានុប្បវត្ដិស្រាវជ្រាវឯករាជ្យជា ០៣ ភាសារួមទាំង[[ភាសាខ្មែរ]]ផងដែរ។នៅក្នុងចំណោមស្ថាប័នស្រាវជ្រាវក្រោយ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សម័យសង្គ្រាម]]ដ៏ចំណាស់ជាងគេមួយនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាបានបង្កើតទំនាក់ទំនងយ៉ាងរឹងមាំជាមួយនឹងសាកលវិទ្យាល័យនិងមជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវប្បធម៌ជាច្រើននៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]] [[អូស្ត្រាលី|អូស្រ្តាលី]] និង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។កម្មវិធីស្រាវជ្រាវរបស់មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាបានអភិវឌ្ឍអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំនិងបានដំណើរការដោយជោគជ័យរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។កម្មវិធីទាំងអស់នោះត្រូវបានអនុវត្តជាមួយនឹងសាកលវិទ្យាល័យនិងមហាវិទ្យាល័យជាច្រើនតាមរយៈកម្មវិធីអាហារូបករណ៍ សិក្ខាសាលា និង បណ្ណាល័យ។ចាប់តាំងពីការបើកដំណើរការក្រោមមូលនិធិពីម្ចាស់ជំនួយនិងដៃគូខាងក្រៅមជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាបានគ្រប់គ្រងធនធានរបស់ខ្លួនទាំងអស់ប្រកបដោយទំនួលខុសត្រូវ តម្លាភាព និង ការយកចិត្តទុកដាក់។<ref>{{Cite web |title=មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា |url=https://policypulse.org/kh/%E1%9E%96%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%80%E1%9E%85%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9F%81%E1%9F%87/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%90%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9F%83%E1%9E%82%E1%9E%BC%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BC%E1%9E%9B/%E1%9E%98%E1%9E%87%E1%9F%92%E1%9E%88%E1%9E%98%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%8C%E1%9E%9B%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%B6/ |access-date=2026-04-01 |website=Policy Pulse |language=km-KH}}</ref> == ឯកសារ​យោង == obwvmy7cgppranty4671nbnly8yd9wa 334003 334002 2026-04-01T19:10:49Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334003 wikitext text/x-wiki '''មជ្ឈមណ្ឌល​ខេមរ​សិក្សា''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) គឺជា[[:en:Council_of_American_Overseas_Research_Centers|មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវឯករាជ្យមួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]]ដែលធ្វើការលើកកម្ពស់ការស្រាវជ្រាវ ការបង្រៀន និង សេវាសាធារណៈនៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម សិល្បៈ និង មនុស្សសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[ទន្លេមេគង្គ|តំបន់មេគង្គ]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.caorc.org/centers/cks.htm |title=CAORC :: Center for Khmer Studies |access-date=2010-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101201637/http://www.caorc.org/centers/cks.htm |archive-date=2009-11-01 |url-status=dead }}</ref>លើសពីនេះទៀត CKS ក៏មានគោលបំណងភ្ជាប់អ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ជាមួយសហការីអន្តរជាតិរបស់ពួកគេដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។<ref name=Todd>{{cite web|last1=Todd|author-link=William E. Todd|first1=William E.|title=Center for Khmer Studies – Supporting Research in Cambodia|url=http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|accessdate=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415005317/http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|archive-date=15 April 2015|url-status=dead}}</ref> {{Infobox organization | name = មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា | formation = ១៩៩៩ | full_name = The Center for Khmer Studies, Inc. | native name = Center for Khmer Studies (CKS) | native_name_lang = ENG | logo = Center for Khmer Studies.gif | type = [[ការអប់រំ]] | headquarters = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{CAM}} | website = https://khmerstudies.org/ | location = [[សង្កាត់សាលាកំរើក]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | area_served = ប្រទេសកម្ពុជានិងតំបន់មេគង្គ }} [[File:Center_for_Khmer_Studies_entrance.jpg|thumb|ច្រកចូលមជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា]] គោលបំណងរបស់ CKS ៖ * ផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងអ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅនឹងបណ្ដាសហការីអន្តរជាតិដើម្បីបង្កើនការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] * ពង្រឹងរចនាសម្ព័ន្ធវប្បធម៌និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ព្រមទាំងបញ្ចូលអ្នកប្រាជ្ញ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទៅក្នុងសហគមន៍តំបន់និងសហគមន៍អន្តរជាតិ * លើកកម្ពស់សង្គមស៊ីវិលនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ឲ្យមានភាពរឹងមាំ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា គឺជាស្ថាប័នស្រាវជ្រាវដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនិងមានដំណើរការនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៩។មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាមានភាពលេចធ្លោនៅក្នុងចំណោមសិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវ[[ខ្មែរ]] និងបរទេសសម្រាប់ការចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងការគាំទ្រឧត្តមសិក្សានៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាបានសម្រេចកិច្ចការទាំងអស់នេះបានតាមរយៈការផ្ដល់ជំនួយថវិការបស់ខ្លួនសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវថ្នាក់បណ្ឌិតនិងក្រោយបណ្ឌិត កម្មវិធីបណ្ដុះបណ្ដាលបញ្ញវ័ន្ដវ័យក្មេង ភាសានិងវប្បធម៌ និង កម្មវិធីបណ្ដុះបណ្តាលសមត្ថភាពសិក្សាស្រាវជ្រាវ បណ្ដាល័យស្រាវជ្រាវ និង កម្មវិធីបកប្រែសៀវភៅសំខាន់ៗជា[[ភាសាខ្មែរ]]ដូចជាសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ]]របស់លោក [[ដេវិឌ ឆាណ្ឌល័រ|David P. Chandler]] ឬធ្វើការបោះពុម្ភផ្សាយទិនានុប្បវត្ដិស្រាវជ្រាវឯករាជ្យជា ០៣ ភាសារួមទាំង[[ភាសាខ្មែរ]]ផងដែរ។នៅក្នុងចំណោមស្ថាប័នស្រាវជ្រាវក្រោយ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សម័យសង្គ្រាម]]ដ៏ចំណាស់ជាងគេមួយនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាបានបង្កើតទំនាក់ទំនងយ៉ាងរឹងមាំជាមួយនឹងសាកលវិទ្យាល័យនិងមជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវប្បធម៌ជាច្រើននៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]] [[អូស្ត្រាលី|អូស្រ្តាលី]] និង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។កម្មវិធីស្រាវជ្រាវរបស់មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាបានអភិវឌ្ឍអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំនិងបានដំណើរការដោយជោគជ័យរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។កម្មវិធីទាំងអស់នោះត្រូវបានអនុវត្តជាមួយនឹងសាកលវិទ្យាល័យនិងមហាវិទ្យាល័យជាច្រើនតាមរយៈកម្មវិធីអាហារូបករណ៍ សិក្ខាសាលា និង បណ្ណាល័យ។ចាប់តាំងពីការបើកដំណើរការក្រោមមូលនិធិពីម្ចាស់ជំនួយនិងដៃគូខាងក្រៅមជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាបានគ្រប់គ្រងធនធានរបស់ខ្លួនទាំងអស់ប្រកបដោយទំនួលខុសត្រូវ តម្លាភាព និង ការយកចិត្តទុកដាក់។<ref>{{Cite web |title=មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា |url=https://policypulse.org/kh/%E1%9E%96%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%80%E1%9E%85%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9F%81%E1%9F%87/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%90%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9F%83%E1%9E%82%E1%9E%BC%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BC%E1%9E%9B/%E1%9E%98%E1%9E%87%E1%9F%92%E1%9E%88%E1%9E%98%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%8C%E1%9E%9B%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%B6/ |access-date=2026-04-01 |website=Policy Pulse |language=km-KH}}</ref> == ឯកសារ​យោង == rozqhg101wcxdpuodj5jj91932p5ab8 0 26479 334005 159233 2026-04-01T23:57:13Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334005 wikitext text/x-wiki ឧត្តរិមនុស្សធម្មនោះ គឺសំដៅយក ៖ ១. '''ឈាន''' (គុណជាតសំរាប់ដុតបង់នូវកិលេស)បានខាង បឋមជ្ឈាន ទុតិយជ្ឈាន តតិយជ្ឈាន ចតុត្ថជ្ឈាន។ ២. '''វិមោក្ខ''' (គុណធម៌ដែលផុតស្រឡះចាករាគៈជាដើម)បានខាង សុញ្ញតវិមោក្ខ អនិមិត្តវិមោក្ខ អប្បណិហិតវិមោក្ខ។ ៣. '''សមាធិ''' (សភាពដែលដំកល់ចិត្តស្មើមាំល្អក្នុងអារម្មណ៍)បាន​ខាង សុញ្ញតសមាធិ អនិមិត្តសមាធិ អប្បណិហិតសមាធិ។ ៤. '''សមាបត្តិ''' (គុណជាតិដែលដល់ព្រម)បានខាង សុញ្ញតសមាបត្តិ អនិមិត្តសមាបត្តិ អប្បណិហិតសមាបត្តិ។ ៥. '''ញាណទស្សនៈ''' (កិរិយាឃើញដោយបញ្ញា)បាន​ខាង ត្រៃវិជ្ជា គឺសេចក្តីដឹងវិសេស៣យ៉ាង។ ៦. '''មគ្គភាវនា''' (កិរិយាចំរើននូវមគ្គ)បាន​ខាង សតិប្បដ្ឋាន៤ សម្មប្បធាន៤ ឥទ្ធិបាទ៤ ឥន្ទ្រិយ៥ ពល៥ ពោជ្ឈង្គ៧ មគ្គប្រកបដោយអង្គ៨ដ៏ប្រសើរ។ ៧. '''ផលសច្ឆិកិរិយា''' (ដំណើរធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់នូវផល)បានខាង ធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់នូវសោតាបត្តិផល ធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់នូវសកទាគាមិផល ធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់នូវនូវអនាគាមិផល ធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់នូវអរហត្តផល។ ៨. '''កិលេសប្បហាន''' (កិរិយាលះបង់កិលេស)បានខាង កិរិយាលះបង់រាគៈ លះបង់ទោសៈ លះបង់មោហៈ។ ៩. '''វិនីវរណតា ចិត្តស្ស''' (ចិត្តមាននីវរណធម៌ប្រាសហើយ) បានខាង ការហាមឃាត់ចិត្តចាករាគៈ ហាមឃាត់ចិត្តចាកទោសៈ ហាមឃាត់ចិត្តចាកមោហៈ។ ១០. '''សុញ្ញាគារេ អភិរតិ''' (សេចក្តីត្រេកអរក្នុងផ្ទះដ៏ស្ងាត់) បានខាង សេចក្តីត្រេកអរក្នុងផ្ទះស្ងាត់ដោយបឋមជ្ឈាន សេចក្តី​ត្រេកអរក្នុង​ផ្ទះស្ងាត់ដោយ​ទុតិយជ្ឈាន សេចក្តី​ត្រេកអរ​ក្នុងផ្ទះស្ងាត់​ដោយ​តតិយជ្ឈាន សេចក្តី​ត្រេកអរ​ក្នុងផ្ទះស្ងាត់​ដោយ​ចតុត្ថជ្ឈាន។ ធម៌ទាំង១០នេះ ហៅថា ឧត្តរិមនុស្សធម្ម។ ==ឯកសារ​យោង== # [[ព្រះត្រៃបិដក]] > [[វិន័យបិដក]] > [[បារាជិកកណ្ឌ]] > សិក្ខាបទទី៤ ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== [http://www.chhouk-krohom.de/index.php/kh/noticepoint/uttarimanussadhamma ទំព័រព្រះពុទ្ធសាសនា-ឈូកក្រហម] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140323162118/http://www.chhouk-krohom.de/index.php/kh/noticepoint/uttarimanussadhamma |date=2014-03-23 }} p6h9hr0xu84d4hdfr020mdgncq57m6p 0 41867 333968 333927 2026-04-01T15:35:43Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333968 wikitext text/x-wiki [[File:Royal_arms_of_Cambodia.svg|thumb|ព្រះរាជសង្ហារ]] [[File:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|thumb|ទង់ជាតិព្រះមហាក្សត្រ]] [[File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង សុភមង្គល]] ==ទំនៀមលំដាប់ថ្នាក់ព្រះយសព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ== ជាទំនៀមទម្លាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលមកក្រៅអំពីព្រះអគ្គមហេសីដែលជាព្រះភរិយាធំហើយនោះព្រះមហាក្សត្រស្តេចទ្រង់ទទួលនូវបណ្តាស្ត្រីផ្សេងៗទៀតជាអនុភរិយាឬភរិយាតូចតាមការសព្វព្រះរាជហឫទ័យឬតាមរយៈការបង្គំទូលថ្វាយពីសេនាបតីឬក៏ជាការផ្សំផ្គុំថ្វាយពីសំណាក់ព្រះរាជជនកនិងព្រះរាជជននីជាដើម។ខាងក្រោមនេះគឺជាការបែងចែកលំដាប់ថ្នាក់បណ្តាព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាទាំង ១០ ថ្នាក់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាយើងនាសម័យបុរាណដែលត្រូវបានរៀបចំឲ្យមានជាក្រឹត្យក្រមឡើងវិញនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]] ៖ ០១. ព្រះមហេសី តំណែងព្រះមហេសី គឺជាតំណែងដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅក្នុងចំណោមបណ្តាតំណែងព្រះភរិយាទាំងឡាយនៃព្រះមហាក្សត្រហើយក៏ជាតំណែងដែលនៅក្នុងព្រះនគរអាចមានតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះដើម្បីជាគូស្វាមីភរិយានឹងអង្គរាជា។យើងអាចហៅតំណែងនេះជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ព្រះភរិយាធំ'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។ស្ត្រីដែលនឹងគ្រងឋានៈជាព្រះមហេសីនេះបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតជាខត្តិយកញ្ញាហើយត្រូវតែជាព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់ផងដែរ។ពាក្យសម្រាប់ហៅនាំមុខតំណែងព្រះមហេសីជាទូទៅត្រូវបានបែងចែកចេញជា ០៣ គឺព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះមហេសីតាមរយៈការកំណត់ពីបុរាណមកប្រសិនបើខត្តិយស្ត្រីរូបណាដែលបានរៀបមង្គលអភិសេកជាមួយនឹងអង្គព្រះរាជាមានធ្វើពីធីដោយព្រាហ្មណ៍មានថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាមទំនៀមហើយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមផងនោះតម្រូវឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជអគ្គមហេសី'''។ប្រសិនបើអភិសេកដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះរាជាមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមទេឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។រីឯខត្តិយស្ត្រីណាដែលអភិសេកនឹងព្រះរាជាហើយតែពុំទាន់បានទទួលពិធីពីព្រាហ្មណ៍ទេលោកឲ្យមានព្រះយសត្រឹមជា'''ព្រះមហេសី'''។ ០២. ព្រះទេពី តំណែងព្រះទេពី គឺជាតំណែងបន្ទាប់ពីតំណែងព្រះមហេសីឬដែលយើងអាចហៅជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ភរិយារង'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។នៅក្នុងមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអាចមានតំណែងព្រះទេពីនេះ ០១ អង្គក៏បាន ០២ អង្គក៏បានអាស្រ័យតាមព្រះរាជអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយគេបែងចែកងារនៃតំណែងនេះជា ០២ គឺព្រះមង្គលទេវីនិងព្រះទេពីមង្គល។ស្ត្រីដែលអាចគ្រងឋានៈជាព្រះទេពីបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតខ្ពង់ខ្ពស់ជាបុត្រីនៃព្រះបរមវង្សានុវង្សព្រះញាតិវង្សនៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ។រីឯការកំណត់ព្រះយសពាក្យសម្រាប់នាំមុខព្រះឋានៈក៏ត្រូវបានបែងចែកជា ០៣ ដូចគ្នានឹងតំណែងព្រះមហេសីដែរគឺព្រះបរមរាជ ព្រះបរម និង ព្រះរាជ។ប្រសិនបើព្រះទេពីនោះបានរៀបមង្គលអភិសេកដោយមានការចូលរួមពីព្រះមាតាបិតាហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានព្រះយសជា'''ព្រះបរមរាជ'''(ព្រះបរមរាជទេពីមង្គល/ព្រះបរមរាជមង្គលទេវី)។តែប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមពិធីអភិសេកទេឲ្យហៅយសជា'''ព្រះបរម'''។រីឯព្រះទេពីណាដែលអភិសេកដោយមិនទាន់មានពិធីព្រាហ្មណ៍លោកឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជ'''សិន។ ០៣. តំណែងព្រះបិយោ តំណែងព្រះបិយោ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវសម្រាប់តែបុត្រីនៃសេនាបតីជាន់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះបិយោបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នាបាន។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណាងព្រះបិយោនេះគេបែងចែកជា ០៣ ដូចតំណែងទាំង ០២ ខាងលើដែរគឺព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។តាមការកំណត់មកថាប្រសិនបើស្ត្រីជាបុត្រីអគ្គមហាសេនាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាបានរៀបមង្គលអភិសេកនឹងអង្គព្រះរាជាដោយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានយសជា'''ព្រះបរម'''។ប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាមកចូលរួមពិធីទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះរាជ'''។ដោយឡែកប្រសិនបើស្ត្រីទទួលអភិសេកដោយផ្ទាល់ពីព្រះរាជាតែមិនទាន់មានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះបិយោ'''ធម្មតាសិន។ ០៤. ព្រះមេយុវ ឬ ព្រះម៉ែយុវ តំណែងព្រះមេយុវ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវឲ្យត្រូវតែជាបុត្រីរបស់អស់លោកមន្ត្រីរាជការ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះមេយុវបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នា។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណែងព្រះមេយុវនេះគេបែងចែកជា ០៣ ហើយមានការកំណត់ដូចតំណែងព្រះបិយោដែរគឺ ព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។ ០៥. ព្រះមេនាង ឬ ព្រះម៉ែនាង (ម្នាង) តំណែងព្រះមេនាង គឺជាតំណែងព្រះស្នំដែលជាបុត្រីនៃអស់លោកមន្ត្រីរាជការបានថ្វាយខ្លួនជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីនឹងអង្គព្រះរាជា។តំណែងព្រះមេនាងអាចមានច្រើនរូប និងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៦. ព្រះស្នំ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់រួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីតំណែងព្រះពញាជាបាទបរិចារិកា ហើយបានរួមប្រវេណីហើយលោកឲ្យបុត្រីនោះមានតំណែងជា ព្រះស្នំហៅងារជា'''អ្នកព្រះនាង'''ឬ'''ព្រះនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបស្របតាមព្រះរាជហឫទ័យនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៧. ព្រះស្រឹង្គារ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយមិនបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្រឹង្គារមានងារជា'''អ្នកនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៨. ព្រះក្រមការ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះក្រមការ។តំណែងព្រះក្រមការនេះអាចមានច្រើនអ្នកនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៩. ព្រះស្រីការ តំណែងព្រះស្រីការ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណី។ ១០. ព្រះបម្រើ តំណែងព្រះបម្រើ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់បានរួមប្រវេណី។<ref>https://www.facebook.com/share/p/1D8D2TzCFo/</ref> ==អំពីគោរមងារឃុន ម៉ម និង អ្នកម្នាង== * ពាក្យ'''ឃុន'''នៅក្នុងសម័យបុរាណគោរមងារនេះហៅបានតែចំពោះបុរសដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិបួនហ៊ូពាន់តែប៉ុណ្ណោះ(មានអំណាចត្រួតពលបានបួនពាន់នាក់)លុះមកដល់រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]]រៀងមកគោរមងារនេះត្រូវបានហ្លួងប្រទានឲ្យទាំងបុរសទាំងស្ត្រីណាដែលជាអ្នកផ្តល់ជាប្រយោជន៍ចំពោះផែនដីមានគ្រូរបាំ គ្រូតន្ត្រី បាទបរិចាកា និង ព្រះញាតិវង្សនៃហ្លួង។បើគោរមងារឃុនបន្ថែមពាក្យចៅនៅពីមុខទៅជា'''ចៅឃុន'''គោរមងារនេះនឹងឡើងខ្ពស់ជាងឃុនទទេ។ * ពាក្យ'''ម៉ម''' គឺជាគោរមងាដែលហ្លួងស្តេចសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានឲ្យចំពោះតែស្ត្រីដែលជាបាទបរិចារិកានៃហ្លួង ។គោរមងារម៉មនេះមានឋានៈខ្ពស់ជាងអ្នកម្នាងតែទាបជាងឃុននិងប្រើតាំងតែពីរជ្ជកាលបរមបុរាណរាងមក។ * ពាក្យ'''អ្នកម្នាង''' គឺជាគោរមងារថ្នាក់ទី ០៥ នៅក្នុងលំដាប់ចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់។គោរមងារនេះមានប្រើតាំងតែពីបរមបុរាណរៀងមកហើយទៀតសោតហ្លួងប្រទានចំពោះតែស្ត្រីដែលជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងលើកជាបាទបរិចារិកា។គោរមងារអ្នកម្នាងមានឋានៈទាបជាងម៉ម។<ref>https://www.facebook.com/share/1Jhz85pc83/</ref> ==គោរមងារចៅជិតចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់នៅក្នុងរាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជានាផែនដីបរមបុរាណជាន់ចាស់== '''ចៅជិតចៅចម''' គឺជារាជស័ព្ទប្រើសម្រាប់ហៅចំពោះរាល់ស្ត្រីដែលមានវង្សត្រកូលជាតិជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យតែងតាំងជាបាទបរិចារិកាគឺសម្តៅទៅលើស្ត្រីដែលហ្លួងទ្រង់រើសយកមកឲ្យធ្វើការងារផ្សេងៗឬធ្វើជាព្រះជាយា។នៅក្នុងក្បួនព្រះរាជស័ព្ទនារាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីចៅជិតចៅចមចែកជា ០៦ ថ្នាក់ដែលមានដូចជា ៖ * ថ្នាក់ទី ០១ គឺ'''ព្រះបិយោ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះបរម'''ដែលជាថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត * ថ្នាក់ទី ០២ គឺ'''ព្រះស្នំ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម្នាង'''។ព្រះស្នំនេះទៀតសោតបើហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យនាងណាខ្លាំងទ្រង់លើកជាធំគឺឯកនោះបានន័យថានាងនោះគឺជាព្រះស្នំដែលមានអំណាចលើសអស់ស្នំដទៃៗទៀត * ថ្នាក់ទី ០៣ គឺ'''ព្រះស្រឹង្គារ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម៉ែនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៤ គឺ'''ព្រះក្រមការ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៥ គឺ'''ព្រះស្រីការ'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកម្នាង''' * ថ្នាក់ទី ០៦ គឺ'''ព្រះកំណាន់'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកនាង'''។<ref>https://www.facebook.com/share/1CRMtL1f9P/</ref> ==ព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាគ្រប់សម័យកាល== ===[[ហ៊្វូណន|សម័យនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]] (៥០-៥៥០)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[សោម (រឿងនិទាន)|កុរុងសោម]] |- | ០២ | [[សោមា|កុរុងសោមា ឬ លីវយី ឬ នាងនាគ]] [[File:Statue_of_Kaundinya_I_and_Queen_Soma.jpg|thumb]] | | [[កៅណ្ឌិន្យទី១|កុរុងកៅណ្ឌិន្យទី ១ ឬ ហ៊ុនទៀន ឬ ព្រះថោង]][[File:Statue_of_Kaundinya_I_and_Queen_Soma.jpg|thumb]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហ៊ុនប៉ានហួង|កុរុងហ៊ុនផានឃ័ង ឬ ហ៊ុនផានហួង ឬ ផានហួងវម៌្ម]]​ |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហ៊ុនប៉ាងប៉ាង|កុរុងហ៊ុនប៉ាងប៉ាង]] |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រីមារញ|កុរុងស្រីមារៈ ឬ ហ្វាន់ចេម៉ាន់]]​​ |- | ០៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ផ្វានជិនឝឹង|កុរុងគិនចេង]]​ |- | ០៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្ម (ភ្វូណាន)|កុរុងហ្វាន់ឆាន]]​ |- | ០៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ផ្វានឆាង|កុរុងហ្វាន់ឆាង]]​ |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[អស្សាជយ|កុរុងហ្វាន់ស៊ីយុន]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធៀនឈូ ឆានតាន|កុរុងធៀនឈូឆានតាន]] |- | ១១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[កៅណ្ឌិន្យទី២|កុរុងគាវឆេនយូ ឬ កៅឆេយូ ឬ កៅណ្ឌិន្យទី ២ ឬ ស្រុតវម៌្ម]] |- | ១២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន|កុរុងឆេលីតោប៉ាម៉ោ ឬ ស្រីឥន្ទ្រវម៌្ម ឬ ស្រេស្ឋវម្ម៌]] |- | rowspan="2" | ១៣ | [[កុលប្រភាវតី|ព្រះនាងកុលប្រភាវតី]] | | rowspan="2" | [[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|កុរុងចោយេប៉ាម៉ោ ឬ កៅណ្ឌិន្យជ័យវម៌្ម ឬ ជ័យវម៌្ម ឬ កៅឌិញ្ញវម៌្ម]] |- | មិនស្គាល់ព្រះនាម | |- | ១៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[គុណវរ្ម័ន|កុរុងហ្វាន់ថាងចឹង ឬ គុណវម៌្ម]] |- | ១៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|កុរុងលីវតោប៉ាម៉ោ ឬ រុន្ទ្រវម្ម៌ ឬ សាវ៌ភៅម]] |- |} ===[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា ឬ កម្វុជ]] (៥៥០-៨០២)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | [[មេរា|ព្រះនាងទេពអប្សរមេរា]] | | [[កម្វុ|ឥសីកម្វុស្វយម្ភុវ]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទស្រុតវម៌្ម]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម|ព្រះបាទស្រេស្ឋវម្ម៌]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|កុរុងប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[វីរវម៌្ម|ព្រះបាទវីរវម៌្ម]] |- | ០៦ | [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|ព្រះនាងកម្វុជរាជលក្ស្មី]] | | [[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវម៌្មទី ១]] |- | ០៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|ព្រះបាទចិត្រសេន ឬ ចិត្រសេនា ឬ មហិន្ទ្រវម្ម៌ ឬ មហេន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ០៨ | [[សករមន្ជរិ|ព្រះនាងសករមន្ជរិ]] | | [[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឦសានវម៌្មទី ១]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ភវវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទភវវម្ម៌ទី ២]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ១]] |- | ១១ | [[ជ័យទេវី|ធូលីជេងវ្រះកម្រតាងអញស្រីជ័យទេវី]] | | មិនស្គាល់ព្រះនាម |- | colspan="4" |[[ចេនឡាទឹកលិច]] |- | colspan="4" |[[ចេនឡាដីគោក]] |- |} ===[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ ឬ ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | rowspan="2" | ០១ | [[ហង្សអម្រិត|ព្រះនាងហង្សអម្រិត]] | | rowspan="2" | [[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] |- | [[ធរណីន្ទ្រទេវី|ព្រះនាងធរណីន្ទ្រទេវី]] | |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទជ័យវធ៌ន ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៣]] |- | ០៣ | [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី]] | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ១]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[យឝោវម៌្មទី១|ព្រះបាទយសោវធ៌ន ឬ យសោវម៌្មទី ១]] |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី១|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ១]] |- | ០៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឦឝានវម៌្មទី២|ព្រះបាទឦសានវម៌្មទី ២]] |- | ០៧ | [[ព្រះនាងជ័យទេវី (សតវត្សរ៍ទី ០៩)|ព្រះនាងជ័យទេវី]] | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៤|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៤]] |- | ០៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ២]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[រាជេន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី ២]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៥]] |- | ១១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឧទយាទិត្យវម៌្មទី ១]] |- | ១២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន|ព្រះបាទជ័យវីរវម៌្ម]] |- | ១៣ | [[វីរលក្ឝ្មី|ព្រះនាងវីរលក្ស្មី]] | | [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវម្ម៌ទី ១]] |- | ១៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឧទយាទិត្យវម្ម៌ទី ២]] |- | ១៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ៣]] |- | ១៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទនឫតីន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ១៧ | rowspan="2" | [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|ព្រះនាងវិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] | | [[ជយវម៌្មទី៦|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី៦]] |- | ១៨ | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី ១]] |- | ១៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[សូយ៌្យវម៌្មទី២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] [[File:Suryavarman_II_Angkor_Wat_0869.jpg|thumb]] |- | ២០ | [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ព្រះនាងស្រីជ័យរាជចូឌាមណី]] | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី ២]] |- | ២១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]] |- | ២២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ត្រិភុវនាទិត្យវម៌្ម|ព្រះបាទត្រិភូវនាទិត្យវម៌្ម]] |- | rowspan="2" | ២៣ | [[ជយរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]] [[File:Jayadevi,_Preah_Khan,_Cambodia.jpg|thumb]] | | rowspan="2" | [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវធ៌ន ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៧]] [[File:JayavarmanVII.jpg|thumb]] |- | [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី]] [[File:Lakshmi_Shrine_Preah_Khan_Angkor0978.jpg|thumb]] | |- | ២៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ២]] |- | ២៥ | [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ព្រះនាងចក្រវ៌តិរាជទេវី]] | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] |- | ២៦ | [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ព្រះនាងស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីស្រ្ទវម្ម៌ ឬ ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី៣]] |- | ២៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រីន្ទ្រជយវម៌្ម|ព្រះបាទស្រីន្រ្ទជ័យវម្ម៌]] |- | ២៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៩|ព្រះបាទជ័យវម៌ាទិបរមេស្វរៈ ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៩]] |- | ២៩ | [[ច័ន្ទតារាវត្តី|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីចន្រ្ទាមហាក្សត្រី ឬ ព្រះចន្ទ្រាវតី]] | | [[អង្គជ័យ|ព្រះបាទត្រសក់ផ្អែម ឬ អង្គជ័យ ឬ ពញាជ័យ]] |- | ៣០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាជារាមាធិបតី|ព្រះបាទពញាសួស]] |- | ៣១ | [[គន្ធបទុម|អ្នកព្រះម្នាងគន្ធបទុម]] | | [[សិរីវីចក្រ|ព្រះបាទសិរីរតន៍ ឬ សិរីវីចក្រ]] |- | ៣២ | [[ព្រះក្សត្រី|សម្ដេចភគវតីព្រះមហាក្សត្រីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះក្សត្រី]] | | [[លំពង្ស|ព្រះបាទលំពង់ ឬ លំពង្ស]] |- | ៣៣ | [[មង្គលក្សត្រី|សម្ដេចព្រះភគវតីមង្គលក្សត្រីសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះមង្គលក្សត្រី]] | | [[ព្រះរាជឱង្ការ|ព្រះបាទឱង្ការ ឬ ព្រះរាជឱង្ការ]] |- | ៣៤ | [[មន្ទាពិសី|សម្ដេចព្រះភគវតីមន្ទាពិសីព្រះសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះអង្គមន្ទាពិសី]] | | [[b:ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ/ផែនដីព្រះសុរិយោពណ៌|ព្រះបាទសុរិយោពណ៌]] |- | ៣៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមនិពាន្វបទ|ព្រះបាទនិព្វានចក្រ ឬ និព្វានបាទ ឬ និព្វានបទ]] |- | ៣៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទសិទ្ធានរាជា|ព្រះបាទសុទ្ធានរាជា ឬ សិទ្ធានរាជា]] |- | ៣៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង់រាជា ឬ លំពង្សរាជា]] |- | ៣៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីសុរិយោវង្ស|ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី ១]] |- | ៣៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាធិបតី|ព្រះបាទបរមរាមា]] |- | ៤០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធម្មាសោករាជ|ព្រះបាទធម្មាសោករាជ]] |- | ៤១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី២|ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី ២]] |- | ៤២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទបរមសុខា]] |- | rowspan="3" | ៤៣ | [[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]] | | rowspan="3" | [[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] |- | [[បទុមកេសរទី៣|អ្នកម្នាងបទុមកេសរ]] | |- | [[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម ឬ ស៊ីសាងាម]] | |- |} ===[[កម្ពុជាសម័យចតុមុខ|សម័យចតុមុខ]]=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះបាទនរាយណ៍រាជា]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា ឬ សិរីរាជា ឬ សេរីរាជា]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីសុរិយោទ័យ|ព្រះបាទស្រីសុរិយោទ័យ]] |- | rowspan="2" |០៤ |[[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះវង្សក្សត្រី]] | | rowspan="2" |[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា]] |- | [[ទេពបុប្ផា|ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា]] | |- | ០៦ | [[កេសរបុប្ផា|អ្នកព្រះម្នាងកេសរបុប្ផា ឬ នាងស ឬ នាងពៅ]] | | [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ព្រះបាទស្រីសុគន្ធបទ ឬ ចៅពញាដំខត្តិយរាជា]] |- | ០១ | [[អ្នកម្នាងជាលែង|អ្នកព្រះម្នាងផាលែង]] | | rowspan="1" | [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះបាទស្រីជេដ្ឋា ឬ ស្ដេចកន]] |- |} ===[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]] === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | rowspan="2" | ០១ | [[សិរីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះក្សត្រីព្រះវង្សធំ]] | | rowspan="2" | [[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]] |- | [[បទុមបុប្ផា|អ្នកព្រះម្នាងបទុមបុប្ផា]] | |- | rowspan="5" | ០២ | [[ស្រីទេពធីតា|ព្រះភគវតីស្រីទេពធីតាមហាចក្រពត្តិឧត្ដមបរមរតនារាជធានីសោភីលក្ខណាមហាក្សត្រី ឬ ព្រះម្នាងទេពបុប្ផា]] | | rowspan="5" | [[បរមិន្ទរាជា|ព្រះបាទបរមិន្ទរាជា ឬ បរមេន្ទរាជា]] |- | [[សុជាតិក្សត្រី|សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីរតន៍រាជទេវី ឬ ព្រះសុជាតិក្សត្រី]] | |- | [[កេសរមាលា|ព្រះនាងកេសរមាលា]] | |- | [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង]] | |- | [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|អ្នកម្នាងកេសរ]] | |- | ០៣ | [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ ឬ ពៅភិវង្សធំ]] | | [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទសត្ថាទី ១]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ១]] |- |} ===[[សម័យស្រីសន្ធរ]]=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាទី២|ព្រះបាទរាមាជើងព្រៃ]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាជាទី៣|ព្រះបាទពញាតន់]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាទី៣|ព្រះបាទពញាអន]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះកែវហ្វាទី១|ព្រះបាទពញាញោម]] |- |} ===[[សម័យឧដុង្គ]] (១៦២០-១៨៦៣)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | | [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ ឬ សម្ដេចព្រះក្សត្រី]] | | [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]] |- | rowspan="5" | | [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីវរស្ត្រី ឬ សម្ដេចព្រះទាវធីតាមហារាជជននី ឬ អង្គចូវ ឬ ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] | | rowspan="5" | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២ ឬ ជ័យជេស្ដា]] |- | [[អ្នកម្នាងសុខ]] | |- | [[អ្នកម្នាងនង]] | |- | [[អ្នកម្នាងប៊ុន]] | |- | [[អ្នកនាងទន់]] | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២|ព្រះអង្គមុីក្សត្រី]] [[File:Ang_Mei,_Queen_of_Cambodia.jpeg|thumb]] | | មិនស្គាល់ព្រះនាម |- | rowspan="34" | | colspan="3" |[[អង្គឌួង|ព្រះបាទហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតី ឬ អង្គឌួង]] [[File:Ang Duong (cropped).jpg|thumb]] |- | colspan="3" |ព្រះទេពី |- | [[អ្នកម្នាងឃ្លិច]] | ព្រះមង្គលទេវី | |- | មិនស្គាល់ព្រះនាម | ព្រះទេពីមង្គល | |- | colspan="3" |ព្រះបិយោ |- | [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|អ្នកម៉ែនាងប៉ែន]] | ព្រះបរមជាតិក្សត្រី | |- | [[អ្នកម៉ែនាងណុប]] | ព្រះបរមស្រីកញ្ញា | |- | [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (ព្រះរៀមរបស់អ្នកម៉ែនាងប៉ែន)|អ្នកម៉ែនាងពៅ]] | ព្រះបរមទេវធីតា | |- | [[អ្នកម៉ែនាងពៅ]] | ព្រះបរមអច្ឆរិយាអប្សរ | |- | colspan="3" |ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះសុជាតិនារី]] | ព្រះម៉ែយុវ | |- | [[ព្រះស្រីកញ្ញា|ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា]] | ព្រះម៉ែយុវ | |- | [[ព្រះទេពលក្ខិណា]] | ព្រះម៉ែយុវ | |- | [[ព្រះឥរិយាអប្សរ]] | ព្រះម៉ែនាង | |- | colspan="3" |ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា]] | ព្រះម៉ែនាង | |- | [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ]] | ព្រះម៉ែនាង | |- | [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ]] | ព្រះម៉ែនាង | |- | [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម]] | ព្រះម៉ែនាង | |- | colspan="3" |ព្រះស្នំ |- | [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|អ្នកព្រះនាងផលទិព្វសុវណ្ណ]] | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង | |- | [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស]] | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង | |- | [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស]] | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង | |- | [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា]] | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង | |- | colspan="3" |ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី]] | ព្រះស្រឹង្គារ | |- | [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា]] | ព្រះស្រឹង្គារ | |- | [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា]] | ព្រះស្រឹង្គារ | |- | [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស]] | ព្រះស្រឹង្គារ | |- | colspan="3" |ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកឆវីសោភ័ណ]] | ព្រះក្រមការ | |- | [[អ្នកសុវណ្ណសោភា]] | ព្រះក្រមការ | |- | [[អ្នកសោភមង្សា]] | ព្រះក្រមការ | |- | [[អ្នកកល្យាកេសី]] | ព្រះក្រមការ | |- |} === សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង === ==== ២.[[នរោត្តម|ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តម​ ព្រហ្មបរិរក្ស​ បរមរាមទេវាវតារ]] ==== នេះគឺ'''ព្រះនាមព្រះមហេសី និងនាម ចៅចម ម៉ម អ្នកម្នាង នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តម ព្រហ្មបរិរក្ស បរមរាមាទេវតា'''៖ {| class="wikitable sortable" ! colspan="5" |សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |១ |សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី តារាការា |បុត្រីនៃព្រះមហាឧបរាជ អង្គ អ៊ិម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៤៣ សោយពិរាល័យនៅក្រុងឧត្តុង្គ ១៩៦៨ <br /> |១៨៥៨ | * សម្តេចចៅហ្វ៊ា នរោត្តម ចន្ទរក្សអម្ពរ |- ! colspan="5" |ព្រះមហេសី |- ! colspan="2" |ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |២ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ផាត់ចុនី <br /> |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) ម្ចាស់ក្សត្រីនៃ ប្រទេសសសៀម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨២៧ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |មុនឆ្នាំ១៨៤៨ | |- |៣ |សម្តេចក្សត្រី អង្គ ស្ងួន <br /> |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទ អង្គ ចន្ទទី២ ,បានតែងតាំងជា <nowiki>'' សម្តេច ''</nowiki> នៅថ្ងៃទី០៩ មករា ១៩៣៥ យួនបានហៅថា តាប់នីញគួនគួន |១៨៤៨ | |- |៤ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ឧបុល <br /> |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទអង្គដួង និង ចៅឃុនបុស្បា កេសរ៉ា |១៨៦៣ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ករណ្ណិកាកែវ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភីយ |- |៥ |[[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អគ្គនារី ឯក ណ]] |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ ប្រទេសសសៀម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៥០ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ <br /> |១៨៧១ | |- |៦ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) ជាកូនស្រីរបស់រដ្ឋមន្រ្តីរដ្ឋសៀមប្រហែលជារាជវង្ស​ ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៧៧ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩<br /> |១៨៩២ | |- ! colspan="5" | ==== ព្រះស្នំ ==== |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចូលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៧ |ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម |បុត្រីជនជាតិចិន ( ចិនកុកងឺ) |១៨៥០ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កម្ពុជាសុដាដួង|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម កម្ពុជាសុដាដួង]] (សម្តេចព្រះអង្គយ្យ៉ៃ ) * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភួងកម្ពុជារតនៈ|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ភួងកម្ពុជារតនៈ]] (សម្តេចព្រះអង្គណយ) |- |៨ |ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ |បុត្រីជនជាតិចិនកុកងឺ កើតឆ្នាំ១៨៤០ ទទួលអនិច្ចកម្មនៅភ្នំពេញ ឆ្នាំ១៩២៥ |១៨៥៧ | * [[យុគន្ធរ|សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម អារុណយុគន្ធរ ព្រះរាជឱរសបុត្រាចន្ទ]] |- |៩ |ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក | |១៨៥៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប៉ាក |- |១០ |ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប |ជាស្ត្រីជនជាតិចិនកុកងឺ |១៨៥៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភោគ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មយូរ៉ា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មយូរ៉េត |- |១១ |ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី | |១៨៥៨ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ចម្រើនឬទ្ធិ]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប្រាថមម៉េត * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រដ្ឋានេត្រ]] |- |១២ |ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់ |បុត្រីជនជាតិសៀម | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ផាន់តាវង្ស]] |- |១៣ |ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី | |១៨៦៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ដួងសាម៉ន |- |១៤ |ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី | |១៨៧២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុម៉ាលី * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ក្រៃសុង សារីវង្ស]] |- |១៥ |ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម វិជាវរតនា |- |១៦ |ព្រះនាងចៅ ស្មាម | |១៨៩២ | |- |១៧ |ឃុនព្រះម្នាងចមសុជាតិបុប្ផានួន ( ឃុន ថាន់) |អតីតស្នំនៃព្រះបាទអង្គ ដួង |១៨៦១ | * [[ឌួង ចក្រ|ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឌួងចក្រ]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កុយ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម យាយកន្ថា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មគ្គវណ្ណ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សោម៉ាវត្តី * [[សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម ភាណុវង្ស]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម យផាន់ថា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ស្រីសុម៉ា * [[នរោត្តម ផាង៉ាម|សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកាខត្តិយកល្យាណរាជសុដាភគវត្តី នរោត្តម ផង៉ាង៉ាម]] |- |១៨ |ឃុនព្រះអ្នក ញឹក |ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៦៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុដាវត្តី * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ផាត់ថាម៉ា * សម្តេចព្រះស្វាង្គវឌ្ឍនារាជកន្និដ្ឋាចម្រើនរដ្ឋ នរោត្តម មល្លិកា |- |១៩ |ឃុនចម បុស្សា |ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ | | |- |២០ |ឃុន ធីម | | | |- |២១ |ឃុន សង្វាន | |១៨៩២ | |- |២២ |ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ ) |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៥៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កុសុម៉ា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម វណ្ណា<br /> |- |២៣ |ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា |បុត្រីនៃចៅពញ្ញាអភ័យវង្សធិបតី ញ៉ុញ និងលោកជំទាវ ថាប់ធីម ប៊ុននាគ កើតឆ្នាំ១៨៦៤ ទទួលអនិច្ចកម្មនៅ ឆ្នាំ១៩៤៤ |១៨៦៤ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កេតុសារ៉ា]] * [[នរោត្តម សុធារស|សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ក្រុមព្រះវរចក្ររណឬទ្ធិ នរោត្តម សុធារស]] <br /> |- |២៤ |អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៦៤ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ត្រឡុច |- |២៥ |អ្នកមហាហង្សា យ៉េង |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៦២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហេមរ៉ា * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សាលវណ្ណ]] |- |២៦ |អ្នក នូ |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៦៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ម៉ារី |- |២៧ |អ្នក អាន |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម |១៨៦២ | |- |២៨ |អ្នក ផ្ទាល់ | |១៨៧១ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កេត្តដា |- |២៩ |ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៧៤ | * [[សម្តេចក្រុមព្រះ អគ្គមហាសេនាបតី នរោត្តម សុទ្ធាវង្ស]] |- |៣០ |អ្នកម្នាងភក្សា ពក | |១៨៦៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុគន្ធបទ |- |៣១ |អ្នកម្នាង សោម | |១៨៦៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រយ៉ា<br /> |- |៣២ |អ្នកម្នាង ជ័យ |ជាស្ត្រីដើមកំណើតម៉ាឡេ ត្រូវមានទោសប្រហារជីវិតនៅឆ្នាំ១៨៧៥ ដោយសារអំពើរផិតក្បត់ |១៨៦៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កញ្ចនារី * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាយ៉ា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ម័តតារី |- |៣៣ |អ្នកម្នាង ម៉ម |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៦៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប្រាថាម៉ាន |- |៣៤ |អ្នកម្នាង កុលាប |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៧០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ក្រាក់ចាង |- |៣៥ |អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ |បុត្រីរបស់រដ្ឋមន្ត្រីហិរញ្ញវត្ថុ | | |- |៣៦ |អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ | |១៨៧១ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឧម៉ា |- |៣៧ |អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន | |១៨៧៣ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នីមនង្គលក្ខណ៍ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សក្ខិរិយាវង្ស |- |៣៨ |អ្នកម្នាង មុត |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៧៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុផាណា |- |៣៩ |អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី | | | |- |៤០ |អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា | | | |- |៤១ |ម៉ម ក្រាង |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៥៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភួងមាលី |- |៤២ |ម៉ម តាត |កូនស្រីលោកម៉ុងឃុនដែលជាជនជាតិចិនដើមកំណើតសៀម |១៨៩២ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ចន្ទលេខា]] |- |៤៣ |ម៉ម យាយ | |១៨៥៧ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ]] |- |៤៤ |ម៉ម ឈីវ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កញ្ចនារី |- |៤៥ |ម៉ម ចេវ | | | |- |៤៦ |ម៉ម នុម៉ាន |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម |១៨៨៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុម៉ាម៉ាន |- |៤៧ |ម៉ម សោម | |១៨៩២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឆ្លើមខ្វាន់ |} ==== ៣.[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ]] ==== '''នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងព្រះស្នំ នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ​ ចមចក្រពង្ស៖''' {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="4" |ព្រះអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !អភិសេក |- |១ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទអង្គដួង និងសម្តេចព្រះបិយោ ព្រះបរមជាតិក្សត្រី អ្នកម៉ែនាង ប៉ែន ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣៦ សុគត ១៩០៦ <br /> |១៨៥៨ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឥស្សរាវង្ស]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កន្តួច​ |- |២ |សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត |ព្រះនាមដ់ើមព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សាម៉រ ព្រះរាជបុត្រីទីពីរនៃសម្តេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋាមហាឧបរាជ អ៊ិម ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣១ សុគត ១៩១៥ |លែងលះ ១៩១០ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ លំពង់ឥស្សរា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ស៊ីសាវភ័ក្ត្រ * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កេន្នរ៉ា |- |៣ |សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ |ព្រះរាជបុត្រីទីបីនៃព្រះបាទអង្គដួង និងអ្នក អ៊ុង ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣០ សុគត ១៩៦៦នាខែត្របាត់ដំបង |១៨៤០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ត្រឡុច * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រក្សសាស្រ្តា * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ប៉ែង * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ណាន * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សត្ថាណា * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សុឡារស្មី |- ! ! colspan="4" |ព្រះស្នំ |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចួលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៤ |ម៉មយាយ នាម |កូនស្រីសាមញ្ញជនជាជនជាតិថៃ អនិច្ចកម្មនៅខែមករា ១៨៦៥ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ វរ៉ាសាវឌី]] |- |៥ |អ្នកម្នាង ពុយ | | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ វឌ្ឍនាវង្ស]] |- |៦ |អ្នកម្នាង កែស |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋនី]] |- |៧ |អ្នកម្នាង កេស |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ នព្វកៅ]] |- |៨ |អ្នកម្នាង ខេន | | | |- |៩ |អ្នកម្នាង យ៉េង | | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ខត្តិយារក្ស]] |- |១០ |អ្នកម្នាង អុីម |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉ា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សម្ភឌី |- |១១ |សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់ |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ សុគត ថ្ងៃទី១៥ កញ្ញា ១៩៣០ | | * ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] |- |១២ |នាង សោមជីន |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ ឌួងលក្ខិណា]] |- |១៣ |នាង ស្រគំ |កូនស្រីសាមញ្ញជន | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ កន្នារក្ស]] |- |១៤ |ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ អ្នកភូមិក្រាំងលាវ | | * [[សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ សុផានុវង្ស]] * សម្តេចព្រះរតនរាជធីតា ព្រះស្រីសុន្ទរភក្រ្តអគ្គនិករអមរមកុដក្សត្រិយ៍ [[ស៊ីសុវត្ថិ ពិន្តរាសុដាររេត]] |- |១៥ |អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ | | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ វង្សខាត់]] |- |១៦ |នាង ម្លិះ |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កេតុសុដារ៉ាក់ |- |១៧ |អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុភាភ័ក្ត្រ |- |១៨ |អ្នកម្នាង ព្រីម |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ លក្ខណាឈុម |- |១៩ |អ្នកម្នាង មិត្ត |ជាបុត្រីទីពីរលោកបួរ និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ផាន់វីឡាត បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ | | |- |២០ |អ្នកម្នាង សោម |ជាបុត្រីទីបីរលោកបួរ និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ផាន់វីឡាត បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ | | |} ==== ៤.[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] ==== '''នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងនាម ព្រះស្នំ នៃព្រះបាទសម្តេចស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស៖''' {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="4" |ព្រះរាជអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |១ |[[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី មហាក្សត្រី នរោត្តម កាញ្ចនវិមាន នរលក្ខណ៍ទេវី]] | |១៨៩៤ | *ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ពិនណូរ៉េត * សម្តេចព្រះរៀម ស៊ីសុវត្ថិ ថាវ៉េតរង្សីនារីវង្ស * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ សារីលេតលក្ខណ៍ * សម្តេច​ព្រះមហាក្សត្រីយានី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស កុសុមៈនារីរ័ត្ន សិរី​វឌ្ឍនា * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ នារីរក្ស * [[សម្តេច​ក្រុម​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីរ៉េត]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស|សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស]] |- ! ! colspan="4" |ព្រះមហេសី |- |២ |អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង | | | |- |៣ |អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា | |១៩០០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សុដារង្សី |- ! ! colspan="4" |ព្រះស្នំ |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចួលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៤ |អ្នកម្នាង គឹម ហូ | |១៩២២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជាតិ |- |៥ |ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ) | |១៩២៥ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ កុស្សរៈ]] |- |៦ |ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន | |១៩២៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សតារារ៉ាក់ |- |៧ |ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន | |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ វង្សមុនី |- |៨ |ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត) |ប្រសូត្រគ.ស.១៩០៥ អនិច្ចកម្ម០១ តុលា ១៩៦៨ ជាបុត្រីនៃលោក យិន នៅភូមិ បឹង ខាងលិចភ្នំជ្រៃហូរព្នៅ ស្រុកគងពិសី ខែត្រ កំពង់ស្ពឺ |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សាមានវរពង្ស * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ វង្សជីវន្ត័ * [[ស៊ីសុវត្ថិ ជីវន្ត័​មុនីរក្ស|សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ ជីវន្ត័​មុនីរក្ស]] |- |៩ |ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត) |ប្រសូត្រ០១​ កញ្ញា គ.ស.១៩០៩ អនិច្ចកម្ម គ.ស.១៩៩៣ ជាបុត្រីនៃលោក ឯក និងលោកស្រី វ៉ាន់ |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សសានមុនី * សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ មុនីលក្ខិណា |- |១០ |ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម) | |១៩២៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ រិន្រ្ទមុនី * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជីវ័ន្ត|ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជីវ័ន្ត]] |- |១១ |អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សាម៉ានរក្ស |- |១២ |ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល) | |១៩៣០ | * សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋមុនី |- |១៣ |អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព | | | * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ សុភាពនារីរក្ស |- |១៤ |អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ភួងមុនី |- |១៥ |អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ លម្អកេសរ |- |១៦ |ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឌួងជីវិន |- |១៧ |អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន | |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ នារីប៊ុង្ង៉ា |- |១៨ |អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង | |១៩៣៤ | |- |១៩ |អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់ | | | |} ==== ៥.[[នរោត្តម សុរាម្រិត | ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្តម សុរាម្រិត]] ==== {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | តំណែង ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ព្រះនាម ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | វង្សត្រកូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ព្រះរាជបុត្រ |- | align="center" | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | align="center" | [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|សម្តេចមហាក្សត្រីយានី ស៊ីសុវត្ថិ​​ មុនីវង្ស កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] | align="center" | ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេច [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] និង​[[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី មហាក្សត្រីយ៍ នរោត្តម កាញ្ចនវិមាន នរលក្ខណ៍ទេវី]] | align="center" | * ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] |- | align="center" | ព្រះជាយា | align="center" | អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត | align="center" | ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៩៦ ជាព្រះបុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉ា | align="center" | |- | align="center" | ព្រះស្នំឯក |ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប |បុត្រីនៃលោក គឹំម អាន និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ទូច | * សម្តេច នរោត្តម ​វជរ៉ា * សម្តេច​ [[នរោត្តម សិរីវុឌ្ឍ]] * ស្តេចក្រុមឃុន នរោត្តម ប្រិ៍យសោភ័ណ |}<ref>https://cambodiagyl.wordpress.com/2013/12/14/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91-%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9F%84%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%98/</ref> ==== ៦.[[នរោត្ដម សីហនុ| ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្ដម សីហនុ]] ==== {| class="toccolours" width="100%" | colspan="4" style="background: #F4AF09 " align="center" |សម្តេចព្រះមហេសីនឹងព្រះស្នំនៃ[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ]] |- ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ព្រះនាម ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ប្រសូត ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ចូលទិវង្គត ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[ផាត់ កាញ៉ុល |អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល]]''' (គ.ស. ១៩២០ - ១ កុម្ភៈ គ.ស. ១៩៦៩) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤២ / ក្រោយមកលែងលះ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''[[នរោត្តម បុប្ផាទេវី| សម្តេចរាជបុត្រីព្រះរាម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]]''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០១៩ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៦ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស ២០២១ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៧ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''[[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី]]''' ( ម្ចាស់ ម៉ោង ) (២៦ មករា គ.ស. ១៩២៩ - ៥ ធ្នូ គ.ស.១៩៧៤) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤២ / លែងលះ: គ.ស. ១៩៥១ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចព្រះបរមរាមា នរោត្តម យុវនាថ''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០២១ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៧ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាវីវង្សសីហនុ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៣ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៩ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចព្រះមហិស្សរា នរោត្តម ចក្រពង្ស''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.​ ១៩៤៥ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៥ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សូរិយារង្សី | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៧ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៩ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម គន្ធបុប្ផា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៨ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥២ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |០៤ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ខេមានុរក្សសីហនុ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៩ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៥ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៣៣ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |[[នរោត្តម បទុមបុប្ផា|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម បទុមបុប្ផា]] | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥១ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៥ ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន''' ( ម្ចាស់ ដូង ) (៦ មេសា គ.ស. ១៩២៩ - ១៧ កុម្ភៈ គ.ស. ១៩៤៦) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៤ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នរៈទីប៉ោ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៦ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៣០ ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''សម្តេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្តម នរលក្ខណ៍''' (២៩ កញ្ញា គ.ស. ១៩២៧- ០៤ កុម្ភៈ គ.ស. ២០១៧) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៦ ផ្លូវការ: ៤ មីនា​ ១៩៥៥ |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស |ម៉ម ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]]''' ( ម៉ម លាវ ) (១៩៣៤ - ១៩ មេសា គ.ស. ១៩៧៥) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៩ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សុជាតិវត្តិយ៉ា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៥ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២២ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចរាជបុត្រីព្រះអនុជ នរោត្តម អរុណរស្មី''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៥ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៦៤ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ | សម្តេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ]]''' ( ប៉ូលម៉ូនិច អ៊ីហ្ស៊ី ) (១៨ មិថុនា គ.ស.​ ១៩៣៦ - បច្ចុប្បន្ន) អភិសេក: គ.ស. ១៩៥២ ផ្លូវ: គ.ស. ១៩៥៥ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរបមនាថ [[នរោត្ដម សីហមុនី]]''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៦៦ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |សម្តេច នរោត្តម នរិន្រ្ទៈពង្ស | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០០៣ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៤៩ ព្រះវស្សា |} ==== ៧.[[នរោត្តម សីហមុនី | ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្តម សីហមុនី]] ==== *មិនបានរៀបអភិសេក === [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] === {| width=100% class="wikitable" |- ! width=15% | លេខរៀង ! width=15% | ព្រះនាម ! width=5% | ព្រះរាជឥស្សរិយយស ! width=10% | ព្រះស្វាមី ! width=10% | រាជ្យ |- | rowspan="1" | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម<br/>(មាតាព្រះរាជបុត្រី ព្រះនាង[[ធារាវត្តី (នាងនាគ)|ធារាវត្តី]]) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | [[កម្ពុជនាគរាជ|ព្រះបាទកម្ពុជនាគរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស. ?-២៦៧ |- | rowspan="1" | ០២ | ព្រះនាង[[ធារាវត្តី (នាងនាគ)|ធារាវត្តី]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | [[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|សម្ដេចព្រះកុម៉ែរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ២៦៧-១៩១ |- | rowspan="1" | ០៣ | [[អ្នកម្នាងទេស]] | សម្តេចព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[វិរោរាជ|ព្រះបាទវិរោរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ១៩១-១៤១ |- | rowspan="2" | ០៤ | [[អ្នកម្នាងកេសរ (រឿងនិទាន)|អ្នកម្នាងកេសរ]]<br/>( មាតា[[សុវណ្ណបទុម|ព្រះបាទសុវណ្ណបទុម]] ) | សម្តេចព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ឧទ័យ|ព្រះបាទឧទ័យ]] | rowspan="2" | ម.គ.ស ១៣៧-៧៧ |- | [[អ្នកម្នាងទារ]] | សម្តេចព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[សុវណ្ណបទុម|ព្រះបាទសុវណ្ណបទុម]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ៧៨-២១ |- | rowspan="1" | ០៦ | [[សុវណ្ណមាលា]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ប្រទេសរាជ|ព្រះបាទប្រទេសរាជ]]<br/> | rowspan="1" | ម.គ.ស ២១-គ.ស ១ |- | rowspan="1" | ០៧ | [[នាងទាវ (រឿងនិទាន)|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី អ្នកម៉ែនាងទាវ]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ទេវង្សអស្ចារ្យ|ព្រះបាទទេវង្សអស្ចារ្យ]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ១-៧៨ |- | rowspan="4" | ០៨ | អ្នកម៉ែនាង[[នាងពៅ]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="4" | [[អរិដ្ឋពលពាហនោ|ព្រះបាទអរិដ្ឋពលពាហនោ រឺ កេតុមាលា]]<br/> | rowspan="4" | គ.ស ៧៨-៤៦៨ |- | ព្រះនាង[[ពិនសុវណ្ណ]] | ព្រះមហេសី |- | ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី[[កោសុមកេស្សរា]] | ព្រះមហេសី |- | អ្នកម្នាង[[មាលាបទុម]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ០៩ | ព្រះនាង[[ច័ន្ទបុប្ផា]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[សហស្សរង្សី]] ([[ពង្សាវតារសម្ដេចវាំងជួន|វាំងជួន]])<br/> | rowspan="1" | ប្រហែល គ.ស ៤៦៥-៥១១ រឺ គ.ស ៤៦៨-៥១៤ |- | rowspan="1" | ០៩ | អគ្គមហេសី[[​នាងនាគទី២|នាងនាគ]] រឺ ក្មួយស្រីព្រះកេតុមាលា (ពង្សាវតារវត្តកោកកាក) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[បទុមវរវង្ស]] ([[ពង្សាវតារវត្តកោកកាក|វត្តកោកកាក]])<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៥៦០-៦២១ |- | rowspan="2" | ០៩ | ព្រះនាង[[បទុមមាលា]] (ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="2" | ព្រះបាទ[[ធនញ្ជ័យគោរពរាជ្យ]] ([[ពង្សាវតារសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជទៀត|សង្ឃរាជទៀង]])<br/> | rowspan="2" | |- | ព្រះនាង[[គន្ធមាលី]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១០ | ព្រះអគ្គមហេសី[[បទុមកេសរ]] | ព្រះអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ជ័យវុទ្ធីវង្ស|ព្រះបាទជ័យវុទ្ធីវង្ស]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៥១១-៥៦០ |- | rowspan="1" | ១០ | អ្នកព្រះម៉ែនាង[[បទុមកេសរទី២|បទុមកេសរ]] | ព្រះអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[បទុមសុរិយវង្ស]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៦២១-៧២៩ |- | rowspan="1" | ១០ | ព្រះនាង[[ភគវត្តី]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[ជ័យជេដ្ឋ]] | rowspan="1" | គ.ស ៧៩៤-៨៥៣ |- | rowspan="2" | ១១ | ព្រះនាង[[មៃ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[អឡស្សរាជ|ព្រះបាទអឡស្សរាជ]] | rowspan="2" | គ.ស ១០៧១-១១១១ |- | អ្នកម្នាង[[វិសេសនារី]] ([[ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល]]) | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="2" | ១២ | [[អ្នកម្នាងស្វាយ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[ព្រះបាទបក្សីចាំក្រុង]] (ពង្សាវតារសម្ដេចទៀង) | rowspan="2" | គ.ស ១០២៨-១០៧១ |- | ព្រះនាង[[ពៅពិសី]] | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="2" | ១២ | ព្រះនាង[[តារាវត្តី]] | ព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ជេដ្ឋាជ័យ|ព្រះបាទជេដ្ឋាជ័យ]] | rowspan="2" | គ.ស ៨៥៣-៩១៦ |- | ព្រះម្នាង[[មាលាវត្តី]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១៣ | [[ព្រះនាងកើត]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ស័ង្ខចក្រ|ព្រះបាទស័ង្ខចក្រ]] | rowspan="1" | គ.ស ៩១៦-៩៧២ |- | rowspan="2" | ១៤ | [[អ្នកម្នាងកែវ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ចក្រព័ត្រ|ព្រះបាទចក្រព័ត្រ]] | rowspan="2" | គ.ស ៩៧២-១០០១ |- | [[អ្នកម្នាងទង]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១៥ | ព្រះនាង[[សយបុប្ផា]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[គោត្តមអមរទេវរាជ|ព្រះបាទគោត្តមអមរទេវរាជ រឺ ដំបងគ្រញូង]] | rowspan="1" | គ.ស ១០០១-១០០៨ |- | rowspan="1" | ១៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិន្ធពអមរិន្ទ|ព្រះបាទសិន្ធពអមរិន្ទ]] | rowspan="1" | គ.ស ១០០៨-១០២៨ |- | rowspan="2" | ១៧ | ព្រះនាង[[មៃ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[អឡស្សរាជ|ព្រះបាទអឡស្សរាជ]] | rowspan="2" | គ.ស ១០៧១-១១១១ |- | អ្នកម្នាង[[វិសេសនារី]] ([[ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល]]) | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="1" | ១៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[វុឌ្ឍិយា|ព្រះបាទ​វុឌ្ឍិយា​ រឺ ស្ដេចពំនោល]] | rowspan="1" | គ.ស ១១១១-១១៤៧ |- | rowspan="1" | ១៩ | [[ព្រះនាងពៅ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិង្ខក័ង្ខា|ព្រះបាទសិង្ខក័ង្ខា]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៤៧-១១៩៥ |- | rowspan="1" | ២០ | ព្រះនាង[[រតនបុប្ផា]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សុនក្ខរិន្ទរាជា|ព្រះបាទសុនក្ខរិន្ទរាជា]] | rowspan="1" | គ.ស ?-? |- | rowspan="1" | ២០ | [[ព្រះនាងយស]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សែណ្ណ័ករាជ|ព្រះបាទសែណ្ណ័ករាជ]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៩៥-១២៣៨ |- | rowspan="1" | ២១ | ព្រះនាងកែសនី | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ព្រហ្មចក្រព័ត្រាធិរាជ|ព្រះបាទព្រហ្មចក្រព័ត្រាធិរាជ រឺ តាព្រហ្មឈ្មួញគោ]] | rowspan="1" | គ.ស ៩៥១-៩៥៩ |- | rowspan="1" | ២២ | អ្នកព្រះម្នាង[[គន្ធបទុម]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិរីវីចក្រ|ព្រះបាទសិរីវីចក្រ]] | rowspan="1" | គ.ស ១០៩៩-១១៦៣ |- | rowspan="1" | ២៣ | សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះមហាក្សត្រី ចក្រពត្តិ | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[លំពង្ស|ព្រះបាទលំពង្ស]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៦៣-១១១៨ |- | rowspan="1" | ២៤ | ព្រះនាង[[មង្គលក្សត្រី]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[រាជឱង្ការ|ព្រះបាទរាជឱង្ការ]] | rowspan="1" | គ.ស ១២១៧-១២៧៥ |- | rowspan="1" | ២៥ | [[មន្ទាពិសី|សម្ដេចព្រះភគវតី មន្ទាពិសី ព្រះសិរីចក្រពត្តិ ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី១|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ទី១]] | rowspan="1" | គ.ស ១២៧៥-១៣៤០ |- |} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ|*]] 25n9zcxpicjia9hpiswyxrp1e1w1nyd 333969 333968 2026-04-01T15:43:34Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333969 wikitext text/x-wiki [[File:Royal_arms_of_Cambodia.svg|thumb|ព្រះរាជសង្ហារ]] [[File:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|thumb|ទង់ជាតិព្រះមហាក្សត្រ]] [[File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង សុភមង្គល]] ==ទំនៀមលំដាប់ថ្នាក់ព្រះយសព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ== ជាទំនៀមទម្លាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលមកក្រៅអំពីព្រះអគ្គមហេសីដែលជាព្រះភរិយាធំហើយនោះព្រះមហាក្សត្រស្តេចទ្រង់ទទួលនូវបណ្តាស្ត្រីផ្សេងៗទៀតជាអនុភរិយាឬភរិយាតូចតាមការសព្វព្រះរាជហឫទ័យឬតាមរយៈការបង្គំទូលថ្វាយពីសេនាបតីឬក៏ជាការផ្សំផ្គុំថ្វាយពីសំណាក់ព្រះរាជជនកនិងព្រះរាជជននីជាដើម។ខាងក្រោមនេះគឺជាការបែងចែកលំដាប់ថ្នាក់បណ្តាព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាទាំង ១០ ថ្នាក់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាយើងនាសម័យបុរាណដែលត្រូវបានរៀបចំឲ្យមានជាក្រឹត្យក្រមឡើងវិញនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]] ៖ ០១. ព្រះមហេសី តំណែងព្រះមហេសី គឺជាតំណែងដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅក្នុងចំណោមបណ្តាតំណែងព្រះភរិយាទាំងឡាយនៃព្រះមហាក្សត្រហើយក៏ជាតំណែងដែលនៅក្នុងព្រះនគរអាចមានតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះដើម្បីជាគូស្វាមីភរិយានឹងអង្គរាជា។យើងអាចហៅតំណែងនេះជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ព្រះភរិយាធំ'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។ស្ត្រីដែលនឹងគ្រងឋានៈជាព្រះមហេសីនេះបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតជាខត្តិយកញ្ញាហើយត្រូវតែជាព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់ផងដែរ។ពាក្យសម្រាប់ហៅនាំមុខតំណែងព្រះមហេសីជាទូទៅត្រូវបានបែងចែកចេញជា ០៣ គឺព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះមហេសីតាមរយៈការកំណត់ពីបុរាណមកប្រសិនបើខត្តិយស្ត្រីរូបណាដែលបានរៀបមង្គលអភិសេកជាមួយនឹងអង្គព្រះរាជាមានធ្វើពីធីដោយព្រាហ្មណ៍មានថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាមទំនៀមហើយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមផងនោះតម្រូវឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជអគ្គមហេសី'''។ប្រសិនបើអភិសេកដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះរាជាមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមទេឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។រីឯខត្តិយស្ត្រីណាដែលអភិសេកនឹងព្រះរាជាហើយតែពុំទាន់បានទទួលពិធីពីព្រាហ្មណ៍ទេលោកឲ្យមានព្រះយសត្រឹមជា'''ព្រះមហេសី'''។ ០២. ព្រះទេពី តំណែងព្រះទេពី គឺជាតំណែងបន្ទាប់ពីតំណែងព្រះមហេសីឬដែលយើងអាចហៅជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ភរិយារង'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។នៅក្នុងមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអាចមានតំណែងព្រះទេពីនេះ ០១ អង្គក៏បាន ០២ អង្គក៏បានអាស្រ័យតាមព្រះរាជអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយគេបែងចែកងារនៃតំណែងនេះជា ០២ គឺព្រះមង្គលទេវីនិងព្រះទេពីមង្គល។ស្ត្រីដែលអាចគ្រងឋានៈជាព្រះទេពីបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតខ្ពង់ខ្ពស់ជាបុត្រីនៃព្រះបរមវង្សានុវង្សព្រះញាតិវង្សនៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ។រីឯការកំណត់ព្រះយសពាក្យសម្រាប់នាំមុខព្រះឋានៈក៏ត្រូវបានបែងចែកជា ០៣ ដូចគ្នានឹងតំណែងព្រះមហេសីដែរគឺព្រះបរមរាជ ព្រះបរម និង ព្រះរាជ។ប្រសិនបើព្រះទេពីនោះបានរៀបមង្គលអភិសេកដោយមានការចូលរួមពីព្រះមាតាបិតាហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានព្រះយសជា'''ព្រះបរមរាជ'''(ព្រះបរមរាជទេពីមង្គល/ព្រះបរមរាជមង្គលទេវី)។តែប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមពិធីអភិសេកទេឲ្យហៅយសជា'''ព្រះបរម'''។រីឯព្រះទេពីណាដែលអភិសេកដោយមិនទាន់មានពិធីព្រាហ្មណ៍លោកឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជ'''សិន។ ០៣. តំណែងព្រះបិយោ តំណែងព្រះបិយោ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវសម្រាប់តែបុត្រីនៃសេនាបតីជាន់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះបិយោបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នាបាន។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណាងព្រះបិយោនេះគេបែងចែកជា ០៣ ដូចតំណែងទាំង ០២ ខាងលើដែរគឺព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។តាមការកំណត់មកថាប្រសិនបើស្ត្រីជាបុត្រីអគ្គមហាសេនាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាបានរៀបមង្គលអភិសេកនឹងអង្គព្រះរាជាដោយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានយសជា'''ព្រះបរម'''។ប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាមកចូលរួមពិធីទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះរាជ'''។ដោយឡែកប្រសិនបើស្ត្រីទទួលអភិសេកដោយផ្ទាល់ពីព្រះរាជាតែមិនទាន់មានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះបិយោ'''ធម្មតាសិន។ ០៤. ព្រះមេយុវ ឬ ព្រះម៉ែយុវ តំណែងព្រះមេយុវ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវឲ្យត្រូវតែជាបុត្រីរបស់អស់លោកមន្ត្រីរាជការ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះមេយុវបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នា។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណែងព្រះមេយុវនេះគេបែងចែកជា ០៣ ហើយមានការកំណត់ដូចតំណែងព្រះបិយោដែរគឺ ព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។ ០៥. ព្រះមេនាង ឬ ព្រះម៉ែនាង (ម្នាង) តំណែងព្រះមេនាង គឺជាតំណែងព្រះស្នំដែលជាបុត្រីនៃអស់លោកមន្ត្រីរាជការបានថ្វាយខ្លួនជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីនឹងអង្គព្រះរាជា។តំណែងព្រះមេនាងអាចមានច្រើនរូប និងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៦. ព្រះស្នំ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់រួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីតំណែងព្រះពញាជាបាទបរិចារិកា ហើយបានរួមប្រវេណីហើយលោកឲ្យបុត្រីនោះមានតំណែងជា ព្រះស្នំហៅងារជា'''អ្នកព្រះនាង'''ឬ'''ព្រះនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបស្របតាមព្រះរាជហឫទ័យនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៧. ព្រះស្រឹង្គារ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយមិនបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្រឹង្គារមានងារជា'''អ្នកនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៨. ព្រះក្រមការ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះក្រមការ។តំណែងព្រះក្រមការនេះអាចមានច្រើនអ្នកនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៩. ព្រះស្រីការ តំណែងព្រះស្រីការ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណី។ ១០. ព្រះបម្រើ តំណែងព្រះបម្រើ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់បានរួមប្រវេណី។<ref>https://www.facebook.com/share/p/1D8D2TzCFo/</ref> ==អំពីគោរមងារឃុន ម៉ម និង អ្នកម្នាង== * ពាក្យ'''ឃុន'''នៅក្នុងសម័យបុរាណគោរមងារនេះហៅបានតែចំពោះបុរសដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិបួនហ៊ូពាន់តែប៉ុណ្ណោះ(មានអំណាចត្រួតពលបានបួនពាន់នាក់)លុះមកដល់រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]]រៀងមកគោរមងារនេះត្រូវបានហ្លួងប្រទានឲ្យទាំងបុរសទាំងស្ត្រីណាដែលជាអ្នកផ្តល់ជាប្រយោជន៍ចំពោះផែនដីមានគ្រូរបាំ គ្រូតន្ត្រី បាទបរិចាកា និង ព្រះញាតិវង្សនៃហ្លួង។បើគោរមងារឃុនបន្ថែមពាក្យចៅនៅពីមុខទៅជា'''ចៅឃុន'''គោរមងារនេះនឹងឡើងខ្ពស់ជាងឃុនទទេ។ * ពាក្យ'''ម៉ម''' គឺជាគោរមងាដែលហ្លួងស្តេចសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានឲ្យចំពោះតែស្ត្រីដែលជាបាទបរិចារិកានៃហ្លួង ។គោរមងារម៉មនេះមានឋានៈខ្ពស់ជាងអ្នកម្នាងតែទាបជាងឃុននិងប្រើតាំងតែពីរជ្ជកាលបរមបុរាណរាងមក។ * ពាក្យ'''អ្នកម្នាង''' គឺជាគោរមងារថ្នាក់ទី ០៥ នៅក្នុងលំដាប់ចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់។គោរមងារនេះមានប្រើតាំងតែពីបរមបុរាណរៀងមកហើយទៀតសោតហ្លួងប្រទានចំពោះតែស្ត្រីដែលជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងលើកជាបាទបរិចារិកា។គោរមងារអ្នកម្នាងមានឋានៈទាបជាងម៉ម។<ref>https://www.facebook.com/share/1Jhz85pc83/</ref> ==គោរមងារចៅជិតចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់នៅក្នុងរាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជានាផែនដីបរមបុរាណជាន់ចាស់== '''ចៅជិតចៅចម''' គឺជារាជស័ព្ទប្រើសម្រាប់ហៅចំពោះរាល់ស្ត្រីដែលមានវង្សត្រកូលជាតិជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យតែងតាំងជាបាទបរិចារិកាគឺសម្តៅទៅលើស្ត្រីដែលហ្លួងទ្រង់រើសយកមកឲ្យធ្វើការងារផ្សេងៗឬធ្វើជាព្រះជាយា។នៅក្នុងក្បួនព្រះរាជស័ព្ទនារាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីចៅជិតចៅចមចែកជា ០៦ ថ្នាក់ដែលមានដូចជា ៖ * ថ្នាក់ទី ០១ គឺ'''ព្រះបិយោ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះបរម'''ដែលជាថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត * ថ្នាក់ទី ០២ គឺ'''ព្រះស្នំ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម្នាង'''។ព្រះស្នំនេះទៀតសោតបើហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យនាងណាខ្លាំងទ្រង់លើកជាធំគឺឯកនោះបានន័យថានាងនោះគឺជាព្រះស្នំដែលមានអំណាចលើសអស់ស្នំដទៃៗទៀត * ថ្នាក់ទី ០៣ គឺ'''ព្រះស្រឹង្គារ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម៉ែនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៤ គឺ'''ព្រះក្រមការ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៥ គឺ'''ព្រះស្រីការ'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកម្នាង''' * ថ្នាក់ទី ០៦ គឺ'''ព្រះកំណាន់'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកនាង'''។<ref>https://www.facebook.com/share/1CRMtL1f9P/</ref> ==ព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាគ្រប់សម័យកាល== ===[[ហ៊្វូណន|សម័យនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]] (៥០-៥៥០)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[សោម (រឿងនិទាន)|កុរុងសោម]] |- | ០២ | [[សោមា|កុរុងសោមា ឬ លីវយី ឬ នាងនាគ]] [[File:Statue_of_Kaundinya_I_and_Queen_Soma.jpg|thumb]] | | [[កៅណ្ឌិន្យទី១|កុរុងកៅណ្ឌិន្យទី ១ ឬ ហ៊ុនទៀន ឬ ព្រះថោង]][[File:Statue_of_Kaundinya_I_and_Queen_Soma.jpg|thumb]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហ៊ុនប៉ានហួង|កុរុងហ៊ុនផានឃ័ង ឬ ហ៊ុនផានហួង ឬ ផានហួងវម៌្ម]]​ |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហ៊ុនប៉ាងប៉ាង|កុរុងហ៊ុនប៉ាងប៉ាង]] |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រីមារញ|កុរុងស្រីមារៈ ឬ ហ្វាន់ចេម៉ាន់]]​​ |- | ០៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ផ្វានជិនឝឹង|កុរុងគិនចេង]]​ |- | ០៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្ម (ភ្វូណាន)|កុរុងហ្វាន់ឆាន]]​ |- | ០៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ផ្វានឆាង|កុរុងហ្វាន់ឆាង]]​ |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[អស្សាជយ|កុរុងហ្វាន់ស៊ីយុន]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធៀនឈូ ឆានតាន|កុរុងធៀនឈូឆានតាន]] |- | ១១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[កៅណ្ឌិន្យទី២|កុរុងគាវឆេនយូ ឬ កៅឆេយូ ឬ កៅណ្ឌិន្យទី ២ ឬ ស្រុតវម៌្ម]] |- | ១២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន|កុរុងឆេលីតោប៉ាម៉ោ ឬ ស្រីឥន្ទ្រវម៌្ម ឬ ស្រេស្ឋវម្ម៌]] |- | rowspan="2" | ១៣ | [[កុលប្រភាវតី|ព្រះនាងកុលប្រភាវតី]] | | rowspan="2" | [[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|កុរុងចោយេប៉ាម៉ោ ឬ កៅណ្ឌិន្យជ័យវម៌្ម ឬ ជ័យវម៌្ម ឬ កៅឌិញ្ញវម៌្ម]] |- | មិនស្គាល់ព្រះនាម | |- | ១៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[គុណវរ្ម័ន|កុរុងហ្វាន់ថាងចឹង ឬ គុណវម៌្ម]] |- | ១៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|កុរុងលីវតោប៉ាម៉ោ ឬ រុន្ទ្រវម្ម៌ ឬ សាវ៌ភៅម]] |- |} ===[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា ឬ កម្វុជ]] (៥៥០-៨០២)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | [[មេរា|ព្រះនាងទេពអប្សរមេរា]] | | [[កម្វុ|ឥសីកម្វុស្វយម្ភុវ]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទស្រុតវម៌្ម]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម|ព្រះបាទស្រេស្ឋវម្ម៌]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|កុរុងប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[វីរវម៌្ម|ព្រះបាទវីរវម៌្ម]] |- | ០៦ | [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|ព្រះនាងកម្វុជរាជលក្ស្មី]] | | [[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវម៌្មទី ១]] |- | ០៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|ព្រះបាទចិត្រសេន ឬ ចិត្រសេនា ឬ មហិន្ទ្រវម្ម៌ ឬ មហេន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ០៨ | [[សករមន្ជរិ|ព្រះនាងសករមន្ជរិ]] | | [[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឦសានវម៌្មទី ១]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ភវវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទភវវម្ម៌ទី ២]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ១]] |- | ១១ | [[ជ័យទេវី|ធូលីជេងវ្រះកម្រតាងអញស្រីជ័យទេវី]] | | មិនស្គាល់ព្រះនាម |- | colspan="4" |[[ចេនឡាទឹកលិច]] |- | colspan="4" |[[ចេនឡាដីគោក]] |- |} ===[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ ឬ ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | rowspan="2" | ០១ | [[ហង្សអម្រិត|ព្រះនាងហង្សអម្រិត]] | | rowspan="2" | [[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] |- | [[ធរណីន្ទ្រទេវី|ព្រះនាងធរណីន្ទ្រទេវី]] | |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទជ័យវធ៌ន ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៣]] |- | ០៣ | [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី]] | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ១]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[យឝោវម៌្មទី១|ព្រះបាទយសោវធ៌ន ឬ យសោវម៌្មទី ១]] |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី១|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ១]] |- | ០៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឦឝានវម៌្មទី២|ព្រះបាទឦសានវម៌្មទី ២]] |- | ០៧ | [[ព្រះនាងជ័យទេវី (សតវត្សរ៍ទី ០៩)|ព្រះនាងជ័យទេវី]] | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៤|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៤]] |- | ០៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ២]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[រាជេន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី ២]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៥]] |- | ១១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឧទយាទិត្យវម៌្មទី ១]] |- | ១២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន|ព្រះបាទជ័យវីរវម៌្ម]] |- | ១៣ | [[វីរលក្ឝ្មី|ព្រះនាងវីរលក្ស្មី]] | | [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវម្ម៌ទី ១]] |- | ១៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឧទយាទិត្យវម្ម៌ទី ២]] |- | ១៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ៣]] |- | ១៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទនឫតីន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ១៧ | rowspan="2" | [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|ព្រះនាងវិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] | | [[ជយវម៌្មទី៦|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី៦]] |- | ១៨ | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី ១]] |- | ១៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[សូយ៌្យវម៌្មទី២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] [[File:Suryavarman_II_Angkor_Wat_0869.jpg|thumb]] |- | ២០ | [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ព្រះនាងស្រីជ័យរាជចូឌាមណី]] | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី ២]] |- | ២១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]] |- | ២២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ត្រិភុវនាទិត្យវម៌្ម|ព្រះបាទត្រិភូវនាទិត្យវម៌្ម]] |- | rowspan="2" | ២៣ | [[ជយរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]] [[File:Jayadevi,_Preah_Khan,_Cambodia.jpg|thumb]] | | rowspan="2" | [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវធ៌ន ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៧]] [[File:JayavarmanVII.jpg|thumb]] |- | [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី]] [[File:Lakshmi_Shrine_Preah_Khan_Angkor0978.jpg|thumb]] | |- | ២៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ២]] |- | ២៥ | [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ព្រះនាងចក្រវ៌តិរាជទេវី]] | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] |- | ២៦ | [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ព្រះនាងស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីស្រ្ទវម្ម៌ ឬ ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី៣]] |- | ២៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រីន្ទ្រជយវម៌្ម|ព្រះបាទស្រីន្រ្ទជ័យវម្ម៌]] |- | ២៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៩|ព្រះបាទជ័យវម៌ាទិបរមេស្វរៈ ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៩]] |- | ២៩ | [[ច័ន្ទតារាវត្តី|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីចន្រ្ទាមហាក្សត្រី ឬ ព្រះចន្ទ្រាវតី]] | | [[អង្គជ័យ|ព្រះបាទត្រសក់ផ្អែម ឬ អង្គជ័យ ឬ ពញាជ័យ]] |- | ៣០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាជារាមាធិបតី|ព្រះបាទពញាសួស]] |- | ៣១ | [[គន្ធបទុម|អ្នកព្រះម្នាងគន្ធបទុម]] | | [[សិរីវីចក្រ|ព្រះបាទសិរីរតន៍ ឬ សិរីវីចក្រ]] |- | ៣២ | [[ព្រះក្សត្រី|សម្ដេចភគវតីព្រះមហាក្សត្រីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះក្សត្រី]] | | [[លំពង្ស|ព្រះបាទលំពង់ ឬ លំពង្ស]] |- | ៣៣ | [[មង្គលក្សត្រី|សម្ដេចព្រះភគវតីមង្គលក្សត្រីសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះមង្គលក្សត្រី]] | | [[ព្រះរាជឱង្ការ|ព្រះបាទឱង្ការ ឬ ព្រះរាជឱង្ការ]] |- | ៣៤ | [[មន្ទាពិសី|សម្ដេចព្រះភគវតីមន្ទាពិសីព្រះសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះអង្គមន្ទាពិសី]] | | [[b:ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ/ផែនដីព្រះសុរិយោពណ៌|ព្រះបាទសុរិយោពណ៌]] |- | ៣៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមនិពាន្វបទ|ព្រះបាទនិព្វានចក្រ ឬ និព្វានបាទ ឬ និព្វានបទ]] |- | ៣៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទសិទ្ធានរាជា|ព្រះបាទសុទ្ធានរាជា ឬ សិទ្ធានរាជា]] |- | ៣៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង់រាជា ឬ លំពង្សរាជា]] |- | ៣៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីសុរិយោវង្ស|ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី ១]] |- | ៣៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាធិបតី|ព្រះបាទបរមរាមា]] |- | ៤០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធម្មាសោករាជ|ព្រះបាទធម្មាសោករាជ]] |- | ៤១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី២|ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី ២]] |- | ៤២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទបរមសុខា]] |- | rowspan="3" | ៤៣ | [[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]] | | rowspan="3" | [[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] |- | [[បទុមកេសរទី៣|អ្នកម្នាងបទុមកេសរ]] | |- | [[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម ឬ ស៊ីសាងាម]] | |- |} ===[[កម្ពុជាសម័យចតុមុខ|សម័យចតុមុខ]]=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះបាទនរាយណ៍រាជា]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា ឬ សិរីរាជា ឬ សេរីរាជា]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីសុរិយោទ័យ|ព្រះបាទស្រីសុរិយោទ័យ]] |- | rowspan="2" |០៤ |[[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះវង្សក្សត្រី]] | | rowspan="2" |[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា]] |- | [[ទេពបុប្ផា|ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា]] | |- | ០៦ | [[កេសរបុប្ផា|អ្នកព្រះម្នាងកេសរបុប្ផា ឬ នាងស ឬ នាងពៅ]] | | [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ព្រះបាទស្រីសុគន្ធបទ ឬ ចៅពញាដំខត្តិយរាជា]] |- | ០១ | [[អ្នកម្នាងជាលែង|អ្នកព្រះម្នាងផាលែង]] | | rowspan="1" | [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះបាទស្រីជេដ្ឋា ឬ ស្ដេចកន]] |- |} ===[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]] === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | rowspan="2" | ០១ | [[សិរីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះក្សត្រីព្រះវង្សធំ]] | | rowspan="2" | [[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]] |- | [[បទុមបុប្ផា|អ្នកព្រះម្នាងបទុមបុប្ផា]] | |- | rowspan="5" | ០២ | [[ស្រីទេពធីតា|ព្រះភគវតីស្រីទេពធីតាមហាចក្រពត្តិឧត្ដមបរមរតនារាជធានីសោភីលក្ខណាមហាក្សត្រី ឬ ព្រះម្នាងទេពបុប្ផា]] | | rowspan="5" | [[បរមិន្ទរាជា|ព្រះបាទបរមិន្ទរាជា ឬ បរមេន្ទរាជា]] |- | [[សុជាតិក្សត្រី|សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីរតន៍រាជទេវី ឬ ព្រះសុជាតិក្សត្រី]] | |- | [[កេសរមាលា|ព្រះនាងកេសរមាលា]] | |- | [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង]] | |- | [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|អ្នកម្នាងកេសរ]] | |- | ០៣ | [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ ឬ ពៅភិវង្សធំ]] | | [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទសត្ថាទី ១]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ១]] |- |} ===[[សម័យស្រីសន្ធរ]]=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាទី២|ព្រះបាទរាមាជើងព្រៃ]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាជាទី៣|ព្រះបាទពញាតន់]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាទី៣|ព្រះបាទពញាអន]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះកែវហ្វាទី១|ព្រះបាទពញាញោម]] |- |} ===[[សម័យឧដុង្គ]] (១៦២០-១៨៦៣)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | | [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ ឬ សម្ដេចព្រះក្សត្រី]] | | [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]] |- | rowspan="5" | | [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីវរស្ត្រី ឬ សម្ដេចព្រះទាវធីតាមហារាជជននី ឬ អង្គចូវ ឬ ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] | | rowspan="5" | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២ ឬ ជ័យជេស្ដា]] |- | [[អ្នកម្នាងសុខ]] | |- | [[អ្នកម្នាងនង]] | |- | [[អ្នកម្នាងប៊ុន]] | |- | [[អ្នកនាងទន់]] | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២|ព្រះអង្គមុីក្សត្រី]] [[File:Ang_Mei,_Queen_of_Cambodia.jpeg|thumb]] | | មិនស្គាល់ព្រះនាម |- | rowspan="34" | | colspan="3" |[[អង្គឌួង|ព្រះបាទហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតី ឬ អង្គឌួង]] [[File:Ang Duong (cropped).jpg|thumb]] |- | colspan="3" |ព្រះទេពី |- | [[អ្នកម្នាងឃ្លិច]] | colspan="2" | ព្រះមង្គលទេវី |- | មិនស្គាល់ព្រះនាម | colspan="2" | ព្រះទេពីមង្គល |- | colspan="3" |ព្រះបិយោ |- | [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|អ្នកម៉ែនាងប៉ែន]] | colspan="2" | ព្រះបរមជាតិក្សត្រី |- | [[អ្នកម៉ែនាងណុប]] | colspan="2" | ព្រះបរមស្រីកញ្ញា |- | [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (ព្រះរៀមរបស់អ្នកម៉ែនាងប៉ែន)|អ្នកម៉ែនាងពៅ]] | colspan="2" | ព្រះបរមទេវធីតា |- | [[អ្នកម៉ែនាងពៅ]] | colspan="2" | ព្រះបរមអច្ឆរិយាអប្សរ |- | colspan="3" |ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះសុជាតិនារី]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះស្រីកញ្ញា|ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះទេពលក្ខិណា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះឥរិយាអប្សរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | colspan="3" |ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | colspan="3" |ព្រះស្នំ |- | [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|អ្នកព្រះនាងផលទិព្វសុវណ្ណ]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | colspan="3" |ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | colspan="3" |ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកឆវីសោភ័ណ]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកសុវណ្ណសោភា]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកសោភមង្សា]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកកល្យាកេសី]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- |} === សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង === ==== ២.[[នរោត្តម|ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តម​ ព្រហ្មបរិរក្ស​ បរមរាមទេវាវតារ]] ==== នេះគឺ'''ព្រះនាមព្រះមហេសី និងនាម ចៅចម ម៉ម អ្នកម្នាង នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តម ព្រហ្មបរិរក្ស បរមរាមាទេវតា'''៖ {| class="wikitable sortable" ! colspan="5" |សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |១ |សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី តារាការា |បុត្រីនៃព្រះមហាឧបរាជ អង្គ អ៊ិម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៤៣ សោយពិរាល័យនៅក្រុងឧត្តុង្គ ១៩៦៨ <br /> |១៨៥៨ | * សម្តេចចៅហ្វ៊ា នរោត្តម ចន្ទរក្សអម្ពរ |- ! colspan="5" |ព្រះមហេសី |- ! colspan="2" |ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |២ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ផាត់ចុនី <br /> |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) ម្ចាស់ក្សត្រីនៃ ប្រទេសសសៀម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨២៧ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |មុនឆ្នាំ១៨៤៨ | |- |៣ |សម្តេចក្សត្រី អង្គ ស្ងួន <br /> |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទ អង្គ ចន្ទទី២ ,បានតែងតាំងជា <nowiki>'' សម្តេច ''</nowiki> នៅថ្ងៃទី០៩ មករា ១៩៣៥ យួនបានហៅថា តាប់នីញគួនគួន |១៨៤៨ | |- |៤ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ឧបុល <br /> |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទអង្គដួង និង ចៅឃុនបុស្បា កេសរ៉ា |១៨៦៣ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ករណ្ណិកាកែវ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភីយ |- |៥ |[[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អគ្គនារី ឯក ណ]] |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ ប្រទេសសសៀម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៥០ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ <br /> |១៨៧១ | |- |៦ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) ជាកូនស្រីរបស់រដ្ឋមន្រ្តីរដ្ឋសៀមប្រហែលជារាជវង្ស​ ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៧៧ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩<br /> |១៨៩២ | |- ! colspan="5" | ==== ព្រះស្នំ ==== |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចូលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៧ |ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម |បុត្រីជនជាតិចិន ( ចិនកុកងឺ) |១៨៥០ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កម្ពុជាសុដាដួង|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម កម្ពុជាសុដាដួង]] (សម្តេចព្រះអង្គយ្យ៉ៃ ) * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភួងកម្ពុជារតនៈ|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ភួងកម្ពុជារតនៈ]] (សម្តេចព្រះអង្គណយ) |- |៨ |ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ |បុត្រីជនជាតិចិនកុកងឺ កើតឆ្នាំ១៨៤០ ទទួលអនិច្ចកម្មនៅភ្នំពេញ ឆ្នាំ១៩២៥ |១៨៥៧ | * [[យុគន្ធរ|សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម អារុណយុគន្ធរ ព្រះរាជឱរសបុត្រាចន្ទ]] |- |៩ |ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក | |១៨៥៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប៉ាក |- |១០ |ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប |ជាស្ត្រីជនជាតិចិនកុកងឺ |១៨៥៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភោគ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មយូរ៉ា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មយូរ៉េត |- |១១ |ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី | |១៨៥៨ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ចម្រើនឬទ្ធិ]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប្រាថមម៉េត * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រដ្ឋានេត្រ]] |- |១២ |ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់ |បុត្រីជនជាតិសៀម | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ផាន់តាវង្ស]] |- |១៣ |ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី | |១៨៦៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ដួងសាម៉ន |- |១៤ |ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី | |១៨៧២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុម៉ាលី * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ក្រៃសុង សារីវង្ស]] |- |១៥ |ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម វិជាវរតនា |- |១៦ |ព្រះនាងចៅ ស្មាម | |១៨៩២ | |- |១៧ |ឃុនព្រះម្នាងចមសុជាតិបុប្ផានួន ( ឃុន ថាន់) |អតីតស្នំនៃព្រះបាទអង្គ ដួង |១៨៦១ | * [[ឌួង ចក្រ|ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឌួងចក្រ]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កុយ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម យាយកន្ថា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មគ្គវណ្ណ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សោម៉ាវត្តី * [[សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម ភាណុវង្ស]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម យផាន់ថា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ស្រីសុម៉ា * [[នរោត្តម ផាង៉ាម|សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកាខត្តិយកល្យាណរាជសុដាភគវត្តី នរោត្តម ផង៉ាង៉ាម]] |- |១៨ |ឃុនព្រះអ្នក ញឹក |ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៦៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុដាវត្តី * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ផាត់ថាម៉ា * សម្តេចព្រះស្វាង្គវឌ្ឍនារាជកន្និដ្ឋាចម្រើនរដ្ឋ នរោត្តម មល្លិកា |- |១៩ |ឃុនចម បុស្សា |ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ | | |- |២០ |ឃុន ធីម | | | |- |២១ |ឃុន សង្វាន | |១៨៩២ | |- |២២ |ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ ) |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៥៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កុសុម៉ា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម វណ្ណា<br /> |- |២៣ |ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា |បុត្រីនៃចៅពញ្ញាអភ័យវង្សធិបតី ញ៉ុញ និងលោកជំទាវ ថាប់ធីម ប៊ុននាគ កើតឆ្នាំ១៨៦៤ ទទួលអនិច្ចកម្មនៅ ឆ្នាំ១៩៤៤ |១៨៦៤ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កេតុសារ៉ា]] * [[នរោត្តម សុធារស|សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ក្រុមព្រះវរចក្ររណឬទ្ធិ នរោត្តម សុធារស]] <br /> |- |២៤ |អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៦៤ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ត្រឡុច |- |២៥ |អ្នកមហាហង្សា យ៉េង |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៦២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហេមរ៉ា * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សាលវណ្ណ]] |- |២៦ |អ្នក នូ |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៦៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ម៉ារី |- |២៧ |អ្នក អាន |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម |១៨៦២ | |- |២៨ |អ្នក ផ្ទាល់ | |១៨៧១ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កេត្តដា |- |២៩ |ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៧៤ | * [[សម្តេចក្រុមព្រះ អគ្គមហាសេនាបតី នរោត្តម សុទ្ធាវង្ស]] |- |៣០ |អ្នកម្នាងភក្សា ពក | |១៨៦៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុគន្ធបទ |- |៣១ |អ្នកម្នាង សោម | |១៨៦៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រយ៉ា<br /> |- |៣២ |អ្នកម្នាង ជ័យ |ជាស្ត្រីដើមកំណើតម៉ាឡេ ត្រូវមានទោសប្រហារជីវិតនៅឆ្នាំ១៨៧៥ ដោយសារអំពើរផិតក្បត់ |១៨៦៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កញ្ចនារី * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាយ៉ា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ម័តតារី |- |៣៣ |អ្នកម្នាង ម៉ម |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៦៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប្រាថាម៉ាន |- |៣៤ |អ្នកម្នាង កុលាប |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៧០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ក្រាក់ចាង |- |៣៥ |អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ |បុត្រីរបស់រដ្ឋមន្ត្រីហិរញ្ញវត្ថុ | | |- |៣៦ |អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ | |១៨៧១ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឧម៉ា |- |៣៧ |អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន | |១៨៧៣ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នីមនង្គលក្ខណ៍ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សក្ខិរិយាវង្ស |- |៣៨ |អ្នកម្នាង មុត |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៧៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុផាណា |- |៣៩ |អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី | | | |- |៤០ |អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា | | | |- |៤១ |ម៉ម ក្រាង |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៥៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភួងមាលី |- |៤២ |ម៉ម តាត |កូនស្រីលោកម៉ុងឃុនដែលជាជនជាតិចិនដើមកំណើតសៀម |១៨៩២ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ចន្ទលេខា]] |- |៤៣ |ម៉ម យាយ | |១៨៥៧ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ]] |- |៤៤ |ម៉ម ឈីវ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កញ្ចនារី |- |៤៥ |ម៉ម ចេវ | | | |- |៤៦ |ម៉ម នុម៉ាន |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម |១៨៨៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុម៉ាម៉ាន |- |៤៧ |ម៉ម សោម | |១៨៩២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឆ្លើមខ្វាន់ |} ==== ៣.[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ]] ==== '''នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងព្រះស្នំ នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ​ ចមចក្រពង្ស៖''' {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="4" |ព្រះអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !អភិសេក |- |១ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទអង្គដួង និងសម្តេចព្រះបិយោ ព្រះបរមជាតិក្សត្រី អ្នកម៉ែនាង ប៉ែន ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣៦ សុគត ១៩០៦ <br /> |១៨៥៨ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឥស្សរាវង្ស]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កន្តួច​ |- |២ |សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត |ព្រះនាមដ់ើមព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សាម៉រ ព្រះរាជបុត្រីទីពីរនៃសម្តេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋាមហាឧបរាជ អ៊ិម ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣១ សុគត ១៩១៥ |លែងលះ ១៩១០ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ លំពង់ឥស្សរា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ស៊ីសាវភ័ក្ត្រ * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កេន្នរ៉ា |- |៣ |សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ |ព្រះរាជបុត្រីទីបីនៃព្រះបាទអង្គដួង និងអ្នក អ៊ុង ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣០ សុគត ១៩៦៦នាខែត្របាត់ដំបង |១៨៤០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ត្រឡុច * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រក្សសាស្រ្តា * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ប៉ែង * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ណាន * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សត្ថាណា * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សុឡារស្មី |- ! ! colspan="4" |ព្រះស្នំ |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចួលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៤ |ម៉មយាយ នាម |កូនស្រីសាមញ្ញជនជាជនជាតិថៃ អនិច្ចកម្មនៅខែមករា ១៨៦៥ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ វរ៉ាសាវឌី]] |- |៥ |អ្នកម្នាង ពុយ | | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ វឌ្ឍនាវង្ស]] |- |៦ |អ្នកម្នាង កែស |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋនី]] |- |៧ |អ្នកម្នាង កេស |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ នព្វកៅ]] |- |៨ |អ្នកម្នាង ខេន | | | |- |៩ |អ្នកម្នាង យ៉េង | | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ខត្តិយារក្ស]] |- |១០ |អ្នកម្នាង អុីម |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉ា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សម្ភឌី |- |១១ |សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់ |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ សុគត ថ្ងៃទី១៥ កញ្ញា ១៩៣០ | | * ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] |- |១២ |នាង សោមជីន |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ ឌួងលក្ខិណា]] |- |១៣ |នាង ស្រគំ |កូនស្រីសាមញ្ញជន | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ កន្នារក្ស]] |- |១៤ |ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ អ្នកភូមិក្រាំងលាវ | | * [[សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ សុផានុវង្ស]] * សម្តេចព្រះរតនរាជធីតា ព្រះស្រីសុន្ទរភក្រ្តអគ្គនិករអមរមកុដក្សត្រិយ៍ [[ស៊ីសុវត្ថិ ពិន្តរាសុដាររេត]] |- |១៥ |អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ | | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ វង្សខាត់]] |- |១៦ |នាង ម្លិះ |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កេតុសុដារ៉ាក់ |- |១៧ |អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុភាភ័ក្ត្រ |- |១៨ |អ្នកម្នាង ព្រីម |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ លក្ខណាឈុម |- |១៩ |អ្នកម្នាង មិត្ត |ជាបុត្រីទីពីរលោកបួរ និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ផាន់វីឡាត បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ | | |- |២០ |អ្នកម្នាង សោម |ជាបុត្រីទីបីរលោកបួរ និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ផាន់វីឡាត បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ | | |} ==== ៤.[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] ==== '''នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងនាម ព្រះស្នំ នៃព្រះបាទសម្តេចស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស៖''' {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="4" |ព្រះរាជអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |១ |[[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី មហាក្សត្រី នរោត្តម កាញ្ចនវិមាន នរលក្ខណ៍ទេវី]] | |១៨៩៤ | *ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ពិនណូរ៉េត * សម្តេចព្រះរៀម ស៊ីសុវត្ថិ ថាវ៉េតរង្សីនារីវង្ស * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ សារីលេតលក្ខណ៍ * សម្តេច​ព្រះមហាក្សត្រីយានី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស កុសុមៈនារីរ័ត្ន សិរី​វឌ្ឍនា * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ នារីរក្ស * [[សម្តេច​ក្រុម​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីរ៉េត]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស|សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស]] |- ! ! colspan="4" |ព្រះមហេសី |- |២ |អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង | | | |- |៣ |អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា | |១៩០០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សុដារង្សី |- ! ! colspan="4" |ព្រះស្នំ |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចួលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៤ |អ្នកម្នាង គឹម ហូ | |១៩២២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជាតិ |- |៥ |ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ) | |១៩២៥ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ កុស្សរៈ]] |- |៦ |ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន | |១៩២៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សតារារ៉ាក់ |- |៧ |ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន | |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ វង្សមុនី |- |៨ |ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត) |ប្រសូត្រគ.ស.១៩០៥ អនិច្ចកម្ម០១ តុលា ១៩៦៨ ជាបុត្រីនៃលោក យិន នៅភូមិ បឹង ខាងលិចភ្នំជ្រៃហូរព្នៅ ស្រុកគងពិសី ខែត្រ កំពង់ស្ពឺ |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សាមានវរពង្ស * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ វង្សជីវន្ត័ * [[ស៊ីសុវត្ថិ ជីវន្ត័​មុនីរក្ស|សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ ជីវន្ត័​មុនីរក្ស]] |- |៩ |ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត) |ប្រសូត្រ០១​ កញ្ញា គ.ស.១៩០៩ អនិច្ចកម្ម គ.ស.១៩៩៣ ជាបុត្រីនៃលោក ឯក និងលោកស្រី វ៉ាន់ |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សសានមុនី * សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ មុនីលក្ខិណា |- |១០ |ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម) | |១៩២៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ រិន្រ្ទមុនី * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជីវ័ន្ត|ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជីវ័ន្ត]] |- |១១ |អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សាម៉ានរក្ស |- |១២ |ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល) | |១៩៣០ | * សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋមុនី |- |១៣ |អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព | | | * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ សុភាពនារីរក្ស |- |១៤ |អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ភួងមុនី |- |១៥ |អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ លម្អកេសរ |- |១៦ |ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឌួងជីវិន |- |១៧ |អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន | |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ នារីប៊ុង្ង៉ា |- |១៨ |អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង | |១៩៣៤ | |- |១៩ |អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់ | | | |} ==== ៥.[[នរោត្តម សុរាម្រិត | ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្តម សុរាម្រិត]] ==== {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | តំណែង ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ព្រះនាម ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | វង្សត្រកូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ព្រះរាជបុត្រ |- | align="center" | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | align="center" | [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|សម្តេចមហាក្សត្រីយានី ស៊ីសុវត្ថិ​​ មុនីវង្ស កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] | align="center" | ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេច [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] និង​[[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី មហាក្សត្រីយ៍ នរោត្តម កាញ្ចនវិមាន នរលក្ខណ៍ទេវី]] | align="center" | * ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] |- | align="center" | ព្រះជាយា | align="center" | អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត | align="center" | ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៩៦ ជាព្រះបុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉ា | align="center" | |- | align="center" | ព្រះស្នំឯក |ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប |បុត្រីនៃលោក គឹំម អាន និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ទូច | * សម្តេច នរោត្តម ​វជរ៉ា * សម្តេច​ [[នរោត្តម សិរីវុឌ្ឍ]] * ស្តេចក្រុមឃុន នរោត្តម ប្រិ៍យសោភ័ណ |}<ref>https://cambodiagyl.wordpress.com/2013/12/14/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91-%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9F%84%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%98/</ref> ==== ៦.[[នរោត្ដម សីហនុ| ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្ដម សីហនុ]] ==== {| class="toccolours" width="100%" | colspan="4" style="background: #F4AF09 " align="center" |សម្តេចព្រះមហេសីនឹងព្រះស្នំនៃ[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ]] |- ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ព្រះនាម ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ប្រសូត ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ចូលទិវង្គត ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[ផាត់ កាញ៉ុល |អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល]]''' (គ.ស. ១៩២០ - ១ កុម្ភៈ គ.ស. ១៩៦៩) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤២ / ក្រោយមកលែងលះ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''[[នរោត្តម បុប្ផាទេវី| សម្តេចរាជបុត្រីព្រះរាម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]]''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០១៩ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៦ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស ២០២១ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៧ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''[[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី]]''' ( ម្ចាស់ ម៉ោង ) (២៦ មករា គ.ស. ១៩២៩ - ៥ ធ្នូ គ.ស.១៩៧៤) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤២ / លែងលះ: គ.ស. ១៩៥១ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចព្រះបរមរាមា នរោត្តម យុវនាថ''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០២១ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៧ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាវីវង្សសីហនុ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៣ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៩ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចព្រះមហិស្សរា នរោត្តម ចក្រពង្ស''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.​ ១៩៤៥ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៥ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សូរិយារង្សី | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៧ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៩ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម គន្ធបុប្ផា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៨ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥២ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |០៤ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ខេមានុរក្សសីហនុ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៩ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៥ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៣៣ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |[[នរោត្តម បទុមបុប្ផា|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម បទុមបុប្ផា]] | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥១ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៥ ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន''' ( ម្ចាស់ ដូង ) (៦ មេសា គ.ស. ១៩២៩ - ១៧ កុម្ភៈ គ.ស. ១៩៤៦) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៤ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នរៈទីប៉ោ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៦ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៣០ ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''សម្តេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្តម នរលក្ខណ៍''' (២៩ កញ្ញា គ.ស. ១៩២៧- ០៤ កុម្ភៈ គ.ស. ២០១៧) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៦ ផ្លូវការ: ៤ មីនា​ ១៩៥៥ |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស |ម៉ម ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]]''' ( ម៉ម លាវ ) (១៩៣៤ - ១៩ មេសា គ.ស. ១៩៧៥) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៩ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សុជាតិវត្តិយ៉ា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៥ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២២ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចរាជបុត្រីព្រះអនុជ នរោត្តម អរុណរស្មី''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៥ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៦៤ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ | សម្តេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ]]''' ( ប៉ូលម៉ូនិច អ៊ីហ្ស៊ី ) (១៨ មិថុនា គ.ស.​ ១៩៣៦ - បច្ចុប្បន្ន) អភិសេក: គ.ស. ១៩៥២ ផ្លូវ: គ.ស. ១៩៥៥ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរបមនាថ [[នរោត្ដម សីហមុនី]]''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៦៦ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |សម្តេច នរោត្តម នរិន្រ្ទៈពង្ស | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០០៣ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៤៩ ព្រះវស្សា |} ==== ៧.[[នរោត្តម សីហមុនី | ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្តម សីហមុនី]] ==== *មិនបានរៀបអភិសេក === [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] === {| width=100% class="wikitable" |- ! width=15% | លេខរៀង ! width=15% | ព្រះនាម ! width=5% | ព្រះរាជឥស្សរិយយស ! width=10% | ព្រះស្វាមី ! width=10% | រាជ្យ |- | rowspan="1" | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម<br/>(មាតាព្រះរាជបុត្រី ព្រះនាង[[ធារាវត្តី (នាងនាគ)|ធារាវត្តី]]) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | [[កម្ពុជនាគរាជ|ព្រះបាទកម្ពុជនាគរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស. ?-២៦៧ |- | rowspan="1" | ០២ | ព្រះនាង[[ធារាវត្តី (នាងនាគ)|ធារាវត្តី]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | [[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|សម្ដេចព្រះកុម៉ែរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ២៦៧-១៩១ |- | rowspan="1" | ០៣ | [[អ្នកម្នាងទេស]] | សម្តេចព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[វិរោរាជ|ព្រះបាទវិរោរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ១៩១-១៤១ |- | rowspan="2" | ០៤ | [[អ្នកម្នាងកេសរ (រឿងនិទាន)|អ្នកម្នាងកេសរ]]<br/>( មាតា[[សុវណ្ណបទុម|ព្រះបាទសុវណ្ណបទុម]] ) | សម្តេចព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ឧទ័យ|ព្រះបាទឧទ័យ]] | rowspan="2" | ម.គ.ស ១៣៧-៧៧ |- | [[អ្នកម្នាងទារ]] | សម្តេចព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[សុវណ្ណបទុម|ព្រះបាទសុវណ្ណបទុម]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ៧៨-២១ |- | rowspan="1" | ០៦ | [[សុវណ្ណមាលា]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ប្រទេសរាជ|ព្រះបាទប្រទេសរាជ]]<br/> | rowspan="1" | ម.គ.ស ២១-គ.ស ១ |- | rowspan="1" | ០៧ | [[នាងទាវ (រឿងនិទាន)|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី អ្នកម៉ែនាងទាវ]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ទេវង្សអស្ចារ្យ|ព្រះបាទទេវង្សអស្ចារ្យ]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ១-៧៨ |- | rowspan="4" | ០៨ | អ្នកម៉ែនាង[[នាងពៅ]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="4" | [[អរិដ្ឋពលពាហនោ|ព្រះបាទអរិដ្ឋពលពាហនោ រឺ កេតុមាលា]]<br/> | rowspan="4" | គ.ស ៧៨-៤៦៨ |- | ព្រះនាង[[ពិនសុវណ្ណ]] | ព្រះមហេសី |- | ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី[[កោសុមកេស្សរា]] | ព្រះមហេសី |- | អ្នកម្នាង[[មាលាបទុម]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ០៩ | ព្រះនាង[[ច័ន្ទបុប្ផា]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[សហស្សរង្សី]] ([[ពង្សាវតារសម្ដេចវាំងជួន|វាំងជួន]])<br/> | rowspan="1" | ប្រហែល គ.ស ៤៦៥-៥១១ រឺ គ.ស ៤៦៨-៥១៤ |- | rowspan="1" | ០៩ | អគ្គមហេសី[[​នាងនាគទី២|នាងនាគ]] រឺ ក្មួយស្រីព្រះកេតុមាលា (ពង្សាវតារវត្តកោកកាក) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[បទុមវរវង្ស]] ([[ពង្សាវតារវត្តកោកកាក|វត្តកោកកាក]])<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៥៦០-៦២១ |- | rowspan="2" | ០៩ | ព្រះនាង[[បទុមមាលា]] (ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="2" | ព្រះបាទ[[ធនញ្ជ័យគោរពរាជ្យ]] ([[ពង្សាវតារសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជទៀត|សង្ឃរាជទៀង]])<br/> | rowspan="2" | |- | ព្រះនាង[[គន្ធមាលី]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១០ | ព្រះអគ្គមហេសី[[បទុមកេសរ]] | ព្រះអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ជ័យវុទ្ធីវង្ស|ព្រះបាទជ័យវុទ្ធីវង្ស]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៥១១-៥៦០ |- | rowspan="1" | ១០ | អ្នកព្រះម៉ែនាង[[បទុមកេសរទី២|បទុមកេសរ]] | ព្រះអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[បទុមសុរិយវង្ស]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៦២១-៧២៩ |- | rowspan="1" | ១០ | ព្រះនាង[[ភគវត្តី]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[ជ័យជេដ្ឋ]] | rowspan="1" | គ.ស ៧៩៤-៨៥៣ |- | rowspan="2" | ១១ | ព្រះនាង[[មៃ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[អឡស្សរាជ|ព្រះបាទអឡស្សរាជ]] | rowspan="2" | គ.ស ១០៧១-១១១១ |- | អ្នកម្នាង[[វិសេសនារី]] ([[ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល]]) | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="2" | ១២ | [[អ្នកម្នាងស្វាយ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[ព្រះបាទបក្សីចាំក្រុង]] (ពង្សាវតារសម្ដេចទៀង) | rowspan="2" | គ.ស ១០២៨-១០៧១ |- | ព្រះនាង[[ពៅពិសី]] | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="2" | ១២ | ព្រះនាង[[តារាវត្តី]] | ព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ជេដ្ឋាជ័យ|ព្រះបាទជេដ្ឋាជ័យ]] | rowspan="2" | គ.ស ៨៥៣-៩១៦ |- | ព្រះម្នាង[[មាលាវត្តី]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១៣ | [[ព្រះនាងកើត]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ស័ង្ខចក្រ|ព្រះបាទស័ង្ខចក្រ]] | rowspan="1" | គ.ស ៩១៦-៩៧២ |- | rowspan="2" | ១៤ | [[អ្នកម្នាងកែវ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ចក្រព័ត្រ|ព្រះបាទចក្រព័ត្រ]] | rowspan="2" | គ.ស ៩៧២-១០០១ |- | [[អ្នកម្នាងទង]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១៥ | ព្រះនាង[[សយបុប្ផា]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[គោត្តមអមរទេវរាជ|ព្រះបាទគោត្តមអមរទេវរាជ រឺ ដំបងគ្រញូង]] | rowspan="1" | គ.ស ១០០១-១០០៨ |- | rowspan="1" | ១៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិន្ធពអមរិន្ទ|ព្រះបាទសិន្ធពអមរិន្ទ]] | rowspan="1" | គ.ស ១០០៨-១០២៨ |- | rowspan="2" | ១៧ | ព្រះនាង[[មៃ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[អឡស្សរាជ|ព្រះបាទអឡស្សរាជ]] | rowspan="2" | គ.ស ១០៧១-១១១១ |- | អ្នកម្នាង[[វិសេសនារី]] ([[ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល]]) | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="1" | ១៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[វុឌ្ឍិយា|ព្រះបាទ​វុឌ្ឍិយា​ រឺ ស្ដេចពំនោល]] | rowspan="1" | គ.ស ១១១១-១១៤៧ |- | rowspan="1" | ១៩ | [[ព្រះនាងពៅ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិង្ខក័ង្ខា|ព្រះបាទសិង្ខក័ង្ខា]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៤៧-១១៩៥ |- | rowspan="1" | ២០ | ព្រះនាង[[រតនបុប្ផា]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សុនក្ខរិន្ទរាជា|ព្រះបាទសុនក្ខរិន្ទរាជា]] | rowspan="1" | គ.ស ?-? |- | rowspan="1" | ២០ | [[ព្រះនាងយស]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សែណ្ណ័ករាជ|ព្រះបាទសែណ្ណ័ករាជ]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៩៥-១២៣៨ |- | rowspan="1" | ២១ | ព្រះនាងកែសនី | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ព្រហ្មចក្រព័ត្រាធិរាជ|ព្រះបាទព្រហ្មចក្រព័ត្រាធិរាជ រឺ តាព្រហ្មឈ្មួញគោ]] | rowspan="1" | គ.ស ៩៥១-៩៥៩ |- | rowspan="1" | ២២ | អ្នកព្រះម្នាង[[គន្ធបទុម]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិរីវីចក្រ|ព្រះបាទសិរីវីចក្រ]] | rowspan="1" | គ.ស ១០៩៩-១១៦៣ |- | rowspan="1" | ២៣ | សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះមហាក្សត្រី ចក្រពត្តិ | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[លំពង្ស|ព្រះបាទលំពង្ស]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៦៣-១១១៨ |- | rowspan="1" | ២៤ | ព្រះនាង[[មង្គលក្សត្រី]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[រាជឱង្ការ|ព្រះបាទរាជឱង្ការ]] | rowspan="1" | គ.ស ១២១៧-១២៧៥ |- | rowspan="1" | ២៥ | [[មន្ទាពិសី|សម្ដេចព្រះភគវតី មន្ទាពិសី ព្រះសិរីចក្រពត្តិ ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី១|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ទី១]] | rowspan="1" | គ.ស ១២៧៥-១៣៤០ |- |} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ|*]] bjb22e8uybq47tzwltrxahmubjkxzol 333970 333969 2026-04-01T15:58:28Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333970 wikitext text/x-wiki [[File:Royal_arms_of_Cambodia.svg|thumb|ព្រះរាជសង្ហារ]] [[File:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|thumb|ទង់ជាតិព្រះមហាក្សត្រ]] [[File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង សុភមង្គល]] ==ទំនៀមលំដាប់ថ្នាក់ព្រះយសព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ== ជាទំនៀមទម្លាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលមកក្រៅអំពីព្រះអគ្គមហេសីដែលជាព្រះភរិយាធំហើយនោះព្រះមហាក្សត្រស្តេចទ្រង់ទទួលនូវបណ្តាស្ត្រីផ្សេងៗទៀតជាអនុភរិយាឬភរិយាតូចតាមការសព្វព្រះរាជហឫទ័យឬតាមរយៈការបង្គំទូលថ្វាយពីសេនាបតីឬក៏ជាការផ្សំផ្គុំថ្វាយពីសំណាក់ព្រះរាជជនកនិងព្រះរាជជននីជាដើម។ខាងក្រោមនេះគឺជាការបែងចែកលំដាប់ថ្នាក់បណ្តាព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាទាំង ១០ ថ្នាក់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាយើងនាសម័យបុរាណដែលត្រូវបានរៀបចំឲ្យមានជាក្រឹត្យក្រមឡើងវិញនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]] ៖ ០១. ព្រះមហេសី តំណែងព្រះមហេសី គឺជាតំណែងដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅក្នុងចំណោមបណ្តាតំណែងព្រះភរិយាទាំងឡាយនៃព្រះមហាក្សត្រហើយក៏ជាតំណែងដែលនៅក្នុងព្រះនគរអាចមានតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះដើម្បីជាគូស្វាមីភរិយានឹងអង្គរាជា។យើងអាចហៅតំណែងនេះជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ព្រះភរិយាធំ'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។ស្ត្រីដែលនឹងគ្រងឋានៈជាព្រះមហេសីនេះបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតជាខត្តិយកញ្ញាហើយត្រូវតែជាព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់ផងដែរ។ពាក្យសម្រាប់ហៅនាំមុខតំណែងព្រះមហេសីជាទូទៅត្រូវបានបែងចែកចេញជា ០៣ គឺព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះមហេសីតាមរយៈការកំណត់ពីបុរាណមកប្រសិនបើខត្តិយស្ត្រីរូបណាដែលបានរៀបមង្គលអភិសេកជាមួយនឹងអង្គព្រះរាជាមានធ្វើពីធីដោយព្រាហ្មណ៍មានថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាមទំនៀមហើយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមផងនោះតម្រូវឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជអគ្គមហេសី'''។ប្រសិនបើអភិសេកដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះរាជាមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមទេឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។រីឯខត្តិយស្ត្រីណាដែលអភិសេកនឹងព្រះរាជាហើយតែពុំទាន់បានទទួលពិធីពីព្រាហ្មណ៍ទេលោកឲ្យមានព្រះយសត្រឹមជា'''ព្រះមហេសី'''។ ០២. ព្រះទេពី តំណែងព្រះទេពី គឺជាតំណែងបន្ទាប់ពីតំណែងព្រះមហេសីឬដែលយើងអាចហៅជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ភរិយារង'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។នៅក្នុងមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអាចមានតំណែងព្រះទេពីនេះ ០១ អង្គក៏បាន ០២ អង្គក៏បានអាស្រ័យតាមព្រះរាជអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយគេបែងចែកងារនៃតំណែងនេះជា ០២ គឺព្រះមង្គលទេវីនិងព្រះទេពីមង្គល។ស្ត្រីដែលអាចគ្រងឋានៈជាព្រះទេពីបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតខ្ពង់ខ្ពស់ជាបុត្រីនៃព្រះបរមវង្សានុវង្សព្រះញាតិវង្សនៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ។រីឯការកំណត់ព្រះយសពាក្យសម្រាប់នាំមុខព្រះឋានៈក៏ត្រូវបានបែងចែកជា ០៣ ដូចគ្នានឹងតំណែងព្រះមហេសីដែរគឺព្រះបរមរាជ ព្រះបរម និង ព្រះរាជ។ប្រសិនបើព្រះទេពីនោះបានរៀបមង្គលអភិសេកដោយមានការចូលរួមពីព្រះមាតាបិតាហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានព្រះយសជា'''ព្រះបរមរាជ'''(ព្រះបរមរាជទេពីមង្គល/ព្រះបរមរាជមង្គលទេវី)។តែប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមពិធីអភិសេកទេឲ្យហៅយសជា'''ព្រះបរម'''។រីឯព្រះទេពីណាដែលអភិសេកដោយមិនទាន់មានពិធីព្រាហ្មណ៍លោកឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជ'''សិន។ ០៣. តំណែងព្រះបិយោ តំណែងព្រះបិយោ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវសម្រាប់តែបុត្រីនៃសេនាបតីជាន់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះបិយោបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នាបាន។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណាងព្រះបិយោនេះគេបែងចែកជា ០៣ ដូចតំណែងទាំង ០២ ខាងលើដែរគឺព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។តាមការកំណត់មកថាប្រសិនបើស្ត្រីជាបុត្រីអគ្គមហាសេនាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាបានរៀបមង្គលអភិសេកនឹងអង្គព្រះរាជាដោយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានយសជា'''ព្រះបរម'''។ប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាមកចូលរួមពិធីទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះរាជ'''។ដោយឡែកប្រសិនបើស្ត្រីទទួលអភិសេកដោយផ្ទាល់ពីព្រះរាជាតែមិនទាន់មានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះបិយោ'''ធម្មតាសិន។ ០៤. ព្រះមេយុវ ឬ ព្រះម៉ែយុវ តំណែងព្រះមេយុវ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវឲ្យត្រូវតែជាបុត្រីរបស់អស់លោកមន្ត្រីរាជការ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះមេយុវបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នា។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណែងព្រះមេយុវនេះគេបែងចែកជា ០៣ ហើយមានការកំណត់ដូចតំណែងព្រះបិយោដែរគឺ ព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។ ០៥. ព្រះមេនាង ឬ ព្រះម៉ែនាង (ម្នាង) តំណែងព្រះមេនាង គឺជាតំណែងព្រះស្នំដែលជាបុត្រីនៃអស់លោកមន្ត្រីរាជការបានថ្វាយខ្លួនជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីនឹងអង្គព្រះរាជា។តំណែងព្រះមេនាងអាចមានច្រើនរូប និងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៦. ព្រះស្នំ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់រួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីតំណែងព្រះពញាជាបាទបរិចារិកា ហើយបានរួមប្រវេណីហើយលោកឲ្យបុត្រីនោះមានតំណែងជា ព្រះស្នំហៅងារជា'''អ្នកព្រះនាង'''ឬ'''ព្រះនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបស្របតាមព្រះរាជហឫទ័យនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៧. ព្រះស្រឹង្គារ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយមិនបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្រឹង្គារមានងារជា'''អ្នកនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៨. ព្រះក្រមការ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះក្រមការ។តំណែងព្រះក្រមការនេះអាចមានច្រើនអ្នកនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៩. ព្រះស្រីការ តំណែងព្រះស្រីការ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណី។ ១០. ព្រះបម្រើ តំណែងព្រះបម្រើ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់បានរួមប្រវេណី។<ref>https://www.facebook.com/share/p/1D8D2TzCFo/</ref> ==អំពីគោរមងារឃុន ម៉ម និង អ្នកម្នាង== * ពាក្យ'''ឃុន'''នៅក្នុងសម័យបុរាណគោរមងារនេះហៅបានតែចំពោះបុរសដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិបួនហ៊ូពាន់តែប៉ុណ្ណោះ(មានអំណាចត្រួតពលបានបួនពាន់នាក់)លុះមកដល់រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]]រៀងមកគោរមងារនេះត្រូវបានហ្លួងប្រទានឲ្យទាំងបុរសទាំងស្ត្រីណាដែលជាអ្នកផ្តល់ជាប្រយោជន៍ចំពោះផែនដីមានគ្រូរបាំ គ្រូតន្ត្រី បាទបរិចាកា និង ព្រះញាតិវង្សនៃហ្លួង។បើគោរមងារឃុនបន្ថែមពាក្យចៅនៅពីមុខទៅជា'''ចៅឃុន'''គោរមងារនេះនឹងឡើងខ្ពស់ជាងឃុនទទេ។ * ពាក្យ'''ម៉ម''' គឺជាគោរមងាដែលហ្លួងស្តេចសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានឲ្យចំពោះតែស្ត្រីដែលជាបាទបរិចារិកានៃហ្លួង ។គោរមងារម៉មនេះមានឋានៈខ្ពស់ជាងអ្នកម្នាងតែទាបជាងឃុននិងប្រើតាំងតែពីរជ្ជកាលបរមបុរាណរាងមក។ * ពាក្យ'''អ្នកម្នាង''' គឺជាគោរមងារថ្នាក់ទី ០៥ នៅក្នុងលំដាប់ចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់។គោរមងារនេះមានប្រើតាំងតែពីបរមបុរាណរៀងមកហើយទៀតសោតហ្លួងប្រទានចំពោះតែស្ត្រីដែលជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងលើកជាបាទបរិចារិកា។គោរមងារអ្នកម្នាងមានឋានៈទាបជាងម៉ម។<ref>https://www.facebook.com/share/1Jhz85pc83/</ref> ==គោរមងារចៅជិតចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់នៅក្នុងរាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជានាផែនដីបរមបុរាណជាន់ចាស់== '''ចៅជិតចៅចម''' គឺជារាជស័ព្ទប្រើសម្រាប់ហៅចំពោះរាល់ស្ត្រីដែលមានវង្សត្រកូលជាតិជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យតែងតាំងជាបាទបរិចារិកាគឺសម្តៅទៅលើស្ត្រីដែលហ្លួងទ្រង់រើសយកមកឲ្យធ្វើការងារផ្សេងៗឬធ្វើជាព្រះជាយា។នៅក្នុងក្បួនព្រះរាជស័ព្ទនារាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីចៅជិតចៅចមចែកជា ០៦ ថ្នាក់ដែលមានដូចជា ៖ * ថ្នាក់ទី ០១ គឺ'''ព្រះបិយោ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះបរម'''ដែលជាថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត * ថ្នាក់ទី ០២ គឺ'''ព្រះស្នំ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម្នាង'''។ព្រះស្នំនេះទៀតសោតបើហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យនាងណាខ្លាំងទ្រង់លើកជាធំគឺឯកនោះបានន័យថានាងនោះគឺជាព្រះស្នំដែលមានអំណាចលើសអស់ស្នំដទៃៗទៀត * ថ្នាក់ទី ០៣ គឺ'''ព្រះស្រឹង្គារ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម៉ែនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៤ គឺ'''ព្រះក្រមការ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៥ គឺ'''ព្រះស្រីការ'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកម្នាង''' * ថ្នាក់ទី ០៦ គឺ'''ព្រះកំណាន់'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកនាង'''។<ref>https://www.facebook.com/share/1CRMtL1f9P/</ref> ==ព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាគ្រប់សម័យកាល== ===[[ហ៊្វូណន|សម័យនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]] (៥០-៥៥០)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | [[សោមា|កុរុងសោមា ឬ លីវយី ឬ នាងនាគ]] [[File:Statue_of_Kaundinya_I_and_Queen_Soma.jpg|thumb]] | | [[កៅណ្ឌិន្យទី១|កុរុងកៅណ្ឌិន្យទី ១ ឬ ហ៊ុនទៀន ឬ ព្រះថោង]][[File:Statue_of_Kaundinya_I_and_Queen_Soma.jpg|thumb]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហ៊ុនប៉ានហួង|កុរុងហ៊ុនផានឃ័ង ឬ ហ៊ុនផានហួង ឬ ផានហួងវម៌្ម]]​ |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហ៊ុនប៉ាងប៉ាង|កុរុងហ៊ុនប៉ាងប៉ាង]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រីមារញ|កុរុងស្រីមារៈ ឬ ហ្វាន់ចេម៉ាន់]]​​ |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ផ្វានជិនឝឹង|កុរុងគិនចេង]]​ |- | ០៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្ម (ភ្វូណាន)|កុរុងហ្វាន់ឆាន]]​ |- | ០៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ផ្វានឆាង|កុរុងហ្វាន់ឆាង]]​ |- | ០៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[អស្សាជយ|កុរុងហ្វាន់ស៊ីយុន]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធៀនឈូ ឆានតាន|កុរុងធៀនឈូឆានតាន]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[កៅណ្ឌិន្យទី២|កុរុងគាវឆេនយូ ឬ កៅឆេយូ ឬ កៅណ្ឌិន្យទី ២ ឬ ស្រុតវម៌្ម]] |- | ១១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន|កុរុងឆេលីតោប៉ាម៉ោ ឬ ស្រីឥន្ទ្រវម៌្ម ឬ ស្រេស្ឋវម្ម៌]] |- | rowspan="2" | ១២ | [[កុលប្រភាវតី|ព្រះនាងកុលប្រភាវតី]] | | rowspan="2" | [[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|កុរុងចោយេប៉ាម៉ោ ឬ កៅណ្ឌិន្យជ័យវម៌្ម ឬ ជ័យវម៌្ម ឬ កៅឌិញ្ញវម៌្ម]] |- | មិនស្គាល់ព្រះនាម | |- | ១៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[គុណវរ្ម័ន|កុរុងហ្វាន់ថាងចឹង ឬ គុណវម៌្ម]] |- | ១៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|កុរុងលីវតោប៉ាម៉ោ ឬ រុន្ទ្រវម្ម៌ ឬ សាវ៌ភៅម]] |- |} ===[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា ឬ កម្វុជ]] (៥៥០-៨០២)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | [[មេរា|ព្រះនាងទេពអប្សរមេរា]] | | [[កម្វុ|ឥសីកម្វុស្វយម្ភុវ]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទស្រុតវម៌្ម]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម|ព្រះបាទស្រេស្ឋវម្ម៌]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|កុរុងប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[វីរវម៌្ម|ព្រះបាទវីរវម៌្ម]] |- | ០៦ | [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|ព្រះនាងកម្វុជរាជលក្ស្មី]] | | [[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវម៌្មទី ១]] |- | ០៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|ព្រះបាទចិត្រសេន ឬ ចិត្រសេនា ឬ មហិន្ទ្រវម្ម៌ ឬ មហេន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ០៨ | [[សករមន្ជរិ|ព្រះនាងសករមន្ជរិ]] | | [[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឦសានវម៌្មទី ១]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ភវវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទភវវម្ម៌ទី ២]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ១]] |- | ១១ | [[ជ័យទេវី|ធូលីជេងវ្រះកម្រតាងអញស្រីជ័យទេវី]] | | មិនស្គាល់ព្រះនាម |- | colspan="4" |[[ចេនឡាទឹកលិច]] |- | colspan="4" |[[ចេនឡាដីគោក]] |- |} ===[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ ឬ ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | rowspan="2" | ០១ | [[ហង្សអម្រិត|ព្រះនាងហង្សអម្រិត]] | | rowspan="2" | [[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] |- | [[ធរណីន្ទ្រទេវី|ព្រះនាងធរណីន្ទ្រទេវី]] | |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទជ័យវធ៌ន ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៣]] |- | ០៣ | [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី]] | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ១]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[យឝោវម៌្មទី១|ព្រះបាទយសោវធ៌ន ឬ យសោវម៌្មទី ១]] |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី១|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ១]] |- | ០៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឦឝានវម៌្មទី២|ព្រះបាទឦសានវម៌្មទី ២]] |- | ០៧ | [[ព្រះនាងជ័យទេវី (សតវត្សរ៍ទី ០៩)|ព្រះនាងជ័យទេវី]] | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៤|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៤]] |- | ០៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ២]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[រាជេន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី ២]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៥]] |- | ១១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឧទយាទិត្យវម៌្មទី ១]] |- | ១២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន|ព្រះបាទជ័យវីរវម៌្ម]] |- | ១៣ | [[វីរលក្ឝ្មី|ព្រះនាងវីរលក្ស្មី]] | | [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវម្ម៌ទី ១]] |- | ១៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឧទយាទិត្យវម្ម៌ទី ២]] |- | ១៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ៣]] |- | ១៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទនឫតីន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ១៧ | rowspan="2" | [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|ព្រះនាងវិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] | | [[ជយវម៌្មទី៦|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី៦]] |- | ១៨ | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី ១]] |- | ១៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[សូយ៌្យវម៌្មទី២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] [[File:Suryavarman_II_Angkor_Wat_0869.jpg|thumb]] |- | ២០ | [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ព្រះនាងស្រីជ័យរាជចូឌាមណី]] | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី ២]] |- | ២១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]] |- | ២២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ត្រិភុវនាទិត្យវម៌្ម|ព្រះបាទត្រិភូវនាទិត្យវម៌្ម]] |- | rowspan="2" | ២៣ | [[ជយរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]] [[File:Jayadevi,_Preah_Khan,_Cambodia.jpg|thumb]] | | rowspan="2" | [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវធ៌ន ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៧]] [[File:JayavarmanVII.jpg|thumb]] |- | [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី]] [[File:Lakshmi_Shrine_Preah_Khan_Angkor0978.jpg|thumb]] | |- | ២៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ២]] |- | ២៥ | [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ព្រះនាងចក្រវ៌តិរាជទេវី]] | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] |- | ២៦ | [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ព្រះនាងស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីស្រ្ទវម្ម៌ ឬ ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី៣]] |- | ២៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រីន្ទ្រជយវម៌្ម|ព្រះបាទស្រីន្រ្ទជ័យវម្ម៌]] |- | ២៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៩|ព្រះបាទជ័យវម៌ាទិបរមេស្វរៈ ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៩]] |- | ២៩ | [[ច័ន្ទតារាវត្តី|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីចន្រ្ទាមហាក្សត្រី ឬ ព្រះចន្ទ្រាវតី]] | | [[អង្គជ័យ|ព្រះបាទត្រសក់ផ្អែម ឬ អង្គជ័យ ឬ ពញាជ័យ]] |- | ៣០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាជារាមាធិបតី|ព្រះបាទពញាសួស]] |- | ៣១ | [[គន្ធបទុម|អ្នកព្រះម្នាងគន្ធបទុម]] | | [[សិរីវីចក្រ|ព្រះបាទសិរីរតន៍ ឬ សិរីវីចក្រ]] |- | ៣២ | [[ព្រះក្សត្រី|សម្ដេចភគវតីព្រះមហាក្សត្រីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះក្សត្រី]] | | [[លំពង្ស|ព្រះបាទលំពង់ ឬ លំពង្ស]] |- | ៣៣ | [[មង្គលក្សត្រី|សម្ដេចព្រះភគវតីមង្គលក្សត្រីសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះមង្គលក្សត្រី]] | | [[ព្រះរាជឱង្ការ|ព្រះបាទឱង្ការ ឬ ព្រះរាជឱង្ការ]] |- | ៣៤ | [[មន្ទាពិសី|សម្ដេចព្រះភគវតីមន្ទាពិសីព្រះសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះអង្គមន្ទាពិសី]] | | [[b:ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ/ផែនដីព្រះសុរិយោពណ៌|ព្រះបាទសុរិយោពណ៌]] |- | ៣៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមនិពាន្វបទ|ព្រះបាទនិព្វានចក្រ ឬ និព្វានបាទ ឬ និព្វានបទ]] |- | ៣៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទសិទ្ធានរាជា|ព្រះបាទសុទ្ធានរាជា ឬ សិទ្ធានរាជា]] |- | ៣៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង់រាជា ឬ លំពង្សរាជា]] |- | ៣៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីសុរិយោវង្ស|ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី ១]] |- | ៣៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាធិបតី|ព្រះបាទបរមរាមា]] |- | ៤០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធម្មាសោករាជ|ព្រះបាទធម្មាសោករាជ]] |- | ៤១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី២|ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី ២]] |- | ៤២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទបរមសុខា]] |- | rowspan="3" | ៤៣ | [[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]] | | rowspan="3" | [[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] |- | [[បទុមកេសរទី៣|អ្នកម្នាងបទុមកេសរ]] | |- | [[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម ឬ ស៊ីសាងាម]] | |- |} ===[[កម្ពុជាសម័យចតុមុខ|សម័យចតុមុខ]]=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះបាទនរាយណ៍រាជា]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា ឬ សិរីរាជា ឬ សេរីរាជា]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីសុរិយោទ័យ|ព្រះបាទស្រីសុរិយោទ័យ]] |- | rowspan="2" |០៤ |[[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះវង្សក្សត្រី]] | | rowspan="2" |[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជា]] |- | [[ទេពបុប្ផា|ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា]] | |- | ០៦ | [[កេសរបុប្ផា|អ្នកព្រះម្នាងកេសរបុប្ផា ឬ នាងស ឬ នាងពៅ]] | | [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ព្រះបាទស្រីសុគន្ធបទ ឬ ចៅពញាដំខត្តិយរាជា]] |- | ០១ | [[អ្នកម្នាងជាលែង|អ្នកព្រះម្នាងផាលែង]] | | rowspan="1" | [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះបាទស្រីជេដ្ឋា ឬ ស្ដេចកន]] |- |} ===[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]] === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | rowspan="2" | ០១ | [[សិរីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះក្សត្រីព្រះវង្សធំ]] | | rowspan="2" | [[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]] |- | [[បទុមបុប្ផា|អ្នកព្រះម្នាងបទុមបុប្ផា]] | |- | rowspan="5" | ០២ | [[ស្រីទេពធីតា|ព្រះភគវតីស្រីទេពធីតាមហាចក្រពត្តិឧត្ដមបរមរតនារាជធានីសោភីលក្ខណាមហាក្សត្រី ឬ ព្រះម្នាងទេពបុប្ផា]] | | rowspan="5" | [[បរមិន្ទរាជា|ព្រះបាទបរមិន្ទរាជា ឬ បរមេន្ទរាជា]] |- | [[សុជាតិក្សត្រី|សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីរតន៍រាជទេវី ឬ ព្រះសុជាតិក្សត្រី]] | |- | [[កេសរមាលា|ព្រះនាងកេសរមាលា]] | |- | [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង]] | |- | [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|អ្នកម្នាងកេសរ]] | |- | ០៣ | [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ ឬ ពៅភិវង្សធំ]] | | [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទសត្ថាទី ១]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ១]] |- |} ===[[សម័យស្រីសន្ធរ]]=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាទី២|ព្រះបាទរាមាជើងព្រៃ]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាជាទី៣|ព្រះបាទពញាតន់]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាទី៣|ព្រះបាទពញាអន]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះកែវហ្វាទី១|ព្រះបាទពញាញោម]] |- |} ===[[សម័យឧដុង្គ]] (១៦២០-១៨៦៣)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | | [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ ឬ សម្ដេចព្រះក្សត្រី]] | | [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]] |- | rowspan="5" | | [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីវរស្ត្រី ឬ សម្ដេចព្រះទាវធីតាមហារាជជននី ឬ អង្គចូវ ឬ ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] | | rowspan="5" | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២ ឬ ជ័យជេស្ដា]] |- | [[អ្នកម្នាងសុខ]] | |- | [[អ្នកម្នាងនង]] | |- | [[អ្នកម្នាងប៊ុន]] | |- | [[អ្នកនាងទន់]] | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២|ព្រះអង្គមុីក្សត្រី]] [[File:Ang_Mei,_Queen_of_Cambodia.jpeg|thumb]] | | មិនស្គាល់ព្រះនាម |- | rowspan="34" | | colspan="3" |[[អង្គឌួង|ព្រះបាទហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតី ឬ អង្គឌួង]] [[File:Ang Duong (cropped).jpg|thumb]] |- | colspan="3" |ព្រះទេពី |- | [[អ្នកម្នាងឃ្លិច]] | colspan="2" | ព្រះមង្គលទេវី |- | មិនស្គាល់ព្រះនាម | colspan="2" | ព្រះទេពីមង្គល |- | colspan="3" |ព្រះបិយោ |- | [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|អ្នកម៉ែនាងប៉ែន]] | colspan="2" | ព្រះបរមជាតិក្សត្រី |- | [[អ្នកម៉ែនាងណុប]] | colspan="2" | ព្រះបរមស្រីកញ្ញា |- | [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (ព្រះរៀមរបស់អ្នកម៉ែនាងប៉ែន)|អ្នកម៉ែនាងពៅ]] | colspan="2" | ព្រះបរមទេវធីតា |- | [[អ្នកម៉ែនាងពៅ]] | colspan="2" | ព្រះបរមអច្ឆរិយាអប្សរ |- | colspan="3" |ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះសុជាតិនារី]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះស្រីកញ្ញា|ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះទេពលក្ខិណា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះឥរិយាអប្សរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | colspan="3" |ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | colspan="3" |ព្រះស្នំ |- | [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|អ្នកព្រះនាងផលទិព្វសុវណ្ណ]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | colspan="3" |ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | colspan="3" |ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកឆវីសោភ័ណ]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកសុវណ្ណសោភា]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកសោភមង្សា]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកកល្យាកេសី]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- |} === សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង === ==== ២.[[នរោត្តម|ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តម​ ព្រហ្មបរិរក្ស​ បរមរាមទេវាវតារ]] ==== នេះគឺ'''ព្រះនាមព្រះមហេសី និងនាម ចៅចម ម៉ម អ្នកម្នាង នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តម ព្រហ្មបរិរក្ស បរមរាមាទេវតា'''៖ {| class="wikitable sortable" ! colspan="5" |សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |១ |សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី តារាការា |បុត្រីនៃព្រះមហាឧបរាជ អង្គ អ៊ិម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៤៣ សោយពិរាល័យនៅក្រុងឧត្តុង្គ ១៩៦៨ <br /> |១៨៥៨ | * សម្តេចចៅហ្វ៊ា នរោត្តម ចន្ទរក្សអម្ពរ |- ! colspan="5" |ព្រះមហេសី |- ! colspan="2" |ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |២ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ផាត់ចុនី <br /> |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) ម្ចាស់ក្សត្រីនៃ ប្រទេសសសៀម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨២៧ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |មុនឆ្នាំ១៨៤៨ | |- |៣ |សម្តេចក្សត្រី អង្គ ស្ងួន <br /> |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទ អង្គ ចន្ទទី២ ,បានតែងតាំងជា <nowiki>'' សម្តេច ''</nowiki> នៅថ្ងៃទី០៩ មករា ១៩៣៥ យួនបានហៅថា តាប់នីញគួនគួន |១៨៤៨ | |- |៤ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ឧបុល <br /> |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទអង្គដួង និង ចៅឃុនបុស្បា កេសរ៉ា |១៨៦៣ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ករណ្ណិកាកែវ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភីយ |- |៥ |[[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អគ្គនារី ឯក ណ]] |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ ប្រទេសសសៀម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៥០ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ <br /> |១៨៧១ | |- |៦ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) ជាកូនស្រីរបស់រដ្ឋមន្រ្តីរដ្ឋសៀមប្រហែលជារាជវង្ស​ ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៧៧ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩<br /> |១៨៩២ | |- ! colspan="5" | ==== ព្រះស្នំ ==== |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចូលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៧ |ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម |បុត្រីជនជាតិចិន ( ចិនកុកងឺ) |១៨៥០ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កម្ពុជាសុដាដួង|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម កម្ពុជាសុដាដួង]] (សម្តេចព្រះអង្គយ្យ៉ៃ ) * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភួងកម្ពុជារតនៈ|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ភួងកម្ពុជារតនៈ]] (សម្តេចព្រះអង្គណយ) |- |៨ |ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ |បុត្រីជនជាតិចិនកុកងឺ កើតឆ្នាំ១៨៤០ ទទួលអនិច្ចកម្មនៅភ្នំពេញ ឆ្នាំ១៩២៥ |១៨៥៧ | * [[យុគន្ធរ|សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម អារុណយុគន្ធរ ព្រះរាជឱរសបុត្រាចន្ទ]] |- |៩ |ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក | |១៨៥៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប៉ាក |- |១០ |ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប |ជាស្ត្រីជនជាតិចិនកុកងឺ |១៨៥៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភោគ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មយូរ៉ា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មយូរ៉េត |- |១១ |ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី | |១៨៥៨ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ចម្រើនឬទ្ធិ]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប្រាថមម៉េត * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រដ្ឋានេត្រ]] |- |១២ |ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់ |បុត្រីជនជាតិសៀម | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ផាន់តាវង្ស]] |- |១៣ |ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី | |១៨៦៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ដួងសាម៉ន |- |១៤ |ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី | |១៨៧២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុម៉ាលី * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ក្រៃសុង សារីវង្ស]] |- |១៥ |ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម វិជាវរតនា |- |១៦ |ព្រះនាងចៅ ស្មាម | |១៨៩២ | |- |១៧ |ឃុនព្រះម្នាងចមសុជាតិបុប្ផានួន ( ឃុន ថាន់) |អតីតស្នំនៃព្រះបាទអង្គ ដួង |១៨៦១ | * [[ឌួង ចក្រ|ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឌួងចក្រ]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កុយ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម យាយកន្ថា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មគ្គវណ្ណ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សោម៉ាវត្តី * [[សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម ភាណុវង្ស]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម យផាន់ថា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ស្រីសុម៉ា * [[នរោត្តម ផាង៉ាម|សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកាខត្តិយកល្យាណរាជសុដាភគវត្តី នរោត្តម ផង៉ាង៉ាម]] |- |១៨ |ឃុនព្រះអ្នក ញឹក |ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៦៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុដាវត្តី * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ផាត់ថាម៉ា * សម្តេចព្រះស្វាង្គវឌ្ឍនារាជកន្និដ្ឋាចម្រើនរដ្ឋ នរោត្តម មល្លិកា |- |១៩ |ឃុនចម បុស្សា |ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ | | |- |២០ |ឃុន ធីម | | | |- |២១ |ឃុន សង្វាន | |១៨៩២ | |- |២២ |ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ ) |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៥៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កុសុម៉ា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម វណ្ណា<br /> |- |២៣ |ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា |បុត្រីនៃចៅពញ្ញាអភ័យវង្សធិបតី ញ៉ុញ និងលោកជំទាវ ថាប់ធីម ប៊ុននាគ កើតឆ្នាំ១៨៦៤ ទទួលអនិច្ចកម្មនៅ ឆ្នាំ១៩៤៤ |១៨៦៤ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កេតុសារ៉ា]] * [[នរោត្តម សុធារស|សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ក្រុមព្រះវរចក្ររណឬទ្ធិ នរោត្តម សុធារស]] <br /> |- |២៤ |អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៦៤ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ត្រឡុច |- |២៥ |អ្នកមហាហង្សា យ៉េង |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៦២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហេមរ៉ា * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សាលវណ្ណ]] |- |២៦ |អ្នក នូ |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៦៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ម៉ារី |- |២៧ |អ្នក អាន |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម |១៨៦២ | |- |២៨ |អ្នក ផ្ទាល់ | |១៨៧១ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កេត្តដា |- |២៩ |ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៧៤ | * [[សម្តេចក្រុមព្រះ អគ្គមហាសេនាបតី នរោត្តម សុទ្ធាវង្ស]] |- |៣០ |អ្នកម្នាងភក្សា ពក | |១៨៦៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុគន្ធបទ |- |៣១ |អ្នកម្នាង សោម | |១៨៦៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រយ៉ា<br /> |- |៣២ |អ្នកម្នាង ជ័យ |ជាស្ត្រីដើមកំណើតម៉ាឡេ ត្រូវមានទោសប្រហារជីវិតនៅឆ្នាំ១៨៧៥ ដោយសារអំពើរផិតក្បត់ |១៨៦៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កញ្ចនារី * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាយ៉ា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ម័តតារី |- |៣៣ |អ្នកម្នាង ម៉ម |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៦៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប្រាថាម៉ាន |- |៣៤ |អ្នកម្នាង កុលាប |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៧០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ក្រាក់ចាង |- |៣៥ |អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ |បុត្រីរបស់រដ្ឋមន្ត្រីហិរញ្ញវត្ថុ | | |- |៣៦ |អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ | |១៨៧១ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឧម៉ា |- |៣៧ |អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន | |១៨៧៣ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នីមនង្គលក្ខណ៍ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សក្ខិរិយាវង្ស |- |៣៨ |អ្នកម្នាង មុត |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៧៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុផាណា |- |៣៩ |អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី | | | |- |៤០ |អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា | | | |- |៤១ |ម៉ម ក្រាង |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៥៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភួងមាលី |- |៤២ |ម៉ម តាត |កូនស្រីលោកម៉ុងឃុនដែលជាជនជាតិចិនដើមកំណើតសៀម |១៨៩២ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ចន្ទលេខា]] |- |៤៣ |ម៉ម យាយ | |១៨៥៧ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ]] |- |៤៤ |ម៉ម ឈីវ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កញ្ចនារី |- |៤៥ |ម៉ម ចេវ | | | |- |៤៦ |ម៉ម នុម៉ាន |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម |១៨៨៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុម៉ាម៉ាន |- |៤៧ |ម៉ម សោម | |១៨៩២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឆ្លើមខ្វាន់ |} ==== ៣.[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ]] ==== '''នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងព្រះស្នំ នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ​ ចមចក្រពង្ស៖''' {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="4" |ព្រះអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !អភិសេក |- |១ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទអង្គដួង និងសម្តេចព្រះបិយោ ព្រះបរមជាតិក្សត្រី អ្នកម៉ែនាង ប៉ែន ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣៦ សុគត ១៩០៦ <br /> |១៨៥៨ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឥស្សរាវង្ស]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កន្តួច​ |- |២ |សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត |ព្រះនាមដ់ើមព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សាម៉រ ព្រះរាជបុត្រីទីពីរនៃសម្តេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋាមហាឧបរាជ អ៊ិម ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣១ សុគត ១៩១៥ |លែងលះ ១៩១០ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ លំពង់ឥស្សរា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ស៊ីសាវភ័ក្ត្រ * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កេន្នរ៉ា |- |៣ |សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ |ព្រះរាជបុត្រីទីបីនៃព្រះបាទអង្គដួង និងអ្នក អ៊ុង ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣០ សុគត ១៩៦៦នាខែត្របាត់ដំបង |១៨៤០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ត្រឡុច * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រក្សសាស្រ្តា * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ប៉ែង * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ណាន * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សត្ថាណា * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សុឡារស្មី |- ! ! colspan="4" |ព្រះស្នំ |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចួលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៤ |ម៉មយាយ នាម |កូនស្រីសាមញ្ញជនជាជនជាតិថៃ អនិច្ចកម្មនៅខែមករា ១៨៦៥ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ វរ៉ាសាវឌី]] |- |៥ |អ្នកម្នាង ពុយ | | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ វឌ្ឍនាវង្ស]] |- |៦ |អ្នកម្នាង កែស |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋនី]] |- |៧ |អ្នកម្នាង កេស |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ នព្វកៅ]] |- |៨ |អ្នកម្នាង ខេន | | | |- |៩ |អ្នកម្នាង យ៉េង | | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ខត្តិយារក្ស]] |- |១០ |អ្នកម្នាង អុីម |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉ា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សម្ភឌី |- |១១ |សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់ |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ សុគត ថ្ងៃទី១៥ កញ្ញា ១៩៣០ | | * ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] |- |១២ |នាង សោមជីន |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ ឌួងលក្ខិណា]] |- |១៣ |នាង ស្រគំ |កូនស្រីសាមញ្ញជន | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ កន្នារក្ស]] |- |១៤ |ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ អ្នកភូមិក្រាំងលាវ | | * [[សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ សុផានុវង្ស]] * សម្តេចព្រះរតនរាជធីតា ព្រះស្រីសុន្ទរភក្រ្តអគ្គនិករអមរមកុដក្សត្រិយ៍ [[ស៊ីសុវត្ថិ ពិន្តរាសុដាររេត]] |- |១៥ |អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ | | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ វង្សខាត់]] |- |១៦ |នាង ម្លិះ |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កេតុសុដារ៉ាក់ |- |១៧ |អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុភាភ័ក្ត្រ |- |១៨ |អ្នកម្នាង ព្រីម |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ លក្ខណាឈុម |- |១៩ |អ្នកម្នាង មិត្ត |ជាបុត្រីទីពីរលោកបួរ និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ផាន់វីឡាត បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ | | |- |២០ |អ្នកម្នាង សោម |ជាបុត្រីទីបីរលោកបួរ និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ផាន់វីឡាត បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ | | |} ==== ៤.[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] ==== '''នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងនាម ព្រះស្នំ នៃព្រះបាទសម្តេចស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស៖''' {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="4" |ព្រះរាជអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |១ |[[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី មហាក្សត្រី នរោត្តម កាញ្ចនវិមាន នរលក្ខណ៍ទេវី]] | |១៨៩៤ | *ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ពិនណូរ៉េត * សម្តេចព្រះរៀម ស៊ីសុវត្ថិ ថាវ៉េតរង្សីនារីវង្ស * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ សារីលេតលក្ខណ៍ * សម្តេច​ព្រះមហាក្សត្រីយានី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស កុសុមៈនារីរ័ត្ន សិរី​វឌ្ឍនា * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ នារីរក្ស * [[សម្តេច​ក្រុម​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីរ៉េត]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស|សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស]] |- ! ! colspan="4" |ព្រះមហេសី |- |២ |អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង | | | |- |៣ |អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា | |១៩០០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សុដារង្សី |- ! ! colspan="4" |ព្រះស្នំ |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចួលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៤ |អ្នកម្នាង គឹម ហូ | |១៩២២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជាតិ |- |៥ |ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ) | |១៩២៥ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ កុស្សរៈ]] |- |៦ |ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន | |១៩២៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សតារារ៉ាក់ |- |៧ |ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន | |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ វង្សមុនី |- |៨ |ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត) |ប្រសូត្រគ.ស.១៩០៥ អនិច្ចកម្ម០១ តុលា ១៩៦៨ ជាបុត្រីនៃលោក យិន នៅភូមិ បឹង ខាងលិចភ្នំជ្រៃហូរព្នៅ ស្រុកគងពិសី ខែត្រ កំពង់ស្ពឺ |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សាមានវរពង្ស * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ វង្សជីវន្ត័ * [[ស៊ីសុវត្ថិ ជីវន្ត័​មុនីរក្ស|សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ ជីវន្ត័​មុនីរក្ស]] |- |៩ |ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត) |ប្រសូត្រ០១​ កញ្ញា គ.ស.១៩០៩ អនិច្ចកម្ម គ.ស.១៩៩៣ ជាបុត្រីនៃលោក ឯក និងលោកស្រី វ៉ាន់ |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សសានមុនី * សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ មុនីលក្ខិណា |- |១០ |ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម) | |១៩២៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ រិន្រ្ទមុនី * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជីវ័ន្ត|ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជីវ័ន្ត]] |- |១១ |អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សាម៉ានរក្ស |- |១២ |ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល) | |១៩៣០ | * សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋមុនី |- |១៣ |អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព | | | * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ សុភាពនារីរក្ស |- |១៤ |អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ភួងមុនី |- |១៥ |អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ លម្អកេសរ |- |១៦ |ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឌួងជីវិន |- |១៧ |អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន | |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ នារីប៊ុង្ង៉ា |- |១៨ |អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង | |១៩៣៤ | |- |១៩ |អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់ | | | |} ==== ៥.[[នរោត្តម សុរាម្រិត | ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្តម សុរាម្រិត]] ==== {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | តំណែង ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ព្រះនាម ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | វង្សត្រកូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ព្រះរាជបុត្រ |- | align="center" | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | align="center" | [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|សម្តេចមហាក្សត្រីយានី ស៊ីសុវត្ថិ​​ មុនីវង្ស កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] | align="center" | ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេច [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] និង​[[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី មហាក្សត្រីយ៍ នរោត្តម កាញ្ចនវិមាន នរលក្ខណ៍ទេវី]] | align="center" | * ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] |- | align="center" | ព្រះជាយា | align="center" | អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត | align="center" | ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៩៦ ជាព្រះបុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉ា | align="center" | |- | align="center" | ព្រះស្នំឯក |ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប |បុត្រីនៃលោក គឹំម អាន និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ទូច | * សម្តេច នរោត្តម ​វជរ៉ា * សម្តេច​ [[នរោត្តម សិរីវុឌ្ឍ]] * ស្តេចក្រុមឃុន នរោត្តម ប្រិ៍យសោភ័ណ |}<ref>https://cambodiagyl.wordpress.com/2013/12/14/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91-%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9F%84%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%98/</ref> ==== ៦.[[នរោត្ដម សីហនុ| ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្ដម សីហនុ]] ==== {| class="toccolours" width="100%" | colspan="4" style="background: #F4AF09 " align="center" |សម្តេចព្រះមហេសីនឹងព្រះស្នំនៃ[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ]] |- ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ព្រះនាម ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ប្រសូត ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ចូលទិវង្គត ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[ផាត់ កាញ៉ុល |អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល]]''' (គ.ស. ១៩២០ - ១ កុម្ភៈ គ.ស. ១៩៦៩) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤២ / ក្រោយមកលែងលះ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''[[នរោត្តម បុប្ផាទេវី| សម្តេចរាជបុត្រីព្រះរាម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]]''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០១៩ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៦ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស ២០២១ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៧ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''[[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី]]''' ( ម្ចាស់ ម៉ោង ) (២៦ មករា គ.ស. ១៩២៩ - ៥ ធ្នូ គ.ស.១៩៧៤) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤២ / លែងលះ: គ.ស. ១៩៥១ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចព្រះបរមរាមា នរោត្តម យុវនាថ''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០២១ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៧ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាវីវង្សសីហនុ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៣ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៩ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចព្រះមហិស្សរា នរោត្តម ចក្រពង្ស''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.​ ១៩៤៥ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៥ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សូរិយារង្សី | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៧ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៩ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម គន្ធបុប្ផា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៨ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥២ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |០៤ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ខេមានុរក្សសីហនុ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៩ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៥ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៣៣ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |[[នរោត្តម បទុមបុប្ផា|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម បទុមបុប្ផា]] | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥១ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៥ ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន''' ( ម្ចាស់ ដូង ) (៦ មេសា គ.ស. ១៩២៩ - ១៧ កុម្ភៈ គ.ស. ១៩៤៦) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៤ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នរៈទីប៉ោ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៦ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៣០ ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''សម្តេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្តម នរលក្ខណ៍''' (២៩ កញ្ញា គ.ស. ១៩២៧- ០៤ កុម្ភៈ គ.ស. ២០១៧) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៦ ផ្លូវការ: ៤ មីនា​ ១៩៥៥ |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស |ម៉ម ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]]''' ( ម៉ម លាវ ) (១៩៣៤ - ១៩ មេសា គ.ស. ១៩៧៥) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៩ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សុជាតិវត្តិយ៉ា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៥ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២២ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចរាជបុត្រីព្រះអនុជ នរោត្តម អរុណរស្មី''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៥ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៦៤ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ | សម្តេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ]]''' ( ប៉ូលម៉ូនិច អ៊ីហ្ស៊ី ) (១៨ មិថុនា គ.ស.​ ១៩៣៦ - បច្ចុប្បន្ន) អភិសេក: គ.ស. ១៩៥២ ផ្លូវ: គ.ស. ១៩៥៥ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរបមនាថ [[នរោត្ដម សីហមុនី]]''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៦៦ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |សម្តេច នរោត្តម នរិន្រ្ទៈពង្ស | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០០៣ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៤៩ ព្រះវស្សា |} ==== ៧.[[នរោត្តម សីហមុនី | ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្តម សីហមុនី]] ==== *មិនបានរៀបអភិសេក === [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] === {| width=100% class="wikitable" |- ! width=15% | លេខរៀង ! width=15% | ព្រះនាម ! width=5% | ព្រះរាជឥស្សរិយយស ! width=10% | ព្រះស្វាមី ! width=10% | រាជ្យ |- | rowspan="1" | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម<br/>(មាតាព្រះរាជបុត្រី ព្រះនាង[[ធារាវត្តី (នាងនាគ)|ធារាវត្តី]]) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | [[កម្ពុជនាគរាជ|ព្រះបាទកម្ពុជនាគរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស. ?-២៦៧ |- | rowspan="1" | ០២ | ព្រះនាង[[ធារាវត្តី (នាងនាគ)|ធារាវត្តី]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | [[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|សម្ដេចព្រះកុម៉ែរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ២៦៧-១៩១ |- | rowspan="1" | ០៣ | [[អ្នកម្នាងទេស]] | សម្តេចព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[វិរោរាជ|ព្រះបាទវិរោរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ១៩១-១៤១ |- | rowspan="2" | ០៤ | [[អ្នកម្នាងកេសរ (រឿងនិទាន)|អ្នកម្នាងកេសរ]]<br/>( មាតា[[សុវណ្ណបទុម|ព្រះបាទសុវណ្ណបទុម]] ) | សម្តេចព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ឧទ័យ|ព្រះបាទឧទ័យ]] | rowspan="2" | ម.គ.ស ១៣៧-៧៧ |- | [[អ្នកម្នាងទារ]] | សម្តេចព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[សុវណ្ណបទុម|ព្រះបាទសុវណ្ណបទុម]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ៧៨-២១ |- | rowspan="1" | ០៦ | [[សុវណ្ណមាលា]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ប្រទេសរាជ|ព្រះបាទប្រទេសរាជ]]<br/> | rowspan="1" | ម.គ.ស ២១-គ.ស ១ |- | rowspan="1" | ០៧ | [[នាងទាវ (រឿងនិទាន)|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី អ្នកម៉ែនាងទាវ]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ទេវង្សអស្ចារ្យ|ព្រះបាទទេវង្សអស្ចារ្យ]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ១-៧៨ |- | rowspan="4" | ០៨ | អ្នកម៉ែនាង[[នាងពៅ]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="4" | [[អរិដ្ឋពលពាហនោ|ព្រះបាទអរិដ្ឋពលពាហនោ រឺ កេតុមាលា]]<br/> | rowspan="4" | គ.ស ៧៨-៤៦៨ |- | ព្រះនាង[[ពិនសុវណ្ណ]] | ព្រះមហេសី |- | ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី[[កោសុមកេស្សរា]] | ព្រះមហេសី |- | អ្នកម្នាង[[មាលាបទុម]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ០៩ | ព្រះនាង[[ច័ន្ទបុប្ផា]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[សហស្សរង្សី]] ([[ពង្សាវតារសម្ដេចវាំងជួន|វាំងជួន]])<br/> | rowspan="1" | ប្រហែល គ.ស ៤៦៥-៥១១ រឺ គ.ស ៤៦៨-៥១៤ |- | rowspan="1" | ០៩ | អគ្គមហេសី[[​នាងនាគទី២|នាងនាគ]] រឺ ក្មួយស្រីព្រះកេតុមាលា (ពង្សាវតារវត្តកោកកាក) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[បទុមវរវង្ស]] ([[ពង្សាវតារវត្តកោកកាក|វត្តកោកកាក]])<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៥៦០-៦២១ |- | rowspan="2" | ០៩ | ព្រះនាង[[បទុមមាលា]] (ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="2" | ព្រះបាទ[[ធនញ្ជ័យគោរពរាជ្យ]] ([[ពង្សាវតារសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជទៀត|សង្ឃរាជទៀង]])<br/> | rowspan="2" | |- | ព្រះនាង[[គន្ធមាលី]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១០ | ព្រះអគ្គមហេសី[[បទុមកេសរ]] | ព្រះអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ជ័យវុទ្ធីវង្ស|ព្រះបាទជ័យវុទ្ធីវង្ស]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៥១១-៥៦០ |- | rowspan="1" | ១០ | អ្នកព្រះម៉ែនាង[[បទុមកេសរទី២|បទុមកេសរ]] | ព្រះអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[បទុមសុរិយវង្ស]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៦២១-៧២៩ |- | rowspan="1" | ១០ | ព្រះនាង[[ភគវត្តី]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[ជ័យជេដ្ឋ]] | rowspan="1" | គ.ស ៧៩៤-៨៥៣ |- | rowspan="2" | ១១ | ព្រះនាង[[មៃ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[អឡស្សរាជ|ព្រះបាទអឡស្សរាជ]] | rowspan="2" | គ.ស ១០៧១-១១១១ |- | អ្នកម្នាង[[វិសេសនារី]] ([[ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល]]) | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="2" | ១២ | [[អ្នកម្នាងស្វាយ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[ព្រះបាទបក្សីចាំក្រុង]] (ពង្សាវតារសម្ដេចទៀង) | rowspan="2" | គ.ស ១០២៨-១០៧១ |- | ព្រះនាង[[ពៅពិសី]] | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="2" | ១២ | ព្រះនាង[[តារាវត្តី]] | ព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ជេដ្ឋាជ័យ|ព្រះបាទជេដ្ឋាជ័យ]] | rowspan="2" | គ.ស ៨៥៣-៩១៦ |- | ព្រះម្នាង[[មាលាវត្តី]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១៣ | [[ព្រះនាងកើត]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ស័ង្ខចក្រ|ព្រះបាទស័ង្ខចក្រ]] | rowspan="1" | គ.ស ៩១៦-៩៧២ |- | rowspan="2" | ១៤ | [[អ្នកម្នាងកែវ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ចក្រព័ត្រ|ព្រះបាទចក្រព័ត្រ]] | rowspan="2" | គ.ស ៩៧២-១០០១ |- | [[អ្នកម្នាងទង]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១៥ | ព្រះនាង[[សយបុប្ផា]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[គោត្តមអមរទេវរាជ|ព្រះបាទគោត្តមអមរទេវរាជ រឺ ដំបងគ្រញូង]] | rowspan="1" | គ.ស ១០០១-១០០៨ |- | rowspan="1" | ១៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិន្ធពអមរិន្ទ|ព្រះបាទសិន្ធពអមរិន្ទ]] | rowspan="1" | គ.ស ១០០៨-១០២៨ |- | rowspan="2" | ១៧ | ព្រះនាង[[មៃ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[អឡស្សរាជ|ព្រះបាទអឡស្សរាជ]] | rowspan="2" | គ.ស ១០៧១-១១១១ |- | អ្នកម្នាង[[វិសេសនារី]] ([[ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល]]) | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="1" | ១៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[វុឌ្ឍិយា|ព្រះបាទ​វុឌ្ឍិយា​ រឺ ស្ដេចពំនោល]] | rowspan="1" | គ.ស ១១១១-១១៤៧ |- | rowspan="1" | ១៩ | [[ព្រះនាងពៅ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិង្ខក័ង្ខា|ព្រះបាទសិង្ខក័ង្ខា]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៤៧-១១៩៥ |- | rowspan="1" | ២០ | ព្រះនាង[[រតនបុប្ផា]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សុនក្ខរិន្ទរាជា|ព្រះបាទសុនក្ខរិន្ទរាជា]] | rowspan="1" | គ.ស ?-? |- | rowspan="1" | ២០ | [[ព្រះនាងយស]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សែណ្ណ័ករាជ|ព្រះបាទសែណ្ណ័ករាជ]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៩៥-១២៣៨ |- | rowspan="1" | ២១ | ព្រះនាងកែសនី | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ព្រហ្មចក្រព័ត្រាធិរាជ|ព្រះបាទព្រហ្មចក្រព័ត្រាធិរាជ រឺ តាព្រហ្មឈ្មួញគោ]] | rowspan="1" | គ.ស ៩៥១-៩៥៩ |- | rowspan="1" | ២២ | អ្នកព្រះម្នាង[[គន្ធបទុម]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិរីវីចក្រ|ព្រះបាទសិរីវីចក្រ]] | rowspan="1" | គ.ស ១០៩៩-១១៦៣ |- | rowspan="1" | ២៣ | សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះមហាក្សត្រី ចក្រពត្តិ | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[លំពង្ស|ព្រះបាទលំពង្ស]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៦៣-១១១៨ |- | rowspan="1" | ២៤ | ព្រះនាង[[មង្គលក្សត្រី]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[រាជឱង្ការ|ព្រះបាទរាជឱង្ការ]] | rowspan="1" | គ.ស ១២១៧-១២៧៥ |- | rowspan="1" | ២៥ | [[មន្ទាពិសី|សម្ដេចព្រះភគវតី មន្ទាពិសី ព្រះសិរីចក្រពត្តិ ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី១|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ទី១]] | rowspan="1" | គ.ស ១២៧៥-១៣៤០ |- |} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ|*]] 4zfs74ngv1n2uie6v6gssnc0rpwrfod 333971 333970 2026-04-01T16:18:25Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333971 wikitext text/x-wiki [[File:Royal_arms_of_Cambodia.svg|thumb|ព្រះរាជសង្ហារ]] [[File:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|thumb|ទង់ជាតិព្រះមហាក្សត្រ]] [[File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង សុភមង្គល]] ==ទំនៀមលំដាប់ថ្នាក់ព្រះយសព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ== ជាទំនៀមទម្លាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលមកក្រៅអំពីព្រះអគ្គមហេសីដែលជាព្រះភរិយាធំហើយនោះព្រះមហាក្សត្រស្តេចទ្រង់ទទួលនូវបណ្តាស្ត្រីផ្សេងៗទៀតជាអនុភរិយាឬភរិយាតូចតាមការសព្វព្រះរាជហឫទ័យឬតាមរយៈការបង្គំទូលថ្វាយពីសេនាបតីឬក៏ជាការផ្សំផ្គុំថ្វាយពីសំណាក់ព្រះរាជជនកនិងព្រះរាជជននីជាដើម។ខាងក្រោមនេះគឺជាការបែងចែកលំដាប់ថ្នាក់បណ្តាព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាទាំង ១០ ថ្នាក់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាយើងនាសម័យបុរាណដែលត្រូវបានរៀបចំឲ្យមានជាក្រឹត្យក្រមឡើងវិញនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]] ៖ ០១. ព្រះមហេសី តំណែងព្រះមហេសី គឺជាតំណែងដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅក្នុងចំណោមបណ្តាតំណែងព្រះភរិយាទាំងឡាយនៃព្រះមហាក្សត្រហើយក៏ជាតំណែងដែលនៅក្នុងព្រះនគរអាចមានតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះដើម្បីជាគូស្វាមីភរិយានឹងអង្គរាជា។យើងអាចហៅតំណែងនេះជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ព្រះភរិយាធំ'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។ស្ត្រីដែលនឹងគ្រងឋានៈជាព្រះមហេសីនេះបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតជាខត្តិយកញ្ញាហើយត្រូវតែជាព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់ផងដែរ។ពាក្យសម្រាប់ហៅនាំមុខតំណែងព្រះមហេសីជាទូទៅត្រូវបានបែងចែកចេញជា ០៣ គឺព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះមហេសីតាមរយៈការកំណត់ពីបុរាណមកប្រសិនបើខត្តិយស្ត្រីរូបណាដែលបានរៀបមង្គលអភិសេកជាមួយនឹងអង្គព្រះរាជាមានធ្វើពីធីដោយព្រាហ្មណ៍មានថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាមទំនៀមហើយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមផងនោះតម្រូវឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជអគ្គមហេសី'''។ប្រសិនបើអភិសេកដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះរាជាមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមទេឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។រីឯខត្តិយស្ត្រីណាដែលអភិសេកនឹងព្រះរាជាហើយតែពុំទាន់បានទទួលពិធីពីព្រាហ្មណ៍ទេលោកឲ្យមានព្រះយសត្រឹមជា'''ព្រះមហេសី'''។ ០២. ព្រះទេពី តំណែងព្រះទេពី គឺជាតំណែងបន្ទាប់ពីតំណែងព្រះមហេសីឬដែលយើងអាចហៅជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ភរិយារង'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។នៅក្នុងមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអាចមានតំណែងព្រះទេពីនេះ ០១ អង្គក៏បាន ០២ អង្គក៏បានអាស្រ័យតាមព្រះរាជអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយគេបែងចែកងារនៃតំណែងនេះជា ០២ គឺព្រះមង្គលទេវីនិងព្រះទេពីមង្គល។ស្ត្រីដែលអាចគ្រងឋានៈជាព្រះទេពីបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតខ្ពង់ខ្ពស់ជាបុត្រីនៃព្រះបរមវង្សានុវង្សព្រះញាតិវង្សនៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ។រីឯការកំណត់ព្រះយសពាក្យសម្រាប់នាំមុខព្រះឋានៈក៏ត្រូវបានបែងចែកជា ០៣ ដូចគ្នានឹងតំណែងព្រះមហេសីដែរគឺព្រះបរមរាជ ព្រះបរម និង ព្រះរាជ។ប្រសិនបើព្រះទេពីនោះបានរៀបមង្គលអភិសេកដោយមានការចូលរួមពីព្រះមាតាបិតាហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានព្រះយសជា'''ព្រះបរមរាជ'''(ព្រះបរមរាជទេពីមង្គល/ព្រះបរមរាជមង្គលទេវី)។តែប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមពិធីអភិសេកទេឲ្យហៅយសជា'''ព្រះបរម'''។រីឯព្រះទេពីណាដែលអភិសេកដោយមិនទាន់មានពិធីព្រាហ្មណ៍លោកឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជ'''សិន។ ០៣. តំណែងព្រះបិយោ តំណែងព្រះបិយោ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវសម្រាប់តែបុត្រីនៃសេនាបតីជាន់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះបិយោបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នាបាន។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណាងព្រះបិយោនេះគេបែងចែកជា ០៣ ដូចតំណែងទាំង ០២ ខាងលើដែរគឺព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។តាមការកំណត់មកថាប្រសិនបើស្ត្រីជាបុត្រីអគ្គមហាសេនាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាបានរៀបមង្គលអភិសេកនឹងអង្គព្រះរាជាដោយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានយសជា'''ព្រះបរម'''។ប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាមកចូលរួមពិធីទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះរាជ'''។ដោយឡែកប្រសិនបើស្ត្រីទទួលអភិសេកដោយផ្ទាល់ពីព្រះរាជាតែមិនទាន់មានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះបិយោ'''ធម្មតាសិន។ ០៤. ព្រះមេយុវ ឬ ព្រះម៉ែយុវ តំណែងព្រះមេយុវ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវឲ្យត្រូវតែជាបុត្រីរបស់អស់លោកមន្ត្រីរាជការ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះមេយុវបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នា។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណែងព្រះមេយុវនេះគេបែងចែកជា ០៣ ហើយមានការកំណត់ដូចតំណែងព្រះបិយោដែរគឺ ព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។ ០៥. ព្រះមេនាង ឬ ព្រះម៉ែនាង (ម្នាង) តំណែងព្រះមេនាង គឺជាតំណែងព្រះស្នំដែលជាបុត្រីនៃអស់លោកមន្ត្រីរាជការបានថ្វាយខ្លួនជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីនឹងអង្គព្រះរាជា។តំណែងព្រះមេនាងអាចមានច្រើនរូប និងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៦. ព្រះស្នំ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់រួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីតំណែងព្រះពញាជាបាទបរិចារិកា ហើយបានរួមប្រវេណីហើយលោកឲ្យបុត្រីនោះមានតំណែងជា ព្រះស្នំហៅងារជា'''អ្នកព្រះនាង'''ឬ'''ព្រះនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបស្របតាមព្រះរាជហឫទ័យនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៧. ព្រះស្រឹង្គារ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយមិនបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្រឹង្គារមានងារជា'''អ្នកនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៨. ព្រះក្រមការ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះក្រមការ។តំណែងព្រះក្រមការនេះអាចមានច្រើនអ្នកនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៩. ព្រះស្រីការ តំណែងព្រះស្រីការ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណី។ ១០. ព្រះបម្រើ តំណែងព្រះបម្រើ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់បានរួមប្រវេណី។<ref>https://www.facebook.com/share/p/1D8D2TzCFo/</ref> ==អំពីគោរមងារឃុន ម៉ម និង អ្នកម្នាង== * ពាក្យ'''ឃុន'''នៅក្នុងសម័យបុរាណគោរមងារនេះហៅបានតែចំពោះបុរសដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិបួនហ៊ូពាន់តែប៉ុណ្ណោះ(មានអំណាចត្រួតពលបានបួនពាន់នាក់)លុះមកដល់រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]]រៀងមកគោរមងារនេះត្រូវបានហ្លួងប្រទានឲ្យទាំងបុរសទាំងស្ត្រីណាដែលជាអ្នកផ្តល់ជាប្រយោជន៍ចំពោះផែនដីមានគ្រូរបាំ គ្រូតន្ត្រី បាទបរិចាកា និង ព្រះញាតិវង្សនៃហ្លួង។បើគោរមងារឃុនបន្ថែមពាក្យចៅនៅពីមុខទៅជា'''ចៅឃុន'''គោរមងារនេះនឹងឡើងខ្ពស់ជាងឃុនទទេ។ * ពាក្យ'''ម៉ម''' គឺជាគោរមងាដែលហ្លួងស្តេចសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានឲ្យចំពោះតែស្ត្រីដែលជាបាទបរិចារិកានៃហ្លួង ។គោរមងារម៉មនេះមានឋានៈខ្ពស់ជាងអ្នកម្នាងតែទាបជាងឃុននិងប្រើតាំងតែពីរជ្ជកាលបរមបុរាណរាងមក។ * ពាក្យ'''អ្នកម្នាង''' គឺជាគោរមងារថ្នាក់ទី ០៥ នៅក្នុងលំដាប់ចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់។គោរមងារនេះមានប្រើតាំងតែពីបរមបុរាណរៀងមកហើយទៀតសោតហ្លួងប្រទានចំពោះតែស្ត្រីដែលជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងលើកជាបាទបរិចារិកា។គោរមងារអ្នកម្នាងមានឋានៈទាបជាងម៉ម។<ref>https://www.facebook.com/share/1Jhz85pc83/</ref> ==គោរមងារចៅជិតចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់នៅក្នុងរាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជានាផែនដីបរមបុរាណជាន់ចាស់== '''ចៅជិតចៅចម''' គឺជារាជស័ព្ទប្រើសម្រាប់ហៅចំពោះរាល់ស្ត្រីដែលមានវង្សត្រកូលជាតិជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យតែងតាំងជាបាទបរិចារិកាគឺសម្តៅទៅលើស្ត្រីដែលហ្លួងទ្រង់រើសយកមកឲ្យធ្វើការងារផ្សេងៗឬធ្វើជាព្រះជាយា។នៅក្នុងក្បួនព្រះរាជស័ព្ទនារាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីចៅជិតចៅចមចែកជា ០៦ ថ្នាក់ដែលមានដូចជា ៖ * ថ្នាក់ទី ០១ គឺ'''ព្រះបិយោ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះបរម'''ដែលជាថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត * ថ្នាក់ទី ០២ គឺ'''ព្រះស្នំ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម្នាង'''។ព្រះស្នំនេះទៀតសោតបើហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យនាងណាខ្លាំងទ្រង់លើកជាធំគឺឯកនោះបានន័យថានាងនោះគឺជាព្រះស្នំដែលមានអំណាចលើសអស់ស្នំដទៃៗទៀត * ថ្នាក់ទី ០៣ គឺ'''ព្រះស្រឹង្គារ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម៉ែនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៤ គឺ'''ព្រះក្រមការ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៥ គឺ'''ព្រះស្រីការ'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកម្នាង''' * ថ្នាក់ទី ០៦ គឺ'''ព្រះកំណាន់'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកនាង'''។<ref>https://www.facebook.com/share/1CRMtL1f9P/</ref> ==ព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាគ្រប់សម័យកាល== ===[[ហ៊្វូណន|សម័យនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]] (៥០-៥៥០)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | [[សោមា|កុរុងសោមា ឬ លីវយី ឬ នាងនាគ]] [[File:Statue_of_Kaundinya_I_and_Queen_Soma.jpg|thumb]] | | [[កៅណ្ឌិន្យទី១|កុរុងកៅណ្ឌិន្យទី ១ ឬ ហ៊ុនទៀន ឬ ព្រះថោង]][[File:Statue_of_Kaundinya_I_and_Queen_Soma.jpg|thumb]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហ៊ុនប៉ានហួង|កុរុងហ៊ុនផានឃ័ង ឬ ហ៊ុនផានហួង ឬ ផានហួងវម៌្ម]]​ |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហ៊ុនប៉ាងប៉ាង|កុរុងហ៊ុនប៉ាងប៉ាង]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រីមារញ|កុរុងស្រីមារៈ ឬ ហ្វាន់ចេម៉ាន់]]​​ |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ផ្វានជិនឝឹង|កុរុងគិនចេង]]​ |- | ០៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្ម (ភ្វូណាន)|កុរុងហ្វាន់ឆាន]]​ |- | ០៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ផ្វានឆាង|កុរុងហ្វាន់ឆាង]]​ |- | ០៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[អស្សាជយ|កុរុងហ្វាន់ស៊ីយុន]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធៀនឈូ ឆានតាន|កុរុងធៀនឈូឆានតាន]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[កៅណ្ឌិន្យទី២|កុរុងគាវឆេនយូ ឬ កៅឆេយូ ឬ កៅណ្ឌិន្យទី ២ ឬ ស្រុតវម៌្ម]] |- | ១១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន|កុរុងឆេលីតោប៉ាម៉ោ ឬ ស្រីឥន្ទ្រវម៌្ម ឬ ស្រេស្ឋវម្ម៌]] |- | rowspan="2" | ១២ | [[កុលប្រភាវតី|ព្រះនាងកុលប្រភាវតី]] | | rowspan="2" | [[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|កុរុងចោយេប៉ាម៉ោ ឬ កៅណ្ឌិន្យជ័យវម៌្ម ឬ ជ័យវម៌្ម ឬ កៅឌិញ្ញវម៌្ម]] |- | មិនស្គាល់ព្រះនាម | |- | ១៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[គុណវរ្ម័ន|កុរុងហ្វាន់ថាងចឹង ឬ គុណវម៌្ម]] |- | ១៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|កុរុងលីវតោប៉ាម៉ោ ឬ រុន្ទ្រវម្ម៌ ឬ សាវ៌ភៅម]] |- |} ===[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា ឬ កម្វុជ]] (៥៥០-៨០២)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | [[មេរា|ព្រះនាងទេពអប្សរមេរា]] | | [[កម្វុ|ឥសីកម្វុស្វយម្ភុវ]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទស្រុតវម៌្ម]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម|ព្រះបាទស្រេស្ឋវម្ម៌]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|កុរុងប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[វីរវម៌្ម|ព្រះបាទវីរវម៌្ម]] |- | ០៦ | [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|ព្រះនាងកម្វុជរាជលក្ស្មី]] | | [[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវម៌្មទី ១]] |- | ០៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|ព្រះបាទចិត្រសេន ឬ ចិត្រសេនា ឬ មហិន្ទ្រវម្ម៌ ឬ មហេន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ០៨ | [[សករមន្ជរិ|ព្រះនាងសករមន្ជរិ]] | | [[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឦសានវម៌្មទី ១]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ភវវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទភវវម្ម៌ទី ២]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ១]] |- | ១១ | [[ជ័យទេវី|ធូលីជេងវ្រះកម្រតាងអញស្រីជ័យទេវី]] | | មិនស្គាល់ព្រះនាម |- | colspan="4" |[[ចេនឡាទឹកលិច]] |- | colspan="4" |[[ចេនឡាដីគោក]] |- |} ===[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ ឬ ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | rowspan="2" | ០១ | [[ហង្សអម្រិត|ព្រះនាងហង្សអម្រិត]] | | rowspan="2" | [[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] |- | [[ធរណីន្ទ្រទេវី|ព្រះនាងធរណីន្ទ្រទេវី]] | |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទជ័យវធ៌ន ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៣]] |- | ០៣ | [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី]] | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ១]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[យឝោវម៌្មទី១|ព្រះបាទយសោវធ៌ន ឬ យសោវម៌្មទី ១]] |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី១|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ១]] |- | ០៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឦឝានវម៌្មទី២|ព្រះបាទឦសានវម៌្មទី ២]] |- | ០៧ | [[ព្រះនាងជ័យទេវី (សតវត្សរ៍ទី ០៩)|ព្រះនាងជ័យទេវី]] | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៤|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៤]] |- | ០៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ២]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[រាជេន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី ២]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៥]] |- | ១១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឧទយាទិត្យវម៌្មទី ១]] |- | ១២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន|ព្រះបាទជ័យវីរវម៌្ម]] |- | ១៣ | [[វីរលក្ឝ្មី|ព្រះនាងវីរលក្ស្មី]] | | [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវម្ម៌ទី ១]] |- | ១៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឧទយាទិត្យវម្ម៌ទី ២]] |- | ១៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ៣]] |- | ១៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទនឫតីន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ១៧ | rowspan="2" | [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|ព្រះនាងវិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] | | [[ជយវម៌្មទី៦|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី៦]] |- | ១៨ | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី ១]] |- | ១៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[សូយ៌្យវម៌្មទី២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] [[File:Suryavarman_II_Angkor_Wat_0869.jpg|thumb]] |- | ២០ | [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ព្រះនាងស្រីជ័យរាជចូឌាមណី]] | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី ២]] |- | ២១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]] |- | ២២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ត្រិភុវនាទិត្យវម៌្ម|ព្រះបាទត្រិភូវនាទិត្យវម៌្ម]] |- | rowspan="2" | ២៣ | [[ជយរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]] [[File:Jayadevi,_Preah_Khan,_Cambodia.jpg|thumb]] | | rowspan="2" | [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវធ៌ន ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៧]] [[File:JayavarmanVII.jpg|thumb]] |- | [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី]] [[File:Lakshmi_Shrine_Preah_Khan_Angkor0978.jpg|thumb]] | |- | ២៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ២]] |- | ២៥ | [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ព្រះនាងចក្រវ៌តិរាជទេវី]] | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] |- | ២៦ | [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ព្រះនាងស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីស្រ្ទវម្ម៌ ឬ ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី៣]] |- | ២៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រីន្ទ្រជយវម៌្ម|ព្រះបាទស្រីន្រ្ទជ័យវម្ម៌]] |- | ២៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៩|ព្រះបាទជ័យវម៌ាទិបរមេស្វរៈ ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៩]] |- | ២៩ | [[ច័ន្ទតារាវត្តី|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីចន្រ្ទាមហាក្សត្រី ឬ ព្រះចន្ទ្រាវតី]] | | [[អង្គជ័យ|ព្រះបាទត្រសក់ផ្អែម ឬ អង្គជ័យ ឬ ពញាជ័យ]] |- | ៣០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាជារាមាធិបតី|ព្រះបាទពញាសួស]] |- | ៣១ | [[គន្ធបទុម|អ្នកព្រះម្នាងគន្ធបទុម]] | | [[សិរីវីចក្រ|ព្រះបាទសិរីរតន៍ ឬ សិរីវីចក្រ]] |- | ៣២ | [[ព្រះក្សត្រី|សម្ដេចភគវតីព្រះមហាក្សត្រីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះក្សត្រី]] | | [[លំពង្ស|ព្រះបាទលំពង់ ឬ លំពង្ស]] |- | ៣៣ | [[មង្គលក្សត្រី|សម្ដេចព្រះភគវតីមង្គលក្សត្រីសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះមង្គលក្សត្រី]] | | [[ព្រះរាជឱង្ការ|ព្រះបាទឱង្ការ ឬ ព្រះរាជឱង្ការ]] |- | ៣៤ | [[មន្ទាពិសី|សម្ដេចព្រះភគវតីមន្ទាពិសីព្រះសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះអង្គមន្ទាពិសី]] | | [[b:ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ/ផែនដីព្រះសុរិយោពណ៌|ព្រះបាទសុរិយោពណ៌]] |- | ៣៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមនិពាន្វបទ|ព្រះបាទនិព្វានចក្រ ឬ និព្វានបាទ ឬ និព្វានបទ]] |- | ៣៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទសិទ្ធានរាជា|ព្រះបាទសុទ្ធានរាជា ឬ សិទ្ធានរាជា]] |- | ៣៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង់រាជា ឬ លំពង្សរាជា]] |- | ៣៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីសុរិយោវង្ស|ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី ១]] |- | ៣៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាធិបតី|ព្រះបាទបរមរាមា]] |- | ៤០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធម្មាសោករាជ|ព្រះបាទធម្មាសោករាជ]] |- | ៤១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី២|ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី ២]] |- | ៤២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទបរមសុខា]] |- | rowspan="3" | ៤៣ | [[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]] | | rowspan="3" | [[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] |- | [[បទុមកេសរទី៣|អ្នកម្នាងបទុមកេសរ]] | |- | [[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម ឬ ស៊ីសាងាម]] | |- |} ===[[កម្ពុជាសម័យចតុមុខ|សម័យចតុមុខ]]=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះបាទនរាយណ៍រាជា ឬ ព្រះនរាយណ៍រាមាធិបតី]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា ឬ សិរីរាជា ឬ សេរីរាជា]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីសុរិយោទ័យ|ព្រះបាទស្រីសុរិយោទ័យ]] |- | rowspan="2" |០៤ |[[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះវង្សក្សត្រី]] | | rowspan="2" |[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជាទី ១]] |- | [[ទេពបុប្ផា|ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា]] | |- | ០៦ | [[កេសរបុប្ផា|អ្នកព្រះម្នាងកេសរបុប្ផា ឬ នាងស ឬ នាងពៅ]] | | [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ព្រះបាទស្រីសុគន្ធបទ ឬ ចៅពញាដំខត្តិយរាជា]] |- | ០១ | [[អ្នកម្នាងជាលែង|អ្នកព្រះម្នាងផាលែង]] | | rowspan="1" | [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះបាទស្រីជេដ្ឋា ឬ ស្ដេចកន]] |- |} ===[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]] === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | rowspan="2" | ០១ | [[សិរីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះក្សត្រីព្រះវង្សធំ]] | | rowspan="2" | [[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]] |- | [[បទុមបុប្ផា|អ្នកព្រះម្នាងបទុមបុប្ផា]] | |- | rowspan="5" | ០២ | [[ស្រីទេពធីតា|ព្រះភគវតីស្រីទេពធីតាមហាចក្រពត្តិឧត្ដមបរមរតនារាជធានីសោភីលក្ខណាមហាក្សត្រី ឬ ព្រះម្នាងទេពបុប្ផា]] | | rowspan="5" | [[បរមិន្ទរាជា|ព្រះបាទបរមិន្ទរាជា ឬ បរមេន្ទរាជា]] |- | [[សុជាតិក្សត្រី|សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីរតន៍រាជទេវី ឬ ព្រះសុជាតិក្សត្រី]] | |- | [[កេសរមាលា|ព្រះនាងកេសរមាលា]] | |- | [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង]] | |- | [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|អ្នកម្នាងកេសរ]] | |- | ០៣ | [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ ឬ ពៅភិវង្សធំ]] | | [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទសត្ថាទី ១]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ១]] |- |} ===[[សម័យស្រីសន្ធរ]]=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាទី២|ព្រះបាទរាមាជើងព្រៃ]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាជាទី៣|ព្រះបាទពញាតន់]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាទី៣|ព្រះបាទពញាអន]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះកែវហ្វាទី១|ព្រះបាទពញាញោម]] |- |} ===[[សម័យឧដុង្គ]] (១៦២០-១៨៦៣)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | | [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ ឬ សម្ដេចព្រះក្សត្រី]] | | [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]] |- | rowspan="5" | | [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីវរស្ត្រី ឬ សម្ដេចព្រះទាវធីតាមហារាជជននី ឬ អង្គចូវ ឬ ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] | | rowspan="5" | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២ ឬ ជ័យជេស្ដា]] |- | [[អ្នកម្នាងសុខ]] | |- | [[អ្នកម្នាងនង]] | |- | [[អ្នកម្នាងប៊ុន]] | |- | [[អ្នកនាងទន់]] | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២|ព្រះអង្គមុីក្សត្រី]] [[File:Ang_Mei,_Queen_of_Cambodia.jpeg|thumb]] | | មិនស្គាល់ព្រះនាម |- | rowspan="34" | | colspan="3" |[[អង្គឌួង|ព្រះបាទហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតី ឬ អង្គឌួង]] [[File:Ang Duong (cropped).jpg|thumb]] |- | colspan="3" |ព្រះទេពី |- | [[អ្នកម្នាងឃ្លិច]] | colspan="2" | ព្រះមង្គលទេវី |- | មិនស្គាល់ព្រះនាម | colspan="2" | ព្រះទេពីមង្គល |- | colspan="3" |ព្រះបិយោ |- | [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|អ្នកម៉ែនាងប៉ែន]] | colspan="2" | ព្រះបរមជាតិក្សត្រី |- | [[អ្នកម៉ែនាងណុប]] | colspan="2" | ព្រះបរមស្រីកញ្ញា |- | [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (ព្រះរៀមរបស់អ្នកម៉ែនាងប៉ែន)|អ្នកម៉ែនាងពៅ]] | colspan="2" | ព្រះបរមទេវធីតា |- | [[អ្នកម៉ែនាងពៅ]] | colspan="2" | ព្រះបរមអច្ឆរិយាអប្សរ |- | colspan="3" |ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះសុជាតិនារី]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះស្រីកញ្ញា|ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះទេពលក្ខិណា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះឥរិយាអប្សរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | colspan="3" |ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | colspan="3" |ព្រះស្នំ |- | [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|អ្នកព្រះនាងផលទិព្វសុវណ្ណ]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | colspan="3" |ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | colspan="3" |ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកឆវីសោភ័ណ]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកសុវណ្ណសោភា]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកសោភមង្សា]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកកល្យាកេសី]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- |} === សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង === ==== ២.[[នរោត្តម|ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តម​ ព្រហ្មបរិរក្ស​ បរមរាមទេវាវតារ]] ==== នេះគឺ'''ព្រះនាមព្រះមហេសី និងនាម ចៅចម ម៉ម អ្នកម្នាង នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តម ព្រហ្មបរិរក្ស បរមរាមាទេវតា'''៖ {| class="wikitable sortable" ! colspan="5" |សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |១ |សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី តារាការា |បុត្រីនៃព្រះមហាឧបរាជ អង្គ អ៊ិម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៤៣ សោយពិរាល័យនៅក្រុងឧត្តុង្គ ១៩៦៨ <br /> |១៨៥៨ | * សម្តេចចៅហ្វ៊ា នរោត្តម ចន្ទរក្សអម្ពរ |- ! colspan="5" |ព្រះមហេសី |- ! colspan="2" |ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |២ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ផាត់ចុនី <br /> |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) ម្ចាស់ក្សត្រីនៃ ប្រទេសសសៀម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨២៧ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |មុនឆ្នាំ១៨៤៨ | |- |៣ |សម្តេចក្សត្រី អង្គ ស្ងួន <br /> |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទ អង្គ ចន្ទទី២ ,បានតែងតាំងជា <nowiki>'' សម្តេច ''</nowiki> នៅថ្ងៃទី០៩ មករា ១៩៣៥ យួនបានហៅថា តាប់នីញគួនគួន |១៨៤៨ | |- |៤ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ឧបុល <br /> |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទអង្គដួង និង ចៅឃុនបុស្បា កេសរ៉ា |១៨៦៣ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ករណ្ណិកាកែវ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភីយ |- |៥ |[[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អគ្គនារី ឯក ណ]] |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ ប្រទេសសសៀម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៥០ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ <br /> |១៨៧១ | |- |៦ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) ជាកូនស្រីរបស់រដ្ឋមន្រ្តីរដ្ឋសៀមប្រហែលជារាជវង្ស​ ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៧៧ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩<br /> |១៨៩២ | |- ! colspan="5" | ==== ព្រះស្នំ ==== |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចូលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៧ |ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម |បុត្រីជនជាតិចិន ( ចិនកុកងឺ) |១៨៥០ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កម្ពុជាសុដាដួង|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម កម្ពុជាសុដាដួង]] (សម្តេចព្រះអង្គយ្យ៉ៃ ) * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភួងកម្ពុជារតនៈ|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ភួងកម្ពុជារតនៈ]] (សម្តេចព្រះអង្គណយ) |- |៨ |ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ |បុត្រីជនជាតិចិនកុកងឺ កើតឆ្នាំ១៨៤០ ទទួលអនិច្ចកម្មនៅភ្នំពេញ ឆ្នាំ១៩២៥ |១៨៥៧ | * [[យុគន្ធរ|សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម អារុណយុគន្ធរ ព្រះរាជឱរសបុត្រាចន្ទ]] |- |៩ |ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក | |១៨៥៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប៉ាក |- |១០ |ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប |ជាស្ត្រីជនជាតិចិនកុកងឺ |១៨៥៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភោគ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មយូរ៉ា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មយូរ៉េត |- |១១ |ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី | |១៨៥៨ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ចម្រើនឬទ្ធិ]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប្រាថមម៉េត * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រដ្ឋានេត្រ]] |- |១២ |ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់ |បុត្រីជនជាតិសៀម | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ផាន់តាវង្ស]] |- |១៣ |ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី | |១៨៦៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ដួងសាម៉ន |- |១៤ |ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី | |១៨៧២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុម៉ាលី * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ក្រៃសុង សារីវង្ស]] |- |១៥ |ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម វិជាវរតនា |- |១៦ |ព្រះនាងចៅ ស្មាម | |១៨៩២ | |- |១៧ |ឃុនព្រះម្នាងចមសុជាតិបុប្ផានួន ( ឃុន ថាន់) |អតីតស្នំនៃព្រះបាទអង្គ ដួង |១៨៦១ | * [[ឌួង ចក្រ|ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឌួងចក្រ]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កុយ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម យាយកន្ថា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មគ្គវណ្ណ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សោម៉ាវត្តី * [[សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម ភាណុវង្ស]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម យផាន់ថា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ស្រីសុម៉ា * [[នរោត្តម ផាង៉ាម|សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកាខត្តិយកល្យាណរាជសុដាភគវត្តី នរោត្តម ផង៉ាង៉ាម]] |- |១៨ |ឃុនព្រះអ្នក ញឹក |ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៦៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុដាវត្តី * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ផាត់ថាម៉ា * សម្តេចព្រះស្វាង្គវឌ្ឍនារាជកន្និដ្ឋាចម្រើនរដ្ឋ នរោត្តម មល្លិកា |- |១៩ |ឃុនចម បុស្សា |ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ | | |- |២០ |ឃុន ធីម | | | |- |២១ |ឃុន សង្វាន | |១៨៩២ | |- |២២ |ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ ) |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៥៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កុសុម៉ា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម វណ្ណា<br /> |- |២៣ |ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា |បុត្រីនៃចៅពញ្ញាអភ័យវង្សធិបតី ញ៉ុញ និងលោកជំទាវ ថាប់ធីម ប៊ុននាគ កើតឆ្នាំ១៨៦៤ ទទួលអនិច្ចកម្មនៅ ឆ្នាំ១៩៤៤ |១៨៦៤ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កេតុសារ៉ា]] * [[នរោត្តម សុធារស|សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ក្រុមព្រះវរចក្ររណឬទ្ធិ នរោត្តម សុធារស]] <br /> |- |២៤ |អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៦៤ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ត្រឡុច |- |២៥ |អ្នកមហាហង្សា យ៉េង |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៦២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហេមរ៉ា * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សាលវណ្ណ]] |- |២៦ |អ្នក នូ |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៦៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ម៉ារី |- |២៧ |អ្នក អាន |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម |១៨៦២ | |- |២៨ |អ្នក ផ្ទាល់ | |១៨៧១ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កេត្តដា |- |២៩ |ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៧៤ | * [[សម្តេចក្រុមព្រះ អគ្គមហាសេនាបតី នរោត្តម សុទ្ធាវង្ស]] |- |៣០ |អ្នកម្នាងភក្សា ពក | |១៨៦៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុគន្ធបទ |- |៣១ |អ្នកម្នាង សោម | |១៨៦៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រយ៉ា<br /> |- |៣២ |អ្នកម្នាង ជ័យ |ជាស្ត្រីដើមកំណើតម៉ាឡេ ត្រូវមានទោសប្រហារជីវិតនៅឆ្នាំ១៨៧៥ ដោយសារអំពើរផិតក្បត់ |១៨៦៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កញ្ចនារី * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាយ៉ា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ម័តតារី |- |៣៣ |អ្នកម្នាង ម៉ម |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៦៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប្រាថាម៉ាន |- |៣៤ |អ្នកម្នាង កុលាប |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៧០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ក្រាក់ចាង |- |៣៥ |អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ |បុត្រីរបស់រដ្ឋមន្ត្រីហិរញ្ញវត្ថុ | | |- |៣៦ |អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ | |១៨៧១ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឧម៉ា |- |៣៧ |អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន | |១៨៧៣ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នីមនង្គលក្ខណ៍ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សក្ខិរិយាវង្ស |- |៣៨ |អ្នកម្នាង មុត |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៧៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុផាណា |- |៣៩ |អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី | | | |- |៤០ |អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា | | | |- |៤១ |ម៉ម ក្រាង |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៥៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភួងមាលី |- |៤២ |ម៉ម តាត |កូនស្រីលោកម៉ុងឃុនដែលជាជនជាតិចិនដើមកំណើតសៀម |១៨៩២ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ចន្ទលេខា]] |- |៤៣ |ម៉ម យាយ | |១៨៥៧ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ]] |- |៤៤ |ម៉ម ឈីវ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កញ្ចនារី |- |៤៥ |ម៉ម ចេវ | | | |- |៤៦ |ម៉ម នុម៉ាន |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម |១៨៨៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុម៉ាម៉ាន |- |៤៧ |ម៉ម សោម | |១៨៩២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឆ្លើមខ្វាន់ |} ==== ៣.[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ]] ==== '''នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងព្រះស្នំ នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ​ ចមចក្រពង្ស៖''' {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="4" |ព្រះអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !អភិសេក |- |១ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទអង្គដួង និងសម្តេចព្រះបិយោ ព្រះបរមជាតិក្សត្រី អ្នកម៉ែនាង ប៉ែន ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣៦ សុគត ១៩០៦ <br /> |១៨៥៨ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឥស្សរាវង្ស]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កន្តួច​ |- |២ |សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត |ព្រះនាមដ់ើមព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សាម៉រ ព្រះរាជបុត្រីទីពីរនៃសម្តេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋាមហាឧបរាជ អ៊ិម ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣១ សុគត ១៩១៥ |លែងលះ ១៩១០ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ លំពង់ឥស្សរា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ស៊ីសាវភ័ក្ត្រ * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កេន្នរ៉ា |- |៣ |សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ |ព្រះរាជបុត្រីទីបីនៃព្រះបាទអង្គដួង និងអ្នក អ៊ុង ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣០ សុគត ១៩៦៦នាខែត្របាត់ដំបង |១៨៤០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ត្រឡុច * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រក្សសាស្រ្តា * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ប៉ែង * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ណាន * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សត្ថាណា * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សុឡារស្មី |- ! ! colspan="4" |ព្រះស្នំ |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចួលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៤ |ម៉មយាយ នាម |កូនស្រីសាមញ្ញជនជាជនជាតិថៃ អនិច្ចកម្មនៅខែមករា ១៨៦៥ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ វរ៉ាសាវឌី]] |- |៥ |អ្នកម្នាង ពុយ | | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ វឌ្ឍនាវង្ស]] |- |៦ |អ្នកម្នាង កែស |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋនី]] |- |៧ |អ្នកម្នាង កេស |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ នព្វកៅ]] |- |៨ |អ្នកម្នាង ខេន | | | |- |៩ |អ្នកម្នាង យ៉េង | | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ខត្តិយារក្ស]] |- |១០ |អ្នកម្នាង អុីម |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉ា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សម្ភឌី |- |១១ |សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់ |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ សុគត ថ្ងៃទី១៥ កញ្ញា ១៩៣០ | | * ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] |- |១២ |នាង សោមជីន |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ ឌួងលក្ខិណា]] |- |១៣ |នាង ស្រគំ |កូនស្រីសាមញ្ញជន | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ កន្នារក្ស]] |- |១៤ |ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ អ្នកភូមិក្រាំងលាវ | | * [[សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ សុផានុវង្ស]] * សម្តេចព្រះរតនរាជធីតា ព្រះស្រីសុន្ទរភក្រ្តអគ្គនិករអមរមកុដក្សត្រិយ៍ [[ស៊ីសុវត្ថិ ពិន្តរាសុដាររេត]] |- |១៥ |អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ | | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ វង្សខាត់]] |- |១៦ |នាង ម្លិះ |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កេតុសុដារ៉ាក់ |- |១៧ |អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុភាភ័ក្ត្រ |- |១៨ |អ្នកម្នាង ព្រីម |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ លក្ខណាឈុម |- |១៩ |អ្នកម្នាង មិត្ត |ជាបុត្រីទីពីរលោកបួរ និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ផាន់វីឡាត បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ | | |- |២០ |អ្នកម្នាង សោម |ជាបុត្រីទីបីរលោកបួរ និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ផាន់វីឡាត បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ | | |} ==== ៤.[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] ==== '''នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងនាម ព្រះស្នំ នៃព្រះបាទសម្តេចស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស៖''' {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="4" |ព្រះរាជអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |១ |[[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី មហាក្សត្រី នរោត្តម កាញ្ចនវិមាន នរលក្ខណ៍ទេវី]] | |១៨៩៤ | *ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ពិនណូរ៉េត * សម្តេចព្រះរៀម ស៊ីសុវត្ថិ ថាវ៉េតរង្សីនារីវង្ស * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ សារីលេតលក្ខណ៍ * សម្តេច​ព្រះមហាក្សត្រីយានី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស កុសុមៈនារីរ័ត្ន សិរី​វឌ្ឍនា * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ នារីរក្ស * [[សម្តេច​ក្រុម​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីរ៉េត]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស|សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស]] |- ! ! colspan="4" |ព្រះមហេសី |- |២ |អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង | | | |- |៣ |អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា | |១៩០០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សុដារង្សី |- ! ! colspan="4" |ព្រះស្នំ |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចួលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៤ |អ្នកម្នាង គឹម ហូ | |១៩២២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជាតិ |- |៥ |ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ) | |១៩២៥ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ កុស្សរៈ]] |- |៦ |ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន | |១៩២៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សតារារ៉ាក់ |- |៧ |ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន | |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ វង្សមុនី |- |៨ |ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត) |ប្រសូត្រគ.ស.១៩០៥ អនិច្ចកម្ម០១ តុលា ១៩៦៨ ជាបុត្រីនៃលោក យិន នៅភូមិ បឹង ខាងលិចភ្នំជ្រៃហូរព្នៅ ស្រុកគងពិសី ខែត្រ កំពង់ស្ពឺ |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សាមានវរពង្ស * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ វង្សជីវន្ត័ * [[ស៊ីសុវត្ថិ ជីវន្ត័​មុនីរក្ស|សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ ជីវន្ត័​មុនីរក្ស]] |- |៩ |ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត) |ប្រសូត្រ០១​ កញ្ញា គ.ស.១៩០៩ អនិច្ចកម្ម គ.ស.១៩៩៣ ជាបុត្រីនៃលោក ឯក និងលោកស្រី វ៉ាន់ |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សសានមុនី * សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ មុនីលក្ខិណា |- |១០ |ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម) | |១៩២៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ រិន្រ្ទមុនី * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជីវ័ន្ត|ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជីវ័ន្ត]] |- |១១ |អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សាម៉ានរក្ស |- |១២ |ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល) | |១៩៣០ | * សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋមុនី |- |១៣ |អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព | | | * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ សុភាពនារីរក្ស |- |១៤ |អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ភួងមុនី |- |១៥ |អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ លម្អកេសរ |- |១៦ |ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឌួងជីវិន |- |១៧ |អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន | |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ នារីប៊ុង្ង៉ា |- |១៨ |អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង | |១៩៣៤ | |- |១៩ |អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់ | | | |} ==== ៥.[[នរោត្តម សុរាម្រិត | ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្តម សុរាម្រិត]] ==== {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | តំណែង ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ព្រះនាម ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | វង្សត្រកូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ព្រះរាជបុត្រ |- | align="center" | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | align="center" | [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|សម្តេចមហាក្សត្រីយានី ស៊ីសុវត្ថិ​​ មុនីវង្ស កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] | align="center" | ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេច [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] និង​[[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី មហាក្សត្រីយ៍ នរោត្តម កាញ្ចនវិមាន នរលក្ខណ៍ទេវី]] | align="center" | * ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] |- | align="center" | ព្រះជាយា | align="center" | អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត | align="center" | ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៩៦ ជាព្រះបុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉ា | align="center" | |- | align="center" | ព្រះស្នំឯក |ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប |បុត្រីនៃលោក គឹំម អាន និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ទូច | * សម្តេច នរោត្តម ​វជរ៉ា * សម្តេច​ [[នរោត្តម សិរីវុឌ្ឍ]] * ស្តេចក្រុមឃុន នរោត្តម ប្រិ៍យសោភ័ណ |}<ref>https://cambodiagyl.wordpress.com/2013/12/14/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91-%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9F%84%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%98/</ref> ==== ៦.[[នរោត្ដម សីហនុ| ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្ដម សីហនុ]] ==== {| class="toccolours" width="100%" | colspan="4" style="background: #F4AF09 " align="center" |សម្តេចព្រះមហេសីនឹងព្រះស្នំនៃ[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ]] |- ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ព្រះនាម ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ប្រសូត ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ចូលទិវង្គត ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[ផាត់ កាញ៉ុល |អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល]]''' (គ.ស. ១៩២០ - ១ កុម្ភៈ គ.ស. ១៩៦៩) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤២ / ក្រោយមកលែងលះ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''[[នរោត្តម បុប្ផាទេវី| សម្តេចរាជបុត្រីព្រះរាម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]]''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០១៩ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៦ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស ២០២១ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៧ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''[[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី]]''' ( ម្ចាស់ ម៉ោង ) (២៦ មករា គ.ស. ១៩២៩ - ៥ ធ្នូ គ.ស.១៩៧៤) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤២ / លែងលះ: គ.ស. ១៩៥១ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចព្រះបរមរាមា នរោត្តម យុវនាថ''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០២១ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៧ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាវីវង្សសីហនុ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៣ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៩ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចព្រះមហិស្សរា នរោត្តម ចក្រពង្ស''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.​ ១៩៤៥ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៥ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សូរិយារង្សី | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៧ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៩ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម គន្ធបុប្ផា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៨ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥២ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |០៤ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ខេមានុរក្សសីហនុ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៩ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៥ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៣៣ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |[[នរោត្តម បទុមបុប្ផា|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម បទុមបុប្ផា]] | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥១ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៥ ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន''' ( ម្ចាស់ ដូង ) (៦ មេសា គ.ស. ១៩២៩ - ១៧ កុម្ភៈ គ.ស. ១៩៤៦) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៤ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នរៈទីប៉ោ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៦ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៣០ ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''សម្តេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្តម នរលក្ខណ៍''' (២៩ កញ្ញា គ.ស. ១៩២៧- ០៤ កុម្ភៈ គ.ស. ២០១៧) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៦ ផ្លូវការ: ៤ មីនា​ ១៩៥៥ |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស |ម៉ម ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]]''' ( ម៉ម លាវ ) (១៩៣៤ - ១៩ មេសា គ.ស. ១៩៧៥) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៩ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សុជាតិវត្តិយ៉ា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៥ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២២ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចរាជបុត្រីព្រះអនុជ នរោត្តម អរុណរស្មី''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៥ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៦៤ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ | សម្តេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ]]''' ( ប៉ូលម៉ូនិច អ៊ីហ្ស៊ី ) (១៨ មិថុនា គ.ស.​ ១៩៣៦ - បច្ចុប្បន្ន) អភិសេក: គ.ស. ១៩៥២ ផ្លូវ: គ.ស. ១៩៥៥ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរបមនាថ [[នរោត្ដម សីហមុនី]]''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៦៦ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |សម្តេច នរោត្តម នរិន្រ្ទៈពង្ស | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០០៣ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៤៩ ព្រះវស្សា |} ==== ៧.[[នរោត្តម សីហមុនី | ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្តម សីហមុនី]] ==== *មិនបានរៀបអភិសេក === [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] === {| width=100% class="wikitable" |- ! width=15% | លេខរៀង ! width=15% | ព្រះនាម ! width=5% | ព្រះរាជឥស្សរិយយស ! width=10% | ព្រះស្វាមី ! width=10% | រាជ្យ |- | rowspan="1" | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម<br/>(មាតាព្រះរាជបុត្រី ព្រះនាង[[ធារាវត្តី (នាងនាគ)|ធារាវត្តី]]) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | [[កម្ពុជនាគរាជ|ព្រះបាទកម្ពុជនាគរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស. ?-២៦៧ |- | rowspan="1" | ០២ | ព្រះនាង[[ធារាវត្តី (នាងនាគ)|ធារាវត្តី]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | [[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|សម្ដេចព្រះកុម៉ែរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ២៦៧-១៩១ |- | rowspan="1" | ០៣ | [[អ្នកម្នាងទេស]] | សម្តេចព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[វិរោរាជ|ព្រះបាទវិរោរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ១៩១-១៤១ |- | rowspan="2" | ០៤ | [[អ្នកម្នាងកេសរ (រឿងនិទាន)|អ្នកម្នាងកេសរ]]<br/>( មាតា[[សុវណ្ណបទុម|ព្រះបាទសុវណ្ណបទុម]] ) | សម្តេចព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ឧទ័យ|ព្រះបាទឧទ័យ]] | rowspan="2" | ម.គ.ស ១៣៧-៧៧ |- | [[អ្នកម្នាងទារ]] | សម្តេចព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[សុវណ្ណបទុម|ព្រះបាទសុវណ្ណបទុម]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ៧៨-២១ |- | rowspan="1" | ០៦ | [[សុវណ្ណមាលា]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ប្រទេសរាជ|ព្រះបាទប្រទេសរាជ]]<br/> | rowspan="1" | ម.គ.ស ២១-គ.ស ១ |- | rowspan="1" | ០៧ | [[នាងទាវ (រឿងនិទាន)|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី អ្នកម៉ែនាងទាវ]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ទេវង្សអស្ចារ្យ|ព្រះបាទទេវង្សអស្ចារ្យ]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ១-៧៨ |- | rowspan="4" | ០៨ | អ្នកម៉ែនាង[[នាងពៅ]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="4" | [[អរិដ្ឋពលពាហនោ|ព្រះបាទអរិដ្ឋពលពាហនោ រឺ កេតុមាលា]]<br/> | rowspan="4" | គ.ស ៧៨-៤៦៨ |- | ព្រះនាង[[ពិនសុវណ្ណ]] | ព្រះមហេសី |- | ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី[[កោសុមកេស្សរា]] | ព្រះមហេសី |- | អ្នកម្នាង[[មាលាបទុម]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ០៩ | ព្រះនាង[[ច័ន្ទបុប្ផា]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[សហស្សរង្សី]] ([[ពង្សាវតារសម្ដេចវាំងជួន|វាំងជួន]])<br/> | rowspan="1" | ប្រហែល គ.ស ៤៦៥-៥១១ រឺ គ.ស ៤៦៨-៥១៤ |- | rowspan="1" | ០៩ | អគ្គមហេសី[[​នាងនាគទី២|នាងនាគ]] រឺ ក្មួយស្រីព្រះកេតុមាលា (ពង្សាវតារវត្តកោកកាក) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[បទុមវរវង្ស]] ([[ពង្សាវតារវត្តកោកកាក|វត្តកោកកាក]])<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៥៦០-៦២១ |- | rowspan="2" | ០៩ | ព្រះនាង[[បទុមមាលា]] (ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="2" | ព្រះបាទ[[ធនញ្ជ័យគោរពរាជ្យ]] ([[ពង្សាវតារសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជទៀត|សង្ឃរាជទៀង]])<br/> | rowspan="2" | |- | ព្រះនាង[[គន្ធមាលី]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១០ | ព្រះអគ្គមហេសី[[បទុមកេសរ]] | ព្រះអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ជ័យវុទ្ធីវង្ស|ព្រះបាទជ័យវុទ្ធីវង្ស]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៥១១-៥៦០ |- | rowspan="1" | ១០ | អ្នកព្រះម៉ែនាង[[បទុមកេសរទី២|បទុមកេសរ]] | ព្រះអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[បទុមសុរិយវង្ស]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៦២១-៧២៩ |- | rowspan="1" | ១០ | ព្រះនាង[[ភគវត្តី]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[ជ័យជេដ្ឋ]] | rowspan="1" | គ.ស ៧៩៤-៨៥៣ |- | rowspan="2" | ១១ | ព្រះនាង[[មៃ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[អឡស្សរាជ|ព្រះបាទអឡស្សរាជ]] | rowspan="2" | គ.ស ១០៧១-១១១១ |- | អ្នកម្នាង[[វិសេសនារី]] ([[ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល]]) | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="2" | ១២ | [[អ្នកម្នាងស្វាយ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[ព្រះបាទបក្សីចាំក្រុង]] (ពង្សាវតារសម្ដេចទៀង) | rowspan="2" | គ.ស ១០២៨-១០៧១ |- | ព្រះនាង[[ពៅពិសី]] | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="2" | ១២ | ព្រះនាង[[តារាវត្តី]] | ព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ជេដ្ឋាជ័យ|ព្រះបាទជេដ្ឋាជ័យ]] | rowspan="2" | គ.ស ៨៥៣-៩១៦ |- | ព្រះម្នាង[[មាលាវត្តី]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១៣ | [[ព្រះនាងកើត]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ស័ង្ខចក្រ|ព្រះបាទស័ង្ខចក្រ]] | rowspan="1" | គ.ស ៩១៦-៩៧២ |- | rowspan="2" | ១៤ | [[អ្នកម្នាងកែវ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ចក្រព័ត្រ|ព្រះបាទចក្រព័ត្រ]] | rowspan="2" | គ.ស ៩៧២-១០០១ |- | [[អ្នកម្នាងទង]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១៥ | ព្រះនាង[[សយបុប្ផា]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[គោត្តមអមរទេវរាជ|ព្រះបាទគោត្តមអមរទេវរាជ រឺ ដំបងគ្រញូង]] | rowspan="1" | គ.ស ១០០១-១០០៨ |- | rowspan="1" | ១៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិន្ធពអមរិន្ទ|ព្រះបាទសិន្ធពអមរិន្ទ]] | rowspan="1" | គ.ស ១០០៨-១០២៨ |- | rowspan="2" | ១៧ | ព្រះនាង[[មៃ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[អឡស្សរាជ|ព្រះបាទអឡស្សរាជ]] | rowspan="2" | គ.ស ១០៧១-១១១១ |- | អ្នកម្នាង[[វិសេសនារី]] ([[ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល]]) | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="1" | ១៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[វុឌ្ឍិយា|ព្រះបាទ​វុឌ្ឍិយា​ រឺ ស្ដេចពំនោល]] | rowspan="1" | គ.ស ១១១១-១១៤៧ |- | rowspan="1" | ១៩ | [[ព្រះនាងពៅ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិង្ខក័ង្ខា|ព្រះបាទសិង្ខក័ង្ខា]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៤៧-១១៩៥ |- | rowspan="1" | ២០ | ព្រះនាង[[រតនបុប្ផា]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សុនក្ខរិន្ទរាជា|ព្រះបាទសុនក្ខរិន្ទរាជា]] | rowspan="1" | គ.ស ?-? |- | rowspan="1" | ២០ | [[ព្រះនាងយស]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សែណ្ណ័ករាជ|ព្រះបាទសែណ្ណ័ករាជ]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៩៥-១២៣៨ |- | rowspan="1" | ២១ | ព្រះនាងកែសនី | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ព្រហ្មចក្រព័ត្រាធិរាជ|ព្រះបាទព្រហ្មចក្រព័ត្រាធិរាជ រឺ តាព្រហ្មឈ្មួញគោ]] | rowspan="1" | គ.ស ៩៥១-៩៥៩ |- | rowspan="1" | ២២ | អ្នកព្រះម្នាង[[គន្ធបទុម]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិរីវីចក្រ|ព្រះបាទសិរីវីចក្រ]] | rowspan="1" | គ.ស ១០៩៩-១១៦៣ |- | rowspan="1" | ២៣ | សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះមហាក្សត្រី ចក្រពត្តិ | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[លំពង្ស|ព្រះបាទលំពង្ស]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៦៣-១១១៨ |- | rowspan="1" | ២៤ | ព្រះនាង[[មង្គលក្សត្រី]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[រាជឱង្ការ|ព្រះបាទរាជឱង្ការ]] | rowspan="1" | គ.ស ១២១៧-១២៧៥ |- | rowspan="1" | ២៥ | [[មន្ទាពិសី|សម្ដេចព្រះភគវតី មន្ទាពិសី ព្រះសិរីចក្រពត្តិ ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី១|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ទី១]] | rowspan="1" | គ.ស ១២៧៥-១៣៤០ |- |} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ|*]] 1e0n4e51dzmjkxi17dz1hgxg4nwqhl0 333972 333971 2026-04-01T16:21:55Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333972 wikitext text/x-wiki [[File:Royal_arms_of_Cambodia.svg|thumb|ព្រះរាជសង្ហារ]] [[File:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|thumb|ទង់ជាតិព្រះមហាក្សត្រ]] [[File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង សុភមង្គល]] ==ទំនៀមលំដាប់ថ្នាក់ព្រះយសព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ== ជាទំនៀមទម្លាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលមកក្រៅអំពីព្រះអគ្គមហេសីដែលជាព្រះភរិយាធំហើយនោះព្រះមហាក្សត្រស្តេចទ្រង់ទទួលនូវបណ្តាស្ត្រីផ្សេងៗទៀតជាអនុភរិយាឬភរិយាតូចតាមការសព្វព្រះរាជហឫទ័យឬតាមរយៈការបង្គំទូលថ្វាយពីសេនាបតីឬក៏ជាការផ្សំផ្គុំថ្វាយពីសំណាក់ព្រះរាជជនកនិងព្រះរាជជននីជាដើម។ខាងក្រោមនេះគឺជាការបែងចែកលំដាប់ថ្នាក់បណ្តាព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាទាំង ១០ ថ្នាក់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាយើងនាសម័យបុរាណដែលត្រូវបានរៀបចំឲ្យមានជាក្រឹត្យក្រមឡើងវិញនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]] ៖ ០១. ព្រះមហេសី តំណែងព្រះមហេសី គឺជាតំណែងដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅក្នុងចំណោមបណ្តាតំណែងព្រះភរិយាទាំងឡាយនៃព្រះមហាក្សត្រហើយក៏ជាតំណែងដែលនៅក្នុងព្រះនគរអាចមានតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះដើម្បីជាគូស្វាមីភរិយានឹងអង្គរាជា។យើងអាចហៅតំណែងនេះជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ព្រះភរិយាធំ'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។ស្ត្រីដែលនឹងគ្រងឋានៈជាព្រះមហេសីនេះបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតជាខត្តិយកញ្ញាហើយត្រូវតែជាព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់ផងដែរ។ពាក្យសម្រាប់ហៅនាំមុខតំណែងព្រះមហេសីជាទូទៅត្រូវបានបែងចែកចេញជា ០៣ គឺព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះមហេសីតាមរយៈការកំណត់ពីបុរាណមកប្រសិនបើខត្តិយស្ត្រីរូបណាដែលបានរៀបមង្គលអភិសេកជាមួយនឹងអង្គព្រះរាជាមានធ្វើពីធីដោយព្រាហ្មណ៍មានថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាមទំនៀមហើយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមផងនោះតម្រូវឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជអគ្គមហេសី'''។ប្រសិនបើអភិសេកដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះរាជាមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមទេឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។រីឯខត្តិយស្ត្រីណាដែលអភិសេកនឹងព្រះរាជាហើយតែពុំទាន់បានទទួលពិធីពីព្រាហ្មណ៍ទេលោកឲ្យមានព្រះយសត្រឹមជា'''ព្រះមហេសី'''។ ០២. ព្រះទេពី តំណែងព្រះទេពី គឺជាតំណែងបន្ទាប់ពីតំណែងព្រះមហេសីឬដែលយើងអាចហៅជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ភរិយារង'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។នៅក្នុងមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអាចមានតំណែងព្រះទេពីនេះ ០១ អង្គក៏បាន ០២ អង្គក៏បានអាស្រ័យតាមព្រះរាជអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយគេបែងចែកងារនៃតំណែងនេះជា ០២ គឺព្រះមង្គលទេវីនិងព្រះទេពីមង្គល។ស្ត្រីដែលអាចគ្រងឋានៈជាព្រះទេពីបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតខ្ពង់ខ្ពស់ជាបុត្រីនៃព្រះបរមវង្សានុវង្សព្រះញាតិវង្សនៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ។រីឯការកំណត់ព្រះយសពាក្យសម្រាប់នាំមុខព្រះឋានៈក៏ត្រូវបានបែងចែកជា ០៣ ដូចគ្នានឹងតំណែងព្រះមហេសីដែរគឺព្រះបរមរាជ ព្រះបរម និង ព្រះរាជ។ប្រសិនបើព្រះទេពីនោះបានរៀបមង្គលអភិសេកដោយមានការចូលរួមពីព្រះមាតាបិតាហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានព្រះយសជា'''ព្រះបរមរាជ'''(ព្រះបរមរាជទេពីមង្គល/ព្រះបរមរាជមង្គលទេវី)។តែប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមពិធីអភិសេកទេឲ្យហៅយសជា'''ព្រះបរម'''។រីឯព្រះទេពីណាដែលអភិសេកដោយមិនទាន់មានពិធីព្រាហ្មណ៍លោកឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជ'''សិន។ ០៣. តំណែងព្រះបិយោ តំណែងព្រះបិយោ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវសម្រាប់តែបុត្រីនៃសេនាបតីជាន់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះបិយោបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នាបាន។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណាងព្រះបិយោនេះគេបែងចែកជា ០៣ ដូចតំណែងទាំង ០២ ខាងលើដែរគឺព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។តាមការកំណត់មកថាប្រសិនបើស្ត្រីជាបុត្រីអគ្គមហាសេនាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាបានរៀបមង្គលអភិសេកនឹងអង្គព្រះរាជាដោយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានយសជា'''ព្រះបរម'''។ប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាមកចូលរួមពិធីទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះរាជ'''។ដោយឡែកប្រសិនបើស្ត្រីទទួលអភិសេកដោយផ្ទាល់ពីព្រះរាជាតែមិនទាន់មានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះបិយោ'''ធម្មតាសិន។ ០៤. ព្រះមេយុវ ឬ ព្រះម៉ែយុវ តំណែងព្រះមេយុវ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវឲ្យត្រូវតែជាបុត្រីរបស់អស់លោកមន្ត្រីរាជការ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះមេយុវបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នា។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណែងព្រះមេយុវនេះគេបែងចែកជា ០៣ ហើយមានការកំណត់ដូចតំណែងព្រះបិយោដែរគឺ ព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។ ០៥. ព្រះមេនាង ឬ ព្រះម៉ែនាង (ម្នាង) តំណែងព្រះមេនាង គឺជាតំណែងព្រះស្នំដែលជាបុត្រីនៃអស់លោកមន្ត្រីរាជការបានថ្វាយខ្លួនជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីនឹងអង្គព្រះរាជា។តំណែងព្រះមេនាងអាចមានច្រើនរូប និងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៦. ព្រះស្នំ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់រួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីតំណែងព្រះពញាជាបាទបរិចារិកា ហើយបានរួមប្រវេណីហើយលោកឲ្យបុត្រីនោះមានតំណែងជា ព្រះស្នំហៅងារជា'''អ្នកព្រះនាង'''ឬ'''ព្រះនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបស្របតាមព្រះរាជហឫទ័យនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៧. ព្រះស្រឹង្គារ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយមិនបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្រឹង្គារមានងារជា'''អ្នកនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៨. ព្រះក្រមការ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះក្រមការ។តំណែងព្រះក្រមការនេះអាចមានច្រើនអ្នកនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៩. ព្រះស្រីការ តំណែងព្រះស្រីការ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណី។ ១០. ព្រះបម្រើ តំណែងព្រះបម្រើ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់បានរួមប្រវេណី។<ref>https://www.facebook.com/share/p/1D8D2TzCFo/</ref> ==អំពីគោរមងារឃុន ម៉ម និង អ្នកម្នាង== * ពាក្យ'''ឃុន'''នៅក្នុងសម័យបុរាណគោរមងារនេះហៅបានតែចំពោះបុរសដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិបួនហ៊ូពាន់តែប៉ុណ្ណោះ(មានអំណាចត្រួតពលបានបួនពាន់នាក់)លុះមកដល់រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]]រៀងមកគោរមងារនេះត្រូវបានហ្លួងប្រទានឲ្យទាំងបុរសទាំងស្ត្រីណាដែលជាអ្នកផ្តល់ជាប្រយោជន៍ចំពោះផែនដីមានគ្រូរបាំ គ្រូតន្ត្រី បាទបរិចាកា និង ព្រះញាតិវង្សនៃហ្លួង។បើគោរមងារឃុនបន្ថែមពាក្យចៅនៅពីមុខទៅជា'''ចៅឃុន'''គោរមងារនេះនឹងឡើងខ្ពស់ជាងឃុនទទេ។ * ពាក្យ'''ម៉ម''' គឺជាគោរមងាដែលហ្លួងស្តេចសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានឲ្យចំពោះតែស្ត្រីដែលជាបាទបរិចារិកានៃហ្លួង ។គោរមងារម៉មនេះមានឋានៈខ្ពស់ជាងអ្នកម្នាងតែទាបជាងឃុននិងប្រើតាំងតែពីរជ្ជកាលបរមបុរាណរាងមក។ * ពាក្យ'''អ្នកម្នាង''' គឺជាគោរមងារថ្នាក់ទី ០៥ នៅក្នុងលំដាប់ចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់។គោរមងារនេះមានប្រើតាំងតែពីបរមបុរាណរៀងមកហើយទៀតសោតហ្លួងប្រទានចំពោះតែស្ត្រីដែលជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងលើកជាបាទបរិចារិកា។គោរមងារអ្នកម្នាងមានឋានៈទាបជាងម៉ម។<ref>https://www.facebook.com/share/1Jhz85pc83/</ref> ==គោរមងារចៅជិតចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់នៅក្នុងរាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជានាផែនដីបរមបុរាណជាន់ចាស់== '''ចៅជិតចៅចម''' គឺជារាជស័ព្ទប្រើសម្រាប់ហៅចំពោះរាល់ស្ត្រីដែលមានវង្សត្រកូលជាតិជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យតែងតាំងជាបាទបរិចារិកាគឺសម្តៅទៅលើស្ត្រីដែលហ្លួងទ្រង់រើសយកមកឲ្យធ្វើការងារផ្សេងៗឬធ្វើជាព្រះជាយា។នៅក្នុងក្បួនព្រះរាជស័ព្ទនារាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីចៅជិតចៅចមចែកជា ០៦ ថ្នាក់ដែលមានដូចជា ៖ * ថ្នាក់ទី ០១ គឺ'''ព្រះបិយោ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះបរម'''ដែលជាថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត * ថ្នាក់ទី ០២ គឺ'''ព្រះស្នំ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម្នាង'''។ព្រះស្នំនេះទៀតសោតបើហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យនាងណាខ្លាំងទ្រង់លើកជាធំគឺឯកនោះបានន័យថានាងនោះគឺជាព្រះស្នំដែលមានអំណាចលើសអស់ស្នំដទៃៗទៀត * ថ្នាក់ទី ០៣ គឺ'''ព្រះស្រឹង្គារ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម៉ែនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៤ គឺ'''ព្រះក្រមការ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៥ គឺ'''ព្រះស្រីការ'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកម្នាង''' * ថ្នាក់ទី ០៦ គឺ'''ព្រះកំណាន់'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកនាង'''។<ref>https://www.facebook.com/share/1CRMtL1f9P/</ref> ==ព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាគ្រប់សម័យកាល== ===[[ហ៊្វូណន|សម័យនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]] (៥០-៥៥០)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | [[សោមា|កុរុងសោមា ឬ លីវយី ឬ នាងនាគ]] [[File:Statue_of_Kaundinya_I_and_Queen_Soma.jpg|thumb]] | | [[កៅណ្ឌិន្យទី១|កុរុងកៅណ្ឌិន្យទី ១ ឬ ហ៊ុនទៀន ឬ ព្រះថោង]][[File:Statue_of_Kaundinya_I_and_Queen_Soma.jpg|thumb]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហ៊ុនប៉ានហួង|កុរុងហ៊ុនផានឃ័ង ឬ ហ៊ុនផានហួង ឬ ផានហួងវម៌្ម]]​ |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហ៊ុនប៉ាងប៉ាង|កុរុងហ៊ុនប៉ាងប៉ាង]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រីមារញ|កុរុងស្រីមារៈ ឬ ហ្វាន់ចេម៉ាន់]]​​ |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ផ្វានជិនឝឹង|កុរុងគិនចេង]]​ |- | ០៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្ម (ភ្វូណាន)|កុរុងហ្វាន់ឆាន]]​ |- | ០៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ផ្វានឆាង|កុរុងហ្វាន់ឆាង]]​ |- | ០៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[អស្សាជយ|កុរុងហ្វាន់ស៊ីយុន]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធៀនឈូ ឆានតាន|កុរុងធៀនឈូឆានតាន]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[កៅណ្ឌិន្យទី២|កុរុងគាវឆេនយូ ឬ កៅឆេយូ ឬ កៅណ្ឌិន្យទី ២ ឬ ស្រុតវម៌្ម]] |- | ១១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន|កុរុងឆេលីតោប៉ាម៉ោ ឬ ស្រីឥន្ទ្រវម៌្ម ឬ ស្រេស្ឋវម្ម៌]] |- | rowspan="2" | ១២ | [[កុលប្រភាវតី|ព្រះនាងកុលប្រភាវតី]] | | rowspan="2" | [[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|កុរុងចោយេប៉ាម៉ោ ឬ កៅណ្ឌិន្យជ័យវម៌្ម ឬ ជ័យវម៌្ម ឬ កៅឌិញ្ញវម៌្ម]] |- | មិនស្គាល់ព្រះនាម | |- | ១៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[គុណវរ្ម័ន|កុរុងហ្វាន់ថាងចឹង ឬ គុណវម៌្ម]] |- | ១៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|កុរុងលីវតោប៉ាម៉ោ ឬ រុន្ទ្រវម្ម៌ ឬ សាវ៌ភៅម]] |- |} ===[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា ឬ កម្វុជ]] (៥៥០-៨០២)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | [[មេរា|ព្រះនាងទេពអប្សរមេរា]] | | [[កម្វុ|ឥសីកម្វុស្វយម្ភុវ]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទស្រុតវម៌្ម]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម|ព្រះបាទស្រេស្ឋវម្ម៌]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|កុរុងប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[វីរវម៌្ម|ព្រះបាទវីរវម៌្ម]] |- | ០៦ | [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|ព្រះនាងកម្វុជរាជលក្ស្មី]] | | [[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវម៌្មទី ១]] |- | ០៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|ព្រះបាទចិត្រសេន ឬ ចិត្រសេនា ឬ មហិន្ទ្រវម្ម៌ ឬ មហេន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ០៨ | [[សករមន្ជរិ|ព្រះនាងសករមន្ជរិ]] | | [[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឦសានវម៌្មទី ១]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ភវវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទភវវម្ម៌ទី ២]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ១]] |- | ១១ | [[ជ័យទេវី|ធូលីជេងវ្រះកម្រតាងអញស្រីជ័យទេវី]] | | មិនស្គាល់ព្រះនាម |- | colspan="4" |[[ចេនឡាទឹកលិច]] |- | colspan="4" |[[ចេនឡាដីគោក]] |- |} ===[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ ឬ ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | rowspan="2" | ០១ | [[ហង្សអម្រិត|ព្រះនាងហង្សអម្រិត]] | | rowspan="2" | [[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] |- | [[ធរណីន្ទ្រទេវី|ព្រះនាងធរណីន្ទ្រទេវី]] | |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទជ័យវធ៌ន ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៣]] |- | ០៣ | [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី]] | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ១]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[យឝោវម៌្មទី១|ព្រះបាទយសោវធ៌ន ឬ យសោវម៌្មទី ១]] |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី១|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ១]] |- | ០៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឦឝានវម៌្មទី២|ព្រះបាទឦសានវម៌្មទី ២]] |- | ០៧ | [[ព្រះនាងជ័យទេវី (សតវត្សរ៍ទី ០៩)|ព្រះនាងជ័យទេវី]] | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៤|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៤]] |- | ០៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ២]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[រាជេន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី ២]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៥]] |- | ១១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឧទយាទិត្យវម៌្មទី ១]] |- | ១២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន|ព្រះបាទជ័យវីរវម៌្ម]] |- | ១៣ | [[វីរលក្ឝ្មី|ព្រះនាងវីរលក្ស្មី]] | | [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវម្ម៌ទី ១]] |- | ១៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឧទយាទិត្យវម្ម៌ទី ២]] |- | ១៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ៣]] |- | ១៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទនឫតីន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ១៧ | rowspan="2" | [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|ព្រះនាងវិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] | | [[ជយវម៌្មទី៦|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី៦]] |- | ១៨ | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី ១]] |- | ១៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[សូយ៌្យវម៌្មទី២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] [[File:Suryavarman_II_Angkor_Wat_0869.jpg|thumb]] |- | ២០ | [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ព្រះនាងស្រីជ័យរាជចូឌាមណី]] | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី ២]] |- | ២១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]] |- | ២២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ត្រិភុវនាទិត្យវម៌្ម|ព្រះបាទត្រិភូវនាទិត្យវម៌្ម]] |- | rowspan="2" | ២៣ | [[ជយរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]] [[File:Jayadevi,_Preah_Khan,_Cambodia.jpg|thumb]] | | rowspan="2" | [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវធ៌ន ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៧]] [[File:JayavarmanVII.jpg|thumb]] |- | [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី]] [[File:Lakshmi_Shrine_Preah_Khan_Angkor0978.jpg|thumb]] | |- | ២៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ២]] |- | ២៥ | [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ព្រះនាងចក្រវ៌តិរាជទេវី]] | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] |- | ២៦ | [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ព្រះនាងស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីស្រ្ទវម្ម៌ ឬ ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី៣]] |- | ២៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រីន្ទ្រជយវម៌្ម|ព្រះបាទស្រីន្រ្ទជ័យវម្ម៌]] |- | ២៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៩|ព្រះបាទជ័យវម៌ាទិបរមេស្វរៈ ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៩]] |- | ២៩ | [[ច័ន្ទតារាវត្តី|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីចន្រ្ទាមហាក្សត្រី ឬ ព្រះចន្ទ្រាវតី]] | | [[អង្គជ័យ|ព្រះបាទត្រសក់ផ្អែម ឬ អង្គជ័យ ឬ ពញាជ័យ]] |- | ៣០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាជារាមាធិបតី|ព្រះបាទពញាសួស]] |- | ៣១ | [[គន្ធបទុម|អ្នកព្រះម្នាងគន្ធបទុម]] | | [[សិរីវីចក្រ|ព្រះបាទសិរីរតន៍ ឬ សិរីវីចក្រ]] |- | ៣២ | [[ព្រះក្សត្រី|សម្ដេចភគវតីព្រះមហាក្សត្រីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះក្សត្រី]] | | [[លំពង្ស|ព្រះបាទលំពង់ ឬ លំពង្ស]] |- | ៣៣ | [[មង្គលក្សត្រី|សម្ដេចព្រះភគវតីមង្គលក្សត្រីសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះមង្គលក្សត្រី]] | | [[ព្រះរាជឱង្ការ|ព្រះបាទឱង្ការ ឬ ព្រះរាជឱង្ការ]] |- | ៣៤ | [[មន្ទាពិសី|សម្ដេចព្រះភគវតីមន្ទាពិសីព្រះសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះអង្គមន្ទាពិសី]] | | [[b:ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ/ផែនដីព្រះសុរិយោពណ៌|ព្រះបាទសុរិយោពណ៌]] |- | ៣៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមនិពាន្វបទ|ព្រះបាទនិព្វានចក្រ ឬ និព្វានបាទ ឬ និព្វានបទ]] |- | ៣៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទសិទ្ធានរាជា|ព្រះបាទសុទ្ធានរាជា ឬ សិទ្ធានរាជា]] |- | ៣៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង់រាជា ឬ លំពង្សរាជា]] |- | ៣៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីសុរិយោវង្ស|ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី ១]] |- | ៣៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាធិបតី|ព្រះបាទបរមរាមា]] |- | ៤០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធម្មាសោករាជ|ព្រះបាទធម្មាសោករាជ]] |- | ៤១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី២|ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី ២]] |- | ៤២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទបរមសុខា]] |- | rowspan="3" | ៤៣ | [[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]] | | rowspan="3" | [[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] |- | [[បទុមកេសរទី៣|អ្នកម្នាងបទុមកេសរ]] | |- | [[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម ឬ ស៊ីសាងាម]] | |- |} ===[[កម្ពុជាសម័យចតុមុខ|សម័យចតុមុខ]]=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះបាទនរាយណ៍រាជា ឬ ព្រះនរាយណ៍រាមាធិបតី]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា ឬ សិរីរាជា ឬ សេរីរាជា]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីសុរិយោទ័យ|ព្រះបាទស្រីសុរិយោទ័យ]] |- | rowspan="2" |០៤ |[[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះវង្សក្សត្រី]] | | rowspan="2" |[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជាទី ១]] |- | [[ទេពបុប្ផា|ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា]] | |- | ០៦ | [[កេសរបុប្ផា|អ្នកព្រះម្នាងកេសរបុប្ផា ឬ នាងស ឬ នាងពៅ]] | | [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ព្រះបាទស្រីសុគន្ធបទ ឬ ចៅពញាដំខត្តិយរាជា]] |- | ០១ | [[អ្នកម្នាងជាលែង|អ្នកព្រះម្នាងផាលែង]] | | rowspan="1" | [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះបាទស្រីជេដ្ឋា ឬ ស្ដេចកន]] |- |} ===[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]] === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | rowspan="2" | ០១ | [[សិរីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះក្សត្រីព្រះវង្សធំ]] | | rowspan="2" | [[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា ឬ អង្គច័ន្ទទី ១]] |- | [[បទុមបុប្ផា|អ្នកព្រះម្នាងបទុមបុប្ផា]] | |- | rowspan="5" | ០២ | [[ស្រីទេពធីតា|ព្រះភគវតីស្រីទេពធីតាមហាចក្រពត្តិឧត្ដមបរមរតនារាជធានីសោភីលក្ខណាមហាក្សត្រី ឬ ព្រះម្នាងទេពបុប្ផា]] | | rowspan="5" | [[បរមិន្ទរាជា|ព្រះបាទបរមិន្ទរាជា ឬ បរមេន្ទរាជា]] |- | [[សុជាតិក្សត្រី|សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីរតន៍រាជទេវី ឬ ព្រះសុជាតិក្សត្រី]] | |- | [[កេសរមាលា|ព្រះនាងកេសរមាលា]] | |- | [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង]] | |- | [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|អ្នកម្នាងកេសរ]] | |- | ០៣ | [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ ឬ ពៅភិវង្សធំ]] | | [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទសត្ថាទី ១]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ១ ឬ ព្រះជ័យចេស្ដា]] |- |} ===[[សម័យស្រីសន្ធរ]]=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាទី២|ព្រះបាទរាមាជើងព្រៃ]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាជាទី៣|ព្រះបាទពញាតន់]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាទី៣|ព្រះបាទពញាអន]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះកែវហ្វាទី១|ព្រះបាទពញាញោម]] |- |} ===[[សម័យឧដុង្គ]] (១៦២០-១៨៦៣)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | | [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ ឬ សម្ដេចព្រះក្សត្រី]] | | [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]] |- | rowspan="5" | | [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីវរស្ត្រី ឬ សម្ដេចព្រះទាវធីតាមហារាជជននី ឬ អង្គចូវ ឬ ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] | | rowspan="5" | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២ ឬ ជ័យជេស្ដា]] |- | [[អ្នកម្នាងសុខ]] | |- | [[អ្នកម្នាងនង]] | |- | [[អ្នកម្នាងប៊ុន]] | |- | [[អ្នកនាងទន់]] | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២|ព្រះអង្គមុីក្សត្រី]] [[File:Ang_Mei,_Queen_of_Cambodia.jpeg|thumb]] | | មិនស្គាល់ព្រះនាម |- | rowspan="34" | | colspan="3" |[[អង្គឌួង|ព្រះបាទហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតី ឬ អង្គឌួង]] [[File:Ang Duong (cropped).jpg|thumb]] |- | colspan="3" |ព្រះទេពី |- | [[អ្នកម្នាងឃ្លិច]] | colspan="2" | ព្រះមង្គលទេវី |- | មិនស្គាល់ព្រះនាម | colspan="2" | ព្រះទេពីមង្គល |- | colspan="3" |ព្រះបិយោ |- | [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|អ្នកម៉ែនាងប៉ែន]] | colspan="2" | ព្រះបរមជាតិក្សត្រី |- | [[អ្នកម៉ែនាងណុប]] | colspan="2" | ព្រះបរមស្រីកញ្ញា |- | [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (ព្រះរៀមរបស់អ្នកម៉ែនាងប៉ែន)|អ្នកម៉ែនាងពៅ]] | colspan="2" | ព្រះបរមទេវធីតា |- | [[អ្នកម៉ែនាងពៅ]] | colspan="2" | ព្រះបរមអច្ឆរិយាអប្សរ |- | colspan="3" |ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះសុជាតិនារី]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះស្រីកញ្ញា|ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះទេពលក្ខិណា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះឥរិយាអប្សរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | colspan="3" |ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | colspan="3" |ព្រះស្នំ |- | [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|អ្នកព្រះនាងផលទិព្វសុវណ្ណ]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | colspan="3" |ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | colspan="3" |ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកឆវីសោភ័ណ]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកសុវណ្ណសោភា]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកសោភមង្សា]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកកល្យាកេសី]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- |} === សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង === ==== ២.[[នរោត្តម|ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តម​ ព្រហ្មបរិរក្ស​ បរមរាមទេវាវតារ]] ==== នេះគឺ'''ព្រះនាមព្រះមហេសី និងនាម ចៅចម ម៉ម អ្នកម្នាង នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តម ព្រហ្មបរិរក្ស បរមរាមាទេវតា'''៖ {| class="wikitable sortable" ! colspan="5" |សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |១ |សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី តារាការា |បុត្រីនៃព្រះមហាឧបរាជ អង្គ អ៊ិម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៤៣ សោយពិរាល័យនៅក្រុងឧត្តុង្គ ១៩៦៨ <br /> |១៨៥៨ | * សម្តេចចៅហ្វ៊ា នរោត្តម ចន្ទរក្សអម្ពរ |- ! colspan="5" |ព្រះមហេសី |- ! colspan="2" |ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |២ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ផាត់ចុនី <br /> |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) ម្ចាស់ក្សត្រីនៃ ប្រទេសសសៀម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨២៧ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |មុនឆ្នាំ១៨៤៨ | |- |៣ |សម្តេចក្សត្រី អង្គ ស្ងួន <br /> |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទ អង្គ ចន្ទទី២ ,បានតែងតាំងជា <nowiki>'' សម្តេច ''</nowiki> នៅថ្ងៃទី០៩ មករា ១៩៣៥ យួនបានហៅថា តាប់នីញគួនគួន |១៨៤៨ | |- |៤ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ឧបុល <br /> |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទអង្គដួង និង ចៅឃុនបុស្បា កេសរ៉ា |១៨៦៣ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ករណ្ណិកាកែវ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភីយ |- |៥ |[[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អគ្គនារី ឯក ណ]] |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ ប្រទេសសសៀម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៥០ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ <br /> |១៨៧១ | |- |៦ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) ជាកូនស្រីរបស់រដ្ឋមន្រ្តីរដ្ឋសៀមប្រហែលជារាជវង្ស​ ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៧៧ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩<br /> |១៨៩២ | |- ! colspan="5" | ==== ព្រះស្នំ ==== |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចូលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៧ |ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម |បុត្រីជនជាតិចិន ( ចិនកុកងឺ) |១៨៥០ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កម្ពុជាសុដាដួង|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម កម្ពុជាសុដាដួង]] (សម្តេចព្រះអង្គយ្យ៉ៃ ) * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភួងកម្ពុជារតនៈ|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ភួងកម្ពុជារតនៈ]] (សម្តេចព្រះអង្គណយ) |- |៨ |ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ |បុត្រីជនជាតិចិនកុកងឺ កើតឆ្នាំ១៨៤០ ទទួលអនិច្ចកម្មនៅភ្នំពេញ ឆ្នាំ១៩២៥ |១៨៥៧ | * [[យុគន្ធរ|សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម អារុណយុគន្ធរ ព្រះរាជឱរសបុត្រាចន្ទ]] |- |៩ |ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក | |១៨៥៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប៉ាក |- |១០ |ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប |ជាស្ត្រីជនជាតិចិនកុកងឺ |១៨៥៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភោគ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មយូរ៉ា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មយូរ៉េត |- |១១ |ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី | |១៨៥៨ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ចម្រើនឬទ្ធិ]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប្រាថមម៉េត * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រដ្ឋានេត្រ]] |- |១២ |ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់ |បុត្រីជនជាតិសៀម | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ផាន់តាវង្ស]] |- |១៣ |ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី | |១៨៦៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ដួងសាម៉ន |- |១៤ |ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី | |១៨៧២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុម៉ាលី * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ក្រៃសុង សារីវង្ស]] |- |១៥ |ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម វិជាវរតនា |- |១៦ |ព្រះនាងចៅ ស្មាម | |១៨៩២ | |- |១៧ |ឃុនព្រះម្នាងចមសុជាតិបុប្ផានួន ( ឃុន ថាន់) |អតីតស្នំនៃព្រះបាទអង្គ ដួង |១៨៦១ | * [[ឌួង ចក្រ|ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឌួងចក្រ]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កុយ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម យាយកន្ថា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មគ្គវណ្ណ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សោម៉ាវត្តី * [[សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម ភាណុវង្ស]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម យផាន់ថា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ស្រីសុម៉ា * [[នរោត្តម ផាង៉ាម|សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកាខត្តិយកល្យាណរាជសុដាភគវត្តី នរោត្តម ផង៉ាង៉ាម]] |- |១៨ |ឃុនព្រះអ្នក ញឹក |ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៦៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុដាវត្តី * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ផាត់ថាម៉ា * សម្តេចព្រះស្វាង្គវឌ្ឍនារាជកន្និដ្ឋាចម្រើនរដ្ឋ នរោត្តម មល្លិកា |- |១៩ |ឃុនចម បុស្សា |ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ | | |- |២០ |ឃុន ធីម | | | |- |២១ |ឃុន សង្វាន | |១៨៩២ | |- |២២ |ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ ) |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៥៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កុសុម៉ា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម វណ្ណា<br /> |- |២៣ |ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា |បុត្រីនៃចៅពញ្ញាអភ័យវង្សធិបតី ញ៉ុញ និងលោកជំទាវ ថាប់ធីម ប៊ុននាគ កើតឆ្នាំ១៨៦៤ ទទួលអនិច្ចកម្មនៅ ឆ្នាំ១៩៤៤ |១៨៦៤ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កេតុសារ៉ា]] * [[នរោត្តម សុធារស|សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ក្រុមព្រះវរចក្ររណឬទ្ធិ នរោត្តម សុធារស]] <br /> |- |២៤ |អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៦៤ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ត្រឡុច |- |២៥ |អ្នកមហាហង្សា យ៉េង |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៦២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហេមរ៉ា * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សាលវណ្ណ]] |- |២៦ |អ្នក នូ |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៦៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ម៉ារី |- |២៧ |អ្នក អាន |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម |១៨៦២ | |- |២៨ |អ្នក ផ្ទាល់ | |១៨៧១ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កេត្តដា |- |២៩ |ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៧៤ | * [[សម្តេចក្រុមព្រះ អគ្គមហាសេនាបតី នរោត្តម សុទ្ធាវង្ស]] |- |៣០ |អ្នកម្នាងភក្សា ពក | |១៨៦៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុគន្ធបទ |- |៣១ |អ្នកម្នាង សោម | |១៨៦៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រយ៉ា<br /> |- |៣២ |អ្នកម្នាង ជ័យ |ជាស្ត្រីដើមកំណើតម៉ាឡេ ត្រូវមានទោសប្រហារជីវិតនៅឆ្នាំ១៨៧៥ ដោយសារអំពើរផិតក្បត់ |១៨៦៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កញ្ចនារី * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាយ៉ា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ម័តតារី |- |៣៣ |អ្នកម្នាង ម៉ម |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៦៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប្រាថាម៉ាន |- |៣៤ |អ្នកម្នាង កុលាប |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៧០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ក្រាក់ចាង |- |៣៥ |អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ |បុត្រីរបស់រដ្ឋមន្ត្រីហិរញ្ញវត្ថុ | | |- |៣៦ |អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ | |១៨៧១ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឧម៉ា |- |៣៧ |អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន | |១៨៧៣ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នីមនង្គលក្ខណ៍ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សក្ខិរិយាវង្ស |- |៣៨ |អ្នកម្នាង មុត |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៧៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុផាណា |- |៣៩ |អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី | | | |- |៤០ |អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា | | | |- |៤១ |ម៉ម ក្រាង |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៥៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភួងមាលី |- |៤២ |ម៉ម តាត |កូនស្រីលោកម៉ុងឃុនដែលជាជនជាតិចិនដើមកំណើតសៀម |១៨៩២ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ចន្ទលេខា]] |- |៤៣ |ម៉ម យាយ | |១៨៥៧ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ]] |- |៤៤ |ម៉ម ឈីវ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កញ្ចនារី |- |៤៥ |ម៉ម ចេវ | | | |- |៤៦ |ម៉ម នុម៉ាន |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម |១៨៨៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុម៉ាម៉ាន |- |៤៧ |ម៉ម សោម | |១៨៩២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឆ្លើមខ្វាន់ |} ==== ៣.[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ]] ==== '''នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងព្រះស្នំ នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ​ ចមចក្រពង្ស៖''' {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="4" |ព្រះអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !អភិសេក |- |១ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទអង្គដួង និងសម្តេចព្រះបិយោ ព្រះបរមជាតិក្សត្រី អ្នកម៉ែនាង ប៉ែន ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣៦ សុគត ១៩០៦ <br /> |១៨៥៨ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឥស្សរាវង្ស]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កន្តួច​ |- |២ |សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត |ព្រះនាមដ់ើមព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សាម៉រ ព្រះរាជបុត្រីទីពីរនៃសម្តេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋាមហាឧបរាជ អ៊ិម ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣១ សុគត ១៩១៥ |លែងលះ ១៩១០ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ លំពង់ឥស្សរា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ស៊ីសាវភ័ក្ត្រ * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កេន្នរ៉ា |- |៣ |សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ |ព្រះរាជបុត្រីទីបីនៃព្រះបាទអង្គដួង និងអ្នក អ៊ុង ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣០ សុគត ១៩៦៦នាខែត្របាត់ដំបង |១៨៤០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ត្រឡុច * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រក្សសាស្រ្តា * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ប៉ែង * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ណាន * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សត្ថាណា * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សុឡារស្មី |- ! ! colspan="4" |ព្រះស្នំ |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចួលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៤ |ម៉មយាយ នាម |កូនស្រីសាមញ្ញជនជាជនជាតិថៃ អនិច្ចកម្មនៅខែមករា ១៨៦៥ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ វរ៉ាសាវឌី]] |- |៥ |អ្នកម្នាង ពុយ | | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ វឌ្ឍនាវង្ស]] |- |៦ |អ្នកម្នាង កែស |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋនី]] |- |៧ |អ្នកម្នាង កេស |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ នព្វកៅ]] |- |៨ |អ្នកម្នាង ខេន | | | |- |៩ |អ្នកម្នាង យ៉េង | | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ខត្តិយារក្ស]] |- |១០ |អ្នកម្នាង អុីម |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉ា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សម្ភឌី |- |១១ |សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់ |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ សុគត ថ្ងៃទី១៥ កញ្ញា ១៩៣០ | | * ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] |- |១២ |នាង សោមជីន |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ ឌួងលក្ខិណា]] |- |១៣ |នាង ស្រគំ |កូនស្រីសាមញ្ញជន | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ កន្នារក្ស]] |- |១៤ |ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ អ្នកភូមិក្រាំងលាវ | | * [[សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ សុផានុវង្ស]] * សម្តេចព្រះរតនរាជធីតា ព្រះស្រីសុន្ទរភក្រ្តអគ្គនិករអមរមកុដក្សត្រិយ៍ [[ស៊ីសុវត្ថិ ពិន្តរាសុដាររេត]] |- |១៥ |អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ | | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ វង្សខាត់]] |- |១៦ |នាង ម្លិះ |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កេតុសុដារ៉ាក់ |- |១៧ |អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុភាភ័ក្ត្រ |- |១៨ |អ្នកម្នាង ព្រីម |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ លក្ខណាឈុម |- |១៩ |អ្នកម្នាង មិត្ត |ជាបុត្រីទីពីរលោកបួរ និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ផាន់វីឡាត បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ | | |- |២០ |អ្នកម្នាង សោម |ជាបុត្រីទីបីរលោកបួរ និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ផាន់វីឡាត បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ | | |} ==== ៤.[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] ==== '''នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងនាម ព្រះស្នំ នៃព្រះបាទសម្តេចស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស៖''' {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="4" |ព្រះរាជអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |១ |[[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី មហាក្សត្រី នរោត្តម កាញ្ចនវិមាន នរលក្ខណ៍ទេវី]] | |១៨៩៤ | *ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ពិនណូរ៉េត * សម្តេចព្រះរៀម ស៊ីសុវត្ថិ ថាវ៉េតរង្សីនារីវង្ស * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ សារីលេតលក្ខណ៍ * សម្តេច​ព្រះមហាក្សត្រីយានី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស កុសុមៈនារីរ័ត្ន សិរី​វឌ្ឍនា * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ នារីរក្ស * [[សម្តេច​ក្រុម​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីរ៉េត]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស|សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស]] |- ! ! colspan="4" |ព្រះមហេសី |- |២ |អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង | | | |- |៣ |អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា | |១៩០០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សុដារង្សី |- ! ! colspan="4" |ព្រះស្នំ |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចួលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៤ |អ្នកម្នាង គឹម ហូ | |១៩២២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជាតិ |- |៥ |ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ) | |១៩២៥ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ កុស្សរៈ]] |- |៦ |ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន | |១៩២៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សតារារ៉ាក់ |- |៧ |ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន | |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ វង្សមុនី |- |៨ |ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត) |ប្រសូត្រគ.ស.១៩០៥ អនិច្ចកម្ម០១ តុលា ១៩៦៨ ជាបុត្រីនៃលោក យិន នៅភូមិ បឹង ខាងលិចភ្នំជ្រៃហូរព្នៅ ស្រុកគងពិសី ខែត្រ កំពង់ស្ពឺ |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សាមានវរពង្ស * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ វង្សជីវន្ត័ * [[ស៊ីសុវត្ថិ ជីវន្ត័​មុនីរក្ស|សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ ជីវន្ត័​មុនីរក្ស]] |- |៩ |ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត) |ប្រសូត្រ០១​ កញ្ញា គ.ស.១៩០៩ អនិច្ចកម្ម គ.ស.១៩៩៣ ជាបុត្រីនៃលោក ឯក និងលោកស្រី វ៉ាន់ |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សសានមុនី * សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ មុនីលក្ខិណា |- |១០ |ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម) | |១៩២៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ រិន្រ្ទមុនី * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជីវ័ន្ត|ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជីវ័ន្ត]] |- |១១ |អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សាម៉ានរក្ស |- |១២ |ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល) | |១៩៣០ | * សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋមុនី |- |១៣ |អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព | | | * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ សុភាពនារីរក្ស |- |១៤ |អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ភួងមុនី |- |១៥ |អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ លម្អកេសរ |- |១៦ |ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឌួងជីវិន |- |១៧ |អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន | |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ នារីប៊ុង្ង៉ា |- |១៨ |អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង | |១៩៣៤ | |- |១៩ |អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់ | | | |} ==== ៥.[[នរោត្តម សុរាម្រិត | ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្តម សុរាម្រិត]] ==== {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | តំណែង ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ព្រះនាម ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | វង្សត្រកូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ព្រះរាជបុត្រ |- | align="center" | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | align="center" | [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|សម្តេចមហាក្សត្រីយានី ស៊ីសុវត្ថិ​​ មុនីវង្ស កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] | align="center" | ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេច [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] និង​[[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី មហាក្សត្រីយ៍ នរោត្តម កាញ្ចនវិមាន នរលក្ខណ៍ទេវី]] | align="center" | * ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] |- | align="center" | ព្រះជាយា | align="center" | អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត | align="center" | ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៩៦ ជាព្រះបុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉ា | align="center" | |- | align="center" | ព្រះស្នំឯក |ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប |បុត្រីនៃលោក គឹំម អាន និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ទូច | * សម្តេច នរោត្តម ​វជរ៉ា * សម្តេច​ [[នរោត្តម សិរីវុឌ្ឍ]] * ស្តេចក្រុមឃុន នរោត្តម ប្រិ៍យសោភ័ណ |}<ref>https://cambodiagyl.wordpress.com/2013/12/14/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91-%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9F%84%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%98/</ref> ==== ៦.[[នរោត្ដម សីហនុ| ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្ដម សីហនុ]] ==== {| class="toccolours" width="100%" | colspan="4" style="background: #F4AF09 " align="center" |សម្តេចព្រះមហេសីនឹងព្រះស្នំនៃ[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ]] |- ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ព្រះនាម ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ប្រសូត ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ចូលទិវង្គត ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[ផាត់ កាញ៉ុល |អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល]]''' (គ.ស. ១៩២០ - ១ កុម្ភៈ គ.ស. ១៩៦៩) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤២ / ក្រោយមកលែងលះ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''[[នរោត្តម បុប្ផាទេវី| សម្តេចរាជបុត្រីព្រះរាម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]]''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០១៩ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៦ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស ២០២១ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៧ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''[[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី]]''' ( ម្ចាស់ ម៉ោង ) (២៦ មករា គ.ស. ១៩២៩ - ៥ ធ្នូ គ.ស.១៩៧៤) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤២ / លែងលះ: គ.ស. ១៩៥១ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចព្រះបរមរាមា នរោត្តម យុវនាថ''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០២១ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៧ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាវីវង្សសីហនុ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៣ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៩ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចព្រះមហិស្សរា នរោត្តម ចក្រពង្ស''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.​ ១៩៤៥ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៥ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សូរិយារង្សី | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៧ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៩ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម គន្ធបុប្ផា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៨ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥២ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |០៤ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ខេមានុរក្សសីហនុ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៩ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៥ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៣៣ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |[[នរោត្តម បទុមបុប្ផា|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម បទុមបុប្ផា]] | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥១ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៥ ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន''' ( ម្ចាស់ ដូង ) (៦ មេសា គ.ស. ១៩២៩ - ១៧ កុម្ភៈ គ.ស. ១៩៤៦) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៤ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នរៈទីប៉ោ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៦ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៣០ ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''សម្តេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្តម នរលក្ខណ៍''' (២៩ កញ្ញា គ.ស. ១៩២៧- ០៤ កុម្ភៈ គ.ស. ២០១៧) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៦ ផ្លូវការ: ៤ មីនា​ ១៩៥៥ |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស |ម៉ម ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]]''' ( ម៉ម លាវ ) (១៩៣៤ - ១៩ មេសា គ.ស. ១៩៧៥) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៩ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សុជាតិវត្តិយ៉ា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៥ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២២ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចរាជបុត្រីព្រះអនុជ នរោត្តម អរុណរស្មី''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៥ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៦៤ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ | សម្តេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ]]''' ( ប៉ូលម៉ូនិច អ៊ីហ្ស៊ី ) (១៨ មិថុនា គ.ស.​ ១៩៣៦ - បច្ចុប្បន្ន) អភិសេក: គ.ស. ១៩៥២ ផ្លូវ: គ.ស. ១៩៥៥ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរបមនាថ [[នរោត្ដម សីហមុនី]]''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៦៦ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |សម្តេច នរោត្តម នរិន្រ្ទៈពង្ស | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០០៣ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៤៩ ព្រះវស្សា |} ==== ៧.[[នរោត្តម សីហមុនី | ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្តម សីហមុនី]] ==== *មិនបានរៀបអភិសេក === [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] === {| width=100% class="wikitable" |- ! width=15% | លេខរៀង ! width=15% | ព្រះនាម ! width=5% | ព្រះរាជឥស្សរិយយស ! width=10% | ព្រះស្វាមី ! width=10% | រាជ្យ |- | rowspan="1" | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម<br/>(មាតាព្រះរាជបុត្រី ព្រះនាង[[ធារាវត្តី (នាងនាគ)|ធារាវត្តី]]) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | [[កម្ពុជនាគរាជ|ព្រះបាទកម្ពុជនាគរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស. ?-២៦៧ |- | rowspan="1" | ០២ | ព្រះនាង[[ធារាវត្តី (នាងនាគ)|ធារាវត្តី]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | [[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|សម្ដេចព្រះកុម៉ែរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ២៦៧-១៩១ |- | rowspan="1" | ០៣ | [[អ្នកម្នាងទេស]] | សម្តេចព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[វិរោរាជ|ព្រះបាទវិរោរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ១៩១-១៤១ |- | rowspan="2" | ០៤ | [[អ្នកម្នាងកេសរ (រឿងនិទាន)|អ្នកម្នាងកេសរ]]<br/>( មាតា[[សុវណ្ណបទុម|ព្រះបាទសុវណ្ណបទុម]] ) | សម្តេចព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ឧទ័យ|ព្រះបាទឧទ័យ]] | rowspan="2" | ម.គ.ស ១៣៧-៧៧ |- | [[អ្នកម្នាងទារ]] | សម្តេចព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[សុវណ្ណបទុម|ព្រះបាទសុវណ្ណបទុម]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ៧៨-២១ |- | rowspan="1" | ០៦ | [[សុវណ្ណមាលា]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ប្រទេសរាជ|ព្រះបាទប្រទេសរាជ]]<br/> | rowspan="1" | ម.គ.ស ២១-គ.ស ១ |- | rowspan="1" | ០៧ | [[នាងទាវ (រឿងនិទាន)|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី អ្នកម៉ែនាងទាវ]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ទេវង្សអស្ចារ្យ|ព្រះបាទទេវង្សអស្ចារ្យ]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ១-៧៨ |- | rowspan="4" | ០៨ | អ្នកម៉ែនាង[[នាងពៅ]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="4" | [[អរិដ្ឋពលពាហនោ|ព្រះបាទអរិដ្ឋពលពាហនោ រឺ កេតុមាលា]]<br/> | rowspan="4" | គ.ស ៧៨-៤៦៨ |- | ព្រះនាង[[ពិនសុវណ្ណ]] | ព្រះមហេសី |- | ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី[[កោសុមកេស្សរា]] | ព្រះមហេសី |- | អ្នកម្នាង[[មាលាបទុម]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ០៩ | ព្រះនាង[[ច័ន្ទបុប្ផា]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[សហស្សរង្សី]] ([[ពង្សាវតារសម្ដេចវាំងជួន|វាំងជួន]])<br/> | rowspan="1" | ប្រហែល គ.ស ៤៦៥-៥១១ រឺ គ.ស ៤៦៨-៥១៤ |- | rowspan="1" | ០៩ | អគ្គមហេសី[[​នាងនាគទី២|នាងនាគ]] រឺ ក្មួយស្រីព្រះកេតុមាលា (ពង្សាវតារវត្តកោកកាក) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[បទុមវរវង្ស]] ([[ពង្សាវតារវត្តកោកកាក|វត្តកោកកាក]])<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៥៦០-៦២១ |- | rowspan="2" | ០៩ | ព្រះនាង[[បទុមមាលា]] (ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="2" | ព្រះបាទ[[ធនញ្ជ័យគោរពរាជ្យ]] ([[ពង្សាវតារសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជទៀត|សង្ឃរាជទៀង]])<br/> | rowspan="2" | |- | ព្រះនាង[[គន្ធមាលី]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១០ | ព្រះអគ្គមហេសី[[បទុមកេសរ]] | ព្រះអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ជ័យវុទ្ធីវង្ស|ព្រះបាទជ័យវុទ្ធីវង្ស]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៥១១-៥៦០ |- | rowspan="1" | ១០ | អ្នកព្រះម៉ែនាង[[បទុមកេសរទី២|បទុមកេសរ]] | ព្រះអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[បទុមសុរិយវង្ស]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៦២១-៧២៩ |- | rowspan="1" | ១០ | ព្រះនាង[[ភគវត្តី]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[ជ័យជេដ្ឋ]] | rowspan="1" | គ.ស ៧៩៤-៨៥៣ |- | rowspan="2" | ១១ | ព្រះនាង[[មៃ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[អឡស្សរាជ|ព្រះបាទអឡស្សរាជ]] | rowspan="2" | គ.ស ១០៧១-១១១១ |- | អ្នកម្នាង[[វិសេសនារី]] ([[ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល]]) | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="2" | ១២ | [[អ្នកម្នាងស្វាយ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[ព្រះបាទបក្សីចាំក្រុង]] (ពង្សាវតារសម្ដេចទៀង) | rowspan="2" | គ.ស ១០២៨-១០៧១ |- | ព្រះនាង[[ពៅពិសី]] | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="2" | ១២ | ព្រះនាង[[តារាវត្តី]] | ព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ជេដ្ឋាជ័យ|ព្រះបាទជេដ្ឋាជ័យ]] | rowspan="2" | គ.ស ៨៥៣-៩១៦ |- | ព្រះម្នាង[[មាលាវត្តី]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១៣ | [[ព្រះនាងកើត]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ស័ង្ខចក្រ|ព្រះបាទស័ង្ខចក្រ]] | rowspan="1" | គ.ស ៩១៦-៩៧២ |- | rowspan="2" | ១៤ | [[អ្នកម្នាងកែវ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ចក្រព័ត្រ|ព្រះបាទចក្រព័ត្រ]] | rowspan="2" | គ.ស ៩៧២-១០០១ |- | [[អ្នកម្នាងទង]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១៥ | ព្រះនាង[[សយបុប្ផា]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[គោត្តមអមរទេវរាជ|ព្រះបាទគោត្តមអមរទេវរាជ រឺ ដំបងគ្រញូង]] | rowspan="1" | គ.ស ១០០១-១០០៨ |- | rowspan="1" | ១៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិន្ធពអមរិន្ទ|ព្រះបាទសិន្ធពអមរិន្ទ]] | rowspan="1" | គ.ស ១០០៨-១០២៨ |- | rowspan="2" | ១៧ | ព្រះនាង[[មៃ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[អឡស្សរាជ|ព្រះបាទអឡស្សរាជ]] | rowspan="2" | គ.ស ១០៧១-១១១១ |- | អ្នកម្នាង[[វិសេសនារី]] ([[ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល]]) | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="1" | ១៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[វុឌ្ឍិយា|ព្រះបាទ​វុឌ្ឍិយា​ រឺ ស្ដេចពំនោល]] | rowspan="1" | គ.ស ១១១១-១១៤៧ |- | rowspan="1" | ១៩ | [[ព្រះនាងពៅ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិង្ខក័ង្ខា|ព្រះបាទសិង្ខក័ង្ខា]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៤៧-១១៩៥ |- | rowspan="1" | ២០ | ព្រះនាង[[រតនបុប្ផា]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សុនក្ខរិន្ទរាជា|ព្រះបាទសុនក្ខរិន្ទរាជា]] | rowspan="1" | គ.ស ?-? |- | rowspan="1" | ២០ | [[ព្រះនាងយស]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សែណ្ណ័ករាជ|ព្រះបាទសែណ្ណ័ករាជ]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៩៥-១២៣៨ |- | rowspan="1" | ២១ | ព្រះនាងកែសនី | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ព្រហ្មចក្រព័ត្រាធិរាជ|ព្រះបាទព្រហ្មចក្រព័ត្រាធិរាជ រឺ តាព្រហ្មឈ្មួញគោ]] | rowspan="1" | គ.ស ៩៥១-៩៥៩ |- | rowspan="1" | ២២ | អ្នកព្រះម្នាង[[គន្ធបទុម]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិរីវីចក្រ|ព្រះបាទសិរីវីចក្រ]] | rowspan="1" | គ.ស ១០៩៩-១១៦៣ |- | rowspan="1" | ២៣ | សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះមហាក្សត្រី ចក្រពត្តិ | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[លំពង្ស|ព្រះបាទលំពង្ស]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៦៣-១១១៨ |- | rowspan="1" | ២៤ | ព្រះនាង[[មង្គលក្សត្រី]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[រាជឱង្ការ|ព្រះបាទរាជឱង្ការ]] | rowspan="1" | គ.ស ១២១៧-១២៧៥ |- | rowspan="1" | ២៥ | [[មន្ទាពិសី|សម្ដេចព្រះភគវតី មន្ទាពិសី ព្រះសិរីចក្រពត្តិ ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី១|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ទី១]] | rowspan="1" | គ.ស ១២៧៥-១៣៤០ |- |} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ|*]] tq2soj675ocymmgocfawuuoycij9w6l 333973 333972 2026-04-01T16:24:50Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333973 wikitext text/x-wiki [[File:Royal_arms_of_Cambodia.svg|thumb|ព្រះរាជសង្ហារ]] [[File:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|thumb|ទង់ជាតិព្រះមហាក្សត្រ]] [[File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង សុភមង្គល]] ==ទំនៀមលំដាប់ថ្នាក់ព្រះយសព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ== ជាទំនៀមទម្លាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលមកក្រៅអំពីព្រះអគ្គមហេសីដែលជាព្រះភរិយាធំហើយនោះព្រះមហាក្សត្រស្តេចទ្រង់ទទួលនូវបណ្តាស្ត្រីផ្សេងៗទៀតជាអនុភរិយាឬភរិយាតូចតាមការសព្វព្រះរាជហឫទ័យឬតាមរយៈការបង្គំទូលថ្វាយពីសេនាបតីឬក៏ជាការផ្សំផ្គុំថ្វាយពីសំណាក់ព្រះរាជជនកនិងព្រះរាជជននីជាដើម។ខាងក្រោមនេះគឺជាការបែងចែកលំដាប់ថ្នាក់បណ្តាព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាទាំង ១០ ថ្នាក់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាយើងនាសម័យបុរាណដែលត្រូវបានរៀបចំឲ្យមានជាក្រឹត្យក្រមឡើងវិញនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]] ៖ ០១. ព្រះមហេសី តំណែងព្រះមហេសី គឺជាតំណែងដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅក្នុងចំណោមបណ្តាតំណែងព្រះភរិយាទាំងឡាយនៃព្រះមហាក្សត្រហើយក៏ជាតំណែងដែលនៅក្នុងព្រះនគរអាចមានតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះដើម្បីជាគូស្វាមីភរិយានឹងអង្គរាជា។យើងអាចហៅតំណែងនេះជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ព្រះភរិយាធំ'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។ស្ត្រីដែលនឹងគ្រងឋានៈជាព្រះមហេសីនេះបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតជាខត្តិយកញ្ញាហើយត្រូវតែជាព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់ផងដែរ។ពាក្យសម្រាប់ហៅនាំមុខតំណែងព្រះមហេសីជាទូទៅត្រូវបានបែងចែកចេញជា ០៣ គឺព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះមហេសីតាមរយៈការកំណត់ពីបុរាណមកប្រសិនបើខត្តិយស្ត្រីរូបណាដែលបានរៀបមង្គលអភិសេកជាមួយនឹងអង្គព្រះរាជាមានធ្វើពីធីដោយព្រាហ្មណ៍មានថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាមទំនៀមហើយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមផងនោះតម្រូវឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជអគ្គមហេសី'''។ប្រសិនបើអភិសេកដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះរាជាមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមទេឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។រីឯខត្តិយស្ត្រីណាដែលអភិសេកនឹងព្រះរាជាហើយតែពុំទាន់បានទទួលពិធីពីព្រាហ្មណ៍ទេលោកឲ្យមានព្រះយសត្រឹមជា'''ព្រះមហេសី'''។ ០២. ព្រះទេពី តំណែងព្រះទេពី គឺជាតំណែងបន្ទាប់ពីតំណែងព្រះមហេសីឬដែលយើងអាចហៅជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ភរិយារង'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។នៅក្នុងមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអាចមានតំណែងព្រះទេពីនេះ ០១ អង្គក៏បាន ០២ អង្គក៏បានអាស្រ័យតាមព្រះរាជអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយគេបែងចែកងារនៃតំណែងនេះជា ០២ គឺព្រះមង្គលទេវីនិងព្រះទេពីមង្គល។ស្ត្រីដែលអាចគ្រងឋានៈជាព្រះទេពីបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតខ្ពង់ខ្ពស់ជាបុត្រីនៃព្រះបរមវង្សានុវង្សព្រះញាតិវង្សនៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ។រីឯការកំណត់ព្រះយសពាក្យសម្រាប់នាំមុខព្រះឋានៈក៏ត្រូវបានបែងចែកជា ០៣ ដូចគ្នានឹងតំណែងព្រះមហេសីដែរគឺព្រះបរមរាជ ព្រះបរម និង ព្រះរាជ។ប្រសិនបើព្រះទេពីនោះបានរៀបមង្គលអភិសេកដោយមានការចូលរួមពីព្រះមាតាបិតាហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានព្រះយសជា'''ព្រះបរមរាជ'''(ព្រះបរមរាជទេពីមង្គល/ព្រះបរមរាជមង្គលទេវី)។តែប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមពិធីអភិសេកទេឲ្យហៅយសជា'''ព្រះបរម'''។រីឯព្រះទេពីណាដែលអភិសេកដោយមិនទាន់មានពិធីព្រាហ្មណ៍លោកឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជ'''សិន។ ០៣. តំណែងព្រះបិយោ តំណែងព្រះបិយោ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវសម្រាប់តែបុត្រីនៃសេនាបតីជាន់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះបិយោបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នាបាន។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណាងព្រះបិយោនេះគេបែងចែកជា ០៣ ដូចតំណែងទាំង ០២ ខាងលើដែរគឺព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។តាមការកំណត់មកថាប្រសិនបើស្ត្រីជាបុត្រីអគ្គមហាសេនាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាបានរៀបមង្គលអភិសេកនឹងអង្គព្រះរាជាដោយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានយសជា'''ព្រះបរម'''។ប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាមកចូលរួមពិធីទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះរាជ'''។ដោយឡែកប្រសិនបើស្ត្រីទទួលអភិសេកដោយផ្ទាល់ពីព្រះរាជាតែមិនទាន់មានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះបិយោ'''ធម្មតាសិន។ ០៤. ព្រះមេយុវ ឬ ព្រះម៉ែយុវ តំណែងព្រះមេយុវ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវឲ្យត្រូវតែជាបុត្រីរបស់អស់លោកមន្ត្រីរាជការ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះមេយុវបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នា។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណែងព្រះមេយុវនេះគេបែងចែកជា ០៣ ហើយមានការកំណត់ដូចតំណែងព្រះបិយោដែរគឺ ព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។ ០៥. ព្រះមេនាង ឬ ព្រះម៉ែនាង (ម្នាង) តំណែងព្រះមេនាង គឺជាតំណែងព្រះស្នំដែលជាបុត្រីនៃអស់លោកមន្ត្រីរាជការបានថ្វាយខ្លួនជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីនឹងអង្គព្រះរាជា។តំណែងព្រះមេនាងអាចមានច្រើនរូប និងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៦. ព្រះស្នំ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់រួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីតំណែងព្រះពញាជាបាទបរិចារិកា ហើយបានរួមប្រវេណីហើយលោកឲ្យបុត្រីនោះមានតំណែងជា ព្រះស្នំហៅងារជា'''អ្នកព្រះនាង'''ឬ'''ព្រះនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបស្របតាមព្រះរាជហឫទ័យនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៧. ព្រះស្រឹង្គារ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយមិនបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្រឹង្គារមានងារជា'''អ្នកនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៨. ព្រះក្រមការ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះក្រមការ។តំណែងព្រះក្រមការនេះអាចមានច្រើនអ្នកនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៩. ព្រះស្រីការ តំណែងព្រះស្រីការ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណី។ ១០. ព្រះបម្រើ តំណែងព្រះបម្រើ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់បានរួមប្រវេណី។<ref>https://www.facebook.com/share/p/1D8D2TzCFo/</ref> ==អំពីគោរមងារឃុន ម៉ម និង អ្នកម្នាង== * ពាក្យ'''ឃុន'''នៅក្នុងសម័យបុរាណគោរមងារនេះហៅបានតែចំពោះបុរសដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិបួនហ៊ូពាន់តែប៉ុណ្ណោះ(មានអំណាចត្រួតពលបានបួនពាន់នាក់)លុះមកដល់រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]]រៀងមកគោរមងារនេះត្រូវបានហ្លួងប្រទានឲ្យទាំងបុរសទាំងស្ត្រីណាដែលជាអ្នកផ្តល់ជាប្រយោជន៍ចំពោះផែនដីមានគ្រូរបាំ គ្រូតន្ត្រី បាទបរិចាកា និង ព្រះញាតិវង្សនៃហ្លួង។បើគោរមងារឃុនបន្ថែមពាក្យចៅនៅពីមុខទៅជា'''ចៅឃុន'''គោរមងារនេះនឹងឡើងខ្ពស់ជាងឃុនទទេ។ * ពាក្យ'''ម៉ម''' គឺជាគោរមងាដែលហ្លួងស្តេចសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានឲ្យចំពោះតែស្ត្រីដែលជាបាទបរិចារិកានៃហ្លួង ។គោរមងារម៉មនេះមានឋានៈខ្ពស់ជាងអ្នកម្នាងតែទាបជាងឃុននិងប្រើតាំងតែពីរជ្ជកាលបរមបុរាណរាងមក។ * ពាក្យ'''អ្នកម្នាង''' គឺជាគោរមងារថ្នាក់ទី ០៥ នៅក្នុងលំដាប់ចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់។គោរមងារនេះមានប្រើតាំងតែពីបរមបុរាណរៀងមកហើយទៀតសោតហ្លួងប្រទានចំពោះតែស្ត្រីដែលជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងលើកជាបាទបរិចារិកា។គោរមងារអ្នកម្នាងមានឋានៈទាបជាងម៉ម។<ref>https://www.facebook.com/share/1Jhz85pc83/</ref> ==គោរមងារចៅជិតចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់នៅក្នុងរាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជានាផែនដីបរមបុរាណជាន់ចាស់== '''ចៅជិតចៅចម''' គឺជារាជស័ព្ទប្រើសម្រាប់ហៅចំពោះរាល់ស្ត្រីដែលមានវង្សត្រកូលជាតិជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យតែងតាំងជាបាទបរិចារិកាគឺសម្តៅទៅលើស្ត្រីដែលហ្លួងទ្រង់រើសយកមកឲ្យធ្វើការងារផ្សេងៗឬធ្វើជាព្រះជាយា។នៅក្នុងក្បួនព្រះរាជស័ព្ទនារាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីចៅជិតចៅចមចែកជា ០៦ ថ្នាក់ដែលមានដូចជា ៖ * ថ្នាក់ទី ០១ គឺ'''ព្រះបិយោ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះបរម'''ដែលជាថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត * ថ្នាក់ទី ០២ គឺ'''ព្រះស្នំ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម្នាង'''។ព្រះស្នំនេះទៀតសោតបើហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យនាងណាខ្លាំងទ្រង់លើកជាធំគឺឯកនោះបានន័យថានាងនោះគឺជាព្រះស្នំដែលមានអំណាចលើសអស់ស្នំដទៃៗទៀត * ថ្នាក់ទី ០៣ គឺ'''ព្រះស្រឹង្គារ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម៉ែនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៤ គឺ'''ព្រះក្រមការ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៥ គឺ'''ព្រះស្រីការ'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកម្នាង''' * ថ្នាក់ទី ០៦ គឺ'''ព្រះកំណាន់'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកនាង'''។<ref>https://www.facebook.com/share/1CRMtL1f9P/</ref> ==ព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាគ្រប់សម័យកាល== ===[[ហ៊្វូណន|សម័យនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]] (៥០-៥៥០)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | [[សោមា|កុរុងសោមា ឬ លីវយី ឬ នាងនាគ]] [[File:Statue_of_Kaundinya_I_and_Queen_Soma.jpg|thumb]] | | [[កៅណ្ឌិន្យទី១|កុរុងកៅណ្ឌិន្យទី ១ ឬ ហ៊ុនទៀន ឬ ព្រះថោង]][[File:Statue_of_Kaundinya_I_and_Queen_Soma.jpg|thumb]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហ៊ុនប៉ានហួង|កុរុងហ៊ុនផានឃ័ង ឬ ហ៊ុនផានហួង ឬ ផានហួងវម៌្ម]]​ |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហ៊ុនប៉ាងប៉ាង|កុរុងហ៊ុនប៉ាងប៉ាង]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រីមារញ|កុរុងស្រីមារៈ ឬ ហ្វាន់ចេម៉ាន់]]​​ |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ផ្វានជិនឝឹង|កុរុងគិនចេង]]​ |- | ០៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្ម (ភ្វូណាន)|កុរុងហ្វាន់ឆាន]]​ |- | ០៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ផ្វានឆាង|កុរុងហ្វាន់ឆាង]]​ |- | ០៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[អស្សាជយ|កុរុងហ្វាន់ស៊ីយុន]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធៀនឈូ ឆានតាន|កុរុងធៀនឈូឆានតាន]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[កៅណ្ឌិន្យទី២|កុរុងគាវឆេនយូ ឬ កៅឆេយូ ឬ កៅណ្ឌិន្យទី ២ ឬ ស្រុតវម៌្ម]] |- | ១១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន|កុរុងឆេលីតោប៉ាម៉ោ ឬ ស្រីឥន្ទ្រវម៌្ម ឬ ស្រេស្ឋវម្ម៌]] |- | rowspan="2" | ១២ | [[កុលប្រភាវតី|ព្រះនាងកុលប្រភាវតី]] | | rowspan="2" | [[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|កុរុងចោយេប៉ាម៉ោ ឬ កៅណ្ឌិន្យជ័យវម៌្ម ឬ ជ័យវម៌្ម ឬ កៅឌិញ្ញវម៌្ម]] |- | មិនស្គាល់ព្រះនាម | |- | ១៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[គុណវរ្ម័ន|កុរុងហ្វាន់ថាងចឹង ឬ គុណវម៌្ម]] |- | ១៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|កុរុងលីវតោប៉ាម៉ោ ឬ រុន្ទ្រវម្ម៌ ឬ សាវ៌ភៅម]] |- |} ===[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា ឬ កម្វុជ]] (៥៥០-៨០២)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | [[មេរា|ព្រះនាងទេពអប្សរមេរា]] | | [[កម្វុ|ឥសីកម្វុស្វយម្ភុវ]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទស្រុតវម៌្ម]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម|ព្រះបាទស្រេស្ឋវម្ម៌]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|កុរុងប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[វីរវម៌្ម|ព្រះបាទវីរវម៌្ម]] |- | ០៦ | [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|ព្រះនាងកម្វុជរាជលក្ស្មី]] | | [[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវម៌្មទី ១]] |- | ០៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|ព្រះបាទចិត្រសេន ឬ ចិត្រសេនា ឬ មហិន្ទ្រវម្ម៌ ឬ មហេន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ០៨ | [[សករមន្ជរិ|ព្រះនាងសករមន្ជរិ]] | | [[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឦសានវម៌្មទី ១]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ភវវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទភវវម្ម៌ទី ២]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ១]] |- | ១១ | [[ជ័យទេវី|ធូលីជេងវ្រះកម្រតាងអញស្រីជ័យទេវី]] | | មិនស្គាល់ព្រះនាម |- | colspan="4" |[[ចេនឡាទឹកលិច]] |- | colspan="4" |[[ចេនឡាដីគោក]] |- |} ===[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ ឬ ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | rowspan="2" | ០១ | [[ហង្សអម្រិត|ព្រះនាងហង្សអម្រិត]] | | rowspan="2" | [[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] |- | [[ធរណីន្ទ្រទេវី|ព្រះនាងធរណីន្ទ្រទេវី]] | |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទជ័យវធ៌ន ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៣]] |- | ០៣ | [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី]] | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ១]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[យឝោវម៌្មទី១|ព្រះបាទយសោវធ៌ន ឬ យសោវម៌្មទី ១]] |- | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី១|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ១]] |- | ០៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឦឝានវម៌្មទី២|ព្រះបាទឦសានវម៌្មទី ២]] |- | ០៧ | [[ព្រះនាងជ័យទេវី (សតវត្សរ៍ទី ០៩)|ព្រះនាងជ័យទេវី]] | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៤|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៤]] |- | ០៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ២]] |- | ០៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[រាជេន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី ២]] |- | ១០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៥]] |- | ១១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឧទយាទិត្យវម៌្មទី ១]] |- | ១២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន|ព្រះបាទជ័យវីរវម៌្ម]] |- | ១៣ | [[វីរលក្ឝ្មី|ព្រះនាងវីរលក្ស្មី]] | | [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវម្ម៌ទី ១]] |- | ១៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឧទយាទិត្យវម្ម៌ទី ២]] |- | ១៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វម្ម៌ទី ៣]] |- | ១៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទនឫតីន្ទ្រវម៌្ម]] |- | ១៧ | rowspan="2" | [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|ព្រះនាងវិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] | | [[ជយវម៌្មទី៦|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី៦]] |- | ១៨ | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី ១]] |- | ១៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[សូយ៌្យវម៌្មទី២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] [[File:Suryavarman_II_Angkor_Wat_0869.jpg|thumb]] |- | ២០ | [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ព្រះនាងស្រីជ័យរាជចូឌាមណី]] | | [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២|ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី ២]] |- | ២១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]] |- | ២២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ត្រិភុវនាទិត្យវម៌្ម|ព្រះបាទត្រិភូវនាទិត្យវម៌្ម]] |- | rowspan="2" | ២៣ | [[ជយរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]] [[File:Jayadevi,_Preah_Khan,_Cambodia.jpg|thumb]] | | rowspan="2" | [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវធ៌ន ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៧]] [[File:JayavarmanVII.jpg|thumb]] |- | [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី]] [[File:Lakshmi_Shrine_Preah_Khan_Angkor0978.jpg|thumb]] | |- | ២៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ២]] |- | ២៥ | [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ព្រះនាងចក្រវ៌តិរាជទេវី]] | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] |- | ២៦ | [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ព្រះនាងស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] | | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីស្រ្ទវម្ម៌ ឬ ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី៣]] |- | ២៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ឝ្រីន្ទ្រជយវម៌្ម|ព្រះបាទស្រីន្រ្ទជ័យវម្ម៌]] |- | ២៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យវរ្ម័នទី៩|ព្រះបាទជ័យវម៌ាទិបរមេស្វរៈ ឬ ជ័យវម្ម៌ទី ៩]] |- | ២៩ | [[ច័ន្ទតារាវត្តី|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីចន្រ្ទាមហាក្សត្រី ឬ ព្រះចន្ទ្រាវតី]] | | [[អង្គជ័យ|ព្រះបាទត្រសក់ផ្អែម ឬ អង្គជ័យ ឬ ពញាជ័យ]] |- | ៣០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាជារាមាធិបតី|ព្រះបាទពញាសួស]] |- | ៣១ | [[គន្ធបទុម|អ្នកព្រះម្នាងគន្ធបទុម]] | | [[សិរីវីចក្រ|ព្រះបាទសិរីរតន៍ ឬ សិរីវីចក្រ]] |- | ៣២ | [[ព្រះក្សត្រី|សម្ដេចភគវតីព្រះមហាក្សត្រីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះក្សត្រី]] | | [[លំពង្ស|ព្រះបាទលំពង់ ឬ លំពង្ស]] |- | ៣៣ | [[មង្គលក្សត្រី|សម្ដេចព្រះភគវតីមង្គលក្សត្រីសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះមង្គលក្សត្រី]] | | [[ព្រះរាជឱង្ការ|ព្រះបាទឱង្ការ ឬ ព្រះរាជឱង្ការ]] |- | ៣៤ | [[មន្ទាពិសី|សម្ដេចព្រះភគវតីមន្ទាពិសីព្រះសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះអង្គមន្ទាពិសី]] | | [[b:ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ/ផែនដីព្រះសុរិយោពណ៌|ព្រះបាទសុរិយោពណ៌]] |- | ៣៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមនិពាន្វបទ|ព្រះបាទនិព្វានចក្រ ឬ និព្វានបាទ ឬ និព្វានបទ]] |- | ៣៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទសិទ្ធានរាជា|ព្រះបាទសុទ្ធានរាជា ឬ សិទ្ធានរាជា]] |- | ៣៧ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង់រាជា ឬ លំពង្សរាជា]] |- | ៣៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីសុរិយោវង្ស|ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី ១]] |- | ៣៩ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាធិបតី|ព្រះបាទបរមរាមា]] |- | ៤០ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ធម្មាសោករាជ|ព្រះបាទធម្មាសោករាជ]] |- | ៤១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី២|ព្រះបាទស្រីសុរិយោវង្សទី ២]] |- | ៤២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះបាទបរមសុខា]] |- | rowspan="3" | ៤៣ | [[អ្នកម្នាងទេវី|សម្ដេចព្រះមាលាទេវី]] | | rowspan="3" | [[បរមរាជាទី១|ព្រះបាទពញាយ៉ាត]] |- | [[បទុមកេសរទី៣|អ្នកម្នាងបទុមកេសរ]] | |- | [[ស៊ីសៈងាម|ព្រះមេនាងសៀមស្រងៀម ឬ ស៊ីសាងាម]] | |- |} ===[[កម្ពុជាសម័យចតុមុខ|សម័យចតុមុខ]]=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះបាទនរាយណ៍រាជា ឬ ព្រះនរាយណ៍រាមាធិបតី]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីរាជា|ព្រះបាទស្រីរាជា ឬ សិរីរាជា ឬ សេរីរាជា]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ស្រីសុរិយោទ័យ|ព្រះបាទស្រីសុរិយោទ័យ]] |- | rowspan="2" |០៤ |[[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះវង្សក្សត្រី]] | | rowspan="2" |[[ធម្មរាជាទី២|ព្រះបាទធម្មរាជាទី ១]] |- | [[ទេពបុប្ផា|ព្រះមែយ្យទេពបុប្ផា]] | |- | ០៦ | [[កេសរបុប្ផា|អ្នកព្រះម្នាងកេសរបុប្ផា ឬ នាងស ឬ នាងពៅ]] | | [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ព្រះបាទស្រីសុគន្ធបទ ឬ ចៅពញាដំខត្តិយរាជា]] |- | ០១ | [[អ្នកម្នាងជាលែង|អ្នកព្រះម្នាងផាលែង]] | | rowspan="1" | [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះបាទស្រីជេដ្ឋា ឬ ស្ដេចកន]] |- |} ===[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]] === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | rowspan="2" | ០១ | [[សិរីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិ ឬ ព្រះក្សត្រីព្រះវង្សធំ]] | | rowspan="2" | [[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា ឬ អង្គច័ន្ទទី ១]] |- | [[បទុមបុប្ផា|អ្នកព្រះម្នាងបទុមបុប្ផា]] | |- | rowspan="5" | ០២ | [[ស្រីទេពធីតា|ព្រះភគវតីស្រីទេពធីតាមហាចក្រពត្តិឧត្ដមបរមរតនារាជធានីសោភីលក្ខណាមហាក្សត្រី ឬ ព្រះម្នាងទេពបុប្ផា]] | | rowspan="5" | [[បរមិន្ទរាជា|ព្រះបាទបរមិន្ទរាជា ឬ បរមេន្ទរាជា]] |- | [[សុជាតិក្សត្រី|សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីរតន៍រាជទេវី ឬ ព្រះសុជាតិក្សត្រី]] | |- | [[កេសរមាលា|ព្រះនាងកេសរមាលា]] | |- | [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង]] | |- | [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|អ្នកម្នាងកេសរ]] | |- | ០៣ | [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ ឬ ពៅភិវង្សធំ]] | | [[ព្រះសត្ថាទី១|ព្រះបាទសត្ថាទី ១]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ១ ឬ ព្រះជ័យចេស្ដា]] |- |} ===[[សម័យស្រីសន្ធរ]]=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាទី២|ព្រះបាទរាមាជើងព្រៃ]] |- | ០២ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាជាទី៣|ព្រះបាទពញាតន់]] |- | ០៣ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[បរមរាមាទី៣|ព្រះបាទពញាអន]] |- | ០៤ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | | [[ព្រះកែវហ្វាទី១|ព្រះបាទពញាញោម]] |- |} ===[[សម័យឧដុង្គ]] (១៦២០-១៨៦៣)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- | | [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ ឬ សម្ដេចព្រះក្សត្រី]] | | [[បរមរាជាទី៤|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]] |- | rowspan="5" | | [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីវរស្ត្រី ឬ សម្ដេចព្រះទាវធីតាមហារាជជននី ឬ អង្គចូវ ឬ ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] | | rowspan="5" | [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២]] |- | [[អ្នកម្នាងសុខ]] | |- | [[អ្នកម្នាងនង]] | |- | [[អ្នកម្នាងប៊ុន]] | |- | [[អ្នកនាងទន់]] | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២|ព្រះអង្គមុីក្សត្រី]] [[File:Ang_Mei,_Queen_of_Cambodia.jpeg|thumb]] | | មិនស្គាល់ព្រះនាម |- | rowspan="34" | | colspan="3" |[[អង្គឌួង|ព្រះបាទហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតី ឬ អង្គឌួង]] [[File:Ang Duong (cropped).jpg|thumb]] |- | colspan="3" |ព្រះទេពី |- | [[អ្នកម្នាងឃ្លិច]] | colspan="2" | ព្រះមង្គលទេវី |- | មិនស្គាល់ព្រះនាម | colspan="2" | ព្រះទេពីមង្គល |- | colspan="3" |ព្រះបិយោ |- | [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|អ្នកម៉ែនាងប៉ែន]] | colspan="2" | ព្រះបរមជាតិក្សត្រី |- | [[អ្នកម៉ែនាងណុប]] | colspan="2" | ព្រះបរមស្រីកញ្ញា |- | [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (ព្រះរៀមរបស់អ្នកម៉ែនាងប៉ែន)|អ្នកម៉ែនាងពៅ]] | colspan="2" | ព្រះបរមទេវធីតា |- | [[អ្នកម៉ែនាងពៅ]] | colspan="2" | ព្រះបរមអច្ឆរិយាអប្សរ |- | colspan="3" |ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះសុជាតិនារី]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះស្រីកញ្ញា|ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះទេពលក្ខិណា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែយុវ |- | [[ព្រះឥរិយាអប្សរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | colspan="3" |ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម]] | colspan="2" | ព្រះម៉ែនាង |- | colspan="3" |ព្រះស្នំ |- | [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|អ្នកព្រះនាងផលទិព្វសុវណ្ណ]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា]] | colspan="2" | ព្រះស្នំឯកឆ្វេង |- | colspan="3" |ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស]] | colspan="2" | ព្រះស្រឹង្គារ |- | colspan="3" |ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកឆវីសោភ័ណ]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកសុវណ្ណសោភា]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកសោភមង្សា]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- | [[អ្នកកល្យាកេសី]] | colspan="2" | ព្រះក្រមការ |- |} === សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង === ==== ២.[[នរោត្តម|ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តម​ ព្រហ្មបរិរក្ស​ បរមរាមទេវាវតារ]] ==== នេះគឺ'''ព្រះនាមព្រះមហេសី និងនាម ចៅចម ម៉ម អ្នកម្នាង នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តម ព្រហ្មបរិរក្ស បរមរាមាទេវតា'''៖ {| class="wikitable sortable" ! colspan="5" |សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |១ |សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី តារាការា |បុត្រីនៃព្រះមហាឧបរាជ អង្គ អ៊ិម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៤៣ សោយពិរាល័យនៅក្រុងឧត្តុង្គ ១៩៦៨ <br /> |១៨៥៨ | * សម្តេចចៅហ្វ៊ា នរោត្តម ចន្ទរក្សអម្ពរ |- ! colspan="5" |ព្រះមហេសី |- ! colspan="2" |ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |២ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ផាត់ចុនី <br /> |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) ម្ចាស់ក្សត្រីនៃ ប្រទេសសសៀម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨២៧ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |មុនឆ្នាំ១៨៤៨ | |- |៣ |សម្តេចក្សត្រី អង្គ ស្ងួន <br /> |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទ អង្គ ចន្ទទី២ ,បានតែងតាំងជា <nowiki>'' សម្តេច ''</nowiki> នៅថ្ងៃទី០៩ មករា ១៩៣៥ យួនបានហៅថា តាប់នីញគួនគួន |១៨៤៨ | |- |៤ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ឧបុល <br /> |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទអង្គដួង និង ចៅឃុនបុស្បា កេសរ៉ា |១៨៦៣ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ករណ្ណិកាកែវ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភីយ |- |៥ |[[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អគ្គនារី ឯក ណ]] |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ ប្រទេសសសៀម ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៥០ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ <br /> |១៨៧១ | |- |៦ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ |( ភរិយាថ្នាក់ទី ២ ) ជាកូនស្រីរបស់រដ្ឋមន្រ្តីរដ្ឋសៀមប្រហែលជារាជវង្ស​ ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៧៧ សុគត ក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩<br /> |១៨៩២ | |- ! colspan="5" | ==== ព្រះស្នំ ==== |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចូលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៧ |ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម |បុត្រីជនជាតិចិន ( ចិនកុកងឺ) |១៨៥០ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កម្ពុជាសុដាដួង|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម កម្ពុជាសុដាដួង]] (សម្តេចព្រះអង្គយ្យ៉ៃ ) * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភួងកម្ពុជារតនៈ|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ភួងកម្ពុជារតនៈ]] (សម្តេចព្រះអង្គណយ) |- |៨ |ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ |បុត្រីជនជាតិចិនកុកងឺ កើតឆ្នាំ១៨៤០ ទទួលអនិច្ចកម្មនៅភ្នំពេញ ឆ្នាំ១៩២៥ |១៨៥៧ | * [[យុគន្ធរ|សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម អារុណយុគន្ធរ ព្រះរាជឱរសបុត្រាចន្ទ]] |- |៩ |ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក | |១៨៥៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប៉ាក |- |១០ |ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប |ជាស្ត្រីជនជាតិចិនកុកងឺ |១៨៥៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភោគ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មយូរ៉ា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មយូរ៉េត |- |១១ |ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី | |១៨៥៨ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ចម្រើនឬទ្ធិ]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប្រាថមម៉េត * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រដ្ឋានេត្រ]] |- |១២ |ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់ |បុត្រីជនជាតិសៀម | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ផាន់តាវង្ស]] |- |១៣ |ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី | |១៨៦៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ដួងសាម៉ន |- |១៤ |ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី | |១៨៧២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុម៉ាលី * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ក្រៃសុង សារីវង្ស]] |- |១៥ |ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម វិជាវរតនា |- |១៦ |ព្រះនាងចៅ ស្មាម | |១៨៩២ | |- |១៧ |ឃុនព្រះម្នាងចមសុជាតិបុប្ផានួន ( ឃុន ថាន់) |អតីតស្នំនៃព្រះបាទអង្គ ដួង |១៨៦១ | * [[ឌួង ចក្រ|ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឌួងចក្រ]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កុយ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម យាយកន្ថា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម មគ្គវណ្ណ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សោម៉ាវត្តី * [[សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម ភាណុវង្ស]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម យផាន់ថា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ស្រីសុម៉ា * [[នរោត្តម ផាង៉ាម|សម្តេចព្រះរាជអយ្យិកាខត្តិយកល្យាណរាជសុដាភគវត្តី នរោត្តម ផង៉ាង៉ាម]] |- |១៨ |ឃុនព្រះអ្នក ញឹក |ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៦៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុដាវត្តី * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ផាត់ថាម៉ា * សម្តេចព្រះស្វាង្គវឌ្ឍនារាជកន្និដ្ឋាចម្រើនរដ្ឋ នរោត្តម មល្លិកា |- |១៩ |ឃុនចម បុស្សា |ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ | | |- |២០ |ឃុន ធីម | | | |- |២១ |ឃុន សង្វាន | |១៨៩២ | |- |២២ |ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ ) |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៥៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កុសុម៉ា * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម វណ្ណា<br /> |- |២៣ |ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា |បុត្រីនៃចៅពញ្ញាអភ័យវង្សធិបតី ញ៉ុញ និងលោកជំទាវ ថាប់ធីម ប៊ុននាគ កើតឆ្នាំ១៨៦៤ ទទួលអនិច្ចកម្មនៅ ឆ្នាំ១៩៤៤ |១៨៦៤ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កេតុសារ៉ា]] * [[នរោត្តម សុធារស|សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ក្រុមព្រះវរចក្ររណឬទ្ធិ នរោត្តម សុធារស]] <br /> |- |២៤ |អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៦៤ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ត្រឡុច |- |២៥ |អ្នកមហាហង្សា យ៉េង |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៦២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហេមរ៉ា * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សាលវណ្ណ]] |- |២៦ |អ្នក នូ |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៦៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ម៉ារី |- |២៧ |អ្នក អាន |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម |១៨៦២ | |- |២៨ |អ្នក ផ្ទាល់ | |១៨៧១ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កេត្តដា |- |២៩ |ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៧៤ | * [[សម្តេចក្រុមព្រះ អគ្គមហាសេនាបតី នរោត្តម សុទ្ធាវង្ស]] |- |៣០ |អ្នកម្នាងភក្សា ពក | |១៨៦៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុគន្ធបទ |- |៣១ |អ្នកម្នាង សោម | |១៨៦៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រយ៉ា<br /> |- |៣២ |អ្នកម្នាង ជ័យ |ជាស្ត្រីដើមកំណើតម៉ាឡេ ត្រូវមានទោសប្រហារជីវិតនៅឆ្នាំ១៨៧៥ ដោយសារអំពើរផិតក្បត់ |១៨៦៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កញ្ចនារី * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាយ៉ា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ម័តតារី |- |៣៣ |អ្នកម្នាង ម៉ម |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៦៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ប្រាថាម៉ាន |- |៣៤ |អ្នកម្នាង កុលាប |ជាស្ត្រីជនជាតិចិន |១៨៧០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ក្រាក់ចាង |- |៣៥ |អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ |បុត្រីរបស់រដ្ឋមន្ត្រីហិរញ្ញវត្ថុ | | |- |៣៦ |អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ | |១៨៧១ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឧម៉ា |- |៣៧ |អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន | |១៨៧៣ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នីមនង្គលក្ខណ៍ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សក្ខិរិយាវង្ស |- |៣៨ |អ្នកម្នាង មុត |កូនស្រីសាមញ្ញជន |១៨៧៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុផាណា |- |៣៩ |អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី | | | |- |៤០ |អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា | | | |- |៤១ |ម៉ម ក្រាង |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម ទទួលអនិច្ចកម្មក្រោយឆ្នាំ ១៩០៩ |១៨៥៦ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ភួងមាលី |- |៤២ |ម៉ម តាត |កូនស្រីលោកម៉ុងឃុនដែលជាជនជាតិចិនដើមកំណើតសៀម |១៨៩២ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ចន្ទលេខា]] |- |៤៣ |ម៉ម យាយ | |១៨៥៧ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ]] |- |៤៤ |ម៉ម ឈីវ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កញ្ចនារី |- |៤៥ |ម៉ម ចេវ | | | |- |៤៦ |ម៉ម នុម៉ាន |ជាស្ត្រីជនជាតិសៀម |១៨៨៥ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សុម៉ាម៉ាន |- |៤៧ |ម៉ម សោម | |១៨៩២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ឆ្លើមខ្វាន់ |} ==== ៣.[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ]] ==== '''នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងព្រះស្នំ នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ​ ចមចក្រពង្ស៖''' {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="4" |ព្រះអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !អភិសេក |- |១ |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី |ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះបាទអង្គដួង និងសម្តេចព្រះបិយោ ព្រះបរមជាតិក្សត្រី អ្នកម៉ែនាង ប៉ែន ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣៦ សុគត ១៩០៦ <br /> |១៨៥៨ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឥស្សរាវង្ស]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កន្តួច​ |- |២ |សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត |ព្រះនាមដ់ើមព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សាម៉រ ព្រះរាជបុត្រីទីពីរនៃសម្តេចព្រះស្រីជ័យជេដ្ឋាមហាឧបរាជ អ៊ិម ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣១ សុគត ១៩១៥ |លែងលះ ១៩១០ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ លំពង់ឥស្សរា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ស៊ីសាវភ័ក្ត្រ * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កេន្នរ៉ា |- |៣ |សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ |ព្រះរាជបុត្រីទីបីនៃព្រះបាទអង្គដួង និងអ្នក អ៊ុង ប្រសូត្រឆ្នាំ១៨៣០ សុគត ១៩៦៦នាខែត្របាត់ដំបង |១៨៤០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ត្រឡុច * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រក្សសាស្រ្តា * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ប៉ែង * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ណាន * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សត្ថាណា * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សុឡារស្មី |- ! ! colspan="4" |ព្រះស្នំ |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចួលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៤ |ម៉មយាយ នាម |កូនស្រីសាមញ្ញជនជាជនជាតិថៃ អនិច្ចកម្មនៅខែមករា ១៨៦៥ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ វរ៉ាសាវឌី]] |- |៥ |អ្នកម្នាង ពុយ | | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ វឌ្ឍនាវង្ស]] |- |៦ |អ្នកម្នាង កែស |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋនី]] |- |៧ |អ្នកម្នាង កេស |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ នព្វកៅ]] |- |៨ |អ្នកម្នាង ខេន | | | |- |៩ |អ្នកម្នាង យ៉េង | | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ខត្តិយារក្ស]] |- |១០ |អ្នកម្នាង អុីម |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉ា]] * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សម្ភឌី |- |១១ |សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់ |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ សុគត ថ្ងៃទី១៥ កញ្ញា ១៩៣០ | | * ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] |- |១២ |នាង សោមជីន |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ ឌួងលក្ខិណា]] |- |១៣ |នាង ស្រគំ |កូនស្រីសាមញ្ញជន | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ កន្នារក្ស]] |- |១៤ |ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ អ្នកភូមិក្រាំងលាវ | | * [[សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ សុផានុវង្ស]] * សម្តេចព្រះរតនរាជធីតា ព្រះស្រីសុន្ទរភក្រ្តអគ្គនិករអមរមកុដក្សត្រិយ៍ [[ស៊ីសុវត្ថិ ពិន្តរាសុដាររេត]] |- |១៥ |អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ | | | * [[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ វង្សខាត់]] |- |១៦ |នាង ម្លិះ |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កេតុសុដារ៉ាក់ |- |១៧ |អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី |ឈាបនកិច្ចសពក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុភាភ័ក្ត្រ |- |១៨ |អ្នកម្នាង ព្រីម |កូនស្រីជនជាតិចិនកុកងឺ | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ លក្ខណាឈុម |- |១៩ |អ្នកម្នាង មិត្ត |ជាបុត្រីទីពីរលោកបួរ និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ផាន់វីឡាត បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ | | |- |២០ |អ្នកម្នាង សោម |ជាបុត្រីទីបីរលោកបួរ និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ផាន់វីឡាត បុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ | | |} ==== ៤.[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] ==== '''នេះគឺព្រះនាមព្រះមហេសី និងនាម ព្រះស្នំ នៃព្រះបាទសម្តេចស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស៖''' {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="4" |ព្រះរាជអគ្គមហេសី |- ! !ព្រះនាម !វង្សត្រកូល !អភិសេក !ព្រះរាជបុត្រ |- |១ |[[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី មហាក្សត្រី នរោត្តម កាញ្ចនវិមាន នរលក្ខណ៍ទេវី]] | |១៨៩៤ | *ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ពិនណូរ៉េត * សម្តេចព្រះរៀម ស៊ីសុវត្ថិ ថាវ៉េតរង្សីនារីវង្ស * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ សារីលេតលក្ខណ៍ * សម្តេច​ព្រះមហាក្សត្រីយានី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស កុសុមៈនារីរ័ត្ន សិរី​វឌ្ឍនា * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ នារីរក្ស * [[សម្តេច​ក្រុម​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីរ៉េត]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស|សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស]] |- ! ! colspan="4" |ព្រះមហេសី |- |២ |អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង | | | |- |៣ |អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា | |១៩០០ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សុដារង្សី |- ! ! colspan="4" |ព្រះស្នំ |- ! !នាម !ជាតិកំណើត !ចួលជាស្នំ !ព្រះរាជបុត្រ |- |៤ |អ្នកម្នាង គឹម ហូ | |១៩២២ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជាតិ |- |៥ |ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ) | |១៩២៥ | * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ កុស្សរៈ]] |- |៦ |ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន | |១៩២៧ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សតារារ៉ាក់ |- |៧ |ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន | |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ វង្សមុនី |- |៨ |ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត) |ប្រសូត្រគ.ស.១៩០៥ អនិច្ចកម្ម០១ តុលា ១៩៦៨ ជាបុត្រីនៃលោក យិន នៅភូមិ បឹង ខាងលិចភ្នំជ្រៃហូរព្នៅ ស្រុកគងពិសី ខែត្រ កំពង់ស្ពឺ |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សាមានវរពង្ស * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ វង្សជីវន្ត័ * [[ស៊ីសុវត្ថិ ជីវន្ត័​មុនីរក្ស|សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ ជីវន្ត័​មុនីរក្ស]] |- |៩ |ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត) |ប្រសូត្រ០១​ កញ្ញា គ.ស.១៩០៩ អនិច្ចកម្ម គ.ស.១៩៩៣ ជាបុត្រីនៃលោក ឯក និងលោកស្រី វ៉ាន់ |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សសានមុនី * សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ មុនីលក្ខិណា |- |១០ |ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម) | |១៩២៩ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ រិន្រ្ទមុនី * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជីវ័ន្ត|ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីជីវ័ន្ត]] |- |១១ |អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ សាម៉ានរក្ស |- |១២ |ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល) | |១៩៣០ | * សម្តេចក្រុមហ្លួង ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋមុនី |- |១៣ |អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព | | | * សម្តេចព្រះរាជធីតា ស៊ីសុវត្ថិ សុភាពនារីរក្ស |- |១៤ |អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ភួងមុនី |- |១៥ |អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ លម្អកេសរ |- |១៦ |ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស | | | * ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឌួងជីវិន |- |១៧ |អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន | |១៩២៨ | * ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ នារីប៊ុង្ង៉ា |- |១៨ |អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង | |១៩៣៤ | |- |១៩ |អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់ | | | |} ==== ៥.[[នរោត្តម សុរាម្រិត | ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្តម សុរាម្រិត]] ==== {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | តំណែង ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ព្រះនាម ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | វង្សត្រកូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ព្រះរាជបុត្រ |- | align="center" | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | align="center" | [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|សម្តេចមហាក្សត្រីយានី ស៊ីសុវត្ថិ​​ មុនីវង្ស កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] | align="center" | ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេច [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] និង​[[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី មហាក្សត្រីយ៍ នរោត្តម កាញ្ចនវិមាន នរលក្ខណ៍ទេវី]] | align="center" | * ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] |- | align="center" | ព្រះជាយា | align="center" | អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត | align="center" | ប្រសូត្រឆ្នាំ ១៨៩៦ ជាព្រះបុត្រីនៃព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉ា | align="center" | |- | align="center" | ព្រះស្នំឯក |ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប |បុត្រីនៃលោក គឹំម អាន និងអ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ទូច | * សម្តេច នរោត្តម ​វជរ៉ា * សម្តេច​ [[នរោត្តម សិរីវុឌ្ឍ]] * ស្តេចក្រុមឃុន នរោត្តម ប្រិ៍យសោភ័ណ |}<ref>https://cambodiagyl.wordpress.com/2013/12/14/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91-%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9F%84%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%98/</ref> ==== ៦.[[នរោត្ដម សីហនុ| ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្ដម សីហនុ]] ==== {| class="toccolours" width="100%" | colspan="4" style="background: #F4AF09 " align="center" |សម្តេចព្រះមហេសីនឹងព្រះស្នំនៃ[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ]] |- ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ព្រះនាម ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ប្រសូត ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ចូលទិវង្គត ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[ផាត់ កាញ៉ុល |អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល]]''' (គ.ស. ១៩២០ - ១ កុម្ភៈ គ.ស. ១៩៦៩) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤២ / ក្រោយមកលែងលះ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''[[នរោត្តម បុប្ផាទេវី| សម្តេចរាជបុត្រីព្រះរាម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]]''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០១៩ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៦ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស ២០២១ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៧ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''[[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី]]''' ( ម្ចាស់ ម៉ោង ) (២៦ មករា គ.ស. ១៩២៩ - ៥ ធ្នូ គ.ស.១៩៧៤) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤២ / លែងលះ: គ.ស. ១៩៥១ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចព្រះបរមរាមា នរោត្តម យុវនាថ''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០២១ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៧ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាវីវង្សសីហនុ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៣ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៩ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចព្រះមហិស្សរា នរោត្តម ចក្រពង្ស''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.​ ១៩៤៥ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៥ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សូរិយារង្សី | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៧ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៩ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម គន្ធបុប្ផា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៨ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥២ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |០៤ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ខេមានុរក្សសីហនុ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៩ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៥ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៣៣ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |[[នរោត្តម បទុមបុប្ផា|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម បទុមបុប្ផា]] | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥១ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៥ ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន''' ( ម្ចាស់ ដូង ) (៦ មេសា គ.ស. ១៩២៩ - ១៧ កុម្ភៈ គ.ស. ១៩៤៦) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៤ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នរៈទីប៉ោ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៤៦ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៣០ ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''សម្តេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្តម នរលក្ខណ៍''' (២៩ កញ្ញា គ.ស. ១៩២៧- ០៤ កុម្ភៈ គ.ស. ២០១៧) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៦ ផ្លូវការ: ៤ មីនា​ ១៩៥៥ |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស |ម៉ម ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]]''' ( ម៉ម លាវ ) (១៩៣៤ - ១៩ មេសា គ.ស. ១៩៧៥) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤៩ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សុជាតិវត្តិយ៉ា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៧៥ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២២ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចរាជបុត្រីព្រះអនុជ នរោត្តម អរុណរស្មី''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៥ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៦៤ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ | សម្តេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ]]''' ( ប៉ូលម៉ូនិច អ៊ីហ្ស៊ី ) (១៨ មិថុនា គ.ស.​ ១៩៣៦ - បច្ចុប្បន្ន) អភិសេក: គ.ស. ១៩៥២ ផ្លូវ: គ.ស. ១៩៥៥ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរបមនាថ [[នរោត្ដម សីហមុនី]]''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៦៦ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |សម្តេច នរោត្តម នរិន្រ្ទៈពង្ស | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ១៩៥៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស. ២០០៣ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៤៩ ព្រះវស្សា |} ==== ៧.[[នរោត្តម សីហមុនី | ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្តម សីហមុនី]] ==== *មិនបានរៀបអភិសេក === [[ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ]] === {| width=100% class="wikitable" |- ! width=15% | លេខរៀង ! width=15% | ព្រះនាម ! width=5% | ព្រះរាជឥស្សរិយយស ! width=10% | ព្រះស្វាមី ! width=10% | រាជ្យ |- | rowspan="1" | ០១ | មិនស្គាល់ព្រះនាម<br/>(មាតាព្រះរាជបុត្រី ព្រះនាង[[ធារាវត្តី (នាងនាគ)|ធារាវត្តី]]) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | [[កម្ពុជនាគរាជ|ព្រះបាទកម្ពុជនាគរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស. ?-២៦៧ |- | rowspan="1" | ០២ | ព្រះនាង[[ធារាវត្តី (នាងនាគ)|ធារាវត្តី]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | [[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|សម្ដេចព្រះកុម៉ែរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ២៦៧-១៩១ |- | rowspan="1" | ០៣ | [[អ្នកម្នាងទេស]] | សម្តេចព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[វិរោរាជ|ព្រះបាទវិរោរាជ]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ១៩១-១៤១ |- | rowspan="2" | ០៤ | [[អ្នកម្នាងកេសរ (រឿងនិទាន)|អ្នកម្នាងកេសរ]]<br/>( មាតា[[សុវណ្ណបទុម|ព្រះបាទសុវណ្ណបទុម]] ) | សម្តេចព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ឧទ័យ|ព្រះបាទឧទ័យ]] | rowspan="2" | ម.គ.ស ១៣៧-៧៧ |- | [[អ្នកម្នាងទារ]] | សម្តេចព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ០៥ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[សុវណ្ណបទុម|ព្រះបាទសុវណ្ណបទុម]] | rowspan="1" | ម.គ.ស ៧៨-២១ |- | rowspan="1" | ០៦ | [[សុវណ្ណមាលា]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ប្រទេសរាជ|ព្រះបាទប្រទេសរាជ]]<br/> | rowspan="1" | ម.គ.ស ២១-គ.ស ១ |- | rowspan="1" | ០៧ | [[នាងទាវ (រឿងនិទាន)|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី អ្នកម៉ែនាងទាវ]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ទេវង្សអស្ចារ្យ|ព្រះបាទទេវង្សអស្ចារ្យ]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ១-៧៨ |- | rowspan="4" | ០៨ | អ្នកម៉ែនាង[[នាងពៅ]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="4" | [[អរិដ្ឋពលពាហនោ|ព្រះបាទអរិដ្ឋពលពាហនោ រឺ កេតុមាលា]]<br/> | rowspan="4" | គ.ស ៧៨-៤៦៨ |- | ព្រះនាង[[ពិនសុវណ្ណ]] | ព្រះមហេសី |- | ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី[[កោសុមកេស្សរា]] | ព្រះមហេសី |- | អ្នកម្នាង[[មាលាបទុម]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ០៩ | ព្រះនាង[[ច័ន្ទបុប្ផា]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[សហស្សរង្សី]] ([[ពង្សាវតារសម្ដេចវាំងជួន|វាំងជួន]])<br/> | rowspan="1" | ប្រហែល គ.ស ៤៦៥-៥១១ រឺ គ.ស ៤៦៨-៥១៤ |- | rowspan="1" | ០៩ | អគ្គមហេសី[[​នាងនាគទី២|នាងនាគ]] រឺ ក្មួយស្រីព្រះកេតុមាលា (ពង្សាវតារវត្តកោកកាក) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[បទុមវរវង្ស]] ([[ពង្សាវតារវត្តកោកកាក|វត្តកោកកាក]])<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៥៦០-៦២១ |- | rowspan="2" | ០៩ | ព្រះនាង[[បទុមមាលា]] (ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល) | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី | rowspan="2" | ព្រះបាទ[[ធនញ្ជ័យគោរពរាជ្យ]] ([[ពង្សាវតារសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជទៀត|សង្ឃរាជទៀង]])<br/> | rowspan="2" | |- | ព្រះនាង[[គន្ធមាលី]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១០ | ព្រះអគ្គមហេសី[[បទុមកេសរ]] | ព្រះអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | [[ជ័យវុទ្ធីវង្ស|ព្រះបាទជ័យវុទ្ធីវង្ស]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៥១១-៥៦០ |- | rowspan="1" | ១០ | អ្នកព្រះម៉ែនាង[[បទុមកេសរទី២|បទុមកេសរ]] | ព្រះអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[បទុមសុរិយវង្ស]]<br/> | rowspan="1" | គ.ស ៦២១-៧២៩ |- | rowspan="1" | ១០ | ព្រះនាង[[ភគវត្តី]] | សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី<br/> | rowspan="1" | ព្រះបាទ[[ជ័យជេដ្ឋ]] | rowspan="1" | គ.ស ៧៩៤-៨៥៣ |- | rowspan="2" | ១១ | ព្រះនាង[[មៃ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[អឡស្សរាជ|ព្រះបាទអឡស្សរាជ]] | rowspan="2" | គ.ស ១០៧១-១១១១ |- | អ្នកម្នាង[[វិសេសនារី]] ([[ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល]]) | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="2" | ១២ | [[អ្នកម្នាងស្វាយ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[ព្រះបាទបក្សីចាំក្រុង]] (ពង្សាវតារសម្ដេចទៀង) | rowspan="2" | គ.ស ១០២៨-១០៧១ |- | ព្រះនាង[[ពៅពិសី]] | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="2" | ១២ | ព្រះនាង[[តារាវត្តី]] | ព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ជេដ្ឋាជ័យ|ព្រះបាទជេដ្ឋាជ័យ]] | rowspan="2" | គ.ស ៨៥៣-៩១៦ |- | ព្រះម្នាង[[មាលាវត្តី]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១៣ | [[ព្រះនាងកើត]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ស័ង្ខចក្រ|ព្រះបាទស័ង្ខចក្រ]] | rowspan="1" | គ.ស ៩១៦-៩៧២ |- | rowspan="2" | ១៤ | [[អ្នកម្នាងកែវ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="2" | [[ចក្រព័ត្រ|ព្រះបាទចក្រព័ត្រ]] | rowspan="2" | គ.ស ៩៧២-១០០១ |- | [[អ្នកម្នាងទង]] | ព្រះមហេសី |- | rowspan="1" | ១៥ | ព្រះនាង[[សយបុប្ផា]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[គោត្តមអមរទេវរាជ|ព្រះបាទគោត្តមអមរទេវរាជ រឺ ដំបងគ្រញូង]] | rowspan="1" | គ.ស ១០០១-១០០៨ |- | rowspan="1" | ១៦ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិន្ធពអមរិន្ទ|ព្រះបាទសិន្ធពអមរិន្ទ]] | rowspan="1" | គ.ស ១០០៨-១០២៨ |- | rowspan="2" | ១៧ | ព្រះនាង[[មៃ]] | ព្រះមហេសី<br/> | rowspan="2" | [[អឡស្សរាជ|ព្រះបាទអឡស្សរាជ]] | rowspan="2" | គ.ស ១០៧១-១១១១ |- | អ្នកម្នាង[[វិសេសនារី]] ([[ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល]]) | ព្រះមហេសី<br/> |- | rowspan="1" | ១៨ | មិនស្គាល់ព្រះនាម | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[វុឌ្ឍិយា|ព្រះបាទ​វុឌ្ឍិយា​ រឺ ស្ដេចពំនោល]] | rowspan="1" | គ.ស ១១១១-១១៤៧ |- | rowspan="1" | ១៩ | [[ព្រះនាងពៅ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិង្ខក័ង្ខា|ព្រះបាទសិង្ខក័ង្ខា]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៤៧-១១៩៥ |- | rowspan="1" | ២០ | ព្រះនាង[[រតនបុប្ផា]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សុនក្ខរិន្ទរាជា|ព្រះបាទសុនក្ខរិន្ទរាជា]] | rowspan="1" | គ.ស ?-? |- | rowspan="1" | ២០ | [[ព្រះនាងយស]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សែណ្ណ័ករាជ|ព្រះបាទសែណ្ណ័ករាជ]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៩៥-១២៣៨ |- | rowspan="1" | ២១ | ព្រះនាងកែសនី | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ព្រហ្មចក្រព័ត្រាធិរាជ|ព្រះបាទព្រហ្មចក្រព័ត្រាធិរាជ រឺ តាព្រហ្មឈ្មួញគោ]] | rowspan="1" | គ.ស ៩៥១-៩៥៩ |- | rowspan="1" | ២២ | អ្នកព្រះម្នាង[[គន្ធបទុម]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[សិរីវីចក្រ|ព្រះបាទសិរីវីចក្រ]] | rowspan="1" | គ.ស ១០៩៩-១១៦៣ |- | rowspan="1" | ២៣ | សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះមហាក្សត្រី ចក្រពត្តិ | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[លំពង្ស|ព្រះបាទលំពង្ស]] | rowspan="1" | គ.ស ១១៦៣-១១១៨ |- | rowspan="1" | ២៤ | ព្រះនាង[[មង្គលក្សត្រី]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[រាជឱង្ការ|ព្រះបាទរាជឱង្ការ]] | rowspan="1" | គ.ស ១២១៧-១២៧៥ |- | rowspan="1" | ២៥ | [[មន្ទាពិសី|សម្ដេចព្រះភគវតី មន្ទាពិសី ព្រះសិរីចក្រពត្តិ ]] | ព្រះមហេសី | rowspan="1" | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី១|ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ទី១]] | rowspan="1" | គ.ស ១២៧៥-១៣៤០ |- |} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ|*]] 7g1m3n1m87hvcttk40l1jrnmv1sn1zy 0 42217 333966 314297 2026-04-01T13:26:28Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333966 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ចៅឃុនព្រះ ស៊ីនីនាថ ពិលាសកល្យាណី | image = Sineenat Wongvajirapakdi during the royal cremation ceremony.jpg | caption = ចៅឃុនព្រះ ស៊ីនីនាថ ពិលាសកល្យាណី ក្នុងឆ្នាំ 2017 | birth_date = {{birth date and age|1985|1|28|df=y}}<ref name=Nation-20190827>{{cite news| date = 27 August 2019| title = Official Biography of Royal Consort Released | work = [[The Nation (Thailand)]] | url = https://www.nationthailand.com/royal/30375422 | accessdate = 21 October 2019 }}</ref> | birth_place = [[ខេត្តណាន]] [[ប្រទេសថៃ]] | nationality = [[ថៃ]] }} '''ចៅឃុនព្រះ ស៊ីនីនាថ ពិលាសកល្យាណី''' ({{lang-en| Chao Khun Phra Sineenat Bilaskalayani }},{{lang-th| เจ้าคุณพระสินีนาถ พิลาสกัลยาณี }}) ឬ '''អ្នកម្នាង សៃនីណាត វង្សវិជ្ជរ៉ាផេកឌី ''' ({{lang-en| Sineenat Wongvajirapakdi }},{{lang-th| สินีนาถ วงศ์วชิราภักดิ์}}) ឬ '''នីរ៉ាម៉ុន អូនព្រំ''' ({{lang-en| Niramon Ounprom }},{{lang-th| นิรมล อุ่นพรม }}) គឺ អ្នកម្នាងព្រះស្នំ នៃ [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ| មហាក្សត្រថៃ]] [[វជិរាលង្ករណ|មហាវជិរាលង្ករណ៍]]. <ref>https://cambo-fresh.com/archives/23080{{Dead link|date=ធ្នូ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref> http://freshnewsasia.com/index.php/en/internationalnews/137282-2019-10-21-14-31-46.html </ref><ref> https://thmeythmey.com/?page=detail&id=84192 </ref><ref>https://www.samdeireastnews.com/detail/6219.html{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.learnreligions.com/manasa-the-snake-goddess-1770365{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ឯកសារយោង == == កំណត់ == {{commons category| ស្នំឯក ស៊ីនីនាថ ពិលាសកល្យាណី}} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]] *[[រាមកេរ្តិ៍]] *[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] *[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] *[[ព្រះនាងហ្គ៉ាយ៉ាទ្រី]] *[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា]] *[[ក្រុងរាពណ៍]] *[[នាងមណ្ឌោលគីរី]] *[[នាងកាមអគ្គីនាគ|នាងអគ្គីនាគ]] *[[នាគក្បាលប្រាំបួន]] *[[វត្តព្រះកែវមរកត]] *[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា]] *[[ហិណ្ឌូសាសនា]] *[[នាគ]] *[[ប្រាសាទខ្មែរនៅលើទឹកដីថៃ]] *[[ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសថៃ]] *[[រាយព្រះនាមទេវតានំនៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ ឬ ហិណ្ឌូ]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] *[[ព្រះម៉ែនីវ៉ាន់]] *[[សាសនប្រវត្តិ]] *[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីព្រះមហាក្សត្រនៃឥណ្ឌាបុរាណ]] *[[រាយព្រះនាមម្ចាស់ក្សត្រីនៃអធិរាជចិន]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃមីយ៉ាន់ម៉ា]] *[[ព្រះនាងឆាងគុលីពោធិសត្វ]] *[[កម្ពុជនាគរាជ|ភុជង្គនាគ]] *[[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|ព្រះថោង]] *[[ព្រះបាទវិរូបក្ខ]] {{S-start}} {{Succession box|before=[[សុច្រិត្តសុតា|ព្រះសុច្រិត្តសុតា]]<br>ព្រះស្នំ នៃព្រះបាទ[[វជិរាវុធ |ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្រមហាវជិរាវុធ ព្រះមង្កុដក្លៅចៅយូហួ ]].|title=[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|ព្រះស្នំនៃព្រះមហាក្សត្រសៀម]]|years=|after=យកតំណែងឥឡូវនេះ.}} {{s-end}} mspgyj4jurv86ev4jh53t1ung9z0ch4 0 42441 333978 333699 2026-04-01T17:26:35Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333978 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ព្រះរាជដំណាក់ | native_name = The Royal Residence | image = Royal Palace, Siem Reap.JPG | caption = ព្រះរាជដំណាក់ ខេត្តសៀមរាប | map_type = | map_caption = | location = [[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | architect = | floor_area = | client = | engineer = | start_date = | coordinates = {{Coord|13.36166|103.85897|region:KH-12|format=dms|display=inline,title}} | date_demolished = | cost = | structural_system = | style = [[ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ខ្មែរ]] | size = }} '''ព្រះរាជដំណាក់''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Royal Residence) គឺជាព្រះបរមរាជវាំងដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=Visit to the Royal Residence in Siem Reap |url=http://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |access-date=2023-04-30 |archivedate=2018-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024192600/https://www.madmonkeyhostels.com/h2o_tour/visit-royal-residence-siem-reap/ |url-status=dead }}</ref>ព្រះរាជដំណាក់គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]នៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ខេត្តសៀមរាប]][[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។<ref>https://www.lonelyplanet.com/cambodia/siem-reap/attractions/royal-residence/a/poi-sig/1391212/355886 Royal Residence in ''The Lonely Planet''</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == យោងតាម[https://www.facebook.com/share/1BDzjSkZqx/ មន្ទីរព័ត៌មានខេត្តសៀមរាប]ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]ព្រះរាជដំណាក់បានក្លាយជាទីតាំងដ៏សំខាន់មួយដែលគេសន្មត់ថា[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានប្រើប្រាស់ព្រះរាជដំណាក់នេះដើម្បីរៀបចំផែនការនិងចាប់ផ្តើមស្វះស្វែងរកសេរីភាពដើម្បី[[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ឯករាជ្យភាព]]របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឲ្យរួចផុតពីការត្រួតត្រារបស់[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០។<ref>{{cite news|url= https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|title= Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|date=13 March 2023|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html|title=Royal Residence in Siem Reap|publisher=Cambo Tours & Travel|date=2023|access-date=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/|title=Royal Independence Gardens & Royal Residence|publisher=JustSiemReap|date=2018|access-date=13 March 2023}}</ref> នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ព្រះរាជដំណាក់ត្រូវបាន[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ប្រើប្រាស់ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃឥស្សរជននយោបាយផ្សេងៗជាចម្បងសម្រាប់កិច្ចចរចាសន្តិភាពចំពេលមានការវិវឌ្ឍនយោបាយរបស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]រួមទាំងការជួបជាមួយនឹង[[ហ៊ុន សែន|សម្ដេចតេជោហ៊ុន សែន]]និង[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|ព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]ដែលជាអ្នកនយោបាយប្រឆាំងនឹងលោក[[សម រង្ស៊ី]]និងអ្នកការទូតបរទេស។<ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk Offers to Mediate Between Warring Factions|url=https://www.youtube.com/watch?v=5eBbXvCZ6vI |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/5eBbXvCZ6vI |archive-date=1 September 1997|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|title=CAMBODIA-PRINCE|publisher=Getty Images|date=22 April 1998|access-date=13 March 2023|archivedate=13 មីនា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313120614/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/prince-norodom-ranariddh-his-father-king-norodom-sihanouk-news-photo/1189254863|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.scmp.com/article/250026/hun-sens-olive-branch-has-thorns|title=Hun Sen's olive branch has thorns|work=South China Morning Post|date=31 July 1998|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: Siem Reap: Sam Rainsy Meets King Norodom Sihanouk |url=https://www.youtube.com/watch?v=KCC8n380FCU |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/KCC8n380FCU |archive-date=17 September 1998|url-status=live|work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Cambodia: King Sihanouk's Reaction to Death of Pol Pot |url=https://www.youtube.com/watch?v=BAgLsRvcKPc |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/BAgLsRvcKPc |archive-date=17 April 1998 |url-status=live |work=AP Archive | via=[[YouTube]] | access-date=13 March 2023}}{{cbignore}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី ១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០១៧ [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានទទួលស្វាគមន៍[[:en:Cinema of the United States|តារាសម្ដែងហូលីវូដ]]គឺអ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]និងក្រុមគ្រួសារនៅឯព្រះរាជដំណាក់។អ្នកស្រី[[អែនជេលីណា ចូលី]]បានស្នាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]ដើម្បីចូលរួមពិធីបញ្ចាំងនិងសម្ភោធជាផ្លូវការលើកដំបូងនៃខ្សែភាពយន្ត[[:en:First They Killed My Father (film)|រឿងមុនដំបូងខ្មែរក្រហមសម្លាប់ឪពុករបស់ខ្ញុំ]]ដែលអ្នកស្រីគឺជាអ្នកដឹកនាំខ្សែភាពយន្តនិង[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]គឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភនិងគាំទ្រខ្សែភាពយន្តនេះ។<ref>{{Cite news|date=19 February 2017|title=Angelina Jolie And Kids Make First Public Appearance Since Her Split From Brad Pitt|work=Huffington Post|url=https://www.huffpost.com/entry/angelina-jolie-first-public-appearance-divorce_n_58a9ebdfe4b07602ad55c409|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=14 February 2017|title=Cambodian royalty to open Angelina Jolie's film on Khmer Rouge survivor|work=USA Today|url=https://www.usatoday.com/story/life/movies/2017/02/14/cambodian-royalty-open-angelina-jolies-film-khmer-rouge-survivor/97894738/|access-date=4 September 2021}}</ref> នៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២២ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]បានដំឡើងរូបសំណាកមេទ័ព[[ខ្មែរ]]ចំនួន ១២ ធ្វើអំពីស្ពាន់ដើម្បីទុកជាអនុស្សាវរីយ៍និងរំលឹកដល់មេទ័ព[[ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអាណាចក្រខ្មែរ]]។រូបសំណាកទាំងនេះត្រូវបានបើកឲ្យសាធារណជនឃើញជាផ្លូវការនៅខាងក្រៅព្រះរាជដំណាក់ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]បានយាងទៅពិនិត្យនិងទតមើលការដំឡើងរូបសំណាកថ្មីៗទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news|url=https://www.phnompenhpost.com/national/siem-reaps-royal-gardens-unveils-12-copper-cast-statues-war-heroes|title=Siem Reap's royal gardens unveils 12 copper cast statues of war heroes|work=Phnom Penh Post|date=20 December 2022|access-date=3 August 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://cambodianess.com/article/copper-angkorian-warriors-showcase-old-skill|title=Copper Angkorian Warriors Showcase Old Skill|work=Cambodianess|date=12 March 2023|access-date=3 August 2023}}</ref> នៅយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះយ៉ាងសន្ធោសន្ធៅដោយសារទុស្សេចរន្តអគ្គិសនីដែលបានធ្វើឲ្យខូចខាតផ្នែកខ្លះនៃអគារព្រះបរមរាជវាំងពិសេសអគារដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាអគារការិយាល័យរបស់ព្រះមហាក្សត្របើទោះបីជាអគារព្រះបរមរាជវាំងធំមិនមានរងផលប៉ះពាល់ក៏ដោយ។<ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire damages part of Cambodian king's residence near temple|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/03/13/cambodia-king-palace-fire-siem-reap/a46c7d94-c163-11ed-82a7-6a87555c1878_story.html|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Fire engulfs century-old royal residence building in Siem Reap|work=TheStar|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/13/fire-engulfs-century-old-royal-residence-building-in-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Blaze rips through Royal Residence in Siem Reap|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/blaze-rips-through-royal-residence-siem-reap|access-date=13 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 March 2023|title=Pictures and Video: Fire at Royal Residence in Siem Reap|work=Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/501254088/pictures-and-video-fire-at-royal-residence-in-siem-reap/|access-date=13 March 2023}}</ref>មន្ត្រី​ជំនាញបាន​សន្យា​ថា​នឹងជួសជុល​រចនាសម្ព័ន្ធរបស់ព្រះរាជដំណាក់ឡើង​វិញ​ដោយ​ក្រុមការងារ​បាន​ចាប់​ផ្តើមជួសជុលព្រះរាជដំណាក់នេះឡើងវិញ​ហើយ​។<ref>{{Cite news|date=15 March 2023|title=Charred Royal Residence Rebuilt|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/charred-royal-residence-rebuilt|access-date=16 March 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=16 March 2023|title=PM Hun Sen: Siem Reap Royal Palace Must Be Rebuilt at Any Cost (Video inside)|work=Fresh News Asia|url=https://en.freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/35320-2023-03-16-05-31-26.html|access-date=16 March 2023}}</ref> == ព្រះរាជដំណាក់បច្ចុប្បន្ន == [[File:Cambodia. Siem Reap. The Royal Residence.jpg|thumb|ភ្ញៀវទេសចរកំពុងទស្សនាព្រះរាជដំណាក់នៅពីខាងក្រៅ]] ក្រៅពីជាទីកន្លែងស្នាក់នៅផ្លូវការនិងបណ្ដោះអាសន្នរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ព្រះរាជដំណាក់នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]ក៏ជាទីតាំងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិផងដែរ។បើទោះបីជាមិនអនុញ្ញាតឲ្យសាធារណជនចូលទៅក្នុងព្រះរាជដំណាក់ដោយផ្ទាល់ក៏ដោយក៏គេអាចទស្សនានិងគយគន់ទិដ្ឋភាពព្រះបរមរាជវាំងបានពីខាងក្រៅ[[សួនព្រះរាជដំណាក់]]ដែលនៅជាប់គ្នាដែលជាសួនសាធារណៈបានផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=2018 |title=Royal Independence Gardens & Royal Residence |url=https://justsiemreap.com/things-to-do/attractions/royal-independence-gardens-royal-residence/ |access-date=13 March 2023 |publisher=JustSiemReap}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023 |title=Royal Residence in Siem Reap |url=https://www.cambotours.com/royal-residence-in-siem-reap.html |access-date=14 March 2023 |publisher=Cambo Tours & Travel}</ref>នៅក្នុងបរិវេណព្រះរាជដំណាក់មានរូបសំណាកមេទ័ពទាំង ១២ និង[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលជាទីកន្លែងសក្ការៈបូជារបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]គ្រប់រូបដែលជាពុទ្ធសាសនិកចូលទៅគោរពបូជា។<ref>{{Cite web |date=2023 |title=The Pagodas of Siem Reap |url=https://helloangkor.com/the-pagodas-of-siem-reap/ |access-date=13 March 2023 |publisher=Hello Angkor}}</ref><ref>{{Cite news|date=23 September 2011|title=The guardian statues|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues|access-date=13{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2022}</ref><ref>{{Cite web |date=2018 |title=Activités Royales » 2018 » Décembre » LLMM le Roi et la Reine-Mère Norodom Monineath Sihanouk |url=https://www.norodomsihanouk.info/activity/view_id1888.html |access-date=13 March 2023 |publisher=Official website of King-Father Norodom Sihanoul (Royal Cabinet)}}</ref> == ឯកសារយោង == 0cnj8cdukad0u3uvnc0j6djw8idvfhh 0 43060 333980 330934 2026-04-01T17:44:32Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 333980 wikitext text/x-wiki '''វត្តដំណាក់​''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Wat Domnak) គឺ​ជាវត្តអារាមបែប[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]]មួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]នៃ[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។ {{Infobox religious building | name = វត្តដំណាក់ | native_name = | image = Front porch of Wat Damnak.jpg|thumb | image_size = | alt = | caption = ព្រះវិហារបុរាណវត្តដំណាក់ | map_type = | map_size = | map_alt = | map_caption = | location = [[ភូមិវត្តដំណាក់]] [[សង្កាត់សាលាកំរើក]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | coordinates = {{coord|13.3517|N|103.8578|E|display=title}} | religious_affiliation = [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] | deity = | country = {{CAM}} | functional_status = | website = | founded_by = | year_completed = ១៩២៧ }} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == វត្ត​នេះ​ពីមុន​គឺ​ជា​ទីតាំង​[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជ​ដំណាក់]]​របស់​[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះ​បាទ​ព្រះស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុង​អំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយ​មក [[ព្រះរាជដំណាក់]]​របស់​ព្រះមហាក្សត្រត្រូវ​បាន​ប្ដូរ​ទីតាំង​ទៅ​នៅ​ជិត​អាស្រម[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយ​ពី​[[ព្រះរាជដំណាក់]]​ត្រូវបាន​ផ្លាស់​ប្ដូរទីតាំងទីធ្លា​បរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះ​រាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវ​បានកែ​ប្រែឲ្យក្លាយទៅ​ជា​វត្ត​អារាម​[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ ជាអកុសលនៅ​ក្នុង​[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]វត្តដំណាក់​ត្រូវ​បាន​កងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់​ជា​មូលដ្ឋា​នយោធារបស់​ពួកគេ។<ref>{{Cite web |date=2020-10-09 |title=វត្តដំណាក់ ខេត្តសៀមរាប អតីតព្រះរាជដំណាក់របស់ព្រះមហាក្សត្រពីអតីតកាល |url=https://www.tnaot.com/zh/m/detail/article/9802490 |access-date=2025-08-02 |website=柬埔寨头条 |language=zh}}</ref> == ព្រះវិហារបុរាណ == នៅតាមបណ្តោយដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅកណ្តាល[[ក្រុងសៀមរាប]]មានវត្តជាច្រើនដែលទំនងជាកសាងឡើងនៅក្នុងកាលបរិច្ឆេទប្រហាក់ប្រហែលគ្នាហើយមានទឹកដៃសិល្បៈយ៉ាងល្អឯកគួរឲ្យកត់សម្គាល់។វត្តដំណាក់ស្ថិតនៅត្រើយខាងកើតដងស្ទឹងដែលមានព្រះវិហារបុរាណមួយសង់នៅលើខឿនខ្ពស់ ជញ្ជាំងថ្ម ដំបូលប្រក់ក្បឿងស្រកាលេញយ៉ាងល្អឆើត។ព្រះវិហារនេះត្រូវគេមើលឃើញថាគឺជាសំណង់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ល្អប្លែកមួយនៅក្នុងតំបន់ដែលលើកយកអន្លើនានានៅក្នុង[[រឿងរាមកេរ្តិ៍|ទេពកថារាមកេរ្តិ៍]]ឆ្លាក់នៅលើសន្លឹកទ្វារនិងបង្អួច។ចំណែកនៅលើផ្ទៃជញ្ជាំងខាងក្នុងពុំមានគំនូរដូចបណ្តាព្រះវិហារផ្សេងៗឡើយតែមានសន្លឹកសីមាថ្មធំៗព័ទ្ធជុំវិញល្វែងគ្រឹះ។ បើយោងតាមការសិក្សារបស់ '''Daniel Guéret''' និង '''Dominique-Pierre Guéret''' បានសន្និដ្ឋានថាព្រះវិហារវត្តដំណាក់កសាងឡើងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩។ប៉ុន្តែបើតាមសំណេររបស់ '''Peter Olszewski''' ផ្សាយនៅលើទំព័រកាសែត[[ភ្នំពេញ ប៉ុស្តិ៍|ភ្នំពេញប៉ុស្តិ៍]]យល់ថាព្រះវិហារវត្តដំណាក់កសាងឡើងនៅរវាងឆ្នាំ ១៩១៩។ការសន្និដ្ឋានរបស់ '''Peter Olszewski''' ប្រហែលផ្អែកលើចំណារលេខ ១៩១៩ នៅលើជញ្ជាំងខាងជើងតែអ្នកខ្លះយល់ថាគឺជាឆ្នាំជួសជុលព្រះវិហារលើកដំបូង។ប៉ុន្តែបើផ្អែកលើលក្ខណៈទូទៅនៃសំណង់និងរូបថតឯកសារចាស់បំផុតរបស់[[បារាំង]]ពាក់ព័ន្ធនឹងវត្តដំណាក់គេអាចសន្និដ្ឋានបានថាព្រះវិហារវត្តដំណាក់ប្រហែលកសាងរវាងមុនទសវត្សរ៍ទី ២០។ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្តីគេមើលឃើញថាព្រះវិហារវត្តដំណាក់គឺជាព្រះវិហារបុរាណដ៏ល្បីល្បាញនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]តាំងពីដើមរៀងមក។នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|សម័យសង្គមរាស្រ្តនិយម]]ព្រះវិហារវត្តនេះក៏បានស្ថិតនៅលើទំព័រផ្សព្វផ្សាយអំពីអនុស្សាវរីយ៍រីកចម្រើននៃ[[សង្គមរាស្រ្តនិយម|របបសង្គមរាស្រ្តនិយម]]ផងដែរ។ ព្រះវិហារវត្តដំណាក់គឺជាប្រភេទព្រះវិហារបុរាណឬគេហៅថា'''វិហារជហ្វា ០៤'''។ព្រះវិហារសង់នៅលើខឿនជាថ្នាក់ៗហើយនៅតាមចំហៀងខឿនជុំវិញគេឃើញមានស្លាកស្នាមបញ្ចុះអដ្ឋិធាតុ ដែលជា[[ទំនៀមទំលាប់ខ្មែរ|ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ]]ប្រតិបត្តិមកតាំងពីបុរាណកាល។ចំពោះផ្នែកខាងមុខព្រះវិហារគេសង់បន្តជាដំបូលរានហាលនៅផ្នែកខាងមុខដូចព្រះវិហារ[[វត្តរាជបូណ៌]]ឬព្រះវិហារ[[វត្តលោមព្រលឹង]]ដែលជាព្រះវិហារបុរាណស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]ផងដែរ។ព្រះវិហារវត្តដំណាក់គេរៀបចំឲ្យមានជណ្តើរឡើងទាំង ០៤ ទិសខាងកើតមានទ្វារ ០៣ ខាងលិចមានទ្វារ ០២ ចំហៀងទាំងសងខាងមានបង្អួច ១៤(ជើង ០៧ ត្បូង ០៧)ដំបូលប្រក់ក្បឿងស្រកាលេញជ្រាលចុះ ០២ ថ្នាក់។ចំណែកឯនៅផ្នែកខាងក្នុងមានសសរឈើ ០៨ ជ្រុងចំនួន ១២ ដើមទ្រគ្រឿងបង្គុំឈើផ្នែកខាងលើ។រីឯនៅលើផ្ទៃជញ្ជាំងខាងក្នុងពុំមានគំនូរឬក្បាច់លម្អឡើយពោលគឺជាផ្ទៃលាតលាបពណ៌លឿងស្រាល។រីឯផ្នែកខាងលើជាពិតានឈើហើយផ្ទៃធ្នឹមលម្អដោយក្បាច់ពណ៌ទឹកមាស។ដោយឡែកនៅលើផ្ទៃសន្លឹកទ្វារនិងបង្អួច(ផ្នែកខាងក្រៅ)ទាំងអស់គេឆ្លាក់តួអង្គសំខាន់ៗឬទិដ្ឋភាពនៅក្នុង[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]]លាបលម្អទឹកមាសយ៉ាងរស់រវើកគួរឲ្យកោតសរសើរ។ ដោយឡែកនៅលើហោជាងទាំងសងខាងនៃព្រះវិហារវត្តដំណាក់ គេឆ្លាក់ជាក្បាច់រចនាអំពីស៊ីម៉ងត៍ដែលបង្ហាញអំពីទិដ្ឋភាពជានិមិត្តរូបពាក់ព័ន្ធនឹង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ហោជាងខាងកើតគេឆ្លាក់ព្រះស្តូបចេតិយមួយយ៉ាងធំដែលមាន[[ឆព័ណ្ណរង្សីក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា|ពន្លឺឆពណ្ណរង្សី]]នៅលើកំពូលខាងលើអមដោយឆ័ត្ររួតមួយគូនិងទេវតា ០២ អង្គហោះហើរប្រោះព្រំ។ចំណែកនៅផ្នែកខាងក្រោមអមព្រះស្តូបចេតិយគេឆ្លាក់ជារូបទេពប្រណម្យ(?)ម្ខាង ០៤ អង្គ។ផ្ទៃខាងក្រោយគេឆ្លាក់ក្បាច់ភ្ញីទេសយ៉ាងរស់រវើក។រីឯនៅនៅលើហោជាងខាងលិចគេឆ្លាក់អន្លើសំខាន់មួយនៅក្នុង[[ព្រះពុទ្ធ|រឿងពុទ្ធប្រវត្តិ]]គឺត្រង់ពេលព្រះអង្គចេញបួស។ចម្លាក់ត្រង់នេះគឺមានតួអង្គ[[ព្រះពុទ្ធ|ព្រះសិទ្ធត្ថ]](អនាគត[[ព្រះពុទ្ធ]]អង្គ)គង់លើខ្នងសេះទ្រង់គ្រឿងជាក្សត្រមានទេវតា ០៤ អង្គទ្រជើងសេះ ទេពនិករហែហម និង អាមាត្រតោងជាប់កន្ទុយសេះ។ចំណែកឯនៅផ្ទៃហោជាងខាងក្រោយគេឆ្លាក់ក្បាច់ភ្ញីទេសយ៉ាងរស់រវើកដូចហោជាងខាងកើតដែរ។គួរកត់សម្គាល់ដែរថាការរចនាហោជាងធ្វើអំពីស៊ីម៉ងត៍នៅលើព្រះវិហារបុរាណបែបនេះក៏ជាការកម្រនិងបង្ហាញឲ្យឃើញពីភាពទំនើបនៅក្នុងសំណង់ផងដែរដ្បិតភាគច្រើនព្រះវិហារបុរាណគេនិយមឆ្លាក់ហោជាងលើជាឈើ។ [[File:Pediment_of_Wat_Damnak.jpg|thumb|]] ចំពោះរចនាសម្ព័ន្ធសំណង់ផ្នែកខាងក្រោមដំបូលវិញគេឃើញថាព្រះវិហារនេះសង់ឲ្យមានបាំងសាចខាងក្រៅជញ្ជាំង។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះការលម្អត្រង់ចន្លោះសសរជុំវិញបាំងសាចដោយរចនាជាបន្ទាត់កោងផ្កាប់និងក្បាច់លម្អតូចៗផងនោះហាក់បង្ហាញឲ្យឃើញលក្ខណៈទំនើបមួយផ្នែកទៀតនៅក្នុងស្ថាបត្យកម្មពោលគឺជាទម្រង់សិល្បៈបែបបស្ចឹមប្រទេសប្រើជាផ្នែកតូចមួយក្នុង[[ស្ថាបត្យករខ្មែរ|សំណង់បុរាណខ្មែរ]]។ប៉ុន្តែទោះជាបែបនេះក្តីគេមើលឃើញថាការលម្អនៅលើសន្លឹកទ្វារនិងបង្អួចនីមួយៗសុទ្ធតែឆ្លាក់បង្ហាញអន្លើផ្សេងៗនៅក្នុង[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]]ដែលជាលក្ខណៈពិសេសមួយនៃព្រះវិហារវត្តដំណាក់។ប្រសិនបើសង្កេតដោយត្រួសៗនៅលើសន្លឹកទ្វារទាំង ០៣ នៃជញ្ជាំងខាងកើតត្រង់ទ្វារកណ្តាលគេឆ្លាក់បង្ហាញត្រង់'''ព្រះលក្សណ៍'''ប្រយុទ្ធនឹង'''វិរុលមុខកុមារ'''ដែលកាឡាខ្លួនជា'''ឥន្រ្ទជិត'''នៅលើសន្លឹកទ្វារទាំងសងខាង។ចំណែកឯនៅលើទ្វារខាងត្បូងសន្លឹកទ្វារម្ខាងគេឆ្លាក់'''ឥន្រ្ទជិត'''បំបាំងខ្លួនក្នុងពពកហើយសន្លឹកទ្វារម្ខាងទៀតគេឆ្លាក់'''សិម្ពលីគ្រុឌ'''កំពុងឆាបឆក់បំផ្លាញ'''សរនាគបាស'''របស់'''ឥន្រ្ទជិត'''ដែលមានទ័ពស្វាជុំវិញ។ ចំណែកទ្វារខាងលិចលើទ្វារស្តាំគេឆ្លាក់រូបតួអង្គសំខាន់ ០២ គឺ'''ហនុមាន'''និង'''នាងបុញ្ញកាយ'''។សន្លឹកទ្វារម្ខាងគឺឆ្លាក់'''ហនុមាន'''ចាប់'''នាងបុញ្ញកាយ'''ហោះចេញពីភ្លើងហើយសន្លឹកទ្វារម្ខាងទៀត ឆ្លាក់រូប'''ហនុមាន'''ហោះទ្រ'''នាងបុញ្ញកាយ'''។ចំពោះឈុតត្រង់នេះ នៅក្នុងសាច់[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]]រៀបរាប់ថាក្រោយ'''ព្រះរាម'''ទតឃើញសព'''នាងសីតា'''ជាអគ្គមហេសី('''នាងបុញ្ញកាយ'''កាឡាខ្លួន)អណ្តែតទឹកនៅចំពោះព្រះភ័ក្រ្ត'''ហនុមាន'''បានយកសព'''នាងសីតា'''ទៅបូជាពិសោធន៍រកការពិតទើបលេច'''នាងបុញ្ញកាយ'''ហោះចេញពីភ្លើង។ប៉ុន្តែពេលដឹងការពិតដូច្នេះ'''ព្រះរាម'''យល់ថានាងជាកូនរបស់'''ពិភេក'''ក៏ចាត់ឲ្យ'''ហនុមាន'''ហោះជូននាងទៅ[[:en:Lanka|ក្រុងលង្កា]]វិញ។រីឯនៅលើទ្វារខាងឆ្វេងនៃទិសខាងលិចនេះដែរប្រហែលគេឆ្លាក់រូប'''នាងបុញ្ញកាយ'''និង'''ក្រុងរាពណ៍'''ជាឪពុកមា។ ក្រៅពីការឆ្លាក់សាច់រឿងនៅលើសន្លឹកទ្វារនៃព្រះវិហារវត្តដំណាក់នេះគេឃើញថានៅលើសន្លឹកបង្អួចទាំង ១៤ ក៏មានការឆ្លាក់បង្ហាញឈុតឆាកចម្បាំងតទល់គ្នារវាង'''ព្រះរាម'''-'''ព្រះលក្សណ៍'''និង'''ក្រុងរាពណ៍'''-'''ឥន្រ្ទជិត'''។នៅលើបង្អួចខាងជើងពលព្រះ'''ព្រះរាម''' ចេញក្បួនពីឆ្វេងទ័ព'''ឥន្រ្ទជិត'''ចេញពីស្តាំ។រីឯលើសន្លឹកបង្អួចខាងត្បូងទ័ព'''ព្រះរាម'''ចេញពីស្តាំទ័ព'''ឥន្រ្ទជិត'''ចេញពីឆ្វេងហើយចូលទល់ទ័ពប្រយុទ្ធគ្នានៅចំត្រង់បង្អួចកណ្តាល។សង្ខេបសេចក្តីមកព្រះវិហារវត្តដំណាក់គឺជាសំណង់មួយដែលបង្ហាញឲ្យឃើញពីការចាប់ផ្តើមភាពទំនើបនៃស្ថាបត្យកម្មនៅក្នុង[[ស្ថាបត្យករខ្មែរ|សំណង់បុរាណខ្មែរ]]។ចំណែកឯការលើកយកឈុតឆាក ទិដ្ឋភាព និង តួអង្គសំខាន់ៗនៃ[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]]ដូចរៀបរាប់ខាងលើគេអាចសន្និដ្ឋានបានថាគឺសាច់រឿងត្រង់អន្លើចម្បាំង'''ឥន្រ្ទជិត'''។សាច់រឿងអន្លើនេះផ្តើមពី'''ក្រុងរាពណ៍'''បង្គាប់'''នាងបុញ្ញកាយ'''កាឡាខ្លួនជាសាកសព[[នាង​សីតា|នាងសីតា]]អណ្តែតទឹកឲ្យព្រះរាមយល់ថា'''នាងសីតា'''ជាអគ្គមហេសីសោយទីវង្គត។ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញល្បិចនោះបានក្លាយជាហេតុនៃចម្បាំងកាន់តែខ្លាំងក្លាដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា'''ចម្បាំងឥន្រ្ទជិត'''ហើយល្បីល្បាញរហូតមានលើកមកសម្តែងនៅក្នុងទម្រង់[[ល្ខោនស្បែកធំ]]ទៀតផង។<ref>{{Cite web |date=2023-07-18 |title=ព្រះវិហារបុរាណវត្តដំណាក់ {{!}} AMS Khmer Civilization |url=https://khmercivilization.ams.com.kh/detail/28272 |access-date=2025-08-03 |language=en-US}}</ref> [[File:Shutters_of_Wat_Damnak.jpg|thumb|]] == ការ​សិក្សា == បច្ចុប្បន្នវត្តនេះមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​ទីអារាម​របស់​[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់​ឲ្យព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និង​សម្រាប់​ឲ្យ​ពុទ្ធបរិស័ទ​ធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះទេតែវត្តនេះ​ក៏​ជាថ្នាលបណ្តុះចំណេះវិជា្ជដល់​ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារ​នៅ​ក្នុង​វត្តមាន​ពុទ្ធិកបឋមសិក្សា​សម្រាប់​ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ​ព្រះធម៌វិន័យនានា។លើសពី​នេះនៅ​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​ក៏​មាន​សាលាបឋមសិក្សា​សម្រាប់​ឲ្យ​កុមារសិក្សារៀនសូត្រទៀតផង។ បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់​ថ្ងៃតែងតែ​មានជនានុជន​ជាច្រើន​បាន​ទៅអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលា​នៅ​ទីនោះផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=2020-10-09 |title=វត្តដំណាក់ ខេត្តសៀមរាប អតីតព្រះរាជដំណាក់របស់ព្រះមហាក្សត្រពីអតីតកាល |url=https://www.tnaot.com/zh/m/detail/article/9802490 |access-date=2025-08-02 |website=柬埔寨头条 |language=zh}}</ref> == បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា == នៅ​ក្នុង​វត្ត​នេះក៏​មាន​[[បណ្ណាល័យ]]​មួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា]]ដែល​បាន​បើក​សម្រាប់​ឲ្យ​សាធារណជន​ចូល​ធ្វើការ​សិក្សា ស្រាវជ្រាវ​​ឯកសារ និង ​អានសៀវភៅ​នានា​យ៉ាងសម្បូរបែប។នៅ​តាម​ដងផ្លូវ​ចូលទៅក្នុង​វត្តមាន​រៀបចំនូវពាក្យស្លោកនិង​សុភាសិតជាច្រើន​សម្រាប់​ដាស់តឿន​ដល់​សាធារណជនទាំងឡាយ។<ref>{{Cite web |date=2020-10-09 |title=វត្តដំណាក់ ខេត្តសៀមរាប អតីតព្រះរាជដំណាក់របស់ព្រះមហាក្សត្រពីអតីតកាល |url=https://www.tnaot.com/zh/m/detail/article/9802490 |access-date=2025-08-02 |website=柬埔寨头条 |language=zh}}</ref> == ទេសចរណ៍ == [[File:Siem_Reap_Map_Wat_Damnak_Area.png|thumb]] វត្តដំណាក់​ក៏​បាន​នឹងកំពុង​ទាក់​ទាញ​ភ្ញៀវ​ទេសចរ​ឲ្យ​មក​ទស្សនា​នៅ​ក្នុងវត្តនេះផង​ដែរដោយសារ​តែ​ការរៀបចំប្រកបទៅដោយ​សោភ័ណភាព​នៃវត្តនេះនិងអាយុ​កាល​ដ៏ចំណាស់ដែល​មានពាក់ព័ន្ធនឹង​ប្រវត្តិសាស្ត្រផងនោះ។ព្រះវិហារ​នៃ​វត្តនេះមានអាយុកាលប្រហែល ១០០ ឆ្នាំមកហើយ។<ref>{{Cite web |date=2020-10-09 |title=វត្តដំណាក់ ខេត្តសៀមរាប អតីតព្រះរាជដំណាក់របស់ព្រះមហាក្សត្រពីអតីតកាល |url=https://www.tnaot.com/zh/m/detail/article/9802490 |access-date=2025-08-02 |website=柬埔寨头条 |language=zh}}</ref> == ម្ហូបអាហារ == សាច់​គោ​អាំង​ដែល​ល្បី​នៅ​ម្ដុំ​វត្ត​ដំណាក់​នេះ​បាន​បើក​​លក់​​ជាង​ ០២ ​ទសវត្សរ៍​មក​ហើយគឺ​តាំងពី​អំឡុង​ឆ្នាំ​ ១៩៩០ ​មក​ម្ល៉េះ។ខុស​ប្លែក​ពី​សាច់គោ​អាំង​នៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានី​ភ្នំពេញ]]​ដែល​មាន​​ចង្កាក់​ស្ដួច​វែង សាច់​គោ​អាំង​​ដែល​ល្បី​នៅ​ម្ដុំ​វត្តដំណាក់​​មាន​ចង្កាក់ឬស្សី​សំប៉ែត​ខ្លី។សាច់គោ​ដោត​លាយ​ខ្លាញ់​នៅ​ខាង​ចុង​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រែ​ចុះ​ឡើង​ដោយ​លាប​ទឹក​គ្រឿង​ពណ៌​ក្រហម​​បន្ថែម​រសជាតិ។រសជាតិសាច់គោអាំងម្ដុំវត្តដំណាក់នេះមិនត្រឹមតែត្រូវចិត្ត[[ជនជាតិខ្មែរ|អតិថិជនខ្មែរ]]ប៉ុណ្ណោះទេជារឿយៗគេក៏ឃើញវត្តមានទេសចរបរទេសមកអង្គុយទទួលទានផងដែរ។<ref>{{Cite news|title=សាច់គោ​អាំង​ ១៥០០ ​រៀល​មួយ​ចង្កាក់​ល្បី​នៅ​វត្ត​ដំណាក់​ខេត្ត​សៀមរាប|language=en|url=https://www.postkhmer.com/%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%A2%E1%9E%BC%E1%9E%94%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%84%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9F%8B/%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9F%8B%E1%9E%82%E1%9F%84%E1%9E%A2%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84-%E1%9F%A1%E1%9F%A5%E1%9F%A0%E1%9F%A0-%E1%9E%9A%E1%9F%80%E1%9E%9B%E1%9E%98%E1%9E%BD%E1%9E%99%E1%9E%85%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B8%E1%9E%93%E1%9F%85%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%8A%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|access-date=2025-08-02|archive-date=2021-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731071253/https://www.postkhmer.com/%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%A2%E1%9E%BC%E1%9E%94%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%84%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9F%8B/%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9F%8B%E1%9E%82%E1%9F%84%E1%9E%A2%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84-%E1%9F%A1%E1%9F%A5%E1%9F%A0%E1%9F%A0-%E1%9E%9A%E1%9F%80%E1%9E%9B%E1%9E%98%E1%9E%BD%E1%9E%99%E1%9E%85%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B8%E1%9E%93%E1%9F%85%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%8A%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|url-status=dead}}</ref> == ឯកសារយោង == p1urjdhl8dv933x8k5izrhw25g9i413 0 48337 334008 315206 2026-04-02T09:51:11Z Cagecook 50443 334008 wikitext text/x-wiki {{For|ជនជាតិខ្មែរនៅវៀតណាម|ខ្មែរក្រោម}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ក្រុមជនជាតិ | group = ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម | image = [[Image:FlotinSiemReap.jpg|250px]] | image_caption = ទូកជនជាតិវៀតណាមនៅ​សៀមរាប | population = '''១៨០ ០០០-1 លាន''' (est.)<br/>១%-6% នៃប្រជាជនកម្ពុជា។<ref>{{Cite news|date=2 July 2021|title='Please show mercy': Evicted by Cambodia, ethnic Vietnamese stuck at watery border|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-cambodia-vietnam-evictions-idUSKCN2E75RA}}</ref> | regions = [[សៀមរាប]], [[ភ្នំពេញ]], ភាគអាគ្នេយ៍កម្ពុជា | languages = [[Vietnamese language|វៀតណាម]], [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] | religions = [[Mahayana|ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]], [[Theravada|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]], [[Caodaism|តាវដាយ]], [[Catholic Church|គ្រិស្តរ៉ូមុាំងសាសនា]] | related_groups = [[ជនជាតិវៀតណាមនៅបរទេស]], [[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីក|ជនជាតិអូស្ត្រូអាស៊ីក]] }} '''ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម ឬ ជនជាតិយួន''' សំដៅលើជនជាតិភាគតិច[[ជនជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលរស់នៅក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ឬជនជាតិវៀតណាមដែលមានដើមកំណើត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] ពេញលេញ ឬដោយផ្នែក។ តាម​ប្រភព​កម្ពុជា​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា ក្នុង​ឆ្នាំ​២០១៣ មាន​ជនជាតិ​វៀតណាម​ប្រមាណ ១៥.០០០​នាក់​កំពុង​រស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ប្រភព​វៀតណាម​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា មាន​មនុស្ស ១៥៦.០០០ នាក់​កំពុង​រស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា <ref>{{Cite news|date=23 September 2016|title=VN phối hợp với Campuchia đảm bảo cuộc sống người Việt|work=Ngày Nay|url=https://ngaynay.vn/vn-phoi-hop-voi-campuchia-dam-bao-cuoc-song-nguoi-viet-post25879.html}}</ref> ខណៈ​ចំនួន​ពិត​ប្រាកដ​អាច​មាន​ចន្លោះ​ពី ៤០០.០០០ ទៅ ១ លាន​នាក់ នេះ​បើ​តាម​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ឯករាជ្យ។ <ref name="cambodia">{{Cite web |date=2018-03-28 |title=A People in Limbo, Many Living Entirely on the Water |url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/03/28/magazine/cambodia-persecuted-minority-water-refuge.html |website=[[The New York Times]]}}</ref> ពួក​គេ​ភាគ​ច្រើន​រស់​នៅ​ភាគ​អាគ្នេយ៍​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា ជាប់​ព្រំដែន​ប្រទេស​វៀតណាម ឬ [[ផ្ទះទូក|​តាមទូក]] ​ក្នុង[[បឹងទន្លេសាប|បឹង​ទន្លេសាប]] និងទន្លេ[[ទន្លេមេគង្គ|មេគង្គ]] ។ ជនជាតិវៀតណាមដំបូងបានចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាសម័យទំនើបចាប់ពីដើមសតវត្សទី១៩ ក្នុងសម័យ[[ចៅហ្វាយនាយង្វៀន|រាជវង្សង្វៀន]] ហើយជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនបានចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យរដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំង និងរដ្ឋបាល]] [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា|សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] ។ ក្នុង [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]និង[[ខ្មែរក្រហម|រដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហម]] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំំំំ១៩៧០ ជនជាតិវៀតណាមគឺជាគោលដៅនៃការប្រល័យពូជសាសន៍ដ៏ធំ។ ជនជាតិ​វៀតណាម​រាប់​ពាន់​នាក់​ត្រូវ​បាន​សម្លាប់ និង​ជាច្រើន​នាក់​ទៀត​បាន​ស្វែង​រក​ការ​ជ្រកកោន​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​វៀតណាម។ ទំនាក់ទំនងជាតិសាសន៍រវាង [[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនកម្ពុជា]] និងវៀតណាមមានភាពក្រីក្រ ហើយជនជាតិវៀតណាមគឺជាគោលដៅ[[រោគស្ត្រី|ចម្បង]]នៃការវាយប្រហារដោយជនភៀសខ្លួនពីគណបក្សនយោបាយចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ។ ជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនជាអ្នករស់នៅដោយគ្មានរដ្ឋនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផលពួកគេប្រឈមនឹងការលំបាកក្នុងការទទួលបានការអប់រំ ការងារ និងលំនៅដ្ឋាន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == អ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមតាំងទីលំនៅក្នុងសម័យ[[កូសាំងស៊ីន]](ដែនដីកម្ពុជាក្រោម) និង [[ទីក្រុងព្រៃនគរ|ទីក្រុងព្រៃនរគ]] ចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៦២០ តទៅ។ ចំពោះ​ប្រជាជន​កម្ពុជា ទឹកដី​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា[[កម្ពុជាក្រោម]] និង​ជា​ប្រពៃណី​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]] ។ ចាប់ពី​សម័យ[[ជ័យជេដ្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២]]មក ពួក​គេ​បាន​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់ [[ចៅហ្វាយនាយង្វៀន|​រាជវង្សង្វៀន]] ។ <ref>Corfield (2009), p. 3</ref> នៅឆ្នាំ១៨១៣ ព្រះចៅអធិរាជ [[យ៉ា ឡុង|យ៉ាឡុង]] បានបញ្ជូនកងទ័ពវៀតណាមចំនួន ១០ ០០០ នាក់មកទីក្រុងភ្នំពេញ ហើយសមាជិកនៃរាជវង្សខ្មែរមួយចំនួនបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវាំងប្រជាជនវៀតណាម។ <ref>Schliesinger (2015), p. 258</ref> រាជវង្សង្វៀនបានដាក់ទំនៀមទម្លាប់វៀតណាមមកលើ​ប្រជាជន​កម្ពុជា ហើយ​ឈ្មោះ​ក្រុង និង​ខេត្ត​ត្រូវ​បាន​ប្តូរ​ទៅ​ជា​ជនជាតិ​វៀតណាម។ អ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឱ្យតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយឯកសារផ្លូវការពីរាជវាំងវៀតណាមបានកត់ត្រាជាមធ្យមអ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមចំនួន ៥ ០០០ នាក់ចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៣០។ <ref>Kuhnt-Saptodewo (1997), p. 154</ref> គោលនយោបាយដែលដាក់ដោយរាជវង្សង្វៀនបានធ្វើឱ្យមានការអាក់អន់ចិត្តក្នុងចំណោមប្រជាជនកម្ពុជា និងបង្កឱ្យមានការបះបោរម្ដងម្កាល។ <ref>Corfield (2009), pp. 17–18</ref> នៅឆ្នាំ១៨៨០[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|រដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំង]] ដើម្បីផ្តល់ឋានៈជា[[សញ្ជាតិ|កម្មវត្ថុ]] ដល់ប្រជាជនវៀតណាមនៅកម្ពុជា។ ក្នុង​រយៈពេល​ហាសិប​ឆ្នាំ​បន្ទាប់ ជនជាតិ​វៀតណាម​ជាច្រើន​បាន​ធ្វើ​ចំណាកស្រុក​មក​កម្ពុជា។ <ref>Corfield (2009), p. 28</ref> ជំរឿនប្រជាជនដែលធ្វើឡើងដោយជនជាតិបារាំងបានកត់ត្រាការកើនឡើងនៃចំនួនប្រជាជនវៀតណាមពីប្រហែល ៤៥០០ នាក់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៦០ ដល់ជិត ២០០ ០០០ នាក់ នៅចុងបញ្ចប់នៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ ។ <ref name="Sch259">Schliesinger (2015), p. 259</ref> នៅពេលដែល [[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង|ជប៉ុនឈ្លានពានឥណ្ឌូចិន]] នៅឆ្នាំ១៩៤០ អ្នកជាតិនិយមវៀតណាមនៅកម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមការប៉ុនប៉ងខ្លីមួយប៉ុន្តែមិនបានសម្រេចដើម្បីវាយប្រហារអ្នកគ្រប់គ្រងអាណានិគមបារាំង។ <ref>Corfield (2009), p. 40</ref> នៅឆ្នាំ១៩៥៤ ច្បាប់ស្តីពីសញ្ជាតិត្រូវបានអនុម័តដោយឈរលើមូលដ្ឋាននៃចំណេះដឹងជាភាសាខ្មែរ និងដើមកំណើតជាតិ ហើយបានដកចេញយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពនូវជនជាតិខ្មែរ វៀតណាម និង [[ប្រជាជនកម្ពុជាជាជនជាតិចិន|ចិន]] ភាគច្រើន។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 50</ref> នៅ​ថ្នាក់​មូលដ្ឋាន វៀតណាម​ក៏​បាន​ប្រឈម​នឹង​ករណី​នៃ​ការ​បំភិត​បំភ័យ​ដោយ​ហិង្សា​ពី​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ម្តងម្កាល។ ក្នុងមហាសន្និបាត[[សង្គមរាស្រ្តនិយម|សង្គមរាស្ត្រនិយម]] ឆ្នាំ ១៩៦២ អ្នកនយោបាយបានជជែកពិភាក្សាគ្នាអំពីបញ្ហាសញ្ជាតិលើជនជាតិភាគតិចរបស់កម្ពុជា ហើយដំណោះស្រាយមួយត្រូវបានអនុម័តមិនឱ្យផ្តល់សញ្ជាតិវៀតណាមឱ្យចូលសញ្ជាតិ។ <ref name="Wil35">Willmott (1967), p. 35</ref> នៅពេលដែលលោក[[លន់ នល់|លន់នល់]] [[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ឡើងកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ១៩៧០]] រដ្ឋាភិបាល[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|សាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ]] បានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការឃោសនាដើម្បីបង្ហាញជនជាតិវៀតណាមជាភ្នាក់ងាររបស់ [[វៀតកុង]] ។ ជនជាតិវៀតណាមប្រហែល ៣០ ០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន និងសម្លាប់នៅក្នុងពន្ធនាគារ ខណៈដែលមនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់ទៀតបានភៀសខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសវៀតណាម។ ប្រាំឆ្នាំក្រោយមកនៅឆ្នាំ១៩៧៥ ជនជាតិវៀតណាមតិចជាង ៨០ ០០០ នាក់បានបន្តនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានៅពេលដែល[[ខ្មែរក្រហម]] បានដណ្តើមអំណាច។ ជិត​បី​ភាគ​បួន​នៃ​ពួកគេ​ត្រូវ​បាន​បណ្ដេញ​ទៅ​ប្រទេស​វៀតណាម ហើយ​អ្នក​ដែល​នៅ​សេសសល់​ចំនួន ២០ ០០០ នាក់​ទៀត​គឺជា​អ្នក​ដែល​មាន​ដើម​កំណើត​ខ្មែរ​និង​វៀតណាម។ អ្នកដែលនៅសេសសល់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយរបប។ <ref name="Sch260">Schliesinger (2015), p. 260</ref> នៅ​ពេល​ដែល[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រជាជន​វៀតណាម​ស្ទើរតែ​ទាំងអស់​របស់​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​ផ្លាស់​ទីលំនៅ ឬ​ត្រូវ​បាន​សម្លាប់។ <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> វៀតណាមបានបង្កើតរបបថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថាជា [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា|សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] (ស.ប.ក.) ហើយទីប្រឹក្សាវៀតណាមត្រូវបានតែងតាំងនៅក្នុងរដ្ឋបាលរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៣ រដ្ឋាភិបាល ស.ប.ក. បានបង្កើតគោលនយោបាយផ្លូវការមួយ ដើម្បីលើកទឹកចិត្តដល់អតីតអ្នករស់នៅវៀតណាមនៅកម្ពុជា ឱ្យវិលត្រឡប់មកតាំងទីលំនៅវិញ។ ជនអន្តោប្រវេសន៍វៀតណាមដែលមិនមានទំនាក់ទំនងគ្រួសារមកកម្ពុជាក៏ចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសនេះផងដែរ ដោយសារមានការគ្រប់គ្រងព្រំដែនតិចតួចក្នុងការកំណត់ជនចំណាកស្រុកវៀតណាមមិនឱ្យចូលប្រទេស។ <ref name="Eh56">Ehrentraut (2013), p. 56</ref> ជនជាតិវៀតណាមត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាជនជាតិភាគតិចជាផ្លូវការនៅក្រោមរបបស.ប.ក. ហើយសមាគមវៀតណាមនៅក្រៅប្រទេសត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសកម្ពុជាដែលមានចំនួនប្រជាជនវៀតណាមច្រើន។ <ref>Heder (1995), p. 154</ref> រដ្ឋាភិបាលស.ប.ក.ក៏បានផ្តល់អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណដល់ពួកគេរហូតដល់ការដកទ័ពវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៩០។ <ref>Heder (1995), p. 135</ref> ពលករ​ចំណាក​ស្រុក​វៀតណាម​បាន​ចាប់​ផ្តើម​មក​ពី​ឆ្នាំ​១៩៩២​មក​ដោយ​សារ​ការ​បង្កើត​ឱកាស​ការងារ​ថ្មី​ដោយ​រដ្ឋបាល[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|អ៊ុនតាក់]] ។ <ref>Heder (1995), p. 62</ref> ជាមួយគ្នានេះ រដ្ឋបាលអ៊ុនតាក់បានអនុញ្ញាតឱ្យបើកការិយាល័យនយោបាយ និងគណបក្សនយោបាយដូចជា [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច]] និង [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា|គណបក្សប្រជាធិតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា]] បានចាប់ផ្តើមឃោសនានូវមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមក្នុងចំណោមប្រជាជន ដើម្បីគាំទ្រអ្នកបោះឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ១៩៩៣]] ។ <ref>Heder (1995), p. 63</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩២ ខ្មែរក្រហមដែលគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសកម្ពុជា បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដើម្បីកំណត់គោលដៅសម្លាប់ទាហាន និងជនស៊ីវិលវៀតណាមជាប្រព័ន្ធ។ <ref>Heder (1995), p. 94</ref> ការវាយប្រហារបែបទ័ពព្រៃលើកដំបូងដោយខ្មែរក្រហមទៅលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩២ ហើយទាហានខ្មែរក្រហមបានបង្ហាញពីភាពត្រឹមត្រូវនៃការសម្លាប់ដោយអះអាងថាជនស៊ីវិលមួយចំនួនជាទាហានវៀតណាមក្នុងការក្លែងបន្លំ។ <ref>Heder (1995), p. 95</ref> ជម្លោះនៃការសម្លាប់ដោយខ្មែរក្រហមបានជំរុញឱ្យជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ២១ ០០០ នាក់បានភៀសខ្លួនទៅប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ។ <ref>Heder (1995), p. 262</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៤ [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភានៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] បានដាក់ចេញនូវច្បាប់ស្តីពីអន្តោប្រវេសន៍ ដែលអនុញ្ញាតឲ្យមានការនិរទេសជនអន្តោប្រវេសន៍ខុសច្បាប់។ [[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]] យល់ឃើញថា ច្បាប់នេះកំណត់គោលដៅជនចំណាកស្រុកវៀតណាមនៅកម្ពុជា ហើយក្រោយមករដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានឈានជើងចូលដើម្បីធានាថាគ្មានការនិរទេសជនភៀសខ្លួនវៀតណាមយ៉ាងច្រើននឹងត្រូវអនុវត្ត។ ខ្មែរក្រហម​បាន​បន្ត​ធ្វើ​ការ​វាយ​ប្រហារ​ជា​បន្តបន្ទាប់​លើ​ជន​ស៊ីវិល​វៀតណាម​រហូត​ដល់​ពួកគេ​ចុះចាញ់​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៩៩។ ជនជាតិវៀតណាមបន្តប្រឈមមុខនឹងការរើសអើងពីសង្គមកម្ពុជា ហើយជួបប្រទះនឹងការបំភិតបំភ័យផ្នែករាងកាយពីសង្គម និងអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាល ជាពិសេសក្នុងអំឡុងការបោះឆ្នោតសកល ឬនៅពេលជម្លោះរវាងកម្ពុជា និងវៀតណាមកើតឡើង។ <ref>Amer (2013), p. 95</ref> == ប្រជាសាស្រ្ត == === ចំនួនប្រជាជន === ជនជាតិវៀតណាមជាទូទៅប្រមូលផ្តុំនៅតាមច្រាំងទន្លេនៃបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គដែលព័ទ្ធជុំវិញខេត្ត [[ក្រុងសៀមរាប|សៀមរាប]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] និង ពោធិ៍សាត់ ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 30</ref> ចំនួនប្រជាជនតិចតួចអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ ក៏ដូចជាខេត្តភាគអាគ្នេយ៍ជាប់ព្រំដែនប្រទេសវៀតណាម ដូចជា [[ខេត្តព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] [[ខេត្តស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] <ref>Willmott (1967), p. 107</ref> [[ខេត្តកំពត|កំពត]] [[ខេត្តកណ្ដាល|កណ្តាល]] [[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] <ref name="Eh71">Ehrentraut (2013), p. 71</ref> និង [[ខេត្តតាកែវ|តាកែវ]] ។ <ref name="Sch260">Schliesinger (2015), p. 260</ref> ចំនួនប្រជាជនវៀតណាមមានចំនួនច្រើនជាងគេនៅឆ្នាំ១៩៦២ នៅពេលដែលជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលបានបង្ហាញថាពួកគេជាជនជាតិភាគតិចធំបំផុតរបស់ប្រទេស ហើយឆ្លុះបញ្ចាំងពី ៣.៨% នៃចំនួនប្រជាជនរបស់ប្រទេស។ អ្នកស្រាវជ្រាវប្រជាសាស្រ្តបានត្រឡប់មកវិញនូវចំនួនប៉ាន់ស្មានជនជាតិវៀតណាមខ្ពស់ជាងជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលឆ្លុះបញ្ចាំង។ ជាឧទាហរណ៍ ក្នុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ចំនួនជនជាតិវៀតណាមដែលស្នាក់នៅអាចមានច្រើនរហូតដល់ ៤០០ ០០០ <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> ខណៈពេលដែលអ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិខ្មែរម្នាក់ទៀតគឺលោក ម៉ៃឃើល វីកឃឺរី បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនប្រជាជនវៀតណាមស្នាក់នៅចន្លោះពី ២០០ ០០០ ទៅ ៣០០ ០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៦ ។ ម៉្យាងវិញទៀត ជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលបានធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ បានដាក់តួលេខមិនលើសពី ៦០ ០០០ នាក់។ <ref name="Sch261">Schliesinger (2015), p. 261</ref> តួលេខ​ប្រជាជន​ខាងក្រោម​បង្ហាញ​ពី​ចំនួន​ប្រជាជន​ជនជាតិ​វៀតណាម​ដោយ​ផ្អែក​លើ​តួលេខ​ដែល​បាន​មក​ពី​ជំរឿន​របស់​រដ្ឋាភិបាល៖ {| class="wikitable" style="margin-top:0;" ! colspan="2" |ប្រវត្តិនៃចំនួនប្រជាជន |- style="background:lightgrey;" ! ឆ្នាំ ! ចំនួន |- | ១៨៧៤ | 4,452 <ref name="Widening Colonial Encounter">Goscha (2008), p. 5</ref> |- | ១៩១១ | 79,050 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩២១ | 140,225 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩៣១ | 176,000 <ref name="Sch259">Schliesinger (2015), p. 259</ref> |- | ១៩៣៦ | 191,000 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩៦២ | 218,000 <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> |- | ឆ្នាំ ១៩៨១ | ៨.១៩៧ <ref name="Sch261">Schliesinger (2015), p. 261</ref> |- | ឆ្នាំ 1984 | 56,000 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ១៩៩៥ | 95.597 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ១៩៩៨ | 96.597 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ២០០៨ | 72.775 <ref name="Sch261" /> <ref name="MOP2014">Pen and Heng (2014), p. 12</ref> |- | ឆ្នាំ 2013 | ១៤.៦៧៨ <ref name="MOP2014" /> |- |} === សាសនា === [[ឯកសារ:Kompong_luong_catholic_church.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|299x299ភីកសែល| ព្រះវិហារកាតូលិកវៀតណាមនៅ [[កំពង់ហ្លួង]]]] ជនជាតិវៀតណាមកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងថាជាអ្នកកាន់ [[មហាយាន|សាសនាព្រះពុទ្ធមហាយាន]] [[កាវ ដាយ|តាវដាយ]] ឬ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក]] ។ ពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាមភាគច្រើនត្រូវបានរកឃើញក្នុងចំណោមសហគមន៍ក្រីក្រដែលរស់នៅក្នុងបឹងទន្លេសាប ឬតំបន់ជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ដោយសារពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាមទទួលបានគោលលទ្ធិ និងជំនឿសាសនាពី [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] ពួកគេចូលរួមក្នុងពិធីសាសនាដែលរៀបចំដោយជនជាតិខ្មែរក្នុងរដូវបុណ្យ។ <ref>Willmott (1967), p. 90</ref> សហគមន៍​វៀតណាម​ដែល​មក​តាំង​ទី​លំនៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា បាន​ទទួល​យក​ការ​ប្រតិបត្តិ [[ថេរវាទ|​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ថេរវាទ]] ​របស់​ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន។ <ref name="Ang10">Ang (2014), p. 10</ref> ជនជាតិវៀតណាមដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិកមានកូនចៅរបស់ជនភៀសខ្លួនដែលបានភៀសខ្លួនពីការបៀតបៀនសាសនាក្នុងរជ្ជកាល [[ទូ ដុក]] ។ ពួកគេត្រូវបានបំបែករវាងអ្នករស់នៅទីក្រុងដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងភ្នំពេញ <ref name="Wilmott34">Willmott (1967), p. 34</ref> និងសហគមន៍នេសាទដែលមានមូលដ្ឋាននៅបឹងទន្លេសាប។ <ref name="VNCatholicPPost">{{Cite news|last=Post Staff|date=25 March 2005|title=Vanquished in the 70s, Catholic Church still on the mend|work=Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/national/vanquished-70s-catholic-church-still-mend|access-date=27 February 2015}}</ref> អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកវៀតណាមមានប្រហែល ៩០% នៃ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅប្រទេសកម្ពុជា|សហគមន៍រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] របស់កម្ពុជា ហើយនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ពួកគេមានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល ៦៥ ០០០នាក់ នៅក្នុងប្រទេស។ ភាគច្រើននៃពួកកាតូលិកវៀតណាមត្រូវបាននិរទេសទៅប្រទេសវៀតណាម ឬត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1970 <ref>Harris (2008), p. 166</ref> ហើយមានតែនៅក្នុងឆ្នាំ 1990 ប៉ុណ្ណោះដែលព្រះវិហារកាតូលិកត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបង្កើតឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០៥ មាន​អ្នក​កាន់​សាសនា​កាតូលិក​ប្រមាណ ២៥.០០០ នាក់​ក្នុង​ប្រទេស។ <ref name="VNCatholicPPost" /> ជនជាតិភាគតិចវៀតណាមក៏ជាអ្នកកាន់តាមជំនឿ [[កាវ ដាយ|តាវដាយ]] ដែលត្រូវបានណែនាំនៅឆ្នាំ 1927 ។ ជំនឿតាវដាយ បានទាក់ទាញទាំងអ្នកកាន់សាសនាវៀតណាម និងកម្ពុជាក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំដំបូងនៃការបង្កើតឡើង ប៉ុន្តែព្រះរាជក្រឹត្យដែលហាមឃាត់សាសនា និងការខិតខំរបស់អ្នកជាតិនិយមខ្មែរដើម្បីកាត់ទោសអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់ខ្មែរបាននាំឱ្យ Cao Dai ត្រូវបានសង្កេតឃើញតែដោយជនជាតិវៀតណាមចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 តទៅ។ <ref>Harris (2008), p. 136</ref> ប្រាសាទតាយដាយ ត្រូវបានសាងសង់នៅមហាវិថីម៉ៅសេទុងក្នុងឆ្នាំ 1937 ហើយនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 មានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល 70,000 នាក់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ តាយដាយ ត្រូវបានដាក់នៅក្រៅច្បាប់ក្នុងរបបសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ និងរបបខ្មែរក្រហម ប៉ុន្តែបានទទួលការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ 1985 និងមានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល 2,000 នាក់នៅឆ្នាំ 2000។ <ref>Harris (2008), p. 276</ref> === ភាសា === ជនជាតិវៀតណាមទាំងមូលបង្ហាញកម្រិតនៃភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុង [[ភាសាខ្មែរ]] និង [[ភាសាវៀតណាម|ភាសាវៀតណាមផ្សេងៗ]] គ្នា។ ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅក្នុងសហគមន៍នេសាទដោយខ្លួនឯងតាមបឹងទន្លេសាបប្រើប្រាស់ភាសាវៀតណាមក្នុងការសន្ទនាប្រចាំថ្ងៃរបស់ពួកគេ ហើយមានបុគ្គលដែលមានកម្រិតជំនាញភាសាខ្មែរ <ref name="Eh79">Ehrentraut (2013), p. 79</ref> និងអ្នកដែលចេះពីរភាសា។ <ref>Heder (1995), p. 136</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅក្នុងសង្កាត់ដែលភាគច្រើននិយាយភាសាខ្មែរបានបញ្ជូនកូនរបស់ពួកគេទៅសាលារដ្ឋ ហើយជាលទ្ធផល កុមារអាចនិយាយភាសាខ្មែរបានយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ ប៉ុន្តែបង្ហាញការយល់ដឹងអំពីភាសាវៀតណាមនៅមានកម្រិត។ <ref name="Eh79" /> === ការអប់រំ === ការស្រាវជ្រាវតាមវាលដែលធ្វើឡើងដោយក្រុម [[ជាតិពន្ធុវិទ្យា|ជនជាតិភាគតិច]] ដូចជា Stefan EhrentrautStefan Ehrentraut បង្ហាញថា មានតែកុមារវៀតណាមមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះដែលចូលរៀននៅសាលារដ្ឋ ដោយតួលេខប្រែប្រួលតាមខេត្តផ្សេងៗគ្នា។ នៅ​ខេត្ត​កំពង់ឆ្នាំង និង​សៀមរាប ដែល​ជនជាតិ​វៀតណាម​រស់នៅ​តាម​មាត់​ទន្លេ ការ​ចុះ​ឈ្មោះ​ចូល​រៀន​នៅ​សាលា​រដ្ឋ​មាន​អត្រា​ទាប​ជាង ១០% ចំណែក​ឯ​ខេត្ត​ផ្សេង​ទៀត​ដូច​ជា​កំពត និង​ក្រចេះ សមាមាត្រ​មាន​ច្រើន​ជាង។ <ref name="Eh80">Ehrentraut (2013), p. 80</ref> ដោយសារ​ជនជាតិ​វៀតណាម​ភាគច្រើន​មិន​មាន​ឯកសារ​សញ្ជាតិ ពួកគេ​មិន​អាច​ចុះឈ្មោះ​កូន​ចូល​សាលា​រដ្ឋ​បាន​។ <ref>Ang (2014), p. 11</ref> សម្រាប់អ្នកដែលបញ្ជូនកូនទៅសាលារៀន ភាគច្រើនពួកគេចូលរៀនបានតែប៉ុន្មានឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ហើយកម្រនឹងបញ្ចប់ [[ថ្នាក់ទី 12|ថ្នាក់ទី១២]] ដោយសារឪពុកម្តាយជាជនជាតិវៀតណាមមិនមានលទ្ធភាពបង់ថ្លៃសាលា។ សិស្សវៀតណាមក៏ប្រឈមមុខនឹងការលំបាកក្នុងការងារសិក្សា ដោយសារថ្នាក់រៀនត្រូវបានបង្រៀនជាភាសាខ្មែរទាំងស្រុង ហើយកុមារវៀតណាមដែលធំឡើងនិយាយភាសាវៀតណាមនៅផ្ទះមានកម្រិតសមត្ថភាពភាសាខ្មែរ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 81</ref> នៅក្នុងសហគមន៍វៀតណាមមួយចំនួនដែលមានមូលដ្ឋាននៅទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ មានសាលាឯកជនដែលគ្រប់គ្រងដោយសមាគមសហគមន៍វៀតណាម និងអង្គការសាសនាគ្រឹស្ត។ សាលាឯកជនផ្តល់ការបង្រៀនភាសាវៀតណាម ហើយភាគច្រើនត្រូវបានចូលរួមដោយកុមារនៃគ្រួសារក្រីក្រ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 82</ref> == សេដ្ឋកិច្ច == ក្នុង​របប​អាណានិគម​បារាំង ជនជាតិ​វៀតណាម​ដែល​មាន​ការ​អប់រំ​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​ការងារ​ក្នុង​រដ្ឋបាល​មុខងារ​ស៊ីវិល​ជា​លេខា ស្មៀន និង​ការិយាធិបតេយ្យ។ នៅពេលដែលប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ 1953 រដ្ឋាភិបាលដែលដឹកនាំដោយព្រះសីហនុបានបញ្ឈប់មន្ត្រីរាជការវៀតណាមភាគច្រើនជាមួយប្រជាជនកម្ពុជា ហើយពួកគេបានស្វែងរកការងារធ្វើនៅក្នុងធនាគារ និងសហគ្រាសពាណិជ្ជកម្មជាលេខាធិការ និងមុខតំណែងផ្សេងទៀតដែលមានការិយាល័យ។ ក្នុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 ជនជាតិវៀតណាមរស់នៅក្នុងទីក្រុងដែលមានប្រវត្តិអប់រំទាបក៏បានធ្វើការជាមេកានិកក្នុងការជួសជុលរថយន្ត និងហាងលក់ម៉ាស៊ីនដែលគ្រប់គ្រងដោយពាណិជ្ជករចិន។ ជនអន្តោប្រវេសន៍វៀតណាមដែលតាំងទីលំនៅជនបទធ្វើការជាអ្នកនេសាទតាមបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ <ref name="Wilmott34">Willmott (1967), p. 34</ref> ហើយក៏ជាកម្មករចម្ការកៅស៊ូក្នុងខេត្តកំពង់ចាម និងខេត្តក្រចេះផងដែរ។ <ref>Corfield (2009), p. 21</ref> ដោយសារជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនជាអ្នករស់នៅគ្មានរដ្ឋ ពួកគេស្វែងរកការរស់នៅតាមឧស្សាហ៍កម្មផ្សេងៗដូចជា សំណង់ កែឆ្នៃ និងឧស្សាហកម្មពេស្យាចារ ឬជាអ្នកឈ្នាន់តាមដងផ្លូវ។ ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅតាមបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ គឺជាអ្នកនេសាទចិញ្ចឹមជីវិត។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 78</ref> ចំនួនដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់នៃជនជាតិវៀតណាមគ្មានរដ្ឋទាំងនេះមានជនចំណាកស្រុកដែលបានចូលមកប្រទេសកម្ពុជាចន្លោះឆ្នាំ 1992 និង 1993 ក្នុងអំឡុងពេលរដ្ឋបាលអ៊ុនតាក់។ <ref>Heder (1995), p. 137</ref> ជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើននៅតែរស់នៅក្រោមបន្ទាត់នៃភាពក្រីក្រ <ref name="Eh85">Ehrentraut (2013), p. 85</ref> ទោះបីជាជនជាតិវៀតណាមមួយចំនួនតូចត្រូវបានតំណាងនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មកម្ពុជា។ ឧទាហរណ៍​មួយ​គឺ​លោក សុខ គង់ ជា​ប្រធាន​ក្រុមហ៊ុន​អាជីវកម្ម ​សូគីម៉ិច ដែល​ជា​ម្ចាស់​សម្បទាន​រដ្ឋ​ក្នុង​ឧស្សាហកម្ម​ប្រេង ទេសចរណ៍ និង​សហគ្រាស​ក្នុង​ប្រទេស។ <ref>{{Cite web |last=Peter Olszewski |date=9 December 2011 |title=Man About Town |url=http://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/man-about-town-16 |access-date=7 March 2015 |website=Phnom Penh Post}}</ref> == ទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ និងសង្គម == ស្ទើរតែ 90% នៃជនជាតិដើមភាគតិចវៀតណាម គឺជាអ្នកគ្មានសញ្ជាតិនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយមិនកាន់ឯកសារសញ្ជាតិដូចជាអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ ឬសំបុត្រកំណើត។ <ref name="Ang10">Ang (2014), p. 10</ref> ច្បាប់ស្តីពីសញ្ជាតិកម្ពុជាឆ្នាំ 1996 អនុញ្ញាតឲ្យជនជាតិវៀតណាមដែលកើតក្នុងប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានសញ្ជាតិ ប៉ុន្តែត្រូវប្រឈមមុខនឹងការប្រឆាំងពីមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃថ្នាក់កណ្តាល ដែលជាទូទៅបដិសេធមិនចុះឈ្មោះជនជាតិវៀតណាម ដោយសារបារម្ភពីផលប៉ះពាល់នយោបាយពីគណបក្សប្រឆាំង ប្រសិនបើត្រូវផ្តល់សញ្ជាតិ។ . <ref>Ehrentraut (2013), p. 75</ref> ជនជាតិភាគតិចនៃជនជាតិវៀតណាមអាចទទួលបានសញ្ជាតិបានលុះត្រាតែបង់ប្រាក់សំណូកដល់មន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ ឬបានរៀបការជាមួយប្តីប្រពន្ធខ្មែរ។ <ref name="Eh71">Ehrentraut (2013), p. 71</ref> ជនជាតិ​វៀតណាម​ភាគតិច​ដែល​កាន់​សញ្ជាតិ​បាន​រាយការណ៍​ពី​មន្ត្រី​ក្រសួងមហាផ្ទៃ​ដែល​រឹបអូស​ឯកសារ​សញ្ជាតិ​របស់​ពួកគេ។ <ref name="Eh72">Ehrentraut (2013), p. 72</ref> ជាលទ្ធផល ជនជាតិវៀតណាមប្រឈមមុខនឹងការរឹតបន្តឹងផ្លូវច្បាប់ពីការទទួលបានសេវាថែទាំសុខភាពសាធារណៈ ការអប់រំ ការងារ និងការទិញដីសម្រាប់លំនៅដ្ឋាន ដោយសារភាគច្រើនមិនមានសញ្ជាតិកម្ពុជា។ ជនជាតិ​វៀតណាម​គ្មាន​សញ្ជាតិ​បាន​សាងសង់​លំនៅឋាន​បណ្តែត​ទឹក​ជំនួស​ការ​ទិញ​លំនៅឋាន​ដី​ដែល​ទាមទារ​ឯកសារ​សញ្ជាតិ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 77</ref> យោងតាមការស្រាវជ្រាវតាមតំបន់ដែលធ្វើឡើងដោយអង្គការសិទ្ធិជនជាតិភាគតិចរបស់កម្ពុជា មន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃនឹងប្រឈមមុខនឹងអ្នកនេសាទវៀតណាមនៅបឹងទន្លេសាប និងទាមទារសំណូកដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេធ្វើនេសាទ។ <ref>Ang (2014), p. 18</ref> === ទំនាក់ទំនងអន្តរជនជាតិ === ទំនាក់ទំនងរវាងជនជាតិវៀតណាម និងចិនមានភាពល្អប្រសើរគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ដោយសារជនជាតិទាំងពីរមានទំនាក់ទំនងវប្បធម៌ជិតស្និទ្ធ។ <ref>Willmott (1967), p. 42</ref> ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ការស្រាវជ្រាវតាមវាលដែលធ្វើឡើងដោយ Ehrentraut ក្នុងឆ្នាំ 2013 បានបង្ហាញថា ទំនាក់ទំនងជនជាតិភាគតិចរវាងជនជាតិវៀតណាមបានកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនមិនត្រឹមតែជាមួយជនជាតិខ្មែរប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏មាន [[ជនជាតិចាម្ប៍|ជនជាតិចាម]] និងជនជាតិចិនផងដែរ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 76</ref><ref>Ehrentraut (2013), pp. 86–87</ref><ref name="Wil35">Willmott (1967), p. 35</ref> ជន​ជាតិ​វៀតណាម​ភាគ​ច្រើន​មិន​មាន​តំណាង​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​ប្រឹក្សា ​ឃុំ​សង្កាត់ ​កម្ពុជា ដោយសារ​ពួក​គេ​ខ្វះ​សញ្ជាតិ​ខ្មែរ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 83</ref> យោងតាមអ្នកឆ្លើយតបពីការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់ Ehrentraut មេឃុំ និងមន្ត្រីកម្ពុជាភាគច្រើនបង្ហាញការគាំទ្រក្នុងការមិនរាប់បញ្ចូលតំណាងវៀតណាមពីការទទួលបានសញ្ជាតិ និងចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឃុំសង្កាត់ និងកិច្ចប្រជុំដោយសារតែការមើលងាយ។ <ref name="Eh85">Ehrentraut (2013), p. 85</ref> ជនជាតិវៀតណាមតែងតាំងមេភូមិរបស់ពួកគេ ហើយបង្ហាញសហគមន៍អំពីកង្វល់របស់សមាគមសហគមន៍វៀតណាម ( [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] ៖ Tổng hội người Campuchia gốc Việt) ដែលបង្កើតឡើងដំបូងក្នុងឆ្នាំ ២០០៣។ សមាគមសហគមន៍កាន់កាប់ទ្រព្យសម្បត្តិមានកម្រិត និងទទួលបានមូលនិធិពីថ្លៃសមាជិកភាព អំណោយពីស្ថានទូតវៀតណាមប្រចាំនៅកម្ពុជា និងការលក់ដីបញ្ចុះសពពីសហគមន៍វៀតណាម។ <ref name="Eh72">Ehrentraut (2013), p. 72</ref> ថវិកាត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីដោះស្រាយកង្វល់សហគមន៍វៀតណាម ដែលរួមមានការគាំទ្រកន្លែងគោរពបូជាសាសនា និងការបង្រៀនភាសាវៀតណាម ក៏ដូចជាការផ្តល់ជំនួយដល់គ្រួសារជួបការលំបាក។ ខណៈពេលដែលសមាគមសហគមន៍មានការគាំទ្រយ៉ាងតឹងរ៉ឹងពីសហគមន៍វៀតណាម ភាគច្រើនមិនទទួលយកសមាជិកភាពទេ ដោយសារខ្លាចទទួលបានការមាក់ងាយពីសង្គមពីសង្គមកម្ពុជា។ គិតត្រឹមឆ្នាំ 2013 សាខានៃសមាគមទាំងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងខេត្តចំនួន 19 ក្នុងចំណោម 23 ខេត្តទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 73</ref> === នយោបាយ === បញ្ហា​វត្តមាន​វៀតណាម​នៅ​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​គណបក្ស​នយោបាយ​យក​មក​ធ្វើជា​ប្រធាន​បទ​ដើម្បី​គាំទ្រ​អ្នកបោះឆ្នោត​តាំងពី​ការបោះឆ្នោត​សកល​ឆ្នាំ​១៩៩៣​មក​។ គណបក្សនយោបាយសំខាន់ៗដែលបានចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ១៩៩៣ រួមមាន [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច]] [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា|BLDP]] និង ម៉ូ លីណាកា ហើយពួកគេបានផ្សព្វផ្សាយលើប្រធានបទទាក់ទងនឹងវត្តមានប្រជាជនវៀតណាមនៅកម្ពុជា និងការយល់ឃើញរបស់វៀតណាមជ្រៀតជ្រែកក្នុងរដ្ឋាភិបាលអំឡុងពេលយុទ្ធនាការឃោសនាបោះឆ្នោត។ គណបក្សនយោបាយទាំងនេះក៏បានចោទប្រកាន់ថា វត្តមានជនជាតិវៀតណាមក្នុងប្រទេសជាមូលហេតុធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចបរាជ័យ ហើយសន្យាថានឹងបណ្ដេញជនជាតិវៀតណាមក្នុងស្ថានភាពដែលខ្លួនឈ្នះការបោះឆ្នោត។ <ref>Heder (1995), pp. 199-200</ref> ក្នុងអំឡុងពេលដូចគ្នានេះ ខ្មែរក្រហមដែលពីមុនបានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតក៏បានបង្កើតមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមស្រដៀងគ្នាជាមួយគណបក្សនយោបាយសំខាន់ៗ ទោះបីជាមានទម្រង់ជ្រុលនិយមក៏ដោយ។ ខ្មែរក្រហមនឹងចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍ និងការផ្សាយតាមវិទ្យុដោយចោទប្រកាន់អ៊ុនតាក់ថាបានសហការជាមួយវៀតណាម ហើយបានអំពាវនាវឱ្យបណ្តេញប្រជាជនវៀតណាមតាមរយៈកម្លាំង។ ពួក​គេ​នឹង​តាម​ដាន​ការ​វាយ​ប្រហារ​លើ​ជន​ស៊ីវិល​វៀតណាម ដែល​បាន​បន្ត​បន្ទាប់​ពី​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ឆ្នាំ ១៩៩៣ ចប់។ <ref>Heder (1995), p. 66</ref> នៅពេលដែលការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 1998 ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង គណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច និង គណបក្ស សម រង្ស៊ី ដែលទើបបង្កើតថ្មីបានប្រើវោហាសាស្ត្រប្រឆាំងវៀតណាមម្តងទៀតនៅក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ពួកគេ។ មេដឹកនាំគណបក្សទាំងពីរនេះ [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] និងលោក សម រ [[សម រង្ស៊ី|ង្ស៊ី]] បានចោទប្រកាន់ថា ជនជាតិវៀតណាមគ្មានរដ្ឋមួយចំនួនបានសូកប៉ាន់មន្ត្រីរដ្ឋដើម្បីទទួលបានសញ្ជាតិ ហើយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនៅតែរក្សាឥទ្ធិពលនយោបាយលើគណបក្សកាន់អំណាច គឺ [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 90</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះចំនួននៃឧប្បត្តិហេតុ  នៃការវាយប្រហារដោយហិង្សាលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានកើនឡើង ដែលត្រូវបានអនុវត្តដោយទាំងសំណល់ខ្មែរក្រហម និងជនស៊ីវិលកម្ពុជាដូចគ្នា។ <ref>Amer (2013), p. 93</ref> ចំនួននៃអំពើហឹង្សាដោយចេតនានយោបាយលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានថយចុះបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 2000 ហើយនៅក្នុងការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 2003 និង 2008 ជាបន្តបន្ទាប់ គណបក្សនយោបាយប្រឆាំងការប្រើប្រាស់វោហាសាស្ត្រប្រឆាំងវៀតណាមក៏ត្រូវបានកាត់បន្ថយផងដែរ។ <ref>Amer (2013), p. 94</ref> កាលពីខែតុលា ឆ្នាំ២០០៩ លោក សម រង្ស៊ី បានចោទប្រកាន់វៀតណាមពីបទទន្ទ្រានទឹកដីកម្ពុជាក្នុងសមយុទ្ធបោះបង្គោលព្រំដែន ហើយបានដឹកនាំសកម្មជនមួយក្រុមទៅដកតម្រុយបង្គោលព្រំដែនកម្ពុជា-វៀតណាមក្នុងខេត្តស្វាយរៀង។ ទោះបីជាលោក សម រង្ស៊ី ត្រូវបានកាត់ទោសឱ្យជាប់ពន្ធនាគារកំបាំងមុខជុំវិញឧប្បត្តិហេតុនេះក៏ដោយ <ref>Ehrentraut (2013), p. 62</ref> ឧបទ្ទវហេតុនេះបានក្លាយជាការផ្តោតសំខាន់នៅក្នុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតដោយ [[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គណបក្ស]] សង្គ្រោះជាតិសម្រាប់ [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៥ ឆ្នាំ២០១៣|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 2013]] ។ មេដឹកនាំគណបក្សសង្រ្គោះជាតិក៏បានធ្វើឱ្យមានការទាមទារលើទំនាក់ទំនងជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ [[កម្ពុជាក្រោម]] ហើយនាំឱ្យមានការប្រឆាំងវៀតណាមកាន់តែច្រើនឡើងក្នុងចំណោមអ្នកគាំទ្រគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ។ <ref>{{Cite web |last=ALEX WILLEMYNS |date=14 August 2014 |title=Kampuchea Krom Protests Speak to Larger Fears |url=https://www.cambodiadaily.com/news/kampuchea-krom-protests-speak-to-larger-fears-66462/ |access-date=2 August 2015 |website=The Cambodia Daily |archivedate=22 ធ្នូ 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222103916/https://www.cambodiadaily.com/news/kampuchea-krom-protests-speak-to-larger-fears-66462/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |last=Bennett Murray |date=14 February 2014 |title=Nowhere to call home |url=http://www.phnompenhpost.com/7days/nowhere-call-home |access-date=2 August 2015 |website=Phnom Penh Post}}</ref> នៅពេលដែលគណបក្សសង្គ្រោះជាតិបានចាញ់ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 2013 យ៉ាងចង្អៀត ពួកគេបានបើកការ [[2013-2014 បាតុកម្មនៅកម្ពុជា|តវ៉ាប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាបន្តបន្ទាប់រវាងឆ្នាំ 2013-2014]] ដែលបណ្តាលឱ្យមានឧប្បត្តិហេតុហាងវៀតណាមនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញត្រូវបានរុះរើ។ <ref name="Ang20">Ang (2014), p. 20</ref> ប្រជាជនវៀតណាមភាគច្រើនគាំទ្រគណបក្សប្រជាជន ហើយអ្នកដែលកាន់សញ្ជាតិខ្មែរនឹងបោះឆ្នោតឱ្យគណបក្ស។ ការ​គាំទ្រ​វៀតណាម​ចំពោះ​គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ភាគ​ច្រើន​បាន​ជំរុញ​ដោយ​មនោសញ្ចេតនា​ប្រឆាំង​វៀតណាម​យ៉ាង​ខ្លាំង​ពី​គណបក្ស​នយោបាយ​ផ្សេង​ទៀត។ ទោះបីជាសមាជិកជាច្រើនក្នុងឋានៈ និងឯកសាររបស់ CPP ចែករំលែកមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមជាមួយគណបក្សនយោបាយផ្សេងទៀតក៏ដោយ គណបក្សប្រជាជននៅតែរក្សាជំហរអព្យាក្រឹតបើកចំហចំពោះសហគមន៍វៀតណាម។ យោងតាមលោក Ehrentraut ជំហរអព្យាក្រឹតរបស់ CPP គឺជាតុល្យភាពរវាងការមិនផ្តល់ការគាំទ្រដោយបើកចំហសម្រាប់សហគមន៍វៀតណាម ដែលនឹងមានឥទ្ធិពលសក្តានុពលនៃការបាត់បង់សន្លឹកឆ្នោតទៅគណបក្សនយោបាយផ្សេងទៀត ស្របពេលជាមួយគ្នានោះការរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមដែល គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​តាំង​ពី​ឆ្នាំ ១៩៧៩។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 91</ref> ជនជាតិវៀតណាមដែលកាន់សញ្ជាតិកម្ពុជាក៏បានសម្តែងការភ័យខ្លាចចំពោះអសន្តិសុខរាងកាយក្នុងអំឡុងពេលបោះឆ្នោត ដែលជាក់ស្តែងបំផុតក្នុងអំឡុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 1993 និង 2013 នៅពេលដែលជនស៊ីវិលវៀតណាមប្រឈមមុខនឹងការបំភិតបំភ័យរាងកាយពីខ្មែរក្រហម <ref>Amer (2013), p. 91</ref> និងអ្នកគាំទ្រគណបក្សសង្គ្រោះជាតិរៀងៗខ្លួន ហើយបានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោត។ . <ref>Ang (2014), p. 16</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុង:ជនជាតិ ភាគតិច ក្នុង ប្រទេស​​​ចេក]] ai42ipiebv2uiasln3ossmwb52rpvpy 334009 334008 2026-04-02T09:52:01Z Cagecook 50443 334009 wikitext text/x-wiki {{For|ជនជាតិខ្មែរនៅវៀតណាម|ខ្មែរក្រោម}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ក្រុមជនជាតិ | group = ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម | image = [[Image:FlotinSiemReap.jpg|250px]] | image_caption = ទូកជនជាតិវៀតណាមនៅ​សៀមរាប | population = '''១៨០ ០០០-1 លាន''' (est.)<br/>១%-6% នៃប្រជាជនកម្ពុជា។<ref>{{Cite news|date=2 July 2021|title='Please show mercy': Evicted by Cambodia, ethnic Vietnamese stuck at watery border|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-cambodia-vietnam-evictions-idUSKCN2E75RA}}</ref> | regions = [[សៀមរាប]], [[ភ្នំពេញ]], ភាគអាគ្នេយ៍កម្ពុជា | languages = [[Vietnamese language|វៀតណាម]], [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] | religions = [[Mahayana|ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]], [[Theravada|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]], [[Caodaism|តាវដាយ]], [[Catholic Church|គ្រិស្តរ៉ូមុាំងសាសនា]] | related_groups = [[ជនជាតិវៀតណាមនៅបរទេស]], [[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីក|ជនជាតិអូស្ត្រូអាស៊ីក]] }} '''ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម ឬ ជនជាតិយួន''' សំដៅលើជនជាតិភាគតិច[[ជនជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលរស់នៅក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ឬជនជាតិវៀតណាមដែលមានដើមកំណើត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] ពេញលេញ ឬដោយផ្នែក។ តាម​ប្រភព​កម្ពុជា​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា ក្នុង​ឆ្នាំ​២០១៣ មាន​ជនជាតិ​វៀតណាម​ប្រមាណ ១៥.០០០​នាក់​កំពុង​រស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ប្រភព​វៀតណាម​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា មាន​មនុស្ស ១៥៦.០០០ នាក់​កំពុង​រស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា <ref>{{Cite news|date=23 September 2016|title=VN phối hợp với Campuchia đảm bảo cuộc sống người Việt|work=Ngày Nay|url=https://ngaynay.vn/vn-phoi-hop-voi-campuchia-dam-bao-cuoc-song-nguoi-viet-post25879.html}}</ref> ខណៈ​ចំនួន​ពិត​ប្រាកដ​អាច​មាន​ចន្លោះ​ពី ៤០០.០០០ ទៅ ១ លាន​នាក់ នេះ​បើ​តាម​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ឯករាជ្យ។ <ref name="cambodia">{{Cite web |date=2018-03-28 |title=A People in Limbo, Many Living Entirely on the Water |url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/03/28/magazine/cambodia-persecuted-minority-water-refuge.html |website=[[The New York Times]]}}</ref> ពួក​គេ​ភាគ​ច្រើន​រស់​នៅ​ភាគ​អាគ្នេយ៍​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា ជាប់​ព្រំដែន​ប្រទេស​វៀតណាម ឬ [[ផ្ទះទូក|​តាមទូក]] ​ក្នុង[[បឹងទន្លេសាប|បឹង​ទន្លេសាប]] និងទន្លេ[[ទន្លេមេគង្គ|មេគង្គ]] ។ ជនជាតិវៀតណាមដំបូងបានចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាសម័យទំនើបចាប់ពីដើមសតវត្សទី១៩ ក្នុងសម័យ[[ចៅហ្វាយនាយង្វៀន|រាជវង្សង្វៀន]] ហើយជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនបានចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យរដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំង និងរដ្ឋបាល]] [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា|សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] ។ ក្នុង [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]និង[[ខ្មែរក្រហម|រដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហម]] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំំំំ១៩៧០ ជនជាតិវៀតណាមគឺជាគោលដៅនៃការប្រល័យពូជសាសន៍ដ៏ធំ។ ជនជាតិ​វៀតណាម​រាប់​ពាន់​នាក់​ត្រូវ​បាន​សម្លាប់ និង​ជាច្រើន​នាក់​ទៀត​បាន​ស្វែង​រក​ការ​ជ្រកកោន​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​វៀតណាម។ ទំនាក់ទំនងជាតិសាសន៍រវាង [[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនកម្ពុជា]] និងវៀតណាមមានភាពក្រីក្រ ហើយជនជាតិវៀតណាមគឺជាគោលដៅ[[រោគស្ត្រី|ចម្បង]]នៃការវាយប្រហារដោយជនភៀសខ្លួនពីគណបក្សនយោបាយចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ។ ជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនជាអ្នករស់នៅដោយគ្មានរដ្ឋនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផលពួកគេប្រឈមនឹងការលំបាកក្នុងការទទួលបានការអប់រំ ការងារ និងលំនៅដ្ឋាន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == អ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមតាំងទីលំនៅក្នុងសម័យ[[កូសាំងស៊ីន]](ដែនដីកម្ពុជាក្រោម) និង [[ទីក្រុងព្រៃនគរ|ទីក្រុងព្រៃនរគ]] ចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៦២០ តទៅ។ ចំពោះ​ប្រជាជន​កម្ពុជា ទឹកដី​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា[[កម្ពុជាក្រោម]] និង​ជា​ប្រពៃណី​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]] ។ ចាប់ពី​សម័យ[[ជ័យជេដ្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២]]មក ពួក​គេ​បាន​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់ [[ចៅហ្វាយនាយង្វៀន|​រាជវង្សង្វៀន]] ។ <ref>Corfield (2009), p. 3</ref> នៅឆ្នាំ១៨១៣ ព្រះចៅអធិរាជ [[យ៉ា ឡុង|យ៉ាឡុង]] បានបញ្ជូនកងទ័ពវៀតណាមចំនួន ១០ ០០០ នាក់មកទីក្រុងភ្នំពេញ ហើយសមាជិកនៃរាជវង្សខ្មែរមួយចំនួនបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវាំងប្រជាជនវៀតណាម។ <ref>Schliesinger (2015), p. 258</ref> រាជវង្សង្វៀនបានដាក់ទំនៀមទម្លាប់វៀតណាមមកលើ​ប្រជាជន​កម្ពុជា ហើយ​ឈ្មោះ​ក្រុង និង​ខេត្ត​ត្រូវ​បាន​ប្តូរ​ទៅ​ជា​ជនជាតិ​វៀតណាម។ អ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឱ្យតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយឯកសារផ្លូវការពីរាជវាំងវៀតណាមបានកត់ត្រាជាមធ្យមអ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមចំនួន ៥ ០០០ នាក់ចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៣០។ <ref>Kuhnt-Saptodewo (1997), p. 154</ref> គោលនយោបាយដែលដាក់ដោយរាជវង្សង្វៀនបានធ្វើឱ្យមានការអាក់អន់ចិត្តក្នុងចំណោមប្រជាជនកម្ពុជា និងបង្កឱ្យមានការបះបោរម្ដងម្កាល។ <ref>Corfield (2009), pp. 17–18</ref> នៅឆ្នាំ១៨៨០[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|រដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំង]] ដើម្បីផ្តល់ឋានៈជា[[សញ្ជាតិ|កម្មវត្ថុ]] ដល់ប្រជាជនវៀតណាមនៅកម្ពុជា។ ក្នុង​រយៈពេល​ហាសិប​ឆ្នាំ​បន្ទាប់ ជនជាតិ​វៀតណាម​ជាច្រើន​បាន​ធ្វើ​ចំណាកស្រុក​មក​កម្ពុជា។ <ref>Corfield (2009), p. 28</ref> ជំរឿនប្រជាជនដែលធ្វើឡើងដោយជនជាតិបារាំងបានកត់ត្រាការកើនឡើងនៃចំនួនប្រជាជនវៀតណាមពីប្រហែល ៤៥០០ នាក់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៦០ ដល់ជិត ២០០ ០០០ នាក់ នៅចុងបញ្ចប់នៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ ។ <ref name="Sch259">Schliesinger (2015), p. 259</ref> នៅពេលដែល [[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង|ជប៉ុនឈ្លានពានឥណ្ឌូចិន]] នៅឆ្នាំ១៩៤០ អ្នកជាតិនិយមវៀតណាមនៅកម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមការប៉ុនប៉ងខ្លីមួយប៉ុន្តែមិនបានសម្រេចដើម្បីវាយប្រហារអ្នកគ្រប់គ្រងអាណានិគមបារាំង។ <ref>Corfield (2009), p. 40</ref> នៅឆ្នាំ១៩៥៤ ច្បាប់ស្តីពីសញ្ជាតិត្រូវបានអនុម័តដោយឈរលើមូលដ្ឋាននៃចំណេះដឹងជាភាសាខ្មែរ និងដើមកំណើតជាតិ ហើយបានដកចេញយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពនូវជនជាតិខ្មែរ វៀតណាម និង [[ប្រជាជនកម្ពុជាជាជនជាតិចិន|ចិន]] ភាគច្រើន។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 50</ref> នៅ​ថ្នាក់​មូលដ្ឋាន វៀតណាម​ក៏​បាន​ប្រឈម​នឹង​ករណី​នៃ​ការ​បំភិត​បំភ័យ​ដោយ​ហិង្សា​ពី​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ម្តងម្កាល។ ក្នុងមហាសន្និបាត[[សង្គមរាស្រ្តនិយម|សង្គមរាស្ត្រនិយម]] ឆ្នាំ ១៩៦២ អ្នកនយោបាយបានជជែកពិភាក្សាគ្នាអំពីបញ្ហាសញ្ជាតិលើជនជាតិភាគតិចរបស់កម្ពុជា ហើយដំណោះស្រាយមួយត្រូវបានអនុម័តមិនឱ្យផ្តល់សញ្ជាតិវៀតណាមឱ្យចូលសញ្ជាតិ។ <ref name="Wil35">Willmott (1967), p. 35</ref> នៅពេលដែលលោក[[លន់ នល់|លន់នល់]] [[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ឡើងកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ១៩៧០]] រដ្ឋាភិបាល[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|សាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ]] បានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការឃោសនាដើម្បីបង្ហាញជនជាតិវៀតណាមជាភ្នាក់ងាររបស់ [[វៀតកុង]] ។ ជនជាតិវៀតណាមប្រហែល ៣០ ០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន និងសម្លាប់នៅក្នុងពន្ធនាគារ ខណៈដែលមនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់ទៀតបានភៀសខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសវៀតណាម។ ប្រាំឆ្នាំក្រោយមកនៅឆ្នាំ១៩៧៥ ជនជាតិវៀតណាមតិចជាង ៨០ ០០០ នាក់បានបន្តនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានៅពេលដែល[[ខ្មែរក្រហម]] បានដណ្តើមអំណាច។ ជិត​បី​ភាគ​បួន​នៃ​ពួកគេ​ត្រូវ​បាន​បណ្ដេញ​ទៅ​ប្រទេស​វៀតណាម ហើយ​អ្នក​ដែល​នៅ​សេសសល់​ចំនួន ២០ ០០០ នាក់​ទៀត​គឺជា​អ្នក​ដែល​មាន​ដើម​កំណើត​ខ្មែរ​និង​វៀតណាម។ អ្នកដែលនៅសេសសល់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយរបប។ <ref name="Sch260">Schliesinger (2015), p. 260</ref> នៅ​ពេល​ដែល[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រជាជន​វៀតណាម​ស្ទើរតែ​ទាំងអស់​របស់​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​ផ្លាស់​ទីលំនៅ ឬ​ត្រូវ​បាន​សម្លាប់។ <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> វៀតណាមបានបង្កើតរបបថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថាជា [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា|សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] (ស.ប.ក.) ហើយទីប្រឹក្សាវៀតណាមត្រូវបានតែងតាំងនៅក្នុងរដ្ឋបាលរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៣ រដ្ឋាភិបាល ស.ប.ក. បានបង្កើតគោលនយោបាយផ្លូវការមួយ ដើម្បីលើកទឹកចិត្តដល់អតីតអ្នករស់នៅវៀតណាមនៅកម្ពុជា ឱ្យវិលត្រឡប់មកតាំងទីលំនៅវិញ។ ជនអន្តោប្រវេសន៍វៀតណាមដែលមិនមានទំនាក់ទំនងគ្រួសារមកកម្ពុជាក៏ចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសនេះផងដែរ ដោយសារមានការគ្រប់គ្រងព្រំដែនតិចតួចក្នុងការកំណត់ជនចំណាកស្រុកវៀតណាមមិនឱ្យចូលប្រទេស។ <ref name="Eh56">Ehrentraut (2013), p. 56</ref> ជនជាតិវៀតណាមត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាជនជាតិភាគតិចជាផ្លូវការនៅក្រោមរបបស.ប.ក. ហើយសមាគមវៀតណាមនៅក្រៅប្រទេសត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសកម្ពុជាដែលមានចំនួនប្រជាជនវៀតណាមច្រើន។ <ref>Heder (1995), p. 154</ref> រដ្ឋាភិបាលស.ប.ក.ក៏បានផ្តល់អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណដល់ពួកគេរហូតដល់ការដកទ័ពវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៩០។ <ref>Heder (1995), p. 135</ref> ពលករ​ចំណាក​ស្រុក​វៀតណាម​បាន​ចាប់​ផ្តើម​មក​ពី​ឆ្នាំ​១៩៩២​មក​ដោយ​សារ​ការ​បង្កើត​ឱកាស​ការងារ​ថ្មី​ដោយ​រដ្ឋបាល[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|អ៊ុនតាក់]] ។ <ref>Heder (1995), p. 62</ref> ជាមួយគ្នានេះ រដ្ឋបាលអ៊ុនតាក់បានអនុញ្ញាតឱ្យបើកការិយាល័យនយោបាយ និងគណបក្សនយោបាយដូចជា [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច]] និង [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា|គណបក្សប្រជាធិតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា]] បានចាប់ផ្តើមឃោសនានូវមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមក្នុងចំណោមប្រជាជន ដើម្បីគាំទ្រអ្នកបោះឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ១៩៩៣]] ។ <ref>Heder (1995), p. 63</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩២ ខ្មែរក្រហមដែលគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសកម្ពុជា បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដើម្បីកំណត់គោលដៅសម្លាប់ទាហាន និងជនស៊ីវិលវៀតណាមជាប្រព័ន្ធ។ <ref>Heder (1995), p. 94</ref> ការវាយប្រហារបែបទ័ពព្រៃលើកដំបូងដោយខ្មែរក្រហមទៅលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩២ ហើយទាហានខ្មែរក្រហមបានបង្ហាញពីភាពត្រឹមត្រូវនៃការសម្លាប់ដោយអះអាងថាជនស៊ីវិលមួយចំនួនជាទាហានវៀតណាមក្នុងការក្លែងបន្លំ។ <ref>Heder (1995), p. 95</ref> ជម្លោះនៃការសម្លាប់ដោយខ្មែរក្រហមបានជំរុញឱ្យជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ២១ ០០០ នាក់បានភៀសខ្លួនទៅប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ។ <ref>Heder (1995), p. 262</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៤ [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភានៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] បានដាក់ចេញនូវច្បាប់ស្តីពីអន្តោប្រវេសន៍ ដែលអនុញ្ញាតឲ្យមានការនិរទេសជនអន្តោប្រវេសន៍ខុសច្បាប់។ [[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]] យល់ឃើញថា ច្បាប់នេះកំណត់គោលដៅជនចំណាកស្រុកវៀតណាមនៅកម្ពុជា ហើយក្រោយមករដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានឈានជើងចូលដើម្បីធានាថាគ្មានការនិរទេសជនភៀសខ្លួនវៀតណាមយ៉ាងច្រើននឹងត្រូវអនុវត្ត។ ខ្មែរក្រហម​បាន​បន្ត​ធ្វើ​ការ​វាយ​ប្រហារ​ជា​បន្តបន្ទាប់​លើ​ជន​ស៊ីវិល​វៀតណាម​រហូត​ដល់​ពួកគេ​ចុះចាញ់​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៩៩។ ជនជាតិវៀតណាមបន្តប្រឈមមុខនឹងការរើសអើងពីសង្គមកម្ពុជា ហើយជួបប្រទះនឹងការបំភិតបំភ័យផ្នែករាងកាយពីសង្គម និងអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាល ជាពិសេសក្នុងអំឡុងការបោះឆ្នោតសកល ឬនៅពេលជម្លោះរវាងកម្ពុជា និងវៀតណាមកើតឡើង។ <ref>Amer (2013), p. 95</ref> == ប្រជាសាស្រ្ត == === ចំនួនប្រជាជន === ជនជាតិវៀតណាមជាទូទៅប្រមូលផ្តុំនៅតាមច្រាំងទន្លេនៃបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គដែលព័ទ្ធជុំវិញខេត្ត [[ក្រុងសៀមរាប|សៀមរាប]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] និង ពោធិ៍សាត់ ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 30</ref> ចំនួនប្រជាជនតិចតួចអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ ក៏ដូចជាខេត្តភាគអាគ្នេយ៍ជាប់ព្រំដែនប្រទេសវៀតណាម ដូចជា [[ខេត្តព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] [[ខេត្តស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] <ref>Willmott (1967), p. 107</ref> [[ខេត្តកំពត|កំពត]] [[ខេត្តកណ្ដាល|កណ្តាល]] [[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] <ref name="Eh71">Ehrentraut (2013), p. 71</ref> និង [[ខេត្តតាកែវ|តាកែវ]] ។ <ref name="Sch260">Schliesinger (2015), p. 260</ref> ចំនួនប្រជាជនវៀតណាមមានចំនួនច្រើនជាងគេនៅឆ្នាំ១៩៦២ នៅពេលដែលជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលបានបង្ហាញថាពួកគេជាជនជាតិភាគតិចធំបំផុតរបស់ប្រទេស ហើយឆ្លុះបញ្ចាំងពី ៣.៨% នៃចំនួនប្រជាជនរបស់ប្រទេស។ អ្នកស្រាវជ្រាវប្រជាសាស្រ្តបានត្រឡប់មកវិញនូវចំនួនប៉ាន់ស្មានជនជាតិវៀតណាមខ្ពស់ជាងជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលឆ្លុះបញ្ចាំង។ ជាឧទាហរណ៍ ក្នុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ចំនួនជនជាតិវៀតណាមដែលស្នាក់នៅអាចមានច្រើនរហូតដល់ ៤០០ ០០០ <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> ខណៈពេលដែលអ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិខ្មែរម្នាក់ទៀតគឺលោក ម៉ៃឃើល វីកឃឺរី បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនប្រជាជនវៀតណាមស្នាក់នៅចន្លោះពី ២០០ ០០០ ទៅ ៣០០ ០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៦ ។ ម៉្យាងវិញទៀត ជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលបានធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ បានដាក់តួលេខមិនលើសពី ៦០ ០០០ នាក់។ <ref name="Sch261">Schliesinger (2015), p. 261</ref> តួលេខ​ប្រជាជន​ខាងក្រោម​បង្ហាញ​ពី​ចំនួន​ប្រជាជន​ជនជាតិ​វៀតណាម​ដោយ​ផ្អែក​លើ​តួលេខ​ដែល​បាន​មក​ពី​ជំរឿន​របស់​រដ្ឋាភិបាល៖ {| class="wikitable" style="margin-top:0;" ! colspan="2" |ប្រវត្តិនៃចំនួនប្រជាជន |- style="background:lightgrey;" ! ឆ្នាំ ! ចំនួន |- | ១៨៧៤ | 4,452 <ref name="Widening Colonial Encounter">Goscha (2008), p. 5</ref> |- | ១៩១១ | 79,050 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩២១ | 140,225 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩៣១ | 176,000 <ref name="Sch259">Schliesinger (2015), p. 259</ref> |- | ១៩៣៦ | 191,000 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩៦២ | 218,000 <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> |- | ឆ្នាំ ១៩៨១ | ៨.១៩៧ <ref name="Sch261">Schliesinger (2015), p. 261</ref> |- | ឆ្នាំ 1984 | 56,000 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ១៩៩៥ | 95.597 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ១៩៩៨ | 96.597 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ២០០៨ | 72.775 <ref name="Sch261" /> <ref name="MOP2014">Pen and Heng (2014), p. 12</ref> |- | ឆ្នាំ 2013 | ១៤.៦៧៨ <ref name="MOP2014" /> |- |} === សាសនា === [[ឯកសារ:Kompong_luong_catholic_church.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|299x299ភីកសែល| ព្រះវិហារកាតូលិកវៀតណាមនៅ [[កំពង់ហ្លួង]]]] ជនជាតិវៀតណាមកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងថាជាអ្នកកាន់ [[មហាយាន|សាសនាព្រះពុទ្ធមហាយាន]] [[កាវ ដាយ|តាវដាយ]] ឬ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក]] ។ ពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាមភាគច្រើនត្រូវបានរកឃើញក្នុងចំណោមសហគមន៍ក្រីក្រដែលរស់នៅក្នុងបឹងទន្លេសាប ឬតំបន់ជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ដោយសារពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាមទទួលបានគោលលទ្ធិ និងជំនឿសាសនាពី [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] ពួកគេចូលរួមក្នុងពិធីសាសនាដែលរៀបចំដោយជនជាតិខ្មែរក្នុងរដូវបុណ្យ។ <ref>Willmott (1967), p. 90</ref> សហគមន៍​វៀតណាម​ដែល​មក​តាំង​ទី​លំនៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា បាន​ទទួល​យក​ការ​ប្រតិបត្តិ [[ថេរវាទ|​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ថេរវាទ]] ​របស់​ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន។ <ref name="Ang10">Ang (2014), p. 10</ref> ជនជាតិវៀតណាមដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិកមានកូនចៅរបស់ជនភៀសខ្លួនដែលបានភៀសខ្លួនពីការបៀតបៀនសាសនាក្នុងរជ្ជកាល [[ទូ ដុក]] ។ ពួកគេត្រូវបានបំបែករវាងអ្នករស់នៅទីក្រុងដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងភ្នំពេញ <ref name="Wilmott34">Willmott (1967), p. 34</ref> និងសហគមន៍នេសាទដែលមានមូលដ្ឋាននៅបឹងទន្លេសាប។ <ref name="VNCatholicPPost">{{Cite news|last=Post Staff|date=25 March 2005|title=Vanquished in the 70s, Catholic Church still on the mend|work=Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/national/vanquished-70s-catholic-church-still-mend|access-date=27 February 2015}}</ref> អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកវៀតណាមមានប្រហែល ៩០% នៃ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅប្រទេសកម្ពុជា|សហគមន៍រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] របស់កម្ពុជា ហើយនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ពួកគេមានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល ៦៥ ០០០នាក់ នៅក្នុងប្រទេស។ ភាគច្រើននៃពួកកាតូលិកវៀតណាមត្រូវបាននិរទេសទៅប្រទេសវៀតណាម ឬត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1970 <ref>Harris (2008), p. 166</ref> ហើយមានតែនៅក្នុងឆ្នាំ 1990 ប៉ុណ្ណោះដែលព្រះវិហារកាតូលិកត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបង្កើតឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០៥ មាន​អ្នក​កាន់​សាសនា​កាតូលិក​ប្រមាណ ២៥.០០០ នាក់​ក្នុង​ប្រទេស។ <ref name="VNCatholicPPost" /> ជនជាតិភាគតិចវៀតណាមក៏ជាអ្នកកាន់តាមជំនឿ [[កាវ ដាយ|តាវដាយ]] ដែលត្រូវបានណែនាំនៅឆ្នាំ 1927 ។ ជំនឿតាវដាយ បានទាក់ទាញទាំងអ្នកកាន់សាសនាវៀតណាម និងកម្ពុជាក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំដំបូងនៃការបង្កើតឡើង ប៉ុន្តែព្រះរាជក្រឹត្យដែលហាមឃាត់សាសនា និងការខិតខំរបស់អ្នកជាតិនិយមខ្មែរដើម្បីកាត់ទោសអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់ខ្មែរបាននាំឱ្យ Cao Dai ត្រូវបានសង្កេតឃើញតែដោយជនជាតិវៀតណាមចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 តទៅ។ <ref>Harris (2008), p. 136</ref> ប្រាសាទតាយដាយ ត្រូវបានសាងសង់នៅមហាវិថីម៉ៅសេទុងក្នុងឆ្នាំ 1937 ហើយនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 មានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល 70,000 នាក់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ តាយដាយ ត្រូវបានដាក់នៅក្រៅច្បាប់ក្នុងរបបសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ និងរបបខ្មែរក្រហម ប៉ុន្តែបានទទួលការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ 1985 និងមានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល 2,000 នាក់នៅឆ្នាំ 2000។ <ref>Harris (2008), p. 276</ref> === ភាសា === ជនជាតិវៀតណាមទាំងមូលបង្ហាញកម្រិតនៃភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុង [[ភាសាខ្មែរ]] និង [[ភាសាវៀតណាម|ភាសាវៀតណាមផ្សេងៗ]] គ្នា។ ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅក្នុងសហគមន៍នេសាទដោយខ្លួនឯងតាមបឹងទន្លេសាបប្រើប្រាស់ភាសាវៀតណាមក្នុងការសន្ទនាប្រចាំថ្ងៃរបស់ពួកគេ ហើយមានបុគ្គលដែលមានកម្រិតជំនាញភាសាខ្មែរ <ref name="Eh79">Ehrentraut (2013), p. 79</ref> និងអ្នកដែលចេះពីរភាសា។ <ref>Heder (1995), p. 136</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅក្នុងសង្កាត់ដែលភាគច្រើននិយាយភាសាខ្មែរបានបញ្ជូនកូនរបស់ពួកគេទៅសាលារដ្ឋ ហើយជាលទ្ធផល កុមារអាចនិយាយភាសាខ្មែរបានយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ ប៉ុន្តែបង្ហាញការយល់ដឹងអំពីភាសាវៀតណាមនៅមានកម្រិត។ <ref name="Eh79" /> === ការអប់រំ === ការស្រាវជ្រាវតាមវាលដែលធ្វើឡើងដោយក្រុម [[ជាតិពន្ធុវិទ្យា|ជនជាតិភាគតិច]] ដូចជា Stefan EhrentrautStefan Ehrentraut បង្ហាញថា មានតែកុមារវៀតណាមមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះដែលចូលរៀននៅសាលារដ្ឋ ដោយតួលេខប្រែប្រួលតាមខេត្តផ្សេងៗគ្នា។ នៅ​ខេត្ត​កំពង់ឆ្នាំង និង​សៀមរាប ដែល​ជនជាតិ​វៀតណាម​រស់នៅ​តាម​មាត់​ទន្លេ ការ​ចុះ​ឈ្មោះ​ចូល​រៀន​នៅ​សាលា​រដ្ឋ​មាន​អត្រា​ទាប​ជាង ១០% ចំណែក​ឯ​ខេត្ត​ផ្សេង​ទៀត​ដូច​ជា​កំពត និង​ក្រចេះ សមាមាត្រ​មាន​ច្រើន​ជាង។ <ref name="Eh80">Ehrentraut (2013), p. 80</ref> ដោយសារ​ជនជាតិ​វៀតណាម​ភាគច្រើន​មិន​មាន​ឯកសារ​សញ្ជាតិ ពួកគេ​មិន​អាច​ចុះឈ្មោះ​កូន​ចូល​សាលា​រដ្ឋ​បាន​។ <ref>Ang (2014), p. 11</ref> សម្រាប់អ្នកដែលបញ្ជូនកូនទៅសាលារៀន ភាគច្រើនពួកគេចូលរៀនបានតែប៉ុន្មានឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ហើយកម្រនឹងបញ្ចប់ [[ថ្នាក់ទី 12|ថ្នាក់ទី១២]] ដោយសារឪពុកម្តាយជាជនជាតិវៀតណាមមិនមានលទ្ធភាពបង់ថ្លៃសាលា។ សិស្សវៀតណាមក៏ប្រឈមមុខនឹងការលំបាកក្នុងការងារសិក្សា ដោយសារថ្នាក់រៀនត្រូវបានបង្រៀនជាភាសាខ្មែរទាំងស្រុង ហើយកុមារវៀតណាមដែលធំឡើងនិយាយភាសាវៀតណាមនៅផ្ទះមានកម្រិតសមត្ថភាពភាសាខ្មែរ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 81</ref> នៅក្នុងសហគមន៍វៀតណាមមួយចំនួនដែលមានមូលដ្ឋាននៅទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ មានសាលាឯកជនដែលគ្រប់គ្រងដោយសមាគមសហគមន៍វៀតណាម និងអង្គការសាសនាគ្រឹស្ត។ សាលាឯកជនផ្តល់ការបង្រៀនភាសាវៀតណាម ហើយភាគច្រើនត្រូវបានចូលរួមដោយកុមារនៃគ្រួសារក្រីក្រ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 82</ref> == សេដ្ឋកិច្ច == ក្នុង​របប​អាណានិគម​បារាំង ជនជាតិ​វៀតណាម​ដែល​មាន​ការ​អប់រំ​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​ការងារ​ក្នុង​រដ្ឋបាល​មុខងារ​ស៊ីវិល​ជា​លេខា ស្មៀន និង​ការិយាធិបតេយ្យ។ នៅពេលដែលប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ 1953 រដ្ឋាភិបាលដែលដឹកនាំដោយព្រះសីហនុបានបញ្ឈប់មន្ត្រីរាជការវៀតណាមភាគច្រើនជាមួយប្រជាជនកម្ពុជា ហើយពួកគេបានស្វែងរកការងារធ្វើនៅក្នុងធនាគារ និងសហគ្រាសពាណិជ្ជកម្មជាលេខាធិការ និងមុខតំណែងផ្សេងទៀតដែលមានការិយាល័យ។ ក្នុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 ជនជាតិវៀតណាមរស់នៅក្នុងទីក្រុងដែលមានប្រវត្តិអប់រំទាបក៏បានធ្វើការជាមេកានិកក្នុងការជួសជុលរថយន្ត និងហាងលក់ម៉ាស៊ីនដែលគ្រប់គ្រងដោយពាណិជ្ជករចិន។ ជនអន្តោប្រវេសន៍វៀតណាមដែលតាំងទីលំនៅជនបទធ្វើការជាអ្នកនេសាទតាមបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ <ref name="Wilmott34">Willmott (1967), p. 34</ref> ហើយក៏ជាកម្មករចម្ការកៅស៊ូក្នុងខេត្តកំពង់ចាម និងខេត្តក្រចេះផងដែរ។ <ref>Corfield (2009), p. 21</ref> ដោយសារជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនជាអ្នករស់នៅគ្មានរដ្ឋ ពួកគេស្វែងរកការរស់នៅតាមឧស្សាហ៍កម្មផ្សេងៗដូចជា សំណង់ កែឆ្នៃ និងឧស្សាហកម្មពេស្យាចារ ឬជាអ្នកឈ្នាន់តាមដងផ្លូវ។ ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅតាមបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ គឺជាអ្នកនេសាទចិញ្ចឹមជីវិត។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 78</ref> ចំនួនដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់នៃជនជាតិវៀតណាមគ្មានរដ្ឋទាំងនេះមានជនចំណាកស្រុកដែលបានចូលមកប្រទេសកម្ពុជាចន្លោះឆ្នាំ 1992 និង 1993 ក្នុងអំឡុងពេលរដ្ឋបាលអ៊ុនតាក់។ <ref>Heder (1995), p. 137</ref> ជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើននៅតែរស់នៅក្រោមបន្ទាត់នៃភាពក្រីក្រ <ref name="Eh85">Ehrentraut (2013), p. 85</ref> ទោះបីជាជនជាតិវៀតណាមមួយចំនួនតូចត្រូវបានតំណាងនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មកម្ពុជា។ ឧទាហរណ៍​មួយ​គឺ​លោក សុខ គង់ ជា​ប្រធាន​ក្រុមហ៊ុន​អាជីវកម្ម ​សូគីម៉ិច ដែល​ជា​ម្ចាស់​សម្បទាន​រដ្ឋ​ក្នុង​ឧស្សាហកម្ម​ប្រេង ទេសចរណ៍ និង​សហគ្រាស​ក្នុង​ប្រទេស។ <ref>{{Cite web |last=Peter Olszewski |date=9 December 2011 |title=Man About Town |url=http://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/man-about-town-16 |access-date=7 March 2015 |website=Phnom Penh Post}}</ref> == ទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ និងសង្គម == ស្ទើរតែ 90% នៃជនជាតិដើមភាគតិចវៀតណាម គឺជាអ្នកគ្មានសញ្ជាតិនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយមិនកាន់ឯកសារសញ្ជាតិដូចជាអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ ឬសំបុត្រកំណើត។ <ref name="Ang10">Ang (2014), p. 10</ref> ច្បាប់ស្តីពីសញ្ជាតិកម្ពុជាឆ្នាំ 1996 អនុញ្ញាតឲ្យជនជាតិវៀតណាមដែលកើតក្នុងប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានសញ្ជាតិ ប៉ុន្តែត្រូវប្រឈមមុខនឹងការប្រឆាំងពីមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃថ្នាក់កណ្តាល ដែលជាទូទៅបដិសេធមិនចុះឈ្មោះជនជាតិវៀតណាម ដោយសារបារម្ភពីផលប៉ះពាល់នយោបាយពីគណបក្សប្រឆាំង ប្រសិនបើត្រូវផ្តល់សញ្ជាតិ។ . <ref>Ehrentraut (2013), p. 75</ref> ជនជាតិភាគតិចនៃជនជាតិវៀតណាមអាចទទួលបានសញ្ជាតិបានលុះត្រាតែបង់ប្រាក់សំណូកដល់មន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ ឬបានរៀបការជាមួយប្តីប្រពន្ធខ្មែរ។ <ref name="Eh71">Ehrentraut (2013), p. 71</ref> ជនជាតិ​វៀតណាម​ភាគតិច​ដែល​កាន់​សញ្ជាតិ​បាន​រាយការណ៍​ពី​មន្ត្រី​ក្រសួងមហាផ្ទៃ​ដែល​រឹបអូស​ឯកសារ​សញ្ជាតិ​របស់​ពួកគេ។ <ref name="Eh72">Ehrentraut (2013), p. 72</ref> ជាលទ្ធផល ជនជាតិវៀតណាមប្រឈមមុខនឹងការរឹតបន្តឹងផ្លូវច្បាប់ពីការទទួលបានសេវាថែទាំសុខភាពសាធារណៈ ការអប់រំ ការងារ និងការទិញដីសម្រាប់លំនៅដ្ឋាន ដោយសារភាគច្រើនមិនមានសញ្ជាតិកម្ពុជា។ ជនជាតិ​វៀតណាម​គ្មាន​សញ្ជាតិ​បាន​សាងសង់​លំនៅឋាន​បណ្តែត​ទឹក​ជំនួស​ការ​ទិញ​លំនៅឋាន​ដី​ដែល​ទាមទារ​ឯកសារ​សញ្ជាតិ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 77</ref> យោងតាមការស្រាវជ្រាវតាមតំបន់ដែលធ្វើឡើងដោយអង្គការសិទ្ធិជនជាតិភាគតិចរបស់កម្ពុជា មន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃនឹងប្រឈមមុខនឹងអ្នកនេសាទវៀតណាមនៅបឹងទន្លេសាប និងទាមទារសំណូកដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេធ្វើនេសាទ។ <ref>Ang (2014), p. 18</ref> === ទំនាក់ទំនងអន្តរជនជាតិ === ជន​ជាតិ​វៀតណាម​ភាគ​ច្រើន​មិន​មាន​តំណាង​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​ប្រឹក្សា ​ឃុំ​សង្កាត់ ​កម្ពុជា ដោយសារ​ពួក​គេ​ខ្វះ​សញ្ជាតិ​ខ្មែរ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 83</ref> យោងតាមអ្នកឆ្លើយតបពីការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់ Ehrentraut មេឃុំ និងមន្ត្រីកម្ពុជាភាគច្រើនបង្ហាញការគាំទ្រក្នុងការមិនរាប់បញ្ចូលតំណាងវៀតណាមពីការទទួលបានសញ្ជាតិ និងចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឃុំសង្កាត់ និងកិច្ចប្រជុំដោយសារតែការមើលងាយ។ <ref name="Eh85">Ehrentraut (2013), p. 85</ref> ជនជាតិវៀតណាមតែងតាំងមេភូមិរបស់ពួកគេ ហើយបង្ហាញសហគមន៍អំពីកង្វល់របស់សមាគមសហគមន៍វៀតណាម ( [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] ៖ Tổng hội người Campuchia gốc Việt) ដែលបង្កើតឡើងដំបូងក្នុងឆ្នាំ ២០០៣។ សមាគមសហគមន៍កាន់កាប់ទ្រព្យសម្បត្តិមានកម្រិត និងទទួលបានមូលនិធិពីថ្លៃសមាជិកភាព អំណោយពីស្ថានទូតវៀតណាមប្រចាំនៅកម្ពុជា និងការលក់ដីបញ្ចុះសពពីសហគមន៍វៀតណាម។ <ref name="Eh72">Ehrentraut (2013), p. 72</ref> ថវិកាត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីដោះស្រាយកង្វល់សហគមន៍វៀតណាម ដែលរួមមានការគាំទ្រកន្លែងគោរពបូជាសាសនា និងការបង្រៀនភាសាវៀតណាម ក៏ដូចជាការផ្តល់ជំនួយដល់គ្រួសារជួបការលំបាក។ ខណៈពេលដែលសមាគមសហគមន៍មានការគាំទ្រយ៉ាងតឹងរ៉ឹងពីសហគមន៍វៀតណាម ភាគច្រើនមិនទទួលយកសមាជិកភាពទេ ដោយសារខ្លាចទទួលបានការមាក់ងាយពីសង្គមពីសង្គមកម្ពុជា។ គិតត្រឹមឆ្នាំ 2013 សាខានៃសមាគមទាំងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងខេត្តចំនួន 19 ក្នុងចំណោម 23 ខេត្តទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 73</ref><ref>Ehrentraut (2013), p. 76</ref><ref>Ehrentraut (2013), pp. 86–87</ref><ref name="Wil35">Willmott (1967), p. 35</ref><ref>Willmott (1967), p. 42</ref> === នយោបាយ === បញ្ហា​វត្តមាន​វៀតណាម​នៅ​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​គណបក្ស​នយោបាយ​យក​មក​ធ្វើជា​ប្រធាន​បទ​ដើម្បី​គាំទ្រ​អ្នកបោះឆ្នោត​តាំងពី​ការបោះឆ្នោត​សកល​ឆ្នាំ​១៩៩៣​មក​។ គណបក្សនយោបាយសំខាន់ៗដែលបានចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ១៩៩៣ រួមមាន [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច]] [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា|BLDP]] និង ម៉ូ លីណាកា ហើយពួកគេបានផ្សព្វផ្សាយលើប្រធានបទទាក់ទងនឹងវត្តមានប្រជាជនវៀតណាមនៅកម្ពុជា និងការយល់ឃើញរបស់វៀតណាមជ្រៀតជ្រែកក្នុងរដ្ឋាភិបាលអំឡុងពេលយុទ្ធនាការឃោសនាបោះឆ្នោត។ គណបក្សនយោបាយទាំងនេះក៏បានចោទប្រកាន់ថា វត្តមានជនជាតិវៀតណាមក្នុងប្រទេសជាមូលហេតុធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចបរាជ័យ ហើយសន្យាថានឹងបណ្ដេញជនជាតិវៀតណាមក្នុងស្ថានភាពដែលខ្លួនឈ្នះការបោះឆ្នោត។ <ref>Heder (1995), pp. 199-200</ref> ក្នុងអំឡុងពេលដូចគ្នានេះ ខ្មែរក្រហមដែលពីមុនបានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតក៏បានបង្កើតមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមស្រដៀងគ្នាជាមួយគណបក្សនយោបាយសំខាន់ៗ ទោះបីជាមានទម្រង់ជ្រុលនិយមក៏ដោយ។ ខ្មែរក្រហមនឹងចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍ និងការផ្សាយតាមវិទ្យុដោយចោទប្រកាន់អ៊ុនតាក់ថាបានសហការជាមួយវៀតណាម ហើយបានអំពាវនាវឱ្យបណ្តេញប្រជាជនវៀតណាមតាមរយៈកម្លាំង។ ពួក​គេ​នឹង​តាម​ដាន​ការ​វាយ​ប្រហារ​លើ​ជន​ស៊ីវិល​វៀតណាម ដែល​បាន​បន្ត​បន្ទាប់​ពី​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ឆ្នាំ ១៩៩៣ ចប់។ <ref>Heder (1995), p. 66</ref> នៅពេលដែលការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 1998 ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង គណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច និង គណបក្ស សម រង្ស៊ី ដែលទើបបង្កើតថ្មីបានប្រើវោហាសាស្ត្រប្រឆាំងវៀតណាមម្តងទៀតនៅក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ពួកគេ។ មេដឹកនាំគណបក្សទាំងពីរនេះ [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] និងលោក សម រ [[សម រង្ស៊ី|ង្ស៊ី]] បានចោទប្រកាន់ថា ជនជាតិវៀតណាមគ្មានរដ្ឋមួយចំនួនបានសូកប៉ាន់មន្ត្រីរដ្ឋដើម្បីទទួលបានសញ្ជាតិ ហើយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនៅតែរក្សាឥទ្ធិពលនយោបាយលើគណបក្សកាន់អំណាច គឺ [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 90</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះចំនួននៃឧប្បត្តិហេតុ  នៃការវាយប្រហារដោយហិង្សាលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានកើនឡើង ដែលត្រូវបានអនុវត្តដោយទាំងសំណល់ខ្មែរក្រហម និងជនស៊ីវិលកម្ពុជាដូចគ្នា។ <ref>Amer (2013), p. 93</ref> ចំនួននៃអំពើហឹង្សាដោយចេតនានយោបាយលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានថយចុះបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 2000 ហើយនៅក្នុងការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 2003 និង 2008 ជាបន្តបន្ទាប់ គណបក្សនយោបាយប្រឆាំងការប្រើប្រាស់វោហាសាស្ត្រប្រឆាំងវៀតណាមក៏ត្រូវបានកាត់បន្ថយផងដែរ។ <ref>Amer (2013), p. 94</ref> កាលពីខែតុលា ឆ្នាំ២០០៩ លោក សម រង្ស៊ី បានចោទប្រកាន់វៀតណាមពីបទទន្ទ្រានទឹកដីកម្ពុជាក្នុងសមយុទ្ធបោះបង្គោលព្រំដែន ហើយបានដឹកនាំសកម្មជនមួយក្រុមទៅដកតម្រុយបង្គោលព្រំដែនកម្ពុជា-វៀតណាមក្នុងខេត្តស្វាយរៀង។ ទោះបីជាលោក សម រង្ស៊ី ត្រូវបានកាត់ទោសឱ្យជាប់ពន្ធនាគារកំបាំងមុខជុំវិញឧប្បត្តិហេតុនេះក៏ដោយ <ref>Ehrentraut (2013), p. 62</ref> ឧបទ្ទវហេតុនេះបានក្លាយជាការផ្តោតសំខាន់នៅក្នុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតដោយ [[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គណបក្ស]] សង្គ្រោះជាតិសម្រាប់ [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៥ ឆ្នាំ២០១៣|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 2013]] ។ មេដឹកនាំគណបក្សសង្រ្គោះជាតិក៏បានធ្វើឱ្យមានការទាមទារលើទំនាក់ទំនងជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ [[កម្ពុជាក្រោម]] ហើយនាំឱ្យមានការប្រឆាំងវៀតណាមកាន់តែច្រើនឡើងក្នុងចំណោមអ្នកគាំទ្រគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ។ <ref>{{Cite web |last=ALEX WILLEMYNS |date=14 August 2014 |title=Kampuchea Krom Protests Speak to Larger Fears |url=https://www.cambodiadaily.com/news/kampuchea-krom-protests-speak-to-larger-fears-66462/ |access-date=2 August 2015 |website=The Cambodia Daily |archivedate=22 ធ្នូ 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222103916/https://www.cambodiadaily.com/news/kampuchea-krom-protests-speak-to-larger-fears-66462/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |last=Bennett Murray |date=14 February 2014 |title=Nowhere to call home |url=http://www.phnompenhpost.com/7days/nowhere-call-home |access-date=2 August 2015 |website=Phnom Penh Post}}</ref> នៅពេលដែលគណបក្សសង្គ្រោះជាតិបានចាញ់ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 2013 យ៉ាងចង្អៀត ពួកគេបានបើកការ [[2013-2014 បាតុកម្មនៅកម្ពុជា|តវ៉ាប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាបន្តបន្ទាប់រវាងឆ្នាំ 2013-2014]] ដែលបណ្តាលឱ្យមានឧប្បត្តិហេតុហាងវៀតណាមនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញត្រូវបានរុះរើ។ <ref name="Ang20">Ang (2014), p. 20</ref> ប្រជាជនវៀតណាមភាគច្រើនគាំទ្រគណបក្សប្រជាជន ហើយអ្នកដែលកាន់សញ្ជាតិខ្មែរនឹងបោះឆ្នោតឱ្យគណបក្ស។ ការ​គាំទ្រ​វៀតណាម​ចំពោះ​គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ភាគ​ច្រើន​បាន​ជំរុញ​ដោយ​មនោសញ្ចេតនា​ប្រឆាំង​វៀតណាម​យ៉ាង​ខ្លាំង​ពី​គណបក្ស​នយោបាយ​ផ្សេង​ទៀត។ ទោះបីជាសមាជិកជាច្រើនក្នុងឋានៈ និងឯកសាររបស់ CPP ចែករំលែកមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមជាមួយគណបក្សនយោបាយផ្សេងទៀតក៏ដោយ គណបក្សប្រជាជននៅតែរក្សាជំហរអព្យាក្រឹតបើកចំហចំពោះសហគមន៍វៀតណាម។ យោងតាមលោក Ehrentraut ជំហរអព្យាក្រឹតរបស់ CPP គឺជាតុល្យភាពរវាងការមិនផ្តល់ការគាំទ្រដោយបើកចំហសម្រាប់សហគមន៍វៀតណាម ដែលនឹងមានឥទ្ធិពលសក្តានុពលនៃការបាត់បង់សន្លឹកឆ្នោតទៅគណបក្សនយោបាយផ្សេងទៀត ស្របពេលជាមួយគ្នានោះការរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមដែល គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​តាំង​ពី​ឆ្នាំ ១៩៧៩។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 91</ref> ជនជាតិវៀតណាមដែលកាន់សញ្ជាតិកម្ពុជាក៏បានសម្តែងការភ័យខ្លាចចំពោះអសន្តិសុខរាងកាយក្នុងអំឡុងពេលបោះឆ្នោត ដែលជាក់ស្តែងបំផុតក្នុងអំឡុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 1993 និង 2013 នៅពេលដែលជនស៊ីវិលវៀតណាមប្រឈមមុខនឹងការបំភិតបំភ័យរាងកាយពីខ្មែរក្រហម <ref>Amer (2013), p. 91</ref> និងអ្នកគាំទ្រគណបក្សសង្គ្រោះជាតិរៀងៗខ្លួន ហើយបានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោត។ . <ref>Ang (2014), p. 16</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុង:ជនជាតិ ភាគតិច ក្នុង ប្រទេស​​​ចេក]] 9zhk9im5e3u7j32uldrkww1896s3n72 334010 334009 2026-04-02T09:52:49Z Cagecook 50443 334010 wikitext text/x-wiki {{For|ជនជាតិខ្មែរនៅវៀតណាម|ខ្មែរក្រោម}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ក្រុមជនជាតិ | group = ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម | image = [[Image:FlotinSiemReap.jpg|250px]] | image_caption = ទូកជនជាតិវៀតណាមនៅ​សៀមរាប | population = '''១៨០ ០០០-1 លាន''' (est.)<br/>១%-6% នៃប្រជាជនកម្ពុជា។<ref>{{Cite news|date=2 July 2021|title='Please show mercy': Evicted by Cambodia, ethnic Vietnamese stuck at watery border|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-cambodia-vietnam-evictions-idUSKCN2E75RA}}</ref> | regions = [[សៀមរាប]], [[ភ្នំពេញ]], ភាគអាគ្នេយ៍កម្ពុជា | languages = [[Vietnamese language|វៀតណាម]], [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] | religions = [[Mahayana|ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]], [[Theravada|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]], [[Caodaism|តាវដាយ]], [[Catholic Church|គ្រិស្តរ៉ូមុាំងសាសនា]] | related_groups = [[ជនជាតិវៀតណាមនៅបរទេស]], [[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីក|ជនជាតិអូស្ត្រូអាស៊ីក]] }} '''ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម ឬ ជនជាតិយួន''' សំដៅលើជនជាតិភាគតិច[[ជនជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលរស់នៅក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ឬជនជាតិវៀតណាមដែលមានដើមកំណើត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] ពេញលេញ ឬដោយផ្នែក។ តាម​ប្រភព​កម្ពុជា​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា ក្នុង​ឆ្នាំ​២០១៣ មាន​ជនជាតិ​វៀតណាម​ប្រមាណ ១៥.០០០​នាក់​កំពុង​រស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ប្រភព​វៀតណាម​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា មាន​មនុស្ស ១៥៦.០០០ នាក់​កំពុង​រស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា <ref>{{Cite news|date=23 September 2016|title=VN phối hợp với Campuchia đảm bảo cuộc sống người Việt|work=Ngày Nay|url=https://ngaynay.vn/vn-phoi-hop-voi-campuchia-dam-bao-cuoc-song-nguoi-viet-post25879.html}}</ref> ខណៈ​ចំនួន​ពិត​ប្រាកដ​អាច​មាន​ចន្លោះ​ពី ៤០០.០០០ ទៅ ១ លាន​នាក់ នេះ​បើ​តាម​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ឯករាជ្យ។ <ref name="cambodia">{{Cite web |date=2018-03-28 |title=A People in Limbo, Many Living Entirely on the Water |url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/03/28/magazine/cambodia-persecuted-minority-water-refuge.html |website=[[The New York Times]]}}</ref> ពួក​គេ​ភាគ​ច្រើន​រស់​នៅ​ភាគ​អាគ្នេយ៍​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា ជាប់​ព្រំដែន​ប្រទេស​វៀតណាម ឬ [[ផ្ទះទូក|​តាមទូក]] ​ក្នុង[[បឹងទន្លេសាប|បឹង​ទន្លេសាប]] និងទន្លេ[[ទន្លេមេគង្គ|មេគង្គ]] ។ ជនជាតិវៀតណាមដំបូងបានចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាសម័យទំនើបចាប់ពីដើមសតវត្សទី១៩ ក្នុងសម័យ[[ចៅហ្វាយនាយង្វៀន|រាជវង្សង្វៀន]] ហើយជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនបានចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យរដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំង និងរដ្ឋបាល]] [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា|សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] ។ ក្នុង [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]និង[[ខ្មែរក្រហម|រដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហម]] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំំំំ១៩៧០ ជនជាតិវៀតណាមគឺជាគោលដៅនៃការប្រល័យពូជសាសន៍ដ៏ធំ។ ជនជាតិ​វៀតណាម​រាប់​ពាន់​នាក់​ត្រូវ​បាន​សម្លាប់ និង​ជាច្រើន​នាក់​ទៀត​បាន​ស្វែង​រក​ការ​ជ្រកកោន​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​វៀតណាម។ ទំនាក់ទំនងជាតិសាសន៍រវាង [[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនកម្ពុជា]] និងវៀតណាមមានភាពក្រីក្រ ហើយជនជាតិវៀតណាមគឺជាគោលដៅ[[រោគស្ត្រី|ចម្បង]]នៃការវាយប្រហារដោយជនភៀសខ្លួនពីគណបក្សនយោបាយចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ។ ជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនជាអ្នករស់នៅដោយគ្មានរដ្ឋនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផលពួកគេប្រឈមនឹងការលំបាកក្នុងការទទួលបានការអប់រំ ការងារ និងលំនៅដ្ឋាន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == អ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមតាំងទីលំនៅក្នុងសម័យ[[កូសាំងស៊ីន]](ដែនដីកម្ពុជាក្រោម) និង [[ទីក្រុងព្រៃនគរ|ទីក្រុងព្រៃនរគ]] ចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៦២០ តទៅ។ ចំពោះ​ប្រជាជន​កម្ពុជា ទឹកដី​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា[[កម្ពុជាក្រោម]] និង​ជា​ប្រពៃណី​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]] ។ ចាប់ពី​សម័យ[[ជ័យជេដ្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២]]មក ពួក​គេ​បាន​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់ [[ចៅហ្វាយនាយង្វៀន|​រាជវង្សង្វៀន]] ។ <ref>Corfield (2009), p. 3</ref> នៅឆ្នាំ១៨១៣ ព្រះចៅអធិរាជ [[យ៉ា ឡុង|យ៉ាឡុង]] បានបញ្ជូនកងទ័ពវៀតណាមចំនួន ១០ ០០០ នាក់មកទីក្រុងភ្នំពេញ ហើយសមាជិកនៃរាជវង្សខ្មែរមួយចំនួនបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវាំងប្រជាជនវៀតណាម។ <ref>Schliesinger (2015), p. 258</ref> រាជវង្សង្វៀនបានដាក់ទំនៀមទម្លាប់វៀតណាមមកលើ​ប្រជាជន​កម្ពុជា ហើយ​ឈ្មោះ​ក្រុង និង​ខេត្ត​ត្រូវ​បាន​ប្តូរ​ទៅ​ជា​ជនជាតិ​វៀតណាម។ អ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឱ្យតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយឯកសារផ្លូវការពីរាជវាំងវៀតណាមបានកត់ត្រាជាមធ្យមអ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមចំនួន ៥ ០០០ នាក់ចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៣០។ <ref>Kuhnt-Saptodewo (1997), p. 154</ref> គោលនយោបាយដែលដាក់ដោយរាជវង្សង្វៀនបានធ្វើឱ្យមានការអាក់អន់ចិត្តក្នុងចំណោមប្រជាជនកម្ពុជា និងបង្កឱ្យមានការបះបោរម្ដងម្កាល។ <ref>Corfield (2009), pp. 17–18</ref> នៅឆ្នាំ១៨៨០[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|រដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំង]] ដើម្បីផ្តល់ឋានៈជា[[សញ្ជាតិ|កម្មវត្ថុ]] ដល់ប្រជាជនវៀតណាមនៅកម្ពុជា។ ក្នុង​រយៈពេល​ហាសិប​ឆ្នាំ​បន្ទាប់ ជនជាតិ​វៀតណាម​ជាច្រើន​បាន​ធ្វើ​ចំណាកស្រុក​មក​កម្ពុជា។ <ref>Corfield (2009), p. 28</ref> ជំរឿនប្រជាជនដែលធ្វើឡើងដោយជនជាតិបារាំងបានកត់ត្រាការកើនឡើងនៃចំនួនប្រជាជនវៀតណាមពីប្រហែល ៤៥០០ នាក់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៦០ ដល់ជិត ២០០ ០០០ នាក់ នៅចុងបញ្ចប់នៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ ។ <ref name="Sch259">Schliesinger (2015), p. 259</ref> នៅពេលដែល [[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង|ជប៉ុនឈ្លានពានឥណ្ឌូចិន]] នៅឆ្នាំ១៩៤០ អ្នកជាតិនិយមវៀតណាមនៅកម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមការប៉ុនប៉ងខ្លីមួយប៉ុន្តែមិនបានសម្រេចដើម្បីវាយប្រហារអ្នកគ្រប់គ្រងអាណានិគមបារាំង។ <ref>Corfield (2009), p. 40</ref> នៅឆ្នាំ១៩៥៤ ច្បាប់ស្តីពីសញ្ជាតិត្រូវបានអនុម័តដោយឈរលើមូលដ្ឋាននៃចំណេះដឹងជាភាសាខ្មែរ និងដើមកំណើតជាតិ ហើយបានដកចេញយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពនូវជនជាតិខ្មែរ វៀតណាម និង [[ប្រជាជនកម្ពុជាជាជនជាតិចិន|ចិន]] ភាគច្រើន។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 50</ref> នៅ​ថ្នាក់​មូលដ្ឋាន វៀតណាម​ក៏​បាន​ប្រឈម​នឹង​ករណី​នៃ​ការ​បំភិត​បំភ័យ​ដោយ​ហិង្សា​ពី​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ម្តងម្កាល។ ក្នុងមហាសន្និបាត[[សង្គមរាស្រ្តនិយម|សង្គមរាស្ត្រនិយម]] ឆ្នាំ ១៩៦២ អ្នកនយោបាយបានជជែកពិភាក្សាគ្នាអំពីបញ្ហាសញ្ជាតិលើជនជាតិភាគតិចរបស់កម្ពុជា ហើយដំណោះស្រាយមួយត្រូវបានអនុម័តមិនឱ្យផ្តល់សញ្ជាតិវៀតណាមឱ្យចូលសញ្ជាតិ។ <ref name="Wil35">Willmott (1967), p. 35</ref> នៅពេលដែលលោក[[លន់ នល់|លន់នល់]] [[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ឡើងកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ១៩៧០]] រដ្ឋាភិបាល[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|សាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ]] បានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការឃោសនាដើម្បីបង្ហាញជនជាតិវៀតណាមជាភ្នាក់ងាររបស់ [[វៀតកុង]] ។ ជនជាតិវៀតណាមប្រហែល ៣០ ០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន និងសម្លាប់នៅក្នុងពន្ធនាគារ ខណៈដែលមនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់ទៀតបានភៀសខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសវៀតណាម។ ប្រាំឆ្នាំក្រោយមកនៅឆ្នាំ១៩៧៥ ជនជាតិវៀតណាមតិចជាង ៨០ ០០០ នាក់បានបន្តនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានៅពេលដែល[[ខ្មែរក្រហម]] បានដណ្តើមអំណាច។ ជិត​បី​ភាគ​បួន​នៃ​ពួកគេ​ត្រូវ​បាន​បណ្ដេញ​ទៅ​ប្រទេស​វៀតណាម ហើយ​អ្នក​ដែល​នៅ​សេសសល់​ចំនួន ២០ ០០០ នាក់​ទៀត​គឺជា​អ្នក​ដែល​មាន​ដើម​កំណើត​ខ្មែរ​និង​វៀតណាម។ អ្នកដែលនៅសេសសល់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយរបប។ <ref name="Sch260">Schliesinger (2015), p. 260</ref> នៅ​ពេល​ដែល[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រជាជន​វៀតណាម​ស្ទើរតែ​ទាំងអស់​របស់​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​ផ្លាស់​ទីលំនៅ ឬ​ត្រូវ​បាន​សម្លាប់។ <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> វៀតណាមបានបង្កើតរបបថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថាជា [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា|សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] (ស.ប.ក.) ហើយទីប្រឹក្សាវៀតណាមត្រូវបានតែងតាំងនៅក្នុងរដ្ឋបាលរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៣ រដ្ឋាភិបាល ស.ប.ក. បានបង្កើតគោលនយោបាយផ្លូវការមួយ ដើម្បីលើកទឹកចិត្តដល់អតីតអ្នករស់នៅវៀតណាមនៅកម្ពុជា ឱ្យវិលត្រឡប់មកតាំងទីលំនៅវិញ។ ជនអន្តោប្រវេសន៍វៀតណាមដែលមិនមានទំនាក់ទំនងគ្រួសារមកកម្ពុជាក៏ចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសនេះផងដែរ ដោយសារមានការគ្រប់គ្រងព្រំដែនតិចតួចក្នុងការកំណត់ជនចំណាកស្រុកវៀតណាមមិនឱ្យចូលប្រទេស។ <ref name="Eh56">Ehrentraut (2013), p. 56</ref> ជនជាតិវៀតណាមត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាជនជាតិភាគតិចជាផ្លូវការនៅក្រោមរបបស.ប.ក. ហើយសមាគមវៀតណាមនៅក្រៅប្រទេសត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសកម្ពុជាដែលមានចំនួនប្រជាជនវៀតណាមច្រើន។ <ref>Heder (1995), p. 154</ref> រដ្ឋាភិបាលស.ប.ក.ក៏បានផ្តល់អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណដល់ពួកគេរហូតដល់ការដកទ័ពវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៩០។ <ref>Heder (1995), p. 135</ref> ពលករ​ចំណាក​ស្រុក​វៀតណាម​បាន​ចាប់​ផ្តើម​មក​ពី​ឆ្នាំ​១៩៩២​មក​ដោយ​សារ​ការ​បង្កើត​ឱកាស​ការងារ​ថ្មី​ដោយ​រដ្ឋបាល[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|អ៊ុនតាក់]] ។ <ref>Heder (1995), p. 62</ref> ជាមួយគ្នានេះ រដ្ឋបាលអ៊ុនតាក់បានអនុញ្ញាតឱ្យបើកការិយាល័យនយោបាយ និងគណបក្សនយោបាយដូចជា [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច]] និង [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា|គណបក្សប្រជាធិតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា]] បានចាប់ផ្តើមឃោសនានូវមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមក្នុងចំណោមប្រជាជន ដើម្បីគាំទ្រអ្នកបោះឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ១៩៩៣]] ។ <ref>Heder (1995), p. 63</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩២ ខ្មែរក្រហមដែលគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសកម្ពុជា បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដើម្បីកំណត់គោលដៅសម្លាប់ទាហាន និងជនស៊ីវិលវៀតណាមជាប្រព័ន្ធ។ <ref>Heder (1995), p. 94</ref> ការវាយប្រហារបែបទ័ពព្រៃលើកដំបូងដោយខ្មែរក្រហមទៅលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩២ ហើយទាហានខ្មែរក្រហមបានបង្ហាញពីភាពត្រឹមត្រូវនៃការសម្លាប់ដោយអះអាងថាជនស៊ីវិលមួយចំនួនជាទាហានវៀតណាមក្នុងការក្លែងបន្លំ។ <ref>Heder (1995), p. 95</ref> ជម្លោះនៃការសម្លាប់ដោយខ្មែរក្រហមបានជំរុញឱ្យជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ២១ ០០០ នាក់បានភៀសខ្លួនទៅប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ។ <ref>Heder (1995), p. 262</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៤ [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភានៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] បានដាក់ចេញនូវច្បាប់ស្តីពីអន្តោប្រវេសន៍ ដែលអនុញ្ញាតឲ្យមានការនិរទេសជនអន្តោប្រវេសន៍ខុសច្បាប់។ [[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]] យល់ឃើញថា ច្បាប់នេះកំណត់គោលដៅជនចំណាកស្រុកវៀតណាមនៅកម្ពុជា ហើយក្រោយមករដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានឈានជើងចូលដើម្បីធានាថាគ្មានការនិរទេសជនភៀសខ្លួនវៀតណាមយ៉ាងច្រើននឹងត្រូវអនុវត្ត។ ខ្មែរក្រហម​បាន​បន្ត​ធ្វើ​ការ​វាយ​ប្រហារ​ជា​បន្តបន្ទាប់​លើ​ជន​ស៊ីវិល​វៀតណាម​រហូត​ដល់​ពួកគេ​ចុះចាញ់​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៩៩។ ជនជាតិវៀតណាមបន្តប្រឈមមុខនឹងការរើសអើងពីសង្គមកម្ពុជា ហើយជួបប្រទះនឹងការបំភិតបំភ័យផ្នែករាងកាយពីសង្គម និងអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាល ជាពិសេសក្នុងអំឡុងការបោះឆ្នោតសកល ឬនៅពេលជម្លោះរវាងកម្ពុជា និងវៀតណាមកើតឡើង។ <ref>Amer (2013), p. 95</ref> == ប្រជាសាស្រ្ត == === ចំនួនប្រជាជន === ជនជាតិវៀតណាមជាទូទៅប្រមូលផ្តុំនៅតាមច្រាំងទន្លេនៃបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គដែលព័ទ្ធជុំវិញខេត្ត [[ក្រុងសៀមរាប|សៀមរាប]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] និង ពោធិ៍សាត់ ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 30</ref> ចំនួនប្រជាជនតិចតួចអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ ក៏ដូចជាខេត្តភាគអាគ្នេយ៍ជាប់ព្រំដែនប្រទេសវៀតណាម ដូចជា [[ខេត្តព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] [[ខេត្តស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] <ref>Willmott (1967), p. 107</ref> [[ខេត្តកំពត|កំពត]] [[ខេត្តកណ្ដាល|កណ្តាល]] [[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] <ref name="Eh71">Ehrentraut (2013), p. 71</ref> និង [[ខេត្តតាកែវ|តាកែវ]] ។ <ref name="Sch260">Schliesinger (2015), p. 260</ref> ចំនួនប្រជាជនវៀតណាមមានចំនួនច្រើនជាងគេនៅឆ្នាំ១៩៦២ នៅពេលដែលជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលបានបង្ហាញថាពួកគេជាជនជាតិភាគតិចធំបំផុតរបស់ប្រទេស ហើយឆ្លុះបញ្ចាំងពី ៣.៨% នៃចំនួនប្រជាជនរបស់ប្រទេស។ អ្នកស្រាវជ្រាវប្រជាសាស្រ្តបានត្រឡប់មកវិញនូវចំនួនប៉ាន់ស្មានជនជាតិវៀតណាមខ្ពស់ជាងជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលឆ្លុះបញ្ចាំង។ ជាឧទាហរណ៍ ក្នុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ចំនួនជនជាតិវៀតណាមដែលស្នាក់នៅអាចមានច្រើនរហូតដល់ ៤០០ ០០០ <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> ខណៈពេលដែលអ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិខ្មែរម្នាក់ទៀតគឺលោក ម៉ៃឃើល វីកឃឺរី បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនប្រជាជនវៀតណាមស្នាក់នៅចន្លោះពី ២០០ ០០០ ទៅ ៣០០ ០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៦ ។ ម៉្យាងវិញទៀត ជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលបានធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ បានដាក់តួលេខមិនលើសពី ៦០ ០០០ នាក់។ <ref name="Sch261">Schliesinger (2015), p. 261</ref> តួលេខ​ប្រជាជន​ខាងក្រោម​បង្ហាញ​ពី​ចំនួន​ប្រជាជន​ជនជាតិ​វៀតណាម​ដោយ​ផ្អែក​លើ​តួលេខ​ដែល​បាន​មក​ពី​ជំរឿន​របស់​រដ្ឋាភិបាល៖ {| class="wikitable" style="margin-top:0;" ! colspan="2" |ប្រវត្តិនៃចំនួនប្រជាជន |- style="background:lightgrey;" ! ឆ្នាំ ! ចំនួន |- | ១៨៧៤ | 4,452 <ref name="Widening Colonial Encounter">Goscha (2008), p. 5</ref> |- | ១៩១១ | 79,050 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩២១ | 140,225 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩៣១ | 176,000 <ref name="Sch259">Schliesinger (2015), p. 259</ref> |- | ១៩៣៦ | 191,000 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩៦២ | 218,000 <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> |- | ឆ្នាំ ១៩៨១ | ៨.១៩៧ <ref name="Sch261">Schliesinger (2015), p. 261</ref> |- | ឆ្នាំ 1984 | 56,000 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ១៩៩៥ | 95.597 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ១៩៩៨ | 96.597 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ២០០៨ | 72.775 <ref name="Sch261" /> <ref name="MOP2014">Pen and Heng (2014), p. 12</ref> |- | ឆ្នាំ 2013 | ១៤.៦៧៨ <ref name="MOP2014" /> |- |} === សាសនា === [[ឯកសារ:Kompong_luong_catholic_church.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|299x299ភីកសែល| ព្រះវិហារកាតូលិកវៀតណាមនៅ [[កំពង់ហ្លួង]]]] ជនជាតិវៀតណាមកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងថាជាអ្នកកាន់ [[មហាយាន|សាសនាព្រះពុទ្ធមហាយាន]] [[កាវ ដាយ|តាវដាយ]] ឬ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក]] ។ ពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាមភាគច្រើនត្រូវបានរកឃើញក្នុងចំណោមសហគមន៍ក្រីក្រដែលរស់នៅក្នុងបឹងទន្លេសាប ឬតំបន់ជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ដោយសារពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាមទទួលបានគោលលទ្ធិ និងជំនឿសាសនាពី [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] ពួកគេចូលរួមក្នុងពិធីសាសនាដែលរៀបចំដោយជនជាតិខ្មែរក្នុងរដូវបុណ្យ។ <ref>Willmott (1967), p. 90</ref> សហគមន៍​វៀតណាម​ដែល​មក​តាំង​ទី​លំនៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា បាន​ទទួល​យក​ការ​ប្រតិបត្តិ [[ថេរវាទ|​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ថេរវាទ]] ​របស់​ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន។ <ref name="Ang10">Ang (2014), p. 10</ref> ជនជាតិវៀតណាមដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិកមានកូនចៅរបស់ជនភៀសខ្លួនដែលបានភៀសខ្លួនពីការបៀតបៀនសាសនាក្នុងរជ្ជកាល [[ទូ ដុក]] ។ ពួកគេត្រូវបានបំបែករវាងអ្នករស់នៅទីក្រុងដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងភ្នំពេញ <ref name="Wilmott34">Willmott (1967), p. 34</ref> និងសហគមន៍នេសាទដែលមានមូលដ្ឋាននៅបឹងទន្លេសាប។ <ref name="VNCatholicPPost">{{Cite news|last=Post Staff|date=25 March 2005|title=Vanquished in the 70s, Catholic Church still on the mend|work=Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/national/vanquished-70s-catholic-church-still-mend|access-date=27 February 2015}}</ref> អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកវៀតណាមមានប្រហែល ៩០% នៃ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅប្រទេសកម្ពុជា|សហគមន៍រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] របស់កម្ពុជា ហើយនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ពួកគេមានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល ៦៥ ០០០នាក់ នៅក្នុងប្រទេស។ ភាគច្រើននៃពួកកាតូលិកវៀតណាមត្រូវបាននិរទេសទៅប្រទេសវៀតណាម ឬត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1970 <ref>Harris (2008), p. 166</ref> ហើយមានតែនៅក្នុងឆ្នាំ 1990 ប៉ុណ្ណោះដែលព្រះវិហារកាតូលិកត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបង្កើតឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០៥ មាន​អ្នក​កាន់​សាសនា​កាតូលិក​ប្រមាណ ២៥.០០០ នាក់​ក្នុង​ប្រទេស។ <ref name="VNCatholicPPost" /> ជនជាតិភាគតិចវៀតណាមក៏ជាអ្នកកាន់តាមជំនឿ [[កាវ ដាយ|តាវដាយ]] ដែលត្រូវបានណែនាំនៅឆ្នាំ 1927 ។ ជំនឿតាវដាយ បានទាក់ទាញទាំងអ្នកកាន់សាសនាវៀតណាម និងកម្ពុជាក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំដំបូងនៃការបង្កើតឡើង ប៉ុន្តែព្រះរាជក្រឹត្យដែលហាមឃាត់សាសនា និងការខិតខំរបស់អ្នកជាតិនិយមខ្មែរដើម្បីកាត់ទោសអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់ខ្មែរបាននាំឱ្យ Cao Dai ត្រូវបានសង្កេតឃើញតែដោយជនជាតិវៀតណាមចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 តទៅ។ <ref>Harris (2008), p. 136</ref> ប្រាសាទតាយដាយ ត្រូវបានសាងសង់នៅមហាវិថីម៉ៅសេទុងក្នុងឆ្នាំ 1937 ហើយនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 មានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល 70,000 នាក់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ តាយដាយ ត្រូវបានដាក់នៅក្រៅច្បាប់ក្នុងរបបសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ និងរបបខ្មែរក្រហម ប៉ុន្តែបានទទួលការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ 1985 និងមានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល 2,000 នាក់នៅឆ្នាំ 2000។ <ref>Harris (2008), p. 276</ref> === ភាសា === ជនជាតិវៀតណាមទាំងមូលបង្ហាញកម្រិតនៃភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុង [[ភាសាខ្មែរ]] និង [[ភាសាវៀតណាម|ភាសាវៀតណាមផ្សេងៗ]] គ្នា។ ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅក្នុងសហគមន៍នេសាទដោយខ្លួនឯងតាមបឹងទន្លេសាបប្រើប្រាស់ភាសាវៀតណាមក្នុងការសន្ទនាប្រចាំថ្ងៃរបស់ពួកគេ ហើយមានបុគ្គលដែលមានកម្រិតជំនាញភាសាខ្មែរ <ref name="Eh79">Ehrentraut (2013), p. 79</ref> និងអ្នកដែលចេះពីរភាសា។ <ref>Heder (1995), p. 136</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅក្នុងសង្កាត់ដែលភាគច្រើននិយាយភាសាខ្មែរបានបញ្ជូនកូនរបស់ពួកគេទៅសាលារដ្ឋ ហើយជាលទ្ធផល កុមារអាចនិយាយភាសាខ្មែរបានយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ ប៉ុន្តែបង្ហាញការយល់ដឹងអំពីភាសាវៀតណាមនៅមានកម្រិត។ <ref name="Eh79" /> === ការអប់រំ === ការស្រាវជ្រាវតាមវាលដែលធ្វើឡើងដោយក្រុម [[ជាតិពន្ធុវិទ្យា|ជនជាតិភាគតិច]] ដូចជា Stefan EhrentrautStefan Ehrentraut បង្ហាញថា មានតែកុមារវៀតណាមមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះដែលចូលរៀននៅសាលារដ្ឋ ដោយតួលេខប្រែប្រួលតាមខេត្តផ្សេងៗគ្នា។ នៅ​ខេត្ត​កំពង់ឆ្នាំង និង​សៀមរាប ដែល​ជនជាតិ​វៀតណាម​រស់នៅ​តាម​មាត់​ទន្លេ ការ​ចុះ​ឈ្មោះ​ចូល​រៀន​នៅ​សាលា​រដ្ឋ​មាន​អត្រា​ទាប​ជាង ១០% ចំណែក​ឯ​ខេត្ត​ផ្សេង​ទៀត​ដូច​ជា​កំពត និង​ក្រចេះ សមាមាត្រ​មាន​ច្រើន​ជាង។ <ref name="Eh80">Ehrentraut (2013), p. 80</ref> ដោយសារ​ជនជាតិ​វៀតណាម​ភាគច្រើន​មិន​មាន​ឯកសារ​សញ្ជាតិ ពួកគេ​មិន​អាច​ចុះឈ្មោះ​កូន​ចូល​សាលា​រដ្ឋ​បាន​។ <ref>Ang (2014), p. 11</ref> សម្រាប់អ្នកដែលបញ្ជូនកូនទៅសាលារៀន ភាគច្រើនពួកគេចូលរៀនបានតែប៉ុន្មានឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ហើយកម្រនឹងបញ្ចប់ [[ថ្នាក់ទី 12|ថ្នាក់ទី១២]] ដោយសារឪពុកម្តាយជាជនជាតិវៀតណាមមិនមានលទ្ធភាពបង់ថ្លៃសាលា។ សិស្សវៀតណាមក៏ប្រឈមមុខនឹងការលំបាកក្នុងការងារសិក្សា ដោយសារថ្នាក់រៀនត្រូវបានបង្រៀនជាភាសាខ្មែរទាំងស្រុង ហើយកុមារវៀតណាមដែលធំឡើងនិយាយភាសាវៀតណាមនៅផ្ទះមានកម្រិតសមត្ថភាពភាសាខ្មែរ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 81</ref> នៅក្នុងសហគមន៍វៀតណាមមួយចំនួនដែលមានមូលដ្ឋាននៅទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ មានសាលាឯកជនដែលគ្រប់គ្រងដោយសមាគមសហគមន៍វៀតណាម និងអង្គការសាសនាគ្រឹស្ត។ សាលាឯកជនផ្តល់ការបង្រៀនភាសាវៀតណាម ហើយភាគច្រើនត្រូវបានចូលរួមដោយកុមារនៃគ្រួសារក្រីក្រ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 82</ref> == សេដ្ឋកិច្ច == ក្នុង​របប​អាណានិគម​បារាំង ជនជាតិ​វៀតណាម​ដែល​មាន​ការ​អប់រំ​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​ការងារ​ក្នុង​រដ្ឋបាល​មុខងារ​ស៊ីវិល​ជា​លេខា ស្មៀន និង​ការិយាធិបតេយ្យ។ នៅពេលដែលប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ 1953 រដ្ឋាភិបាលដែលដឹកនាំដោយព្រះសីហនុបានបញ្ឈប់មន្ត្រីរាជការវៀតណាមភាគច្រើនជាមួយប្រជាជនកម្ពុជា ហើយពួកគេបានស្វែងរកការងារធ្វើនៅក្នុងធនាគារ និងសហគ្រាសពាណិជ្ជកម្មជាលេខាធិការ និងមុខតំណែងផ្សេងទៀតដែលមានការិយាល័យ។ ក្នុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 ជនជាតិវៀតណាមរស់នៅក្នុងទីក្រុងដែលមានប្រវត្តិអប់រំទាបក៏បានធ្វើការជាមេកានិកក្នុងការជួសជុលរថយន្ត និងហាងលក់ម៉ាស៊ីនដែលគ្រប់គ្រងដោយពាណិជ្ជករចិន។ ជនអន្តោប្រវេសន៍វៀតណាមដែលតាំងទីលំនៅជនបទធ្វើការជាអ្នកនេសាទតាមបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ <ref name="Wilmott34">Willmott (1967), p. 34</ref> ហើយក៏ជាកម្មករចម្ការកៅស៊ូក្នុងខេត្តកំពង់ចាម និងខេត្តក្រចេះផងដែរ។ <ref>Corfield (2009), p. 21</ref> ដោយសារជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនជាអ្នករស់នៅគ្មានរដ្ឋ ពួកគេស្វែងរកការរស់នៅតាមឧស្សាហ៍កម្មផ្សេងៗដូចជា សំណង់ កែឆ្នៃ និងឧស្សាហកម្មពេស្យាចារ ឬជាអ្នកឈ្នាន់តាមដងផ្លូវ។ ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅតាមបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ គឺជាអ្នកនេសាទចិញ្ចឹមជីវិត។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 78</ref> ចំនួនដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់នៃជនជាតិវៀតណាមគ្មានរដ្ឋទាំងនេះមានជនចំណាកស្រុកដែលបានចូលមកប្រទេសកម្ពុជាចន្លោះឆ្នាំ 1992 និង 1993 ក្នុងអំឡុងពេលរដ្ឋបាលអ៊ុនតាក់។ <ref>Heder (1995), p. 137</ref> ជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើននៅតែរស់នៅក្រោមបន្ទាត់នៃភាពក្រីក្រ <ref name="Eh85">Ehrentraut (2013), p. 85</ref> ទោះបីជាជនជាតិវៀតណាមមួយចំនួនតូចត្រូវបានតំណាងនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មកម្ពុជា។ ឧទាហរណ៍​មួយ​គឺ​លោក សុខ គង់ ជា​ប្រធាន​ក្រុមហ៊ុន​អាជីវកម្ម ​សូគីម៉ិច ដែល​ជា​ម្ចាស់​សម្បទាន​រដ្ឋ​ក្នុង​ឧស្សាហកម្ម​ប្រេង ទេសចរណ៍ និង​សហគ្រាស​ក្នុង​ប្រទេស។ <ref>{{Cite web |last=Peter Olszewski |date=9 December 2011 |title=Man About Town |url=http://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/man-about-town-16 |access-date=7 March 2015 |website=Phnom Penh Post}}</ref> == ទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ និងសង្គម == ស្ទើរតែ 90% នៃជនជាតិដើមភាគតិចវៀតណាម គឺជាអ្នកគ្មានសញ្ជាតិនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយមិនកាន់ឯកសារសញ្ជាតិដូចជាអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ ឬសំបុត្រកំណើត។ <ref name="Ang10">Ang (2014), p. 10</ref> ច្បាប់ស្តីពីសញ្ជាតិកម្ពុជាឆ្នាំ 1996 អនុញ្ញាតឲ្យជនជាតិវៀតណាមដែលកើតក្នុងប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានសញ្ជាតិ ប៉ុន្តែត្រូវប្រឈមមុខនឹងការប្រឆាំងពីមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃថ្នាក់កណ្តាល ដែលជាទូទៅបដិសេធមិនចុះឈ្មោះជនជាតិវៀតណាម ដោយសារបារម្ភពីផលប៉ះពាល់នយោបាយពីគណបក្សប្រឆាំង ប្រសិនបើត្រូវផ្តល់សញ្ជាតិ។ . <ref>Ehrentraut (2013), p. 75</ref> ជនជាតិភាគតិចនៃជនជាតិវៀតណាមអាចទទួលបានសញ្ជាតិបានលុះត្រាតែបង់ប្រាក់សំណូកដល់មន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ ឬបានរៀបការជាមួយប្តីប្រពន្ធខ្មែរ។ <ref name="Eh71">Ehrentraut (2013), p. 71</ref> ជនជាតិ​វៀតណាម​ភាគតិច​ដែល​កាន់​សញ្ជាតិ​បាន​រាយការណ៍​ពី​មន្ត្រី​ក្រសួងមហាផ្ទៃ​ដែល​រឹបអូស​ឯកសារ​សញ្ជាតិ​របស់​ពួកគេ។ <ref name="Eh72">Ehrentraut (2013), p. 72</ref> ជាលទ្ធផល ជនជាតិវៀតណាមប្រឈមមុខនឹងការរឹតបន្តឹងផ្លូវច្បាប់ពីការទទួលបានសេវាថែទាំសុខភាពសាធារណៈ ការអប់រំ ការងារ និងការទិញដីសម្រាប់លំនៅដ្ឋាន ដោយសារភាគច្រើនមិនមានសញ្ជាតិកម្ពុជា។ ជនជាតិ​វៀតណាម​គ្មាន​សញ្ជាតិ​បាន​សាងសង់​លំនៅឋាន​បណ្តែត​ទឹក​ជំនួស​ការ​ទិញ​លំនៅឋាន​ដី​ដែល​ទាមទារ​ឯកសារ​សញ្ជាតិ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 77</ref> យោងតាមការស្រាវជ្រាវតាមតំបន់ដែលធ្វើឡើងដោយអង្គការសិទ្ធិជនជាតិភាគតិចរបស់កម្ពុជា មន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃនឹងប្រឈមមុខនឹងអ្នកនេសាទវៀតណាមនៅបឹងទន្លេសាប និងទាមទារសំណូកដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេធ្វើនេសាទ។ <ref>Ang (2014), p. 18</ref> === ទំនាក់ទំនងអន្តរជនជាតិ === ជន​ជាតិ​វៀតណាម​ភាគ​ច្រើន​មិន​មាន​តំណាង​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​ប្រឹក្សា ​ឃុំ​សង្កាត់ ​កម្ពុជា ដោយសារ​ពួក​គេ​ខ្វះ​សញ្ជាតិ​ខ្មែរ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 83</ref> យោងតាមអ្នកឆ្លើយតបពីការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់ Ehrentraut មេឃុំ និងមន្ត្រីកម្ពុជាភាគច្រើនបង្ហាញការគាំទ្រក្នុងការមិនរាប់បញ្ចូលតំណាងវៀតណាមពីការទទួលបានសញ្ជាតិ និងចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឃុំសង្កាត់ និងកិច្ចប្រជុំដោយសារតែការមើលងាយ។ <ref name="Eh85">Ehrentraut (2013), p. 85</ref> ជនជាតិវៀតណាមតែងតាំងមេភូមិរបស់ពួកគេ ហើយបង្ហាញសហគមន៍អំពីកង្វល់របស់សមាគមសហគមន៍វៀតណាម ( [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] ៖ Tổng hội người Campuchia gốc Việt) ដែលបង្កើតឡើងដំបូងក្នុងឆ្នាំ ២០០៣។ សមាគមសហគមន៍កាន់កាប់ទ្រព្យសម្បត្តិមានកម្រិត និងទទួលបានមូលនិធិពីថ្លៃសមាជិកភាព អំណោយពីស្ថានទូតវៀតណាមប្រចាំនៅកម្ពុជា និងការលក់ដីបញ្ចុះសពពីសហគមន៍វៀតណាម។ <ref name="Eh72">Ehrentraut (2013), p. 72</ref> ថវិកាត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីដោះស្រាយកង្វល់សហគមន៍វៀតណាម ដែលរួមមានការគាំទ្រកន្លែងគោរពបូជាសាសនា និងការបង្រៀនភាសាវៀតណាម ក៏ដូចជាការផ្តល់ជំនួយដល់គ្រួសារជួបការលំបាក។ ខណៈពេលដែលសមាគមសហគមន៍មានការគាំទ្រយ៉ាងតឹងរ៉ឹងពីសហគមន៍វៀតណាម ភាគច្រើនមិនទទួលយកសមាជិកភាពទេ ដោយសារខ្លាចទទួលបានការមាក់ងាយពីសង្គមពីសង្គមកម្ពុជា។ គិតត្រឹមឆ្នាំ 2013 សាខានៃសមាគមទាំងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងខេត្តចំនួន 19 ក្នុងចំណោម 23 ខេត្តទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 73</ref><ref>Ehrentraut (2013), p. 76</ref><ref>Ehrentraut (2013), pp. 86–87</ref><ref name="Wil35">Willmott (1967), p. 35</ref><ref>Willmott (1967), p. 42</ref> === នយោបាយ === បញ្ហា​វត្តមាន​វៀតណាម​នៅ​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​គណបក្ស​នយោបាយ​យក​មក​ធ្វើជា​ប្រធាន​បទ​ដើម្បី​គាំទ្រ​អ្នកបោះឆ្នោត​តាំងពី​ការបោះឆ្នោត​សកល​ឆ្នាំ​១៩៩៣​មក​។ គណបក្សនយោបាយសំខាន់ៗដែលបានចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ១៩៩៣ រួមមាន [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច]] [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា|BLDP]] និង ម៉ូ លីណាកា ហើយពួកគេបានផ្សព្វផ្សាយលើប្រធានបទទាក់ទងនឹងវត្តមានប្រជាជនវៀតណាមនៅកម្ពុជា និងការយល់ឃើញរបស់វៀតណាមជ្រៀតជ្រែកក្នុងរដ្ឋាភិបាលអំឡុងពេលយុទ្ធនាការឃោសនាបោះឆ្នោត។ គណបក្សនយោបាយទាំងនេះក៏បានចោទប្រកាន់ថា វត្តមានជនជាតិវៀតណាមក្នុងប្រទេសជាមូលហេតុធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចបរាជ័យ ហើយសន្យាថានឹងបណ្ដេញជនជាតិវៀតណាមក្នុងស្ថានភាពដែលខ្លួនឈ្នះការបោះឆ្នោត។ <ref>Heder (1995), pp. 199-200</ref> ក្នុងអំឡុងពេលដូចគ្នានេះ ខ្មែរក្រហមដែលពីមុនបានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតក៏បានបង្កើតមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមស្រដៀងគ្នាជាមួយគណបក្សនយោបាយសំខាន់ៗ ទោះបីជាមានទម្រង់ជ្រុលនិយមក៏ដោយ។ ខ្មែរក្រហមនឹងចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍ និងការផ្សាយតាមវិទ្យុដោយចោទប្រកាន់អ៊ុនតាក់ថាបានសហការជាមួយវៀតណាម ហើយបានអំពាវនាវឱ្យបណ្តេញប្រជាជនវៀតណាមតាមរយៈកម្លាំង។ ពួក​គេ​នឹង​តាម​ដាន​ការ​វាយ​ប្រហារ​លើ​ជន​ស៊ីវិល​វៀតណាម ដែល​បាន​បន្ត​បន្ទាប់​ពី​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ឆ្នាំ ១៩៩៣ ចប់។ <ref>Heder (1995), p. 66</ref> នៅពេលដែលការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 1998 ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង គណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច និង គណបក្ស សម រង្ស៊ី ដែលទើបបង្កើតថ្មីបានប្រើវោហាសាស្ត្រប្រឆាំងវៀតណាមម្តងទៀតនៅក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ពួកគេ។ មេដឹកនាំគណបក្សទាំងពីរនេះ [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] និងលោក សម រ [[សម រង្ស៊ី|ង្ស៊ី]] បានចោទប្រកាន់ថា ជនជាតិវៀតណាមគ្មានរដ្ឋមួយចំនួនបានសូកប៉ាន់មន្ត្រីរដ្ឋដើម្បីទទួលបានសញ្ជាតិ ហើយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនៅតែរក្សាឥទ្ធិពលនយោបាយលើគណបក្សកាន់អំណាច គឺ [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 90</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះចំនួននៃឧប្បត្តិហេតុ  នៃការវាយប្រហារដោយហិង្សាលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានកើនឡើង ដែលត្រូវបានអនុវត្តដោយទាំងសំណល់ខ្មែរក្រហម និងជនស៊ីវិលកម្ពុជាដូចគ្នា។ <ref>Amer (2013), p. 93</ref> ចំនួននៃអំពើហឹង្សាដោយចេតនានយោបាយលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានថយចុះបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 2000 ហើយនៅក្នុងការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 2003 និង 2008 ជាបន្តបន្ទាប់ គណបក្សនយោបាយប្រឆាំងការប្រើប្រាស់វោហាសាស្ត្រប្រឆាំងវៀតណាមក៏ត្រូវបានកាត់បន្ថយផងដែរ។ <ref>Amer (2013), p. 94</ref> កាលពីខែតុលា ឆ្នាំ២០០៩ លោក សម រង្ស៊ី បានចោទប្រកាន់វៀតណាមពីបទទន្ទ្រានទឹកដីកម្ពុជាក្នុងសមយុទ្ធបោះបង្គោលព្រំដែន ហើយបានដឹកនាំសកម្មជនមួយក្រុមទៅដកតម្រុយបង្គោលព្រំដែនកម្ពុជា-វៀតណាមក្នុងខេត្តស្វាយរៀង។ ទោះបីជាលោក សម រង្ស៊ី ត្រូវបានកាត់ទោសឱ្យជាប់ពន្ធនាគារកំបាំងមុខជុំវិញឧប្បត្តិហេតុនេះក៏ដោយ <ref>Ehrentraut (2013), p. 62</ref> ឧបទ្ទវហេតុនេះបានក្លាយជាការផ្តោតសំខាន់នៅក្នុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតដោយ [[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គណបក្ស]] សង្គ្រោះជាតិសម្រាប់ [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៥ ឆ្នាំ២០១៣|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 2013]] ។ មេដឹកនាំគណបក្សសង្រ្គោះជាតិក៏បានធ្វើឱ្យមានការទាមទារលើទំនាក់ទំនងជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ [[កម្ពុជាក្រោម]] ហើយនាំឱ្យមានការប្រឆាំងវៀតណាមកាន់តែច្រើនឡើងក្នុងចំណោមអ្នកគាំទ្រគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ។ <ref>{{Cite web |last=ALEX WILLEMYNS |date=14 August 2014 |title=Kampuchea Krom Protests Speak to Larger Fears |url=https://www.cambodiadaily.com/news/kampuchea-krom-protests-speak-to-larger-fears-66462/ |access-date=2 August 2015 |website=The Cambodia Daily |archivedate=22 ធ្នូ 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222103916/https://www.cambodiadaily.com/news/kampuchea-krom-protests-speak-to-larger-fears-66462/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |last=Bennett Murray |date=14 February 2014 |title=Nowhere to call home |url=http://www.phnompenhpost.com/7days/nowhere-call-home |access-date=2 August 2015 |website=Phnom Penh Post}}</ref> នៅពេលដែលគណបក្សសង្គ្រោះជាតិបានចាញ់ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 2013 យ៉ាងចង្អៀត ពួកគេបានបើកការ [[2013-2014 បាតុកម្មនៅកម្ពុជា|តវ៉ាប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាបន្តបន្ទាប់រវាងឆ្នាំ 2013-2014]] ដែលបណ្តាលឱ្យមានឧប្បត្តិហេតុហាងវៀតណាមនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញត្រូវបានរុះរើ។ <ref name="Ang20">Ang (2014), p. 20</ref> និងឯកសាររបស់ CPP ចែករំលែកមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមជាមួយគណបក្សនយោបាយផ្សេងទៀតក៏ដោយ គណបក្សប្រជាជននៅតែរក្សាជំហរអព្យាក្រឹតបើកចំហចំពោះសហគមន៍វៀតណាម។ យោងតាមលោក Ehrentraut ជំហរអព្យាក្រឹតរបស់ CPP គឺជាតុល្យភាពរវាងការមិនផ្តល់ការគាំទ្រដោយបើកចំហសម្រាប់សហគមន៍វៀតណាម ដែលនឹងមានឥទ្ធិពលសក្តានុពលនៃការបាត់បង់សន្លឹកឆ្នោតទៅគណបក្សនយោបាយផ្សេងទៀត ស្របពេលជាមួយគ្នានោះការរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមដែល គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​តាំង​ពី​ឆ្នាំ ១៩៧៩។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 91</ref> ជនជាតិវៀតណាមដែលកាន់សញ្ជាតិកម្ពុជាក៏បានសម្តែងការភ័យខ្លាចចំពោះអសន្តិសុខរាងកាយក្នុងអំឡុងពេលបោះឆ្នោត ដែលជាក់ស្តែងបំផុតក្នុងអំឡុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 1993 និង 2013 នៅពេលដែលជនស៊ីវិលវៀតណាមប្រឈមមុខនឹងការបំភិតបំភ័យរាងកាយពីខ្មែរក្រហម <ref>Amer (2013), p. 91</ref> និងអ្នកគាំទ្រគណបក្សសង្គ្រោះជាតិរៀងៗខ្លួន ហើយបានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោត។ . <ref>Ang (2014), p. 16</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុង:ជនជាតិ ភាគតិច ក្នុង ប្រទេស​​​ចេក]] colseda65izx0yp8z1ks782pywhb0hn 334011 334010 2026-04-02T09:53:31Z Cagecook 50443 334011 wikitext text/x-wiki {{For|ជនជាតិខ្មែរនៅវៀតណាម|ខ្មែរក្រោម}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ក្រុមជនជាតិ | group = ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម | image = [[Image:FlotinSiemReap.jpg|250px]] | image_caption = ទូកជនជាតិវៀតណាមនៅ​សៀមរាប | population = '''១៨០ ០០០-1 លាន''' (est.)<br/>១%-6% នៃប្រជាជនកម្ពុជា។<ref>{{Cite news|date=2 July 2021|title='Please show mercy': Evicted by Cambodia, ethnic Vietnamese stuck at watery border|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-cambodia-vietnam-evictions-idUSKCN2E75RA}}</ref> | regions = [[សៀមរាប]], [[ភ្នំពេញ]], ភាគអាគ្នេយ៍កម្ពុជា | languages = [[Vietnamese language|វៀតណាម]], [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] | religions = [[Mahayana|ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]], [[Theravada|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]], [[Caodaism|តាវដាយ]], [[Catholic Church|គ្រិស្តរ៉ូមុាំងសាសនា]] | related_groups = [[ជនជាតិវៀតណាមនៅបរទេស]], [[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីក|ជនជាតិអូស្ត្រូអាស៊ីក]] }} '''ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម ឬ ជនជាតិយួន''' សំដៅលើជនជាតិភាគតិច[[ជនជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលរស់នៅក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ឬជនជាតិវៀតណាមដែលមានដើមកំណើត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] ពេញលេញ ឬដោយផ្នែក។ តាម​ប្រភព​កម្ពុជា​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា ក្នុង​ឆ្នាំ​២០១៣ មាន​ជនជាតិ​វៀតណាម​ប្រមាណ ១៥.០០០​នាក់​កំពុង​រស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ប្រភព​វៀតណាម​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា មាន​មនុស្ស ១៥៦.០០០ នាក់​កំពុង​រស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា <ref>{{Cite news|date=23 September 2016|title=VN phối hợp với Campuchia đảm bảo cuộc sống người Việt|work=Ngày Nay|url=https://ngaynay.vn/vn-phoi-hop-voi-campuchia-dam-bao-cuoc-song-nguoi-viet-post25879.html}}</ref> ខណៈ​ចំនួន​ពិត​ប្រាកដ​អាច​មាន​ចន្លោះ​ពី ៤០០.០០០ ទៅ ១ លាន​នាក់ នេះ​បើ​តាម​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ឯករាជ្យ។ <ref name="cambodia">{{Cite web |date=2018-03-28 |title=A People in Limbo, Many Living Entirely on the Water |url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/03/28/magazine/cambodia-persecuted-minority-water-refuge.html |website=[[The New York Times]]}}</ref> ពួក​គេ​ភាគ​ច្រើន​រស់​នៅ​ភាគ​អាគ្នេយ៍​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា ជាប់​ព្រំដែន​ប្រទេស​វៀតណាម ឬ [[ផ្ទះទូក|​តាមទូក]] ​ក្នុង[[បឹងទន្លេសាប|បឹង​ទន្លេសាប]] និងទន្លេ[[ទន្លេមេគង្គ|មេគង្គ]] ។ ជនជាតិវៀតណាមដំបូងបានចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាសម័យទំនើបចាប់ពីដើមសតវត្សទី១៩ ក្នុងសម័យ[[ចៅហ្វាយនាយង្វៀន|រាជវង្សង្វៀន]] ហើយជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនបានចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យរដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំង និងរដ្ឋបាល]] [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា|សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] ។ ក្នុង [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]និង[[ខ្មែរក្រហម|រដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហម]] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំំំំ១៩៧០ ជនជាតិវៀតណាមគឺជាគោលដៅនៃការប្រល័យពូជសាសន៍ដ៏ធំ។ ជនជាតិ​វៀតណាម​រាប់​ពាន់​នាក់​ត្រូវ​បាន​សម្លាប់ និង​ជាច្រើន​នាក់​ទៀត​បាន​ស្វែង​រក​ការ​ជ្រកកោន​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​វៀតណាម។ ទំនាក់ទំនងជាតិសាសន៍រវាង [[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនកម្ពុជា]] និងវៀតណាមមានភាពក្រីក្រ ហើយជនជាតិវៀតណាមគឺជាគោលដៅ[[រោគស្ត្រី|ចម្បង]]នៃការវាយប្រហារដោយជនភៀសខ្លួនពីគណបក្សនយោបាយចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ។ ជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនជាអ្នករស់នៅដោយគ្មានរដ្ឋនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផលពួកគេប្រឈមនឹងការលំបាកក្នុងការទទួលបានការអប់រំ ការងារ និងលំនៅដ្ឋាន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == អ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមតាំងទីលំនៅក្នុងសម័យ[[កូសាំងស៊ីន]](ដែនដីកម្ពុជាក្រោម) និង [[ទីក្រុងព្រៃនគរ|ទីក្រុងព្រៃនរគ]] ចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៦២០ តទៅ។ ចំពោះ​ប្រជាជន​កម្ពុជា ទឹកដី​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា[[កម្ពុជាក្រោម]] និង​ជា​ប្រពៃណី​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]] ។ ចាប់ពី​សម័យ[[ជ័យជេដ្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២]]មក ពួក​គេ​បាន​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់ [[ចៅហ្វាយនាយង្វៀន|​រាជវង្សង្វៀន]] ។ <ref>Corfield (2009), p. 3</ref> នៅឆ្នាំ១៨១៣ ព្រះចៅអធិរាជ [[យ៉ា ឡុង|យ៉ាឡុង]] បានបញ្ជូនកងទ័ពវៀតណាមចំនួន ១០ ០០០ នាក់មកទីក្រុងភ្នំពេញ ហើយសមាជិកនៃរាជវង្សខ្មែរមួយចំនួនបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវាំងប្រជាជនវៀតណាម។ <ref>Schliesinger (2015), p. 258</ref> រាជវង្សង្វៀនបានដាក់ទំនៀមទម្លាប់វៀតណាមមកលើ​ប្រជាជន​កម្ពុជា ហើយ​ឈ្មោះ​ក្រុង និង​ខេត្ត​ត្រូវ​បាន​ប្តូរ​ទៅ​ជា​ជនជាតិ​វៀតណាម។ អ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឱ្យតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយឯកសារផ្លូវការពីរាជវាំងវៀតណាមបានកត់ត្រាជាមធ្យមអ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមចំនួន ៥ ០០០ នាក់ចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៣០។ <ref>Kuhnt-Saptodewo (1997), p. 154</ref> គោលនយោបាយដែលដាក់ដោយរាជវង្សង្វៀនបានធ្វើឱ្យមានការអាក់អន់ចិត្តក្នុងចំណោមប្រជាជនកម្ពុជា និងបង្កឱ្យមានការបះបោរម្ដងម្កាល។ <ref>Corfield (2009), pp. 17–18</ref> នៅឆ្នាំ១៨៨០[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|រដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំង]] ដើម្បីផ្តល់ឋានៈជា[[សញ្ជាតិ|កម្មវត្ថុ]] ដល់ប្រជាជនវៀតណាមនៅកម្ពុជា។ ក្នុង​រយៈពេល​ហាសិប​ឆ្នាំ​បន្ទាប់ ជនជាតិ​វៀតណាម​ជាច្រើន​បាន​ធ្វើ​ចំណាកស្រុក​មក​កម្ពុជា។ <ref>Corfield (2009), p. 28</ref> ជំរឿនប្រជាជនដែលធ្វើឡើងដោយជនជាតិបារាំងបានកត់ត្រាការកើនឡើងនៃចំនួនប្រជាជនវៀតណាមពីប្រហែល ៤៥០០ នាក់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៦០ ដល់ជិត ២០០ ០០០ នាក់ នៅចុងបញ្ចប់នៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ ។ <ref name="Sch259">Schliesinger (2015), p. 259</ref> នៅពេលដែល [[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង|ជប៉ុនឈ្លានពានឥណ្ឌូចិន]] នៅឆ្នាំ១៩៤០ អ្នកជាតិនិយមវៀតណាមនៅកម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមការប៉ុនប៉ងខ្លីមួយប៉ុន្តែមិនបានសម្រេចដើម្បីវាយប្រហារអ្នកគ្រប់គ្រងអាណានិគមបារាំង។ <ref>Corfield (2009), p. 40</ref> នៅឆ្នាំ១៩៥៤ ច្បាប់ស្តីពីសញ្ជាតិត្រូវបានអនុម័តដោយឈរលើមូលដ្ឋាននៃចំណេះដឹងជាភាសាខ្មែរ និងដើមកំណើតជាតិ ហើយបានដកចេញយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពនូវជនជាតិខ្មែរ វៀតណាម និង [[ប្រជាជនកម្ពុជាជាជនជាតិចិន|ចិន]] ភាគច្រើន។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 50</ref> នៅ​ថ្នាក់​មូលដ្ឋាន វៀតណាម​ក៏​បាន​ប្រឈម​នឹង​ករណី​នៃ​ការ​បំភិត​បំភ័យ​ដោយ​ហិង្សា​ពី​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ម្តងម្កាល។ ក្នុងមហាសន្និបាត[[សង្គមរាស្រ្តនិយម|សង្គមរាស្ត្រនិយម]] ឆ្នាំ ១៩៦២ អ្នកនយោបាយបានជជែកពិភាក្សាគ្នាអំពីបញ្ហាសញ្ជាតិលើជនជាតិភាគតិចរបស់កម្ពុជា ហើយដំណោះស្រាយមួយត្រូវបានអនុម័តមិនឱ្យផ្តល់សញ្ជាតិវៀតណាមឱ្យចូលសញ្ជាតិ។ <ref name="Wil35">Willmott (1967), p. 35</ref> នៅពេលដែលលោក[[លន់ នល់|លន់នល់]] [[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ឡើងកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ១៩៧០]] រដ្ឋាភិបាល[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|សាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ]] បានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការឃោសនាដើម្បីបង្ហាញជនជាតិវៀតណាមជាភ្នាក់ងាររបស់ [[វៀតកុង]] ។ ជនជាតិវៀតណាមប្រហែល ៣០ ០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន និងសម្លាប់នៅក្នុងពន្ធនាគារ ខណៈដែលមនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់ទៀតបានភៀសខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសវៀតណាម។ ប្រាំឆ្នាំក្រោយមកនៅឆ្នាំ១៩៧៥ ជនជាតិវៀតណាមតិចជាង ៨០ ០០០ នាក់បានបន្តនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានៅពេលដែល[[ខ្មែរក្រហម]] បានដណ្តើមអំណាច។ ជិត​បី​ភាគ​បួន​នៃ​ពួកគេ​ត្រូវ​បាន​បណ្ដេញ​ទៅ​ប្រទេស​វៀតណាម ហើយ​អ្នក​ដែល​នៅ​សេសសល់​ចំនួន ២០ ០០០ នាក់​ទៀត​គឺជា​អ្នក​ដែល​មាន​ដើម​កំណើត​ខ្មែរ​និង​វៀតណាម។ អ្នកដែលនៅសេសសល់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយរបប។ <ref name="Sch260">Schliesinger (2015), p. 260</ref> នៅ​ពេល​ដែល[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រជាជន​វៀតណាម​ស្ទើរតែ​ទាំងអស់​របស់​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​ផ្លាស់​ទីលំនៅ ឬ​ត្រូវ​បាន​សម្លាប់។ <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> វៀតណាមបានបង្កើតរបបថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថាជា [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា|សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] (ស.ប.ក.) ហើយទីប្រឹក្សាវៀតណាមត្រូវបានតែងតាំងនៅក្នុងរដ្ឋបាលរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៣ រដ្ឋាភិបាល ស.ប.ក. បានបង្កើតគោលនយោបាយផ្លូវការមួយ ដើម្បីលើកទឹកចិត្តដល់អតីតអ្នករស់នៅវៀតណាមនៅកម្ពុជា ឱ្យវិលត្រឡប់មកតាំងទីលំនៅវិញ។ ជនអន្តោប្រវេសន៍វៀតណាមដែលមិនមានទំនាក់ទំនងគ្រួសារមកកម្ពុជាក៏ចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសនេះផងដែរ ដោយសារមានការគ្រប់គ្រងព្រំដែនតិចតួចក្នុងការកំណត់ជនចំណាកស្រុកវៀតណាមមិនឱ្យចូលប្រទេស។ <ref name="Eh56">Ehrentraut (2013), p. 56</ref> ជនជាតិវៀតណាមត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាជនជាតិភាគតិចជាផ្លូវការនៅក្រោមរបបស.ប.ក. ហើយសមាគមវៀតណាមនៅក្រៅប្រទេសត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសកម្ពុជាដែលមានចំនួនប្រជាជនវៀតណាមច្រើន។ <ref>Heder (1995), p. 154</ref> រដ្ឋាភិបាលស.ប.ក.ក៏បានផ្តល់អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណដល់ពួកគេរហូតដល់ការដកទ័ពវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៩០។ <ref>Heder (1995), p. 135</ref> ពលករ​ចំណាក​ស្រុក​វៀតណាម​បាន​ចាប់​ផ្តើម​មក​ពី​ឆ្នាំ​១៩៩២​មក​ដោយ​សារ​ការ​បង្កើត​ឱកាស​ការងារ​ថ្មី​ដោយ​រដ្ឋបាល[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|អ៊ុនតាក់]] ។ <ref>Heder (1995), p. 62</ref> ជាមួយគ្នានេះ រដ្ឋបាលអ៊ុនតាក់បានអនុញ្ញាតឱ្យបើកការិយាល័យនយោបាយ និងគណបក្សនយោបាយដូចជា [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច]] និង [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា|គណបក្សប្រជាធិតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា]] បានចាប់ផ្តើមឃោសនានូវមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមក្នុងចំណោមប្រជាជន ដើម្បីគាំទ្រអ្នកបោះឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ១៩៩៣]] ។ <ref>Heder (1995), p. 63</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩២ ខ្មែរក្រហមដែលគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសកម្ពុជា បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដើម្បីកំណត់គោលដៅសម្លាប់ទាហាន និងជនស៊ីវិលវៀតណាមជាប្រព័ន្ធ។ <ref>Heder (1995), p. 94</ref> ការវាយប្រហារបែបទ័ពព្រៃលើកដំបូងដោយខ្មែរក្រហមទៅលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩២ ហើយទាហានខ្មែរក្រហមបានបង្ហាញពីភាពត្រឹមត្រូវនៃការសម្លាប់ដោយអះអាងថាជនស៊ីវិលមួយចំនួនជាទាហានវៀតណាមក្នុងការក្លែងបន្លំ។ <ref>Heder (1995), p. 95</ref> ជម្លោះនៃការសម្លាប់ដោយខ្មែរក្រហមបានជំរុញឱ្យជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ២១ ០០០ នាក់បានភៀសខ្លួនទៅប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ។ <ref>Heder (1995), p. 262</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៤ [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភានៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] បានដាក់ចេញនូវច្បាប់ស្តីពីអន្តោប្រវេសន៍ ដែលអនុញ្ញាតឲ្យមានការនិរទេសជនអន្តោប្រវេសន៍ខុសច្បាប់។ [[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]] យល់ឃើញថា ច្បាប់នេះកំណត់គោលដៅជនចំណាកស្រុកវៀតណាមនៅកម្ពុជា ហើយក្រោយមករដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានឈានជើងចូលដើម្បីធានាថាគ្មានការនិរទេសជនភៀសខ្លួនវៀតណាមយ៉ាងច្រើននឹងត្រូវអនុវត្ត។ ខ្មែរក្រហម​បាន​បន្ត​ធ្វើ​ការ​វាយ​ប្រហារ​ជា​បន្តបន្ទាប់​លើ​ជន​ស៊ីវិល​វៀតណាម​រហូត​ដល់​ពួកគេ​ចុះចាញ់​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៩៩។ ជនជាតិវៀតណាមបន្តប្រឈមមុខនឹងការរើសអើងពីសង្គមកម្ពុជា ហើយជួបប្រទះនឹងការបំភិតបំភ័យផ្នែករាងកាយពីសង្គម និងអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាល ជាពិសេសក្នុងអំឡុងការបោះឆ្នោតសកល ឬនៅពេលជម្លោះរវាងកម្ពុជា និងវៀតណាមកើតឡើង។ <ref>Amer (2013), p. 95</ref> == ប្រជាសាស្រ្ត == === ចំនួនប្រជាជន === ជនជាតិវៀតណាមជាទូទៅប្រមូលផ្តុំនៅតាមច្រាំងទន្លេនៃបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គដែលព័ទ្ធជុំវិញខេត្ត [[ក្រុងសៀមរាប|សៀមរាប]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] និង ពោធិ៍សាត់ ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 30</ref> ចំនួនប្រជាជនតិចតួចអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ ក៏ដូចជាខេត្តភាគអាគ្នេយ៍ជាប់ព្រំដែនប្រទេសវៀតណាម ដូចជា [[ខេត្តព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] [[ខេត្តស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] <ref>Willmott (1967), p. 107</ref> [[ខេត្តកំពត|កំពត]] [[ខេត្តកណ្ដាល|កណ្តាល]] [[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] <ref name="Eh71">Ehrentraut (2013), p. 71</ref> និង [[ខេត្តតាកែវ|តាកែវ]] ។ <ref name="Sch260">Schliesinger (2015), p. 260</ref> ចំនួនប្រជាជនវៀតណាមមានចំនួនច្រើនជាងគេនៅឆ្នាំ១៩៦២ នៅពេលដែលជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលបានបង្ហាញថាពួកគេជាជនជាតិភាគតិចធំបំផុតរបស់ប្រទេស ហើយឆ្លុះបញ្ចាំងពី ៣.៨% នៃចំនួនប្រជាជនរបស់ប្រទេស។ អ្នកស្រាវជ្រាវប្រជាសាស្រ្តបានត្រឡប់មកវិញនូវចំនួនប៉ាន់ស្មានជនជាតិវៀតណាមខ្ពស់ជាងជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលឆ្លុះបញ្ចាំង។ ជាឧទាហរណ៍ ក្នុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ចំនួនជនជាតិវៀតណាមដែលស្នាក់នៅអាចមានច្រើនរហូតដល់ ៤០០ ០០០ <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> ខណៈពេលដែលអ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិខ្មែរម្នាក់ទៀតគឺលោក ម៉ៃឃើល វីកឃឺរី បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនប្រជាជនវៀតណាមស្នាក់នៅចន្លោះពី ២០០ ០០០ ទៅ ៣០០ ០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៦ ។ ម៉្យាងវិញទៀត ជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលបានធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ បានដាក់តួលេខមិនលើសពី ៦០ ០០០ នាក់។ <ref name="Sch261">Schliesinger (2015), p. 261</ref> តួលេខ​ប្រជាជន​ខាងក្រោម​បង្ហាញ​ពី​ចំនួន​ប្រជាជន​ជនជាតិ​វៀតណាម​ដោយ​ផ្អែក​លើ​តួលេខ​ដែល​បាន​មក​ពី​ជំរឿន​របស់​រដ្ឋាភិបាល៖ {| class="wikitable" style="margin-top:0;" ! colspan="2" |ប្រវត្តិនៃចំនួនប្រជាជន |- style="background:lightgrey;" ! ឆ្នាំ ! ចំនួន |- | ១៨៧៤ | 4,452 <ref name="Widening Colonial Encounter">Goscha (2008), p. 5</ref> |- | ១៩១១ | 79,050 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩២១ | 140,225 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩៣១ | 176,000 <ref name="Sch259">Schliesinger (2015), p. 259</ref> |- | ១៩៣៦ | 191,000 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩៦២ | 218,000 <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> |- | ឆ្នាំ ១៩៨១ | ៨.១៩៧ <ref name="Sch261">Schliesinger (2015), p. 261</ref> |- | ឆ្នាំ 1984 | 56,000 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ១៩៩៥ | 95.597 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ១៩៩៨ | 96.597 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ២០០៨ | 72.775 <ref name="Sch261" /> <ref name="MOP2014">Pen and Heng (2014), p. 12</ref> |- | ឆ្នាំ 2013 | ១៤.៦៧៨ <ref name="MOP2014" /> |- |} === សាសនា === [[ឯកសារ:Kompong_luong_catholic_church.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|299x299ភីកសែល| ព្រះវិហារកាតូលិកវៀតណាមនៅ [[កំពង់ហ្លួង]]]] ជនជាតិវៀតណាមកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងថាជាអ្នកកាន់ [[មហាយាន|សាសនាព្រះពុទ្ធមហាយាន]] [[កាវ ដាយ|តាវដាយ]] ឬ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក]] ។ ពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាមភាគច្រើនត្រូវបានរកឃើញក្នុងចំណោមសហគមន៍ក្រីក្រដែលរស់នៅក្នុងបឹងទន្លេសាប ឬតំបន់ជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ដោយសារពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាមទទួលបានគោលលទ្ធិ និងជំនឿសាសនាពី [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] ពួកគេចូលរួមក្នុងពិធីសាសនាដែលរៀបចំដោយជនជាតិខ្មែរក្នុងរដូវបុណ្យ។ <ref>Willmott (1967), p. 90</ref> សហគមន៍​វៀតណាម​ដែល​មក​តាំង​ទី​លំនៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា បាន​ទទួល​យក​ការ​ប្រតិបត្តិ [[ថេរវាទ|​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ថេរវាទ]] ​របស់​ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន។ <ref name="Ang10">Ang (2014), p. 10</ref> ជនជាតិវៀតណាមដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិកមានកូនចៅរបស់ជនភៀសខ្លួនដែលបានភៀសខ្លួនពីការបៀតបៀនសាសនាក្នុងរជ្ជកាល [[ទូ ដុក]] ។ ពួកគេត្រូវបានបំបែករវាងអ្នករស់នៅទីក្រុងដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងភ្នំពេញ <ref name="Wilmott34">Willmott (1967), p. 34</ref> និងសហគមន៍នេសាទដែលមានមូលដ្ឋាននៅបឹងទន្លេសាប។ <ref name="VNCatholicPPost">{{Cite news|last=Post Staff|date=25 March 2005|title=Vanquished in the 70s, Catholic Church still on the mend|work=Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/national/vanquished-70s-catholic-church-still-mend|access-date=27 February 2015}}</ref> អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកវៀតណាមមានប្រហែល ៩០% នៃ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅប្រទេសកម្ពុជា|សហគមន៍រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] របស់កម្ពុជា ហើយនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ពួកគេមានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល ៦៥ ០០០នាក់ នៅក្នុងប្រទេស។ ភាគច្រើននៃពួកកាតូលិកវៀតណាមត្រូវបាននិរទេសទៅប្រទេសវៀតណាម ឬត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1970 <ref>Harris (2008), p. 166</ref> ហើយមានតែនៅក្នុងឆ្នាំ 1990 ប៉ុណ្ណោះដែលព្រះវិហារកាតូលិកត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបង្កើតឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០៥ មាន​អ្នក​កាន់​សាសនា​កាតូលិក​ប្រមាណ ២៥.០០០ នាក់​ក្នុង​ប្រទេស។ <ref name="VNCatholicPPost" /> ជនជាតិភាគតិចវៀតណាមក៏ជាអ្នកកាន់តាមជំនឿ [[កាវ ដាយ|តាវដាយ]] ដែលត្រូវបានណែនាំនៅឆ្នាំ 1927 ។ ជំនឿតាវដាយ បានទាក់ទាញទាំងអ្នកកាន់សាសនាវៀតណាម និងកម្ពុជាក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំដំបូងនៃការបង្កើតឡើង ប៉ុន្តែព្រះរាជក្រឹត្យដែលហាមឃាត់សាសនា និងការខិតខំរបស់អ្នកជាតិនិយមខ្មែរដើម្បីកាត់ទោសអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់ខ្មែរបាននាំឱ្យ Cao Dai ត្រូវបានសង្កេតឃើញតែដោយជនជាតិវៀតណាមចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 តទៅ។ <ref>Harris (2008), p. 136</ref> ប្រាសាទតាយដាយ ត្រូវបានសាងសង់នៅមហាវិថីម៉ៅសេទុងក្នុងឆ្នាំ 1937 ហើយនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 មានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល 70,000 នាក់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ តាយដាយ ត្រូវបានដាក់នៅក្រៅច្បាប់ក្នុងរបបសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ និងរបបខ្មែរក្រហម ប៉ុន្តែបានទទួលការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ 1985 និងមានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល 2,000 នាក់នៅឆ្នាំ 2000។ <ref>Harris (2008), p. 276</ref> === ភាសា === ជនជាតិវៀតណាមទាំងមូលបង្ហាញកម្រិតនៃភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុង [[ភាសាខ្មែរ]] និង [[ភាសាវៀតណាម|ភាសាវៀតណាមផ្សេងៗ]] គ្នា។ ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅក្នុងសហគមន៍នេសាទដោយខ្លួនឯងតាមបឹងទន្លេសាបប្រើប្រាស់ភាសាវៀតណាមក្នុងការសន្ទនាប្រចាំថ្ងៃរបស់ពួកគេ ហើយមានបុគ្គលដែលមានកម្រិតជំនាញភាសាខ្មែរ <ref name="Eh79">Ehrentraut (2013), p. 79</ref> និងអ្នកដែលចេះពីរភាសា។ <ref>Heder (1995), p. 136</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅក្នុងសង្កាត់ដែលភាគច្រើននិយាយភាសាខ្មែរបានបញ្ជូនកូនរបស់ពួកគេទៅសាលារដ្ឋ ហើយជាលទ្ធផល កុមារអាចនិយាយភាសាខ្មែរបានយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ ប៉ុន្តែបង្ហាញការយល់ដឹងអំពីភាសាវៀតណាមនៅមានកម្រិត។ <ref name="Eh79" /> === ការអប់រំ === ការស្រាវជ្រាវតាមវាលដែលធ្វើឡើងដោយក្រុម [[ជាតិពន្ធុវិទ្យា|ជនជាតិភាគតិច]] ដូចជា Stefan EhrentrautStefan Ehrentraut បង្ហាញថា មានតែកុមារវៀតណាមមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះដែលចូលរៀននៅសាលារដ្ឋ ដោយតួលេខប្រែប្រួលតាមខេត្តផ្សេងៗគ្នា។ នៅ​ខេត្ត​កំពង់ឆ្នាំង និង​សៀមរាប ដែល​ជនជាតិ​វៀតណាម​រស់នៅ​តាម​មាត់​ទន្លេ ការ​ចុះ​ឈ្មោះ​ចូល​រៀន​នៅ​សាលា​រដ្ឋ​មាន​អត្រា​ទាប​ជាង ១០% ចំណែក​ឯ​ខេត្ត​ផ្សេង​ទៀត​ដូច​ជា​កំពត និង​ក្រចេះ សមាមាត្រ​មាន​ច្រើន​ជាង។ <ref name="Eh80">Ehrentraut (2013), p. 80</ref> ដោយសារ​ជនជាតិ​វៀតណាម​ភាគច្រើន​មិន​មាន​ឯកសារ​សញ្ជាតិ ពួកគេ​មិន​អាច​ចុះឈ្មោះ​កូន​ចូល​សាលា​រដ្ឋ​បាន​។ <ref>Ang (2014), p. 11</ref> សម្រាប់អ្នកដែលបញ្ជូនកូនទៅសាលារៀន ភាគច្រើនពួកគេចូលរៀនបានតែប៉ុន្មានឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ហើយកម្រនឹងបញ្ចប់ [[ថ្នាក់ទី 12|ថ្នាក់ទី១២]] ដោយសារឪពុកម្តាយជាជនជាតិវៀតណាមមិនមានលទ្ធភាពបង់ថ្លៃសាលា។ សិស្សវៀតណាមក៏ប្រឈមមុខនឹងការលំបាកក្នុងការងារសិក្សា ដោយសារថ្នាក់រៀនត្រូវបានបង្រៀនជាភាសាខ្មែរទាំងស្រុង ហើយកុមារវៀតណាមដែលធំឡើងនិយាយភាសាវៀតណាមនៅផ្ទះមានកម្រិតសមត្ថភាពភាសាខ្មែរ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 81</ref> នៅក្នុងសហគមន៍វៀតណាមមួយចំនួនដែលមានមូលដ្ឋាននៅទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ មានសាលាឯកជនដែលគ្រប់គ្រងដោយសមាគមសហគមន៍វៀតណាម និងអង្គការសាសនាគ្រឹស្ត។ សាលាឯកជនផ្តល់ការបង្រៀនភាសាវៀតណាម ហើយភាគច្រើនត្រូវបានចូលរួមដោយកុមារនៃគ្រួសារក្រីក្រ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 82</ref> == សេដ្ឋកិច្ច == ក្នុង​របប​អាណានិគម​បារាំង ជនជាតិ​វៀតណាម​ដែល​មាន​ការ​អប់រំ​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​ការងារ​ក្នុង​រដ្ឋបាល​មុខងារ​ស៊ីវិល​ជា​លេខា ស្មៀន និង​ការិយាធិបតេយ្យ។ នៅពេលដែលប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ 1953 រដ្ឋាភិបាលដែលដឹកនាំដោយព្រះសីហនុបានបញ្ឈប់មន្ត្រីរាជការវៀតណាមភាគច្រើនជាមួយប្រជាជនកម្ពុជា ហើយពួកគេបានស្វែងរកការងារធ្វើនៅក្នុងធនាគារ និងសហគ្រាសពាណិជ្ជកម្មជាលេខាធិការ និងមុខតំណែងផ្សេងទៀតដែលមានការិយាល័យ។ ក្នុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 ជនជាតិវៀតណាមរស់នៅក្នុងទីក្រុងដែលមានប្រវត្តិអប់រំទាបក៏បានធ្វើការជាមេកានិកក្នុងការជួសជុលរថយន្ត និងហាងលក់ម៉ាស៊ីនដែលគ្រប់គ្រងដោយពាណិជ្ជករចិន។ ជនអន្តោប្រវេសន៍វៀតណាមដែលតាំងទីលំនៅជនបទធ្វើការជាអ្នកនេសាទតាមបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ <ref name="Wilmott34">Willmott (1967), p. 34</ref> ហើយក៏ជាកម្មករចម្ការកៅស៊ូក្នុងខេត្តកំពង់ចាម និងខេត្តក្រចេះផងដែរ។ <ref>Corfield (2009), p. 21</ref> ដោយសារជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនជាអ្នករស់នៅគ្មានរដ្ឋ ពួកគេស្វែងរកការរស់នៅតាមឧស្សាហ៍កម្មផ្សេងៗដូចជា សំណង់ កែឆ្នៃ និងឧស្សាហកម្មពេស្យាចារ ឬជាអ្នកឈ្នាន់តាមដងផ្លូវ។ ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅតាមបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ គឺជាអ្នកនេសាទចិញ្ចឹមជីវិត។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 78</ref> ចំនួនដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់នៃជនជាតិវៀតណាមគ្មានរដ្ឋទាំងនេះមានជនចំណាកស្រុកដែលបានចូលមកប្រទេសកម្ពុជាចន្លោះឆ្នាំ 1992 និង 1993 ក្នុងអំឡុងពេលរដ្ឋបាលអ៊ុនតាក់។ <ref>Heder (1995), p. 137</ref> ជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើននៅតែរស់នៅក្រោមបន្ទាត់នៃភាពក្រីក្រ <ref name="Eh85">Ehrentraut (2013), p. 85</ref> ទោះបីជាជនជាតិវៀតណាមមួយចំនួនតូចត្រូវបានតំណាងនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មកម្ពុជា។ ឧទាហរណ៍​មួយ​គឺ​លោក សុខ គង់ ជា​ប្រធាន​ក្រុមហ៊ុន​អាជីវកម្ម ​សូគីម៉ិច ដែល​ជា​ម្ចាស់​សម្បទាន​រដ្ឋ​ក្នុង​ឧស្សាហកម្ម​ប្រេង ទេសចរណ៍ និង​សហគ្រាស​ក្នុង​ប្រទេស។ <ref>{{Cite web |last=Peter Olszewski |date=9 December 2011 |title=Man About Town |url=http://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/man-about-town-16 |access-date=7 March 2015 |website=Phnom Penh Post}}</ref> == ទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ និងសង្គម == ស្ទើរតែ 90% នៃជនជាតិដើមភាគតិចវៀតណាម គឺជាអ្នកគ្មានសញ្ជាតិនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយមិនកាន់ឯកសារសញ្ជាតិដូចជាអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ ឬសំបុត្រកំណើត។ <ref name="Ang10">Ang (2014), p. 10</ref> ច្បាប់ស្តីពីសញ្ជាតិកម្ពុជាឆ្នាំ 1996 អនុញ្ញាតឲ្យជនជាតិវៀតណាមដែលកើតក្នុងប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានសញ្ជាតិ ប៉ុន្តែត្រូវប្រឈមមុខនឹងការប្រឆាំងពីមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃថ្នាក់កណ្តាល ដែលជាទូទៅបដិសេធមិនចុះឈ្មោះជនជាតិវៀតណាម ដោយសារបារម្ភពីផលប៉ះពាល់នយោបាយពីគណបក្សប្រឆាំង ប្រសិនបើត្រូវផ្តល់សញ្ជាតិ។ . <ref>Ehrentraut (2013), p. 75</ref> ជនជាតិភាគតិចនៃជនជាតិវៀតណាមអាចទទួលបានសញ្ជាតិបានលុះត្រាតែបង់ប្រាក់សំណូកដល់មន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ ឬបានរៀបការជាមួយប្តីប្រពន្ធខ្មែរ។ <ref name="Eh71">Ehrentraut (2013), p. 71</ref> ជនជាតិ​វៀតណាម​ភាគតិច​ដែល​កាន់​សញ្ជាតិ​បាន​រាយការណ៍​ពី​មន្ត្រី​ក្រសួងមហាផ្ទៃ​ដែល​រឹបអូស​ឯកសារ​សញ្ជាតិ​របស់​ពួកគេ។ <ref name="Eh72">Ehrentraut (2013), p. 72</ref> ជាលទ្ធផល ជនជាតិវៀតណាមប្រឈមមុខនឹងការរឹតបន្តឹងផ្លូវច្បាប់ពីការទទួលបានសេវាថែទាំសុខភាពសាធារណៈ ការអប់រំ ការងារ និងការទិញដីសម្រាប់លំនៅដ្ឋាន ដោយសារភាគច្រើនមិនមានសញ្ជាតិកម្ពុជា។ ជនជាតិ​វៀតណាម​គ្មាន​សញ្ជាតិ​បាន​សាងសង់​លំនៅឋាន​បណ្តែត​ទឹក​ជំនួស​ការ​ទិញ​លំនៅឋាន​ដី​ដែល​ទាមទារ​ឯកសារ​សញ្ជាតិ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 77</ref> យោងតាមការស្រាវជ្រាវតាមតំបន់ដែលធ្វើឡើងដោយអង្គការសិទ្ធិជនជាតិភាគតិចរបស់កម្ពុជា មន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃនឹងប្រឈមមុខនឹងអ្នកនេសាទវៀតណាមនៅបឹងទន្លេសាប និងទាមទារសំណូកដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេធ្វើនេសាទ។ <ref>Ang (2014), p. 18</ref> === ទំនាក់ទំនងអន្តរជនជាតិ === ជន​ជាតិ​វៀតណាម​ភាគ​ច្រើន​មិន​មាន​តំណាង​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​ប្រឹក្សា ​ឃុំ​សង្កាត់ ​កម្ពុជា ដោយសារ​ពួក​គេ​ខ្វះ​សញ្ជាតិ​ខ្មែរ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 83</ref> យោងតាមអ្នកឆ្លើយតបពីការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់ Ehrentraut មេឃុំ និងមន្ត្រីកម្ពុជាភាគច្រើនបង្ហាញការគាំទ្រក្នុងការមិនរាប់បញ្ចូលតំណាងវៀតណាមពីការទទួលបានសញ្ជាតិ និងចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឃុំសង្កាត់ និងកិច្ចប្រជុំដោយសារតែការមើលងាយ។ <ref name="Eh85">Ehrentraut (2013), p. 85</ref> ជនជាតិវៀតណាមតែងតាំងមេភូមិរបស់ពួកគេ ហើយបង្ហាញសហគមន៍អំពីកង្វល់របស់សមាគមសហគមន៍វៀតណាម ( [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] ៖ Tổng hội người Campuchia gốc Việt) ដែលបង្កើតឡើងដំបូងក្នុងឆ្នាំ ២០០៣។ សមាគមសហគមន៍កាន់កាប់ទ្រព្យសម្បត្តិមានកម្រិត និងទទួលបានមូលនិធិពីថ្លៃសមាជិកភាព អំណោយពីស្ថានទូតវៀតណាមប្រចាំនៅកម្ពុជា និងការលក់ដីបញ្ចុះសពពីសហគមន៍វៀតណាម។ <ref name="Eh72">Ehrentraut (2013), p. 72</ref> ថវិកាត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីដោះស្រាយកង្វល់សហគមន៍វៀតណាម ដែលរួមមានការគាំទ្រកន្លែងគោរពបូជាសាសនា និងការបង្រៀនភាសាវៀតណាម ក៏ដូចជាការផ្តល់ជំនួយដល់គ្រួសារជួបការលំបាក។ ខណៈពេលដែលសមាគមសហគមន៍មានការគាំទ្រយ៉ាងតឹងរ៉ឹងពីសហគមន៍វៀតណាម ភាគច្រើនមិនទទួលយកសមាជិកភាពទេ ដោយសារខ្លាចទទួលបានការមាក់ងាយពីសង្គមពីសង្គមកម្ពុជា។ គិតត្រឹមឆ្នាំ 2013 សាខានៃសមាគមទាំងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងខេត្តចំនួន 19 ក្នុងចំណោម 23 ខេត្តទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 73</ref><ref>Ehrentraut (2013), p. 76</ref><ref>Ehrentraut (2013), pp. 86–87</ref><ref name="Wil35">Willmott (1967), p. 35</ref><ref>Willmott (1967), p. 42</ref> === នយោបាយ === បញ្ហា​វត្តមាន​វៀតណាម​នៅ​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​គណបក្ស​នយោបាយ​យក​មក​ធ្វើជា​ប្រធាន​បទ​ដើម្បី​គាំទ្រ​អ្នកបោះឆ្នោត​តាំងពី​ការបោះឆ្នោត​សកល​ឆ្នាំ​១៩៩៣​មក​។ គណបក្សនយោបាយសំខាន់ៗដែលបានចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ១៩៩៣ រួមមាន [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច]] [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា|BLDP]] និង ម៉ូ លីណាកា ហើយពួកគេបានផ្សព្វផ្សាយលើប្រធានបទទាក់ទងនឹងវត្តមានប្រជាជនវៀតណាមនៅកម្ពុជា និងការយល់ឃើញរបស់វៀតណាមជ្រៀតជ្រែកក្នុងរដ្ឋាភិបាលអំឡុងពេលយុទ្ធនាការឃោសនាបោះឆ្នោត។ គណបក្សនយោបាយទាំងនេះក៏បានចោទប្រកាន់ថា វត្តមានជនជាតិវៀតណាមក្នុងប្រទេសជាមូលហេតុធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចបរាជ័យ ហើយសន្យាថានឹងបណ្ដេញជនជាតិវៀតណាមក្នុងស្ថានភាពដែលខ្លួនឈ្នះការបោះឆ្នោត។ <ref>Heder (1995), pp. 199-200</ref> ក្នុងអំឡុងពេលដូចគ្នានេះ ខ្មែរក្រហមដែលពីមុនបានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតក៏បានបង្កើតមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមស្រដៀងគ្នាជាមួយគណបក្សនយោបាយសំខាន់ៗ ទោះបីជាមានទម្រង់ជ្រុលនិយមក៏ដោយ។ ខ្មែរក្រហមនឹងចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍ និងការផ្សាយតាមវិទ្យុដោយចោទប្រកាន់អ៊ុនតាក់ថាបានសហការជាមួយវៀតណាម ហើយបានអំពាវនាវឱ្យបណ្តេញប្រជាជនវៀតណាមតាមរយៈកម្លាំង។ ពួក​គេ​នឹង​តាម​ដាន​ការ​វាយ​ប្រហារ​លើ​ជន​ស៊ីវិល​វៀតណាម ដែល​បាន​បន្ត​បន្ទាប់​ពី​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ឆ្នាំ ១៩៩៣ ចប់។ <ref>Heder (1995), p. 66</ref> នៅពេលដែលការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 1998 ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង គណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច និង គណបក្ស សម រង្ស៊ី ដែលទើបបង្កើតថ្មីបានប្រើវោហាសាស្ត្រប្រឆាំងវៀតណាមម្តងទៀតនៅក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ពួកគេ។ មេដឹកនាំគណបក្សទាំងពីរនេះ [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] និងលោក សម រ [[សម រង្ស៊ី|ង្ស៊ី]] បានចោទប្រកាន់ថា ជនជាតិវៀតណាមគ្មានរដ្ឋមួយចំនួនបានសូកប៉ាន់មន្ត្រីរដ្ឋដើម្បីទទួលបានសញ្ជាតិ ហើយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនៅតែរក្សាឥទ្ធិពលនយោបាយលើគណបក្សកាន់អំណាច គឺ [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 90</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះចំនួននៃឧប្បត្តិហេតុ  នៃការវាយប្រហារដោយហិង្សាលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានកើនឡើង ដែលត្រូវបានអនុវត្តដោយទាំងសំណល់ខ្មែរក្រហម និងជនស៊ីវិលកម្ពុជាដូចគ្នា។ <ref>Amer (2013), p. 93</ref> ចំនួននៃអំពើហឹង្សាដោយចេតនានយោបាយលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានថយចុះបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 2000 ហើយនៅក្នុងការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 2003 និង 2008 ជាបន្តបន្ទាប់ គណបក្សនយោបាយប្រឆាំងការប្រើប្រាស់វោហាសាស្ត្រប្រឆាំងវៀតណាមក៏ត្រូវបានកាត់បន្ថយផងដែរ។ <ref>Amer (2013), p. 94</ref> កាលពីខែតុលា ឆ្នាំ២០០៩ លោក សម រង្ស៊ី បានចោទប្រកាន់វៀតណាមពីបទទន្ទ្រានទឹកដីកម្ពុជាក្នុងសមយុទ្ធបោះបង្គោលព្រំដែន ហើយបានដឹកនាំសកម្មជនមួយក្រុមទៅដកតម្រុយបង្គោលព្រំដែនកម្ពុជា-វៀតណាមក្នុងខេត្តស្វាយរៀង។ ទោះបីជាលោក សម រង្ស៊ី ត្រូវបានកាត់ទោសឱ្យជាប់ពន្ធនាគារកំបាំងមុខជុំវិញឧប្បត្តិហេតុនេះក៏ដោយ <ref>Ehrentraut (2013), p. 62</ref> ឧបទ្ទវហេតុនេះបានក្លាយជាការផ្តោតសំខាន់នៅក្នុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតដោយ [[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គណបក្ស]] សង្គ្រោះជាតិសម្រាប់ [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៥ ឆ្នាំ២០១៣|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 2013]] ។ មេដឹកនាំគណបក្សសង្រ្គោះជាតិក៏បានធ្វើឱ្យមានការទាមទារលើទំនាក់ទំនងជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ [[កម្ពុជាក្រោម]] ហើយនាំឱ្យមានការប្រឆាំងវៀតណាមកាន់តែច្រើនឡើងក្នុងចំណោមអ្នកគាំទ្រគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ។ <ref>{{Cite web |last=ALEX WILLEMYNS |date=14 August 2014 |title=Kampuchea Krom Protests Speak to Larger Fears |url=https://www.cambodiadaily.com/news/kampuchea-krom-protests-speak-to-larger-fears-66462/ |access-date=2 August 2015 |website=The Cambodia Daily |archivedate=22 ធ្នូ 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222103916/https://www.cambodiadaily.com/news/kampuchea-krom-protests-speak-to-larger-fears-66462/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |last=Bennett Murray |date=14 February 2014 |title=Nowhere to call home |url=http://www.phnompenhpost.com/7days/nowhere-call-home |access-date=2 August 2015 |website=Phnom Penh Post}}</ref> នៅពេលដែលគណបក្សសង្គ្រោះជាតិបានចាញ់ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 2013 យ៉ាងចង្អៀត ពួកគេបានបើកការ [[2013-2014 បាតុកម្មនៅកម្ពុជា|តវ៉ាប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាបន្តបន្ទាប់រវាងឆ្នាំ 2013-2014]] ដែលបណ្តាលឱ្យមានឧប្បត្តិហេតុហាងវៀតណាមនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញត្រូវបានរុះរើ។ <ref name="Ang20">Ang (2014), p. 20</ref> ជនជាតិវៀតណាមដែលកាន់សញ្ជាតិកម្ពុជាក៏បានសម្តែងការភ័យខ្លាចចំពោះអសន្តិសុខរាងកាយក្នុងអំឡុងពេលបោះឆ្នោត ដែលជាក់ស្តែងបំផុតក្នុងអំឡុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 1993 និង 2013 នៅពេលដែលជនស៊ីវិលវៀតណាមប្រឈមមុខនឹងការបំភិតបំភ័យរាងកាយពីខ្មែរក្រហម និងអ្នកគាំទ្រគណបក្សសង្គ្រោះជាតិរៀងៗខ្លួន ហើយបានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោត។ . <ref>Ang (2014), p. 16</ref><ref>Ehrentraut (2013), p. 91</ref><ref>Amer (2013), p. 91</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុង:ជនជាតិ ភាគតិច ក្នុង ប្រទេស​​​ចេក]] hj12b6rkgjksrj2hh8qz7h2g7qo6ymh 334012 334011 2026-04-02T09:53:47Z Cagecook 50443 334012 wikitext text/x-wiki {{For|ជនជាតិខ្មែរនៅវៀតណាម|ខ្មែរក្រោម}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ក្រុមជនជាតិ | group = ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម | image = [[Image:FlotinSiemReap.jpg|250px]] | image_caption = ទូកជនជាតិវៀតណាមនៅ​សៀមរាប | population = '''១៨០ ០០០-1 លាន''' (est.)<br/>១%-6% នៃប្រជាជនកម្ពុជា។<ref>{{Cite news|date=2 July 2021|title='Please show mercy': Evicted by Cambodia, ethnic Vietnamese stuck at watery border|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-cambodia-vietnam-evictions-idUSKCN2E75RA}}</ref> | regions = [[សៀមរាប]], [[ភ្នំពេញ]], ភាគអាគ្នេយ៍កម្ពុជា | languages = [[Vietnamese language|វៀតណាម]], [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] | religions = [[Mahayana|ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]], [[Theravada|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]], [[Caodaism|តាវដាយ]], [[Catholic Church|គ្រិស្តរ៉ូមុាំងសាសនា]] | related_groups = [[ជនជាតិវៀតណាមនៅបរទេស]], [[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីក|ជនជាតិអូស្ត្រូអាស៊ីក]] }} '''ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម ឬ ជនជាតិយួន''' សំដៅលើជនជាតិភាគតិច[[ជនជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលរស់នៅក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ឬជនជាតិវៀតណាមដែលមានដើមកំណើត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] ពេញលេញ ឬដោយផ្នែក។ តាម​ប្រភព​កម្ពុជា​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា ក្នុង​ឆ្នាំ​២០១៣ មាន​ជនជាតិ​វៀតណាម​ប្រមាណ ១៥.០០០​នាក់​កំពុង​រស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ប្រភព​វៀតណាម​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា មាន​មនុស្ស ១៥៦.០០០ នាក់​កំពុង​រស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា <ref>{{Cite news|date=23 September 2016|title=VN phối hợp với Campuchia đảm bảo cuộc sống người Việt|work=Ngày Nay|url=https://ngaynay.vn/vn-phoi-hop-voi-campuchia-dam-bao-cuoc-song-nguoi-viet-post25879.html}}</ref> ខណៈ​ចំនួន​ពិត​ប្រាកដ​អាច​មាន​ចន្លោះ​ពី ៤០០.០០០ ទៅ ១ លាន​នាក់ នេះ​បើ​តាម​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ឯករាជ្យ។ <ref name="cambodia">{{Cite web |date=2018-03-28 |title=A People in Limbo, Many Living Entirely on the Water |url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/03/28/magazine/cambodia-persecuted-minority-water-refuge.html |website=[[The New York Times]]}}</ref> ពួក​គេ​ភាគ​ច្រើន​រស់​នៅ​ភាគ​អាគ្នេយ៍​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា ជាប់​ព្រំដែន​ប្រទេស​វៀតណាម ឬ [[ផ្ទះទូក|​តាមទូក]] ​ក្នុង[[បឹងទន្លេសាប|បឹង​ទន្លេសាប]] និងទន្លេ[[ទន្លេមេគង្គ|មេគង្គ]] ។ ជនជាតិវៀតណាមដំបូងបានចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាសម័យទំនើបចាប់ពីដើមសតវត្សទី១៩ ក្នុងសម័យ[[ចៅហ្វាយនាយង្វៀន|រាជវង្សង្វៀន]] ហើយជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនបានចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យរដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំង និងរដ្ឋបាល]] [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា|សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] ។ ក្នុង [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]និង[[ខ្មែរក្រហម|រដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហម]] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំំំំ១៩៧០ ជនជាតិវៀតណាមគឺជាគោលដៅនៃការប្រល័យពូជសាសន៍ដ៏ធំ។ ជនជាតិ​វៀតណាម​រាប់​ពាន់​នាក់​ត្រូវ​បាន​សម្លាប់ និង​ជាច្រើន​នាក់​ទៀត​បាន​ស្វែង​រក​ការ​ជ្រកកោន​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​វៀតណាម។ ទំនាក់ទំនងជាតិសាសន៍រវាង [[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនកម្ពុជា]] និងវៀតណាមមានភាពក្រីក្រ ហើយជនជាតិវៀតណាមគឺជាគោលដៅ[[រោគស្ត្រី|ចម្បង]]នៃការវាយប្រហារដោយជនភៀសខ្លួនពីគណបក្សនយោបាយចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ។ ជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនជាអ្នករស់នៅដោយគ្មានរដ្ឋនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផលពួកគេប្រឈមនឹងការលំបាកក្នុងការទទួលបានការអប់រំ ការងារ និងលំនៅដ្ឋាន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == អ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមតាំងទីលំនៅក្នុងសម័យ[[កូសាំងស៊ីន]](ដែនដីកម្ពុជាក្រោម) និង [[ទីក្រុងព្រៃនគរ|ទីក្រុងព្រៃនរគ]] ចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៦២០ តទៅ។ ចំពោះ​ប្រជាជន​កម្ពុជា ទឹកដី​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា[[កម្ពុជាក្រោម]] និង​ជា​ប្រពៃណី​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]] ។ ចាប់ពី​សម័យ[[ជ័យជេដ្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២]]មក ពួក​គេ​បាន​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់ [[ចៅហ្វាយនាយង្វៀន|​រាជវង្សង្វៀន]] ។ <ref>Corfield (2009), p. 3</ref> នៅឆ្នាំ១៨១៣ ព្រះចៅអធិរាជ [[យ៉ា ឡុង|យ៉ាឡុង]] បានបញ្ជូនកងទ័ពវៀតណាមចំនួន ១០ ០០០ នាក់មកទីក្រុងភ្នំពេញ ហើយសមាជិកនៃរាជវង្សខ្មែរមួយចំនួនបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវាំងប្រជាជនវៀតណាម។ <ref>Schliesinger (2015), p. 258</ref> រាជវង្សង្វៀនបានដាក់ទំនៀមទម្លាប់វៀតណាមមកលើ​ប្រជាជន​កម្ពុជា ហើយ​ឈ្មោះ​ក្រុង និង​ខេត្ត​ត្រូវ​បាន​ប្តូរ​ទៅ​ជា​ជនជាតិ​វៀតណាម។ អ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឱ្យតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយឯកសារផ្លូវការពីរាជវាំងវៀតណាមបានកត់ត្រាជាមធ្យមអ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមចំនួន ៥ ០០០ នាក់ចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៣០។ <ref>Kuhnt-Saptodewo (1997), p. 154</ref> គោលនយោបាយដែលដាក់ដោយរាជវង្សង្វៀនបានធ្វើឱ្យមានការអាក់អន់ចិត្តក្នុងចំណោមប្រជាជនកម្ពុជា និងបង្កឱ្យមានការបះបោរម្ដងម្កាល។ <ref>Corfield (2009), pp. 17–18</ref> នៅឆ្នាំ១៨៨០[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|រដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំង]] ដើម្បីផ្តល់ឋានៈជា[[សញ្ជាតិ|កម្មវត្ថុ]] ដល់ប្រជាជនវៀតណាមនៅកម្ពុជា។ ក្នុង​រយៈពេល​ហាសិប​ឆ្នាំ​បន្ទាប់ ជនជាតិ​វៀតណាម​ជាច្រើន​បាន​ធ្វើ​ចំណាកស្រុក​មក​កម្ពុជា។ <ref>Corfield (2009), p. 28</ref> ជំរឿនប្រជាជនដែលធ្វើឡើងដោយជនជាតិបារាំងបានកត់ត្រាការកើនឡើងនៃចំនួនប្រជាជនវៀតណាមពីប្រហែល ៤៥០០ នាក់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៦០ ដល់ជិត ២០០ ០០០ នាក់ នៅចុងបញ្ចប់នៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ ។ <ref name="Sch259">Schliesinger (2015), p. 259</ref> នៅពេលដែល [[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង|ជប៉ុនឈ្លានពានឥណ្ឌូចិន]] នៅឆ្នាំ១៩៤០ អ្នកជាតិនិយមវៀតណាមនៅកម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមការប៉ុនប៉ងខ្លីមួយប៉ុន្តែមិនបានសម្រេចដើម្បីវាយប្រហារអ្នកគ្រប់គ្រងអាណានិគមបារាំង។ <ref>Corfield (2009), p. 40</ref> នៅឆ្នាំ១៩៥៤ ច្បាប់ស្តីពីសញ្ជាតិត្រូវបានអនុម័តដោយឈរលើមូលដ្ឋាននៃចំណេះដឹងជាភាសាខ្មែរ និងដើមកំណើតជាតិ ហើយបានដកចេញយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពនូវជនជាតិខ្មែរ វៀតណាម និង [[ប្រជាជនកម្ពុជាជាជនជាតិចិន|ចិន]] ភាគច្រើន។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 50</ref> នៅ​ថ្នាក់​មូលដ្ឋាន វៀតណាម​ក៏​បាន​ប្រឈម​នឹង​ករណី​នៃ​ការ​បំភិត​បំភ័យ​ដោយ​ហិង្សា​ពី​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ម្តងម្កាល។ ក្នុងមហាសន្និបាត[[សង្គមរាស្រ្តនិយម|សង្គមរាស្ត្រនិយម]] ឆ្នាំ ១៩៦២ អ្នកនយោបាយបានជជែកពិភាក្សាគ្នាអំពីបញ្ហាសញ្ជាតិលើជនជាតិភាគតិចរបស់កម្ពុជា ហើយដំណោះស្រាយមួយត្រូវបានអនុម័តមិនឱ្យផ្តល់សញ្ជាតិវៀតណាមឱ្យចូលសញ្ជាតិ។ <ref name="Wil35">Willmott (1967), p. 35</ref> នៅពេលដែលលោក[[លន់ នល់|លន់នល់]] [[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ឡើងកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ១៩៧០]] រដ្ឋាភិបាល[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|សាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ]] បានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការឃោសនាដើម្បីបង្ហាញជនជាតិវៀតណាមជាភ្នាក់ងាររបស់ [[វៀតកុង]] ។ ជនជាតិវៀតណាមប្រហែល ៣០ ០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន និងសម្លាប់នៅក្នុងពន្ធនាគារ ខណៈដែលមនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់ទៀតបានភៀសខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសវៀតណាម។ ប្រាំឆ្នាំក្រោយមកនៅឆ្នាំ១៩៧៥ ជនជាតិវៀតណាមតិចជាង ៨០ ០០០ នាក់បានបន្តនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានៅពេលដែល[[ខ្មែរក្រហម]] បានដណ្តើមអំណាច។ ជិត​បី​ភាគ​បួន​នៃ​ពួកគេ​ត្រូវ​បាន​បណ្ដេញ​ទៅ​ប្រទេស​វៀតណាម ហើយ​អ្នក​ដែល​នៅ​សេសសល់​ចំនួន ២០ ០០០ នាក់​ទៀត​គឺជា​អ្នក​ដែល​មាន​ដើម​កំណើត​ខ្មែរ​និង​វៀតណាម។ អ្នកដែលនៅសេសសល់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយរបប។ <ref name="Sch260">Schliesinger (2015), p. 260</ref> នៅ​ពេល​ដែល[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រជាជន​វៀតណាម​ស្ទើរតែ​ទាំងអស់​របស់​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​ផ្លាស់​ទីលំនៅ ឬ​ត្រូវ​បាន​សម្លាប់។ <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> វៀតណាមបានបង្កើតរបបថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថាជា [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា|សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] (ស.ប.ក.) ហើយទីប្រឹក្សាវៀតណាមត្រូវបានតែងតាំងនៅក្នុងរដ្ឋបាលរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៣ រដ្ឋាភិបាល ស.ប.ក. បានបង្កើតគោលនយោបាយផ្លូវការមួយ ដើម្បីលើកទឹកចិត្តដល់អតីតអ្នករស់នៅវៀតណាមនៅកម្ពុជា ឱ្យវិលត្រឡប់មកតាំងទីលំនៅវិញ។ ជនអន្តោប្រវេសន៍វៀតណាមដែលមិនមានទំនាក់ទំនងគ្រួសារមកកម្ពុជាក៏ចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសនេះផងដែរ ដោយសារមានការគ្រប់គ្រងព្រំដែនតិចតួចក្នុងការកំណត់ជនចំណាកស្រុកវៀតណាមមិនឱ្យចូលប្រទេស។ <ref name="Eh56">Ehrentraut (2013), p. 56</ref> ជនជាតិវៀតណាមត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាជនជាតិភាគតិចជាផ្លូវការនៅក្រោមរបបស.ប.ក. ហើយសមាគមវៀតណាមនៅក្រៅប្រទេសត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសកម្ពុជាដែលមានចំនួនប្រជាជនវៀតណាមច្រើន។ <ref>Heder (1995), p. 154</ref> រដ្ឋាភិបាលស.ប.ក.ក៏បានផ្តល់អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណដល់ពួកគេរហូតដល់ការដកទ័ពវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៩០។ <ref>Heder (1995), p. 135</ref> ពលករ​ចំណាក​ស្រុក​វៀតណាម​បាន​ចាប់​ផ្តើម​មក​ពី​ឆ្នាំ​១៩៩២​មក​ដោយ​សារ​ការ​បង្កើត​ឱកាស​ការងារ​ថ្មី​ដោយ​រដ្ឋបាល[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|អ៊ុនតាក់]] ។ <ref>Heder (1995), p. 62</ref> ជាមួយគ្នានេះ រដ្ឋបាលអ៊ុនតាក់បានអនុញ្ញាតឱ្យបើកការិយាល័យនយោបាយ និងគណបក្សនយោបាយដូចជា [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច]] និង [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា|គណបក្សប្រជាធិតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា]] បានចាប់ផ្តើមឃោសនានូវមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមក្នុងចំណោមប្រជាជន ដើម្បីគាំទ្រអ្នកបោះឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ១៩៩៣]] ។ <ref>Heder (1995), p. 63</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩២ ខ្មែរក្រហមដែលគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសកម្ពុជា បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដើម្បីកំណត់គោលដៅសម្លាប់ទាហាន និងជនស៊ីវិលវៀតណាមជាប្រព័ន្ធ។ <ref>Heder (1995), p. 94</ref> ការវាយប្រហារបែបទ័ពព្រៃលើកដំបូងដោយខ្មែរក្រហមទៅលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩២ ហើយទាហានខ្មែរក្រហមបានបង្ហាញពីភាពត្រឹមត្រូវនៃការសម្លាប់ដោយអះអាងថាជនស៊ីវិលមួយចំនួនជាទាហានវៀតណាមក្នុងការក្លែងបន្លំ។ <ref>Heder (1995), p. 95</ref> ជម្លោះនៃការសម្លាប់ដោយខ្មែរក្រហមបានជំរុញឱ្យជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ២១ ០០០ នាក់បានភៀសខ្លួនទៅប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ។ <ref>Heder (1995), p. 262</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៤ [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភានៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] បានដាក់ចេញនូវច្បាប់ស្តីពីអន្តោប្រវេសន៍ ដែលអនុញ្ញាតឲ្យមានការនិរទេសជនអន្តោប្រវេសន៍ខុសច្បាប់។ [[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]] យល់ឃើញថា ច្បាប់នេះកំណត់គោលដៅជនចំណាកស្រុកវៀតណាមនៅកម្ពុជា ហើយក្រោយមករដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានឈានជើងចូលដើម្បីធានាថាគ្មានការនិរទេសជនភៀសខ្លួនវៀតណាមយ៉ាងច្រើននឹងត្រូវអនុវត្ត។ ខ្មែរក្រហម​បាន​បន្ត​ធ្វើ​ការ​វាយ​ប្រហារ​ជា​បន្តបន្ទាប់​លើ​ជន​ស៊ីវិល​វៀតណាម​រហូត​ដល់​ពួកគេ​ចុះចាញ់​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៩៩។ ជនជាតិវៀតណាមបន្តប្រឈមមុខនឹងការរើសអើងពីសង្គមកម្ពុជា ហើយជួបប្រទះនឹងការបំភិតបំភ័យផ្នែករាងកាយពីសង្គម និងអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាល ជាពិសេសក្នុងអំឡុងការបោះឆ្នោតសកល ឬនៅពេលជម្លោះរវាងកម្ពុជា និងវៀតណាមកើតឡើង។ <ref>Amer (2013), p. 95</ref> == ប្រជាសាស្រ្ត == === ចំនួនប្រជាជន === ជនជាតិវៀតណាមជាទូទៅប្រមូលផ្តុំនៅតាមច្រាំងទន្លេនៃបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គដែលព័ទ្ធជុំវិញខេត្ត [[ក្រុងសៀមរាប|សៀមរាប]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] និង ពោធិ៍សាត់ ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 30</ref> ចំនួនប្រជាជនតិចតួចអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ ក៏ដូចជាខេត្តភាគអាគ្នេយ៍ជាប់ព្រំដែនប្រទេសវៀតណាម ដូចជា [[ខេត្តព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] [[ខេត្តស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] <ref>Willmott (1967), p. 107</ref> [[ខេត្តកំពត|កំពត]] [[ខេត្តកណ្ដាល|កណ្តាល]] [[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] <ref name="Eh71">Ehrentraut (2013), p. 71</ref> និង [[ខេត្តតាកែវ|តាកែវ]] ។ <ref name="Sch260">Schliesinger (2015), p. 260</ref> ចំនួនប្រជាជនវៀតណាមមានចំនួនច្រើនជាងគេនៅឆ្នាំ១៩៦២ នៅពេលដែលជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលបានបង្ហាញថាពួកគេជាជនជាតិភាគតិចធំបំផុតរបស់ប្រទេស ហើយឆ្លុះបញ្ចាំងពី ៣.៨% នៃចំនួនប្រជាជនរបស់ប្រទេស។ អ្នកស្រាវជ្រាវប្រជាសាស្រ្តបានត្រឡប់មកវិញនូវចំនួនប៉ាន់ស្មានជនជាតិវៀតណាមខ្ពស់ជាងជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលឆ្លុះបញ្ចាំង។ ជាឧទាហរណ៍ ក្នុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ចំនួនជនជាតិវៀតណាមដែលស្នាក់នៅអាចមានច្រើនរហូតដល់ ៤០០ ០០០ <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> ខណៈពេលដែលអ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិខ្មែរម្នាក់ទៀតគឺលោក ម៉ៃឃើល វីកឃឺរី បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនប្រជាជនវៀតណាមស្នាក់នៅចន្លោះពី ២០០ ០០០ ទៅ ៣០០ ០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៦ ។ ម៉្យាងវិញទៀត ជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលបានធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ បានដាក់តួលេខមិនលើសពី ៦០ ០០០ នាក់។ <ref name="Sch261">Schliesinger (2015), p. 261</ref> តួលេខ​ប្រជាជន​ខាងក្រោម​បង្ហាញ​ពី​ចំនួន​ប្រជាជន​ជនជាតិ​វៀតណាម​ដោយ​ផ្អែក​លើ​តួលេខ​ដែល​បាន​មក​ពី​ជំរឿន​របស់​រដ្ឋាភិបាល៖ {| class="wikitable" style="margin-top:0;" ! colspan="2" |ប្រវត្តិនៃចំនួនប្រជាជន |- style="background:lightgrey;" ! ឆ្នាំ ! ចំនួន |- | ១៨៧៤ | 4,452 <ref name="Widening Colonial Encounter">Goscha (2008), p. 5</ref> |- | ១៩១១ | 79,050 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩២១ | 140,225 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩៣១ | 176,000 <ref name="Sch259">Schliesinger (2015), p. 259</ref> |- | ១៩៣៦ | 191,000 <ref name="Widening Colonial Encounter" /> |- | ១៩៦២ | 218,000 <ref name="Tabeau48">Tabeau (2009), p. 48</ref> |- | ឆ្នាំ ១៩៨១ | ៨.១៩៧ <ref name="Sch261">Schliesinger (2015), p. 261</ref> |- | ឆ្នាំ 1984 | 56,000 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ១៩៩៥ | 95.597 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ១៩៩៨ | 96.597 <ref name="Sch261" /> |- | ឆ្នាំ ២០០៨ | 72.775 <ref name="Sch261" /> <ref name="MOP2014">Pen and Heng (2014), p. 12</ref> |- | ឆ្នាំ 2013 | ១៤.៦៧៨ <ref name="MOP2014" /> |- |} === សាសនា === [[ឯកសារ:Kompong_luong_catholic_church.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|299x299ភីកសែល| ព្រះវិហារកាតូលិកវៀតណាមនៅ [[កំពង់ហ្លួង]]]] ជនជាតិវៀតណាមកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងថាជាអ្នកកាន់ [[មហាយាន|សាសនាព្រះពុទ្ធមហាយាន]] [[កាវ ដាយ|តាវដាយ]] ឬ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក]] ។ ពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាមភាគច្រើនត្រូវបានរកឃើញក្នុងចំណោមសហគមន៍ក្រីក្រដែលរស់នៅក្នុងបឹងទន្លេសាប ឬតំបន់ជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ដោយសារពុទ្ធសាសនិកជនវៀតណាមទទួលបានគោលលទ្ធិ និងជំនឿសាសនាពី [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] ពួកគេចូលរួមក្នុងពិធីសាសនាដែលរៀបចំដោយជនជាតិខ្មែរក្នុងរដូវបុណ្យ។ <ref>Willmott (1967), p. 90</ref> សហគមន៍​វៀតណាម​ដែល​មក​តាំង​ទី​លំនៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា បាន​ទទួល​យក​ការ​ប្រតិបត្តិ [[ថេរវាទ|​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ថេរវាទ]] ​របស់​ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន។ <ref name="Ang10">Ang (2014), p. 10</ref> ជនជាតិវៀតណាមដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិកមានកូនចៅរបស់ជនភៀសខ្លួនដែលបានភៀសខ្លួនពីការបៀតបៀនសាសនាក្នុងរជ្ជកាល [[ទូ ដុក]] ។ ពួកគេត្រូវបានបំបែករវាងអ្នករស់នៅទីក្រុងដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងភ្នំពេញ <ref name="Wilmott34">Willmott (1967), p. 34</ref> និងសហគមន៍នេសាទដែលមានមូលដ្ឋាននៅបឹងទន្លេសាប។ <ref name="VNCatholicPPost">{{Cite news|last=Post Staff|date=25 March 2005|title=Vanquished in the 70s, Catholic Church still on the mend|work=Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/national/vanquished-70s-catholic-church-still-mend|access-date=27 February 2015}}</ref> អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកវៀតណាមមានប្រហែល ៩០% នៃ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅប្រទេសកម្ពុជា|សហគមន៍រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] របស់កម្ពុជា ហើយនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ពួកគេមានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល ៦៥ ០០០នាក់ នៅក្នុងប្រទេស។ ភាគច្រើននៃពួកកាតូលិកវៀតណាមត្រូវបាននិរទេសទៅប្រទេសវៀតណាម ឬត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1970 <ref>Harris (2008), p. 166</ref> ហើយមានតែនៅក្នុងឆ្នាំ 1990 ប៉ុណ្ណោះដែលព្រះវិហារកាតូលិកត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបង្កើតឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០៥ មាន​អ្នក​កាន់​សាសនា​កាតូលិក​ប្រមាណ ២៥.០០០ នាក់​ក្នុង​ប្រទេស។ <ref name="VNCatholicPPost" /> ជនជាតិភាគតិចវៀតណាមក៏ជាអ្នកកាន់តាមជំនឿ [[កាវ ដាយ|តាវដាយ]] ដែលត្រូវបានណែនាំនៅឆ្នាំ 1927 ។ ជំនឿតាវដាយ បានទាក់ទាញទាំងអ្នកកាន់សាសនាវៀតណាម និងកម្ពុជាក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំដំបូងនៃការបង្កើតឡើង ប៉ុន្តែព្រះរាជក្រឹត្យដែលហាមឃាត់សាសនា និងការខិតខំរបស់អ្នកជាតិនិយមខ្មែរដើម្បីកាត់ទោសអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់ខ្មែរបាននាំឱ្យ Cao Dai ត្រូវបានសង្កេតឃើញតែដោយជនជាតិវៀតណាមចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 តទៅ។ <ref>Harris (2008), p. 136</ref> ប្រាសាទតាយដាយ ត្រូវបានសាងសង់នៅមហាវិថីម៉ៅសេទុងក្នុងឆ្នាំ 1937 ហើយនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 មានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល 70,000 នាក់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ តាយដាយ ត្រូវបានដាក់នៅក្រៅច្បាប់ក្នុងរបបសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ និងរបបខ្មែរក្រហម ប៉ុន្តែបានទទួលការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ 1985 និងមានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល 2,000 នាក់នៅឆ្នាំ 2000។ <ref>Harris (2008), p. 276</ref> === ភាសា === ជនជាតិវៀតណាមទាំងមូលបង្ហាញកម្រិតនៃភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុង [[ភាសាខ្មែរ]] និង [[ភាសាវៀតណាម|ភាសាវៀតណាមផ្សេងៗ]] គ្នា។ ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅក្នុងសហគមន៍នេសាទដោយខ្លួនឯងតាមបឹងទន្លេសាបប្រើប្រាស់ភាសាវៀតណាមក្នុងការសន្ទនាប្រចាំថ្ងៃរបស់ពួកគេ ហើយមានបុគ្គលដែលមានកម្រិតជំនាញភាសាខ្មែរ <ref name="Eh79">Ehrentraut (2013), p. 79</ref> និងអ្នកដែលចេះពីរភាសា។ <ref>Heder (1995), p. 136</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅក្នុងសង្កាត់ដែលភាគច្រើននិយាយភាសាខ្មែរបានបញ្ជូនកូនរបស់ពួកគេទៅសាលារដ្ឋ ហើយជាលទ្ធផល កុមារអាចនិយាយភាសាខ្មែរបានយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ ប៉ុន្តែបង្ហាញការយល់ដឹងអំពីភាសាវៀតណាមនៅមានកម្រិត។ <ref name="Eh79" /> === ការអប់រំ === ការស្រាវជ្រាវតាមវាលដែលធ្វើឡើងដោយក្រុម [[ជាតិពន្ធុវិទ្យា|ជនជាតិភាគតិច]] ដូចជា Stefan EhrentrautStefan Ehrentraut បង្ហាញថា មានតែកុមារវៀតណាមមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះដែលចូលរៀននៅសាលារដ្ឋ ដោយតួលេខប្រែប្រួលតាមខេត្តផ្សេងៗគ្នា។ នៅ​ខេត្ត​កំពង់ឆ្នាំង និង​សៀមរាប ដែល​ជនជាតិ​វៀតណាម​រស់នៅ​តាម​មាត់​ទន្លេ ការ​ចុះ​ឈ្មោះ​ចូល​រៀន​នៅ​សាលា​រដ្ឋ​មាន​អត្រា​ទាប​ជាង ១០% ចំណែក​ឯ​ខេត្ត​ផ្សេង​ទៀត​ដូច​ជា​កំពត និង​ក្រចេះ សមាមាត្រ​មាន​ច្រើន​ជាង។ <ref name="Eh80">Ehrentraut (2013), p. 80</ref> ដោយសារ​ជនជាតិ​វៀតណាម​ភាគច្រើន​មិន​មាន​ឯកសារ​សញ្ជាតិ ពួកគេ​មិន​អាច​ចុះឈ្មោះ​កូន​ចូល​សាលា​រដ្ឋ​បាន​។ <ref>Ang (2014), p. 11</ref> សម្រាប់អ្នកដែលបញ្ជូនកូនទៅសាលារៀន ភាគច្រើនពួកគេចូលរៀនបានតែប៉ុន្មានឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ហើយកម្រនឹងបញ្ចប់ [[ថ្នាក់ទី 12|ថ្នាក់ទី១២]] ដោយសារឪពុកម្តាយជាជនជាតិវៀតណាមមិនមានលទ្ធភាពបង់ថ្លៃសាលា។ សិស្សវៀតណាមក៏ប្រឈមមុខនឹងការលំបាកក្នុងការងារសិក្សា ដោយសារថ្នាក់រៀនត្រូវបានបង្រៀនជាភាសាខ្មែរទាំងស្រុង ហើយកុមារវៀតណាមដែលធំឡើងនិយាយភាសាវៀតណាមនៅផ្ទះមានកម្រិតសមត្ថភាពភាសាខ្មែរ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 81</ref> នៅក្នុងសហគមន៍វៀតណាមមួយចំនួនដែលមានមូលដ្ឋាននៅទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ មានសាលាឯកជនដែលគ្រប់គ្រងដោយសមាគមសហគមន៍វៀតណាម និងអង្គការសាសនាគ្រឹស្ត។ សាលាឯកជនផ្តល់ការបង្រៀនភាសាវៀតណាម ហើយភាគច្រើនត្រូវបានចូលរួមដោយកុមារនៃគ្រួសារក្រីក្រ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 82</ref> == សេដ្ឋកិច្ច == ក្នុង​របប​អាណានិគម​បារាំង ជនជាតិ​វៀតណាម​ដែល​មាន​ការ​អប់រំ​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​ការងារ​ក្នុង​រដ្ឋបាល​មុខងារ​ស៊ីវិល​ជា​លេខា ស្មៀន និង​ការិយាធិបតេយ្យ។ នៅពេលដែលប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ 1953 រដ្ឋាភិបាលដែលដឹកនាំដោយព្រះសីហនុបានបញ្ឈប់មន្ត្រីរាជការវៀតណាមភាគច្រើនជាមួយប្រជាជនកម្ពុជា ហើយពួកគេបានស្វែងរកការងារធ្វើនៅក្នុងធនាគារ និងសហគ្រាសពាណិជ្ជកម្មជាលេខាធិការ និងមុខតំណែងផ្សេងទៀតដែលមានការិយាល័យ។ ក្នុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 ជនជាតិវៀតណាមរស់នៅក្នុងទីក្រុងដែលមានប្រវត្តិអប់រំទាបក៏បានធ្វើការជាមេកានិកក្នុងការជួសជុលរថយន្ត និងហាងលក់ម៉ាស៊ីនដែលគ្រប់គ្រងដោយពាណិជ្ជករចិន។ ជនអន្តោប្រវេសន៍វៀតណាមដែលតាំងទីលំនៅជនបទធ្វើការជាអ្នកនេសាទតាមបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ <ref name="Wilmott34">Willmott (1967), p. 34</ref> ហើយក៏ជាកម្មករចម្ការកៅស៊ូក្នុងខេត្តកំពង់ចាម និងខេត្តក្រចេះផងដែរ។ <ref>Corfield (2009), p. 21</ref> ដោយសារជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនជាអ្នករស់នៅគ្មានរដ្ឋ ពួកគេស្វែងរកការរស់នៅតាមឧស្សាហ៍កម្មផ្សេងៗដូចជា សំណង់ កែឆ្នៃ និងឧស្សាហកម្មពេស្យាចារ ឬជាអ្នកឈ្នាន់តាមដងផ្លូវ។ ជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅតាមបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ គឺជាអ្នកនេសាទចិញ្ចឹមជីវិត។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 78</ref> ចំនួនដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់នៃជនជាតិវៀតណាមគ្មានរដ្ឋទាំងនេះមានជនចំណាកស្រុកដែលបានចូលមកប្រទេសកម្ពុជាចន្លោះឆ្នាំ 1992 និង 1993 ក្នុងអំឡុងពេលរដ្ឋបាលអ៊ុនតាក់។ <ref>Heder (1995), p. 137</ref> ជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើននៅតែរស់នៅក្រោមបន្ទាត់នៃភាពក្រីក្រ <ref name="Eh85">Ehrentraut (2013), p. 85</ref> ទោះបីជាជនជាតិវៀតណាមមួយចំនួនតូចត្រូវបានតំណាងនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មកម្ពុជា។ ឧទាហរណ៍​មួយ​គឺ​លោក សុខ គង់ ជា​ប្រធាន​ក្រុមហ៊ុន​អាជីវកម្ម ​សូគីម៉ិច ដែល​ជា​ម្ចាស់​សម្បទាន​រដ្ឋ​ក្នុង​ឧស្សាហកម្ម​ប្រេង ទេសចរណ៍ និង​សហគ្រាស​ក្នុង​ប្រទេស។ <ref>{{Cite web |last=Peter Olszewski |date=9 December 2011 |title=Man About Town |url=http://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/man-about-town-16 |access-date=7 March 2015 |website=Phnom Penh Post}}</ref> == ទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ និងសង្គម == ស្ទើរតែ 90% នៃជនជាតិដើមភាគតិចវៀតណាម គឺជាអ្នកគ្មានសញ្ជាតិនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយមិនកាន់ឯកសារសញ្ជាតិដូចជាអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ ឬសំបុត្រកំណើត។ <ref name="Ang10">Ang (2014), p. 10</ref> ច្បាប់ស្តីពីសញ្ជាតិកម្ពុជាឆ្នាំ 1996 អនុញ្ញាតឲ្យជនជាតិវៀតណាមដែលកើតក្នុងប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានសញ្ជាតិ ប៉ុន្តែត្រូវប្រឈមមុខនឹងការប្រឆាំងពីមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃថ្នាក់កណ្តាល ដែលជាទូទៅបដិសេធមិនចុះឈ្មោះជនជាតិវៀតណាម ដោយសារបារម្ភពីផលប៉ះពាល់នយោបាយពីគណបក្សប្រឆាំង ប្រសិនបើត្រូវផ្តល់សញ្ជាតិ។ . <ref>Ehrentraut (2013), p. 75</ref> ជនជាតិភាគតិចនៃជនជាតិវៀតណាមអាចទទួលបានសញ្ជាតិបានលុះត្រាតែបង់ប្រាក់សំណូកដល់មន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ ឬបានរៀបការជាមួយប្តីប្រពន្ធខ្មែរ។ <ref name="Eh71">Ehrentraut (2013), p. 71</ref> ជនជាតិ​វៀតណាម​ភាគតិច​ដែល​កាន់​សញ្ជាតិ​បាន​រាយការណ៍​ពី​មន្ត្រី​ក្រសួងមហាផ្ទៃ​ដែល​រឹបអូស​ឯកសារ​សញ្ជាតិ​របស់​ពួកគេ។ <ref name="Eh72">Ehrentraut (2013), p. 72</ref> ជាលទ្ធផល ជនជាតិវៀតណាមប្រឈមមុខនឹងការរឹតបន្តឹងផ្លូវច្បាប់ពីការទទួលបានសេវាថែទាំសុខភាពសាធារណៈ ការអប់រំ ការងារ និងការទិញដីសម្រាប់លំនៅដ្ឋាន ដោយសារភាគច្រើនមិនមានសញ្ជាតិកម្ពុជា។ ជនជាតិ​វៀតណាម​គ្មាន​សញ្ជាតិ​បាន​សាងសង់​លំនៅឋាន​បណ្តែត​ទឹក​ជំនួស​ការ​ទិញ​លំនៅឋាន​ដី​ដែល​ទាមទារ​ឯកសារ​សញ្ជាតិ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 77</ref> យោងតាមការស្រាវជ្រាវតាមតំបន់ដែលធ្វើឡើងដោយអង្គការសិទ្ធិជនជាតិភាគតិចរបស់កម្ពុជា មន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃនឹងប្រឈមមុខនឹងអ្នកនេសាទវៀតណាមនៅបឹងទន្លេសាប និងទាមទារសំណូកដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេធ្វើនេសាទ។ <ref>Ang (2014), p. 18</ref> === ទំនាក់ទំនងអន្តរជនជាតិ === ជន​ជាតិ​វៀតណាម​ភាគ​ច្រើន​មិន​មាន​តំណាង​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​ប្រឹក្សា ​ឃុំ​សង្កាត់ ​កម្ពុជា ដោយសារ​ពួក​គេ​ខ្វះ​សញ្ជាតិ​ខ្មែរ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 83</ref> យោងតាមអ្នកឆ្លើយតបពីការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់ Ehrentraut មេឃុំ និងមន្ត្រីកម្ពុជាភាគច្រើនបង្ហាញការគាំទ្រក្នុងការមិនរាប់បញ្ចូលតំណាងវៀតណាមពីការទទួលបានសញ្ជាតិ និងចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឃុំសង្កាត់ និងកិច្ចប្រជុំដោយសារតែការមើលងាយ។ <ref name="Eh85">Ehrentraut (2013), p. 85</ref> ជនជាតិវៀតណាមតែងតាំងមេភូមិរបស់ពួកគេ ហើយបង្ហាញសហគមន៍អំពីកង្វល់របស់សមាគមសហគមន៍វៀតណាម ( [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] ៖ Tổng hội người Campuchia gốc Việt) ដែលបង្កើតឡើងដំបូងក្នុងឆ្នាំ ២០០៣។ សមាគមសហគមន៍កាន់កាប់ទ្រព្យសម្បត្តិមានកម្រិត និងទទួលបានមូលនិធិពីថ្លៃសមាជិកភាព អំណោយពីស្ថានទូតវៀតណាមប្រចាំនៅកម្ពុជា និងការលក់ដីបញ្ចុះសពពីសហគមន៍វៀតណាម។ <ref name="Eh72">Ehrentraut (2013), p. 72</ref> ថវិកាត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីដោះស្រាយកង្វល់សហគមន៍វៀតណាម ដែលរួមមានការគាំទ្រកន្លែងគោរពបូជាសាសនា និងការបង្រៀនភាសាវៀតណាម ក៏ដូចជាការផ្តល់ជំនួយដល់គ្រួសារជួបការលំបាក។ ខណៈពេលដែលសមាគមសហគមន៍មានការគាំទ្រយ៉ាងតឹងរ៉ឹងពីសហគមន៍វៀតណាម ភាគច្រើនមិនទទួលយកសមាជិកភាពទេ ដោយសារខ្លាចទទួលបានការមាក់ងាយពីសង្គមពីសង្គមកម្ពុជា។ គិតត្រឹមឆ្នាំ 2013 សាខានៃសមាគមទាំងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងខេត្តចំនួន 19 ក្នុងចំណោម 23 ខេត្តទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 73</ref><ref>Ehrentraut (2013), p. 76</ref><ref>Ehrentraut (2013), pp. 86–87</ref><ref name="Wil35">Willmott (1967), p. 35</ref><ref>Willmott (1967), p. 42</ref> === នយោបាយ === បញ្ហា​វត្តមាន​វៀតណាម​នៅ​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​គណបក្ស​នយោបាយ​យក​មក​ធ្វើជា​ប្រធាន​បទ​ដើម្បី​គាំទ្រ​អ្នកបោះឆ្នោត​តាំងពី​ការបោះឆ្នោត​សកល​ឆ្នាំ​១៩៩៣​មក​។ គណបក្សនយោបាយសំខាន់ៗដែលបានចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ១៩៩៣ រួមមាន [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច]] [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ សេរីនិយម ព្រះពុទ្ធសាសនា|BLDP]] និង ម៉ូ លីណាកា ហើយពួកគេបានផ្សព្វផ្សាយលើប្រធានបទទាក់ទងនឹងវត្តមានប្រជាជនវៀតណាមនៅកម្ពុជា និងការយល់ឃើញរបស់វៀតណាមជ្រៀតជ្រែកក្នុងរដ្ឋាភិបាលអំឡុងពេលយុទ្ធនាការឃោសនាបោះឆ្នោត។ គណបក្សនយោបាយទាំងនេះក៏បានចោទប្រកាន់ថា វត្តមានជនជាតិវៀតណាមក្នុងប្រទេសជាមូលហេតុធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចបរាជ័យ ហើយសន្យាថានឹងបណ្ដេញជនជាតិវៀតណាមក្នុងស្ថានភាពដែលខ្លួនឈ្នះការបោះឆ្នោត។ <ref>Heder (1995), pp. 199-200</ref> ក្នុងអំឡុងពេលដូចគ្នានេះ ខ្មែរក្រហមដែលពីមុនបានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតក៏បានបង្កើតមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាមស្រដៀងគ្នាជាមួយគណបក្សនយោបាយសំខាន់ៗ ទោះបីជាមានទម្រង់ជ្រុលនិយមក៏ដោយ។ ខ្មែរក្រហមនឹងចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍ និងការផ្សាយតាមវិទ្យុដោយចោទប្រកាន់អ៊ុនតាក់ថាបានសហការជាមួយវៀតណាម ហើយបានអំពាវនាវឱ្យបណ្តេញប្រជាជនវៀតណាមតាមរយៈកម្លាំង។ ពួក​គេ​នឹង​តាម​ដាន​ការ​វាយ​ប្រហារ​លើ​ជន​ស៊ីវិល​វៀតណាម ដែល​បាន​បន្ត​បន្ទាប់​ពី​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ឆ្នាំ ១៩៩៣ ចប់។ <ref>Heder (1995), p. 66</ref> នៅពេលដែលការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 1998 ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង គណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច និង គណបក្ស សម រង្ស៊ី ដែលទើបបង្កើតថ្មីបានប្រើវោហាសាស្ត្រប្រឆាំងវៀតណាមម្តងទៀតនៅក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ពួកគេ។ មេដឹកនាំគណបក្សទាំងពីរនេះ [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] និងលោក សម រ [[សម រង្ស៊ី|ង្ស៊ី]] បានចោទប្រកាន់ថា ជនជាតិវៀតណាមគ្មានរដ្ឋមួយចំនួនបានសូកប៉ាន់មន្ត្រីរដ្ឋដើម្បីទទួលបានសញ្ជាតិ ហើយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនៅតែរក្សាឥទ្ធិពលនយោបាយលើគណបក្សកាន់អំណាច គឺ [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] ។ <ref>Ehrentraut (2013), p. 90</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះចំនួននៃឧប្បត្តិហេតុ  នៃការវាយប្រហារដោយហិង្សាលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានកើនឡើង ដែលត្រូវបានអនុវត្តដោយទាំងសំណល់ខ្មែរក្រហម និងជនស៊ីវិលកម្ពុជាដូចគ្នា។ <ref>Amer (2013), p. 93</ref> ចំនួននៃអំពើហឹង្សាដោយចេតនានយោបាយលើជនស៊ីវិលវៀតណាមបានថយចុះបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 2000 ហើយនៅក្នុងការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 2003 និង 2008 ជាបន្តបន្ទាប់ គណបក្សនយោបាយប្រឆាំងការប្រើប្រាស់វោហាសាស្ត្រប្រឆាំងវៀតណាមក៏ត្រូវបានកាត់បន្ថយផងដែរ។ <ref>Amer (2013), p. 94</ref> កាលពីខែតុលា ឆ្នាំ២០០៩ លោក សម រង្ស៊ី បានចោទប្រកាន់វៀតណាមពីបទទន្ទ្រានទឹកដីកម្ពុជាក្នុងសមយុទ្ធបោះបង្គោលព្រំដែន ហើយបានដឹកនាំសកម្មជនមួយក្រុមទៅដកតម្រុយបង្គោលព្រំដែនកម្ពុជា-វៀតណាមក្នុងខេត្តស្វាយរៀង។ ទោះបីជាលោក សម រង្ស៊ី ត្រូវបានកាត់ទោសឱ្យជាប់ពន្ធនាគារកំបាំងមុខជុំវិញឧប្បត្តិហេតុនេះក៏ដោយ <ref>Ehrentraut (2013), p. 62</ref> ឧបទ្ទវហេតុនេះបានក្លាយជាការផ្តោតសំខាន់នៅក្នុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតដោយ [[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គណបក្ស]] សង្គ្រោះជាតិសម្រាប់ [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៥ ឆ្នាំ២០១៣|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ 2013]] ។ មេដឹកនាំគណបក្សសង្រ្គោះជាតិក៏បានធ្វើឱ្យមានការទាមទារលើទំនាក់ទំនងជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ [[កម្ពុជាក្រោម]] ហើយនាំឱ្យមានការប្រឆាំងវៀតណាមកាន់តែច្រើនឡើងក្នុងចំណោមអ្នកគាំទ្រគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ។ <ref>{{Cite web |last=ALEX WILLEMYNS |date=14 August 2014 |title=Kampuchea Krom Protests Speak to Larger Fears |url=https://www.cambodiadaily.com/news/kampuchea-krom-protests-speak-to-larger-fears-66462/ |access-date=2 August 2015 |website=The Cambodia Daily |archivedate=22 ធ្នូ 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222103916/https://www.cambodiadaily.com/news/kampuchea-krom-protests-speak-to-larger-fears-66462/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |last=Bennett Murray |date=14 February 2014 |title=Nowhere to call home |url=http://www.phnompenhpost.com/7days/nowhere-call-home |access-date=2 August 2015 |website=Phnom Penh Post}}</ref> នៅពេលដែលគណបក្សសង្គ្រោះជាតិបានចាញ់ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 2013 យ៉ាងចង្អៀត ពួកគេបានបើកការ [[2013-2014 បាតុកម្មនៅកម្ពុជា|តវ៉ាប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាបន្តបន្ទាប់រវាងឆ្នាំ 2013-2014]] ដែលបណ្តាលឱ្យមានឧប្បត្តិហេតុហាងវៀតណាមនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញត្រូវបានរុះរើ។ <ref name="Ang20">Ang (2014), p. 20</ref> ជនជាតិវៀតណាមដែលកាន់សញ្ជាតិកម្ពុជាក៏បានសម្តែងការភ័យខ្លាចចំពោះអសន្តិសុខរាងកាយក្នុងអំឡុងពេលបោះឆ្នោត ដែលជាក់ស្តែងបំផុតក្នុងអំឡុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 1993 និង 2013 នៅពេលដែលជនស៊ីវិលវៀតណាមប្រឈមមុខនឹងការបំភិតបំភ័យរាងកាយពីខ្មែរក្រហម និងអ្នកគាំទ្រគណបក្សសង្គ្រោះជាតិរៀងៗខ្លួន ហើយបានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោត។ . <ref>Ang (2014), p. 16</ref><ref>Ehrentraut (2013), p. 91</ref><ref>Amer (2013), p. 91</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុង:ជនជាតិ ភាគតិច ក្នុង ប្រទេស​​​ចេក]] qar6hror8h93tlo10em1vds4973n0ku 0 48991 333963 295218 2026-04-01T12:22:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333963 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន គណបក្សនយោបាយ|name=សមាគមខ្មែរឥស្សរៈ|logo=[[File:Flag of the People's Republic of Kampuchea.svg|150px]]<br>ទង់ជាតិនៃសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ។ ទង់ជាតិនេះតំណាងឱ្យប្រាសាទបីនៃ[[អង្គរវត្ត]] ក្រោយមកត្រូវបានអនុម័តដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |url=https://cne.wtf/2021/10/03/splits-alliances-history-of-the-khmer-issarak-part-two/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2023-05-01 |archivedate=2023-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230430131750/https://cne.wtf/2021/10/03/splits-alliances-history-of-the-khmer-issarak-part-two/ |url-status=dead }}</ref>|colorcode=Red|leader=|president=[[សឺន ង៉ុកមិញ]]|chairman=|secretary_general=|spokesperson=|ideology=[[កុម្មុយនិស្ត]]<br>[[ម៉ាក្សនិយម-លេនីន]]<br>[[ប្រជាជនខ្មែរ|ខ្មែរ]][[ជាតិនិយម]]|headquarters=ខាងកើត [[កម្ពុជា]]|international=|website=|state=Cambodia|native_name=|lang1=|lang2=|lang3=|lang4=|leader1_title=អនុប្រធាន|leader1_name=ចាន់ សាម៉ៃ|leader2_title=អនុប្រធាន|leader2_name=[[ទូ សាមុត]]|leader3_title=|leader3_name=|founded=១៩៥០|dissolved=១៩៥៤|merger=|split=|merged=|newspaper=''ឥស្សរៈ''|student_wing=|youth_wing=|wing1_title=|wing1=|wing2_title=|wing2=|wing3_title=|wing3=|membership_year=|membership=|national=|europarl=|affiliation1_title=|affiliation1=|seats1_title=|seats1=|seats2_title=|seats2=|symbol=|country2=}} '''សមាគមខ្មែរឥស្សរៈ''' (ប្រែថា. 'រណសិរ្សខ្មែរឥស្សរៈ') គឺជាចលនាប្រឆាំងអាណានិគម[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ពីឆ្នាំ១៩៥០&#x2013;១៩៥៤, <ref name="one">Kiernan, Ben. ''How Pol Pot Came to Power''. [[London]]: Verso, 1985. p. iv</ref> រៀបចំដោយសមាជិកឆ្វេងនិយមនៃចលនា [[ខ្មែរឥស្សរៈ]] ។ សមាគមខ្មែរឥស្សរៈ បានសម្របសម្រួលកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ចលនាតាំងពីឆ្នាំ១៩៥០ ហើយបានធ្វើសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំង[[សហភាពបារាំង]] ។ នៅពេលនៃ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទសន្តិភាពទីក្រុងហ្សឺណែវ]] ឆ្នាំ១៩៥៥ គេប៉ាន់ប្រមាណថាសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ បានគ្រប់គ្រងប្រហែលពាក់កណ្តាលនៃទឹកដីកម្ពុជា។ <ref>[http://countrystudies.us/cambodia/19.htm Cambodia - The Cambodian Left: The Early Phases]</ref> == ការបង្កើត == សសន្និសីទបង្កើតសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ បាន​ប្រារព្ធ​ធ្វើ​នៅ​កំពង់​សោម​លើ ​ខេត្ត[[ខេត្តកំពត|​កំពត]] ពី​ថ្ងៃ​ទី​១៧ &#x2013; ​ថ្ងៃ​ទី​១៩ ខែ​មេសា ឆ្នាំ​១៩៥០។ ប្រតិភូ​ប្រមាណ ២០០​នាក់ បាន​ជួយ​ដល់​អង្គ​សន្និបាត ក្នុង​នោះ ១០៥​អង្គ ជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះសង្ឃ]] ។ <ref name="one">Kiernan, Ben. ''How Pol Pot Came to Power''. [[London]]: Verso, 1985. p. iv</ref> អ៊ុង សៅ ឧត្តមសេនីយ[[វៀតមិញ]] ជួយសន្និសីទ។ នៅឯកន្លែងសន្និសីទ ទង់ជាតិខ្មែរ វៀតណាម និងឡាវ ត្រូវបានតាំងបង្ហាញ។ <ref>Kiernan, Ben. ''How Pol Pot Came to Power''. [[London]]: Verso, 1985. p. 82, 130</ref> សន្និសីទបានជ្រើសរើសគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិមជ្ឈិមជាតិ ដែលដឹកនាំដោយ [[សឺង ង៉ុកមិញ]] ។ សមាជិកគណៈកម្មាធិការផ្សេងទៀតមាន ចាន់ សាម៉ៃ (រង) សៀវ ហេង (លេខា) ចាន់ តារា (មេបញ្ជាការយោធា) មាស វង្ស (មេបញ្ជាការយោធា) មាស វណ្ណៈ (មេបញ្ជាការយោធា) ចូវ យិន (មេបញ្ជាការយោធា) ញ៉ែម ស៊ុន (មេបញ្ជាការយោធា)។, សុខ សាផៃ (មេទ័ព), ងិន ហោ (មេទ័ព), កែវ មុនី, ណៃ សារ៉ាន់ តំណាង[[ភ្នំពេញ]] (អាចជាកែវ មាស) និងតំណាងខ្មែរអាណិកជនពីរនាក់។ អ្នក​ក្រោយ​គេ​ត្រូវ​គេ​ជឿ​ថា​ជា​តំណាង [[ខ្មែរក្រោម|​ខ្មែរ​ក្រោម]] លោក មាស វង្ស និង​លោក មាស វណ្ណៈ។ គេ​ប៉ាន់​ប្រមាណ​ថា​មាន​សមាជិក​គណៈកម្មាធិការ​ចំនួន​ប្រាំ​នាក់​មាន​ទំនាក់ទំនង​ជាមួយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន]] ។ <ref name="one">Kiernan, Ben. ''How Pol Pot Came to Power''. [[London]]: Verso, 1985. p. iv</ref> == រដ្ឋាភិបាលប្រឆាំង == សន្និសិទស្ថាបនិកនៃសហគមន៍ខ្មែរឥស្សរៈ បានសម្រេចបើកដំណើរការបដិវត្តន៍គំរូរដ្ឋាភិបាល គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមរំដោះប្រជាជន(PLCC) ដឹកនាំដោយ [[សឺង ង៉ុកមិញ]] ។ ជួយលោកគណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមរំដោះប្រជាជន មានអនុប្រធានបីនាក់; [[Chan Samay|ចាន់ សាម៉ៃ]], [[Sieu Heng|សៀវហេង]] (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិគណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមរំដោះប្រជាជន) និង [[ទូ សាមុត]] (កម្មាភិបាល ICP ទាំងបី)។ [[Son Phouc Rattana|សឺន ភូករតនា]] បានក្លាយជាលេខាធិការរដ្ឋបាលនៃគណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមរំដោះប្រជាជន ។ [[Non Suon|ណុន សួន]] គឺជាសមាជិកទីប្រាំមួយ នៃថ្នាក់ដឹកនាំគណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមរំដោះប្រជាជន។ <ref name="two">[[Kiernan, Ben]]. ''How Pol Pot Came to Power''. [[London]]: Verso, 1985. p. 80</ref> ថ្ងៃទី ១៩ ខែ មិថុនា ឆ្នាំ ១៩៥០ សឺង ង៉ុកមិញ បានប្រកាសកម្ពុជាឯករាជ្យ។ ជាមួយគ្នានេះ លោកបានអះអាងថា កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ បានគ្រប់គ្រងមួយភាគបីនៃប្រទេស។ <ref name="two">[[Kiernan, Ben]]. ''How Pol Pot Came to Power''. [[London]]: Verso, 1985. p. 80</ref> នៅឆ្នាំ១៩៥២ សមាគមខ្មែរឥស្សរៈ បានដាក់បញ្ចូលក្រុមឥស្សរៈជាគូប្រជែងនៃ [[គណៈកម្មាធិការរំដោះជាតិខ្មែរ]] ដែលដឹកនាំដោយលោក លាវ កែវមុនី និងមានមូលដ្ឋាននៅភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេស ទោះបីជាធាតុប្រឆាំងកុម្មុយនិស្តមួយចំនួននៃ[[គណៈកម្មាធិការរំដោះជាតិខ្មែរ|គណៈកម្មាធិការរំដោះជាតិខ្មែ]] បានបន្តប្រតិបត្តិការដោយឯករាជ្យក៏ដោយ។ សមាគមខ្មែរឥស្សរៈ បន្ទាប់មកបានបង្កើត 'រដ្ឋាភិបាលតស៊ូខ្មែរ' ដោយមានសមាសភាពដូចខាងក្រោមៈ * '''ប្រធាន''' ៖ [[សឺង ង៉ុកមិញ]] * '''អនុប្រធាន''' ៖ [[Chan Samay|ចាន់ សាម៉ៃ]] * '''រដ្ឋមន្ត្រី​ក្រសួង​មហាផ្ទៃ''' ៖ [[ទូ សាមុត|លោក ទូ សាមុត]] * '''រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស''' ៖ [[Keo Moni|កែវ មុនី]] * '''រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអប់រំ''' ៖ [[Chau Yin|ចូវ យិន]] * '''រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ''' ៖ [[Sieu Heng|សៀវ ហេង]] * '''រដ្ឋមន្ត្រី​ក្រសួង​ជាតិ''' ៖ [[Leav Keo Moni|លោក លាវ កែវមុនី]] * '''រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសាសនា''' : [[Sos Man|សុះ ម៉ាន]] <ref>Kiernan, Ben. ''How Pol Pot Came to Power. [[London]]: Verso, 1985. p. 125''</ref> == ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ == នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥០ សាលាយោធាសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានកម្មាភិបាលសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ ប្រដាប់អាវុធប្រហែលមួយរយនាក់ជាក្រុមដំបូងរបស់ខ្លួន។ <ref>Kiernan, Ben. ''How Pol Pot Came to Power''. [[London]]: Verso, 1985.. p. 81</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ កងកម្លាំងសហភាពបារាំងបានបង្កើនយុទ្ធនាការរបស់ពួកគេប្រឆាំងនឹងសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ។ នៅពេលនោះ កងទ័ពឧទ្ទាមសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ មានការគាំទ្រពីកងទ័ពវៀតណាម វៀតមិញ ប្រមាណ ៣០០០នាក់។ <ref>Kiernan, Ben. ''How Pol Pot Came to Power. [[London]]: Verso, 1985. p. 85''</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៥៣ កងកម្លាំងសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ និងវៀតមិញ បានវាយឆ្មក់ និងសម្លាប់អភិបាល[[ខេត្តព្រៃវែង]] ។ សកម្មភាពនេះបង្កើតបានជាជ័យជំនះនៃការឃោសនាដ៏ធំមួយសម្រាប់សមាគមខ្មែរឥស្សរៈ ដែលការអំពាវនាវជ្រើសរើសបុគ្គលិកត្រូវបានកាត់បន្ថយដោយការសន្យារបស់[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចសីហនុ]] ក្នុងការសម្រេចបានឯករាជ្យពីប្រទេសបារាំង។ <ref>Kiernan, Ben. ''How Pol Pot Came to Power''. [[London]]: Verso, 1985. p. 130</ref> == សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ == សមាគមខ្មែរឥស្សរៈ បានបញ្ជូនប្រតិភូពីររូបគឺ កែវ មុនី និង ម៉ី ផូ ទៅសន្និសីទឆ្នាំ១៩៥៤ ស្តីពីដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីចំពោះជម្លោះនៅឥណ្ឌូចិន។ អ្នកទាំងពីរបានអមដំណើរគណៈប្រតិភូវៀតមិញ ដែលបានមកដល់ទីក្រុងហ្សឺណែវកាលពីថ្ងៃទី ៨ ឧសភា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ ត្រូវបានអញ្ជើញជាផ្លូវការឱ្យចូលរួមក្នុងសន្និសីទនេះ។ ក្នុងសុន្ទរកថាដំបូងរបស់គណៈប្រតិភូវៀតមិញបានជំរុញថា រដ្ឋាភិបាលតស៊ូរបស់ខ្មែរដែលដឹកនាំដោយសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ គួរតែត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងកិច្ចពិភាក្សា ដោយឈរជើងស្មើភាពជាមួយរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។ ការ​អង្វរ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គាំទ្រ​ដោយ​គណៈប្រតិភូ​នៃ [[សហភាពសូវៀត|​សហភាព​សូវៀត]] និង [[ចិន|​ចិន]] [[VM Molotov|វីយ៉ាឆេស្លាវ ម៉ូឡូតូវ]] និង [[លោក Zhou Enlai|ជូ អេនឡាយ]]។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ លោក ជូ អេនឡាយ ត្រូវបានបញ្ចុះបញ្ចូលដោយមហាអំណាចលោកខាងលិចឱ្យដកការគាំទ្ររបស់គាត់សម្រាប់ការចូលរួមសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ នៅក្នុងសន្និសីទ។ លទ្ធផលនៃសន្និសីទរួមមានបទឈប់បាញ់ដែលរួមមាន សមាគមខ្មែរឥស្សរៈឯករាជ្យភាពរបស់កម្ពុជាក្រោមសីហនុ និងការដកកងកម្លាំងវៀតមិញចេញពីកម្ពុជា។ សមាគមខ្មែរឥស្សរៈ ឈប់ដំណើរការ។ <ref>Kiernan, Ben. ''How Pol Pot Came to Power''. [[London]]: Verso, 1985. p. 141-155</ref> ក្រោយ​មក ពួក​កុម្មុយនិស្ត​កម្ពុជា​នឹង​ប្រកែក​ថា វៀតមិញ​បាន​ក្បត់សមាគមខ្មែរឥស្សរៈ ក្នុង​សន្និសីទ។ លទ្ធផលនៃកិច្ចពិភាក្សានៅទីក្រុងហ្សឺណែវបានផ្តល់ថា អតីតទ័ពព្រៃសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ នឹងត្រូវបានការពារដោយគណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យ និងត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិក្នុងអំឡុងពេលយុទ្ធនាការបោះឆ្នោត ប៉ុន្តែតាមពិតការធានាបែបនេះមិនត្រូវបានផ្តល់ឱ្យទេ។ ជាមួយនឹងផ្ទៃខាងក្រោយនេះ កម្មាភិបាលសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ មួយពាន់នាក់បានចាកចេញទៅប្រទេសវៀតណាម រួមជាមួយនឹងកងកម្លាំងវៀតមិញដែលកំពុងចាកចេញ នៅលើនាវា [[ប្រទេសប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] ដែលផ្តល់ដោយ ICSC នៅ [[ទន្លេមេគង្គ]] ។ <ref>Kiernan, Ben. ''How Pol Pot Came to Power''. [[London]]: Verso, 1985. p. 153-154</ref> == សមាជិកភាព == ប្រភព​វៀតណាម​បាន​អះអាង​ថា សមាជិកភាពសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ បាន​ឡើង​ដល់ ១៥ ម៉ឺន​នាក់​មុន​ដំណាច់​ឆ្នាំ ១៩៥០។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការប៉ាន់ប្រមាណដែលមានលក្ខណៈអភិរក្សជាងនេះ គឺថាសមាជិកភាពសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ មិនដែលលើសពី ២០ ០០០ នាក់ឡើយ។ <ref>Kiernan, Ben. ''How Pol Pot Came to Power''. [[London]]: Verso, 1985. p. 129-130</ref> == សមាគមខ្មែរឥស្សរៈ និងព្រះពុទ្ធសាសនា == ដោយយល់ឃើញថា មេដឹកនាំសំខាន់ៗពីររូបនៃសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ គឺ សឺង ង៉ុកមិញ និង ទូ សាមុត ជាអតីតព្រះសង្ឃសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ អាចមានឥទ្ធិពលយ៉ាងសំខាន់ក្នុងចំណោមមជ្ឈដ្ឋានសាសនាព្រះពុទ្ធ។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៥១ សមាគមខ្មែរឥស្សរៈ បានរៀបចំសន្និសីទព្រះពុទ្ធសាសនាខ្មែរ ដឹកនាំដោយ សឺង ង៉ុកមិញ។ នៅឆ្នាំ១៩៥២ សឺង ង៉ុកមិញ , ព្រំ សាមិត (ព្រះសង្ឃដែលបានចូលរួមជាមួយសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ និងក្លាយជានិពន្ធនាយកនៃការបោះពុម្ពផ្សាយ ''ឥស្សរៈ'') ច័ន្ទតារា និងព្រះសង្ឃប្រាំអង្គបានធ្វើទស្សនកិច្ចនៅតំបន់ [[ខ្មែរក្រោម]] ។ ក្នុងដំណើរទស្សនៈកិច្ចនេះ ពួកគាត់បានសង្កត់ធ្ងន់លើតួនាទីរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងការតស៊ូរំដោះជាតិ។ ក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ សឺង ង៉ុកមិញ បានបញ្ចុះបញ្ចូលអាចារ្យនៃវត្តចំនួនបីក្នុងខេត្តកំពត ថាពួកគេកាន់ទីប្រឹក្សាអ្នករត់ចោលជួរពីសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ ឱ្យត្រឡប់ទៅឋានន្តរស័ក្តិសមាគមខ្មែរឥស្សរៈវិញ។ <ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.uq.edu.au/access_history/two-two/khmer.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906220413/http://www.uq.edu.au/access_history/two-two/khmer.pdf |archive-date=September 6, 2008 |access-date=November 17, 2007 |archivedate=កញ្ញា 6, 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906220413/http://www.uq.edu.au/access_history/two-two/khmer.pdf }}</ref> <ref>Kiernan, Ben. ''How Pol Pot Came to Power''. [[London]]: Verso, 1985. p. 93</ref> == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ងួន ហុង]] == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមឧទ្ទាមនៅកម្ពុជា]] dgg021up0ldu0n1hdlzrd8g4ms6iyf2 0 50881 333967 310570 2026-04-01T13:44:47Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333967 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="width:25.5em;border-spacing:2px;" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%; background-color:#C3D6EF;color:inherit;" |សូស្តែន ហ្វឺណានដេស<div class="fn" style="display:inline-block">Sosthène Fernandez</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right: 1em" | ឈ្មោះដើម | class="infobox-data" |<div class="nickname" lang="kh"> សូស្តែន ហ្វឺណានដេស</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right: 1em" | កើត | class="infobox-data" | <span style="display:none">( <span class="bday">1923-11-28</span> )</span> ថ្ងៃទី២៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩២៣<br />[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] |- class="bday" ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right: 1em" | ស្លាប់ | class="infobox-data" | ថ្ងៃទី១១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០០៦ <span style="display:none">(2006-07-11)</span> (អាយុ&nbsp;៨២)<br />[[France|ប្រទេសបារាំង]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right: 1em" | សេវា/សាខា | class="infobox-data" | [[Khmer National Armed Forces|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិខ្មែរ]] ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right: 1em" | ចំណាត់ថ្នាក់ | class="infobox-data" | [[General|ទូទៅ]] |- class="infobox-label" scope="row" style="padding-right: 1em" ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right: 1em" | ពាក្យបញ្ជាត្រូវបានប្រារព្ធឡើង | class="infobox-data" | ស្នងការនគរបាលជាតិ |} ឧត្តមសេនីយ សូស្ដែន ហ្វឺណានដេស <ref>{{Cite news|date=January 25, 2017|title=ទីភ្នាក់ងារ CIA ចាត់ទុកប្អូនប្រុសរបស់លោក លន់ នល់ ថាជា "មេបង្ បញ្ហា" នៅប្រទេសកម្ពុជា|language=km|publisher=The Cambodian Daily|url=https://khmer.cambodia-daily.news/news/%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%84%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E2%80%8B%E2%80%8B-cia-%E2%80%8B%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9F%8B%E1%9E%91%E1%9E%BB%E1%9E%80-36312/|url-status=dead|access-date=June 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190531135107/https://khmer.cambodia-daily.news/news/%e1%9e%91%e1%9e%b8%e1%9e%97%e1%9f%92%e1%9e%93%e1%9e%b6%e1%9e%80%e1%9f%8b%e1%9e%84%e1%9e%b6%e1%9e%9a%e2%80%8b%e2%80%8b-cia-%e2%80%8b%e1%9e%85%e1%9e%b6%e1%9e%8f%e1%9f%8b%e1%9e%91%e1%9e%bb%e1%9e%80-36312/|archive-date=May 31, 2019}}</ref> (កើតនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩២៣ នៅ [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] ; ស្លាប់នៅឆ្នាំ ២០០៦ នៅ [[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]] ) ជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិខ្មែរ|កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ]] (FANK) និងជាអគ្គសេនាធិការនៃ[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|សាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ]] បន្ទាប់ពីសម្ដេច[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] ត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីតំណែងជាប្រមុខរដ្ឋនៅឆ្នាំ ១៩៧០]] ។ មុនឆ្នាំ១៩៧០ គាត់គឺជាអ្នកនយោបាយដ៏លេចធ្លោម្នាក់ និងជាអតីតស្នងការនគរបាលជាតិ។ == ជីវិត និងអាជីព == ឧត្តមសេនីយ ហ្វឺណានដេស កើតនៅ [[ភ្នំពេញ|ទីក្រុងភ្នំពេញ]] ជូនចំពោះលោក សាំសុន ហ្វឺណានដេស (Samson Fernandez) ដែលជាចៅក្រម និងជារដ្ឋមន្ត្រីសុខាភិបាល និងយុត្តិធម៌នៃ [[ប្រជាជនហ្វីលីពីន|ជនជាតិហ្វីលីពីន]] និងម្តាយជនជាតិ [[ខ្មែរក្រោម]] ម្នាក់កើតនៅ [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] ។ <ref>Becker (1998), p. 15</ref> <ref>[https://archive.today/20130104234236/http://www.time.com/time/printout/0,8816,912978,00.html Asphyxiating the Capital] Mar. 17, 1975, [[TIME]]</ref> ចៅប្រុស​របស់​មេក្រុម​តន្ត្រីករ​ម្នាក់​ក្នុង​រាជវាំង អតីត​ឧត្តមសេនីយហ្វឺណានដេស របស់​ហ្វីលីពីន​បាន​ដើរ​តាម​ទៅ [[San Narciso, Zambales|សាន់ ណាស៊ីសូ]] ក្នុង​ខេត្ត [[Zambales|ហ្សាំប៊ែលស៍]] ប្រទេស​ហ្វីលីពីន។ ព្រះបាទ [[នរោត្តម]] បានយាងទៅបំពេញព្រះរាជទស្សនកិច្ចនៅប្រទេសហ្វីលីពីនក្នុងឆ្នាំ១៨៧២ ហើយបាននាំយកតន្ត្រីករហ្វីលីពីនមកជាមួយនៅពេលទ្រង់យាងត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញ។ ក្នុង​នោះ​មាន Ángel Labrador Fernández មាន​ដើម​កំណើត​នៅ San Narciso និង​ជា ''​គ្រូ​បង្រៀន'' ​ដែល​បាន​ជួយ​បង្កើត និង​បង្ហាត់​ក្រុម Royal Reed and Brass Band សម្រាប់​ព្រះ​បាទ​នរោត្តម។ កូនប្រុសរបស់ Ángel ឈ្មោះ Samson បានចូលរួមយ៉ាងខ្លីក្នុងសេវាកម្មបង្រៀន ហើយត្រូវបានជ្រើសរើសជាមុខវិជ្ជាភាសាបារាំងនៅឆ្នាំ 1915 ហើយបានចូលរៀនច្បាប់ ហើយនៅឆ្នាំ 1928 ត្រូវបានតែងតាំងជាចៅក្រមក្នុងតំបន់។ ក្នុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 1940 ព្រះអង្គបានបង្កើតគណបក្សសេរីរួមជាមួយនឹង [[នរោត្តម នរិន្ទដេត|ព្រះអង្គម្ចាស់នរិនដេត]] ហើយត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាសភានៅឆ្នាំ 1951 ហើយបានបម្រើការនៅក្រោមក្រសួងផ្សេងៗ ជាពិសេសបានក្លាយជារដ្ឋមន្ត្រីសុខាភិបាល និងយុត្តិធម៌នៃប្រទេសកម្ពុជាក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 និង 1960 ។ <ref>Preston et al. (2007), p. 305</ref> <ref>{{Cite news|date=28 February 2006|title=Biography: The Life & Times Of General Sosthène Fernandez|url=https://cne.wtf/2020/02/28/biography-the-life-times-of-general-sosthene-fernandez/|access-date=16 May 2023|archive-date=20 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020112922/https://cne.wtf/2020/02/28/biography-the-life-times-of-general-sosthene-fernandez/|url-status=dead}}</ref> ឧត្តមសេនីយ Fernandez បានបញ្ចប់ថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រ និងទទួលបន្ទុកជាយោធាបារាំងនៅឆ្នាំ ១៩៤៧ ហើយត្រូវបានចាត់តាំងនៅខេត្តបាត់ដំបង ជាកន្លែងដែលគាត់បានជួបប្រពន្ធរបស់គាត់។ <ref>{{Cite news|date=28 February 2006|title=Biography: The Life & Times Of General Sosthène Fernandez|url=https://cne.wtf/2020/02/28/biography-the-life-times-of-general-sosthene-fernandez/|access-date=16 May 2023|archive-date=20 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020112922/https://cne.wtf/2020/02/28/biography-the-life-times-of-general-sosthene-fernandez/|url-status=dead}}</ref> នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 វរសេនីយ៍ឯក Fernandez បានបម្រើការជារដ្ឋលេខាធិការសម្រាប់សន្តិសុខជាតិ។ <ref>{{Cite book|title=Fighting for Time (The Vietnam Experience)|year=1984|isbn=9780939526079|page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/130 130]|url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/130}}</ref> នៅឆ្នាំ 1975 ដោយសារតែការកាត់ជំនួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក មេដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចង់បញ្ឈប់សង្រ្គាមដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ លោក Fernandez បានបដិសេធមិនចរចាជាមួយខ្មែរក្រហម ប្រសិនបើរដ្ឋាភិបាលបានបញ្ជាឱ្យ FANK បញ្ឈប់អាវុធរបស់ពួកគេក្នុងអំឡុងពេលចរចា។ ដោយ​ហេតុ​នេះ​ហើយ​បាន​ជា​លោក​លាលែង​ពី​តំណែង​មេទ័ព។ លោក Fernandez និង [[លន់ នល់]] បានចាកចេញពីប្រទេសមុនពេល [[ខ្មែរក្រហម]] ចូលកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញក្នុងឆ្នាំ 1975 ។ អ្នក​សាធារណរដ្ឋ​ទាំង​អស់​ចង់​បញ្ឈប់ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|​សង្គ្រាម​ស៊ីវិល​នៅ​កម្ពុជា]] ។ មន្ត្រីមួយចំនួនទៀតដូចជា [[ឡុង បូរេ៉ត|ឡុង បូរ៉េត]] [[លន់ ណុន|លន់ នុន]] និងព្រះអង្គម្ចាស់ [[ស៊ីសុវត្ថិ សិរីមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ]] បន្តកាន់តំណែងរហូតដល់ខ្មែរក្រហម ចាប់បានទីក្រុងភ្នំពេញ នៅថ្ងៃទី ១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧៥ ដោយគិតថាពួកគេនឹងរួចផុតពីការអង្វររបស់ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តមសីហនុ]] ដែលបានចូលខាងពួកកុម្មុយនិស្ត។ . ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ឡុង លន់ និងព្រះអង្គម្ចាស់ សិរិមតៈ និងមន្ត្រីសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរផ្សេងទៀត ត្រូវបានសម្លាប់ដោយសង្ខេបដោយខ្មែរក្រហមដែលបានទទួលជ័យជម្នះ។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៨ ឧត្តមសេនីយ Fernandez បានត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ដើម្បីជួបអតីតទាហានរបស់គាត់។ លោក​បាន​សរសេរ​សៀវភៅ​អំពី​ជីវិត​របស់​លោក​ក្នុង​នាម​ជា​អគ្គមេបញ្ជាការ​នៃ​កង​កម្លាំង​ប្រដាប់​អាវុធ​ជាតិ​ខ្មែរ។ លោក​បាន​ចាក​ចេញ​ពី​ប្រទេស​មក​ធ្វើ​ជា​ឯកអគ្គរាជទូត​ប្រចាំ​ប្រទេស។ គាត់បានស្លាប់នៅប្រទេសបារាំងក្នុងឆ្នាំ 2006 ដោយសារតែផលវិបាកនៃជំងឺទឹកនោមផ្អែម។ <ref>{{Cite news|date=11 August 2006|title=The Gecko: 11 August, 2006|publisher=[[The Phnom Penh Post]]|url=http://www.phnompenhpost.com/national/gecko-11-august-2006|access-date=30 May 2015}}</ref> == ឯកសារយោង == 8xz47v7jiqx81k3xnkjok5viwhjg1pm 0 51222 333964 312538 2026-04-01T13:18:12Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333964 wikitext text/x-wiki {{Infobox saint|name=Bartholomew the Apostle|image=File:Rubens apostel bartolomeus grt.jpg|caption=''St Bartholomew'' by [[Rubens]], {{c.|1611}}|birth_date=1st century AD|death_date={{c.|lk=no|69/71 AD}}|feast_day={{ubl|24 August ([[Western Christianity]])|11 June (with St. [[Barnabas]]) ([[Eastern Christianity]])|25 August (translation of relics, with [[Saint Titus]]) (Eastern Christianity) |29 August ([[Syriac Orthodox]])<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=XbbYEAAAQBAJ |title = Jacobite Arab Synaxarium- Volume I |isbn = 9781088061237 |last1 = Curtin|first1 = D. P.|date = July 2015|publisher = Dalcassian Publishing Company }}</ref>}}|venerated_in=All [[Christian denomination]]s which venerate saints <!-- If you add particular churches in the Catholic Church, please put in Talk. Catholic Church contains these particular churches. If needed, change “Catholic Church” to the respective eastern Churches and “Latin Church”. -->|birth_place=[[Cana]], Galilee, [[Roman Empire]]|death_place=[[Albanopolis, Armenia|Albanopolis]], [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Kingdom of Armenia]]<ref>{{Cite web |title=Saint Bartholomew {{!}} Christian Apostle {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Bartholomew |access-date=2022-11-30 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lives of the Saints: August: 24. St. Bartholomew, Apostle |url=https://sacred-texts.com/chr/lots/lots266.htm |access-date=2024-08-24 |website=sacred-texts.com}}</ref><ref>Eerdmans Dictionary of the Bible by David Noel Freedman, Allen C. Myers, and Astrid B. Beck ,2000,page 152: "... Bartholomew preached to the Indians and died at Albanopolis in Armenia). It was condemned in the Gelasian decree, referred ..."</ref><ref>The Untold Story of the New Testament Church: An Extraordinary Guide to Understanding the New Testament by Frank Viola,page 170: "... one of the Twelve, is beaten and crucified in Albanopolis, Armenia. ..."</ref>|titles=[[Apostles in the New Testament|Apostle]] and [[Christian martyr|Martyr]]|attributes={{cslist|[[Knife]] and his flayed skin|[[Degrees of martyrdom|Red Martyrdom]]}}|patronage={{cslist|[[Armenia]]|[[Azerbaijan]]|[[bookbinding|bookbinders]]|butchers|[[Florence|Florentine]] cheese and salt merchants|[[Gambatesa]], [[Bojano]], Italy|[[Catbalogan]], Samar|[[Magalang]], Pampanga|[[Malabon]], Metro Manila|[[Nagcarlan]], Laguna|[[San Leonardo, Nueva Ecija]], Philippines|[[Għargħur]], Malta|leather workers|neurological diseases|skin diseases|dermatology|[[plasterer]]s|shoemakers|[[currier]]s|tanners|trappers|twitching|whiteners|Los Cerricos, Spain|[[Barva (canton)|Barva, Costa Rica]] |semi=true}}|major_shrine={{cslist|[[Saint Bartholomew Monastery]] in Turkey|[[Saint Bartholomew Church (Baku)|Saint Bartholomew Church in Baku]]|[[relic]]s at [[Benevento Cathedral|Basilica of San Bartolomeo]] in [[Benevento]], Italy|[[Holy Myrrhbearers Cathedral]] in [[Baku]], Azerbaijan|[[San Bartolomeo all'Isola|Saint Bartholomew-on-the-Tiber]] Church, Rome|[[Canterbury Cathedral]]|the cathedrals [[Frankfurt Cathedral|in Frankfurt]] and [[Cathedral of St. Bartholomew, Plzeň|Plzeň]]|San Bartolomeo Cathedral in [[Lipari]] |semi=true}}|suppressed_date=|issues=}} '''បាថូឡូមេ'''{{Efn|[[Aramaic]]: {{lang|arc|ܒܪ ܬܘܠܡܝ}}; {{lang-grc|Βαρθολομαῖος|translit=Bartholomaîos}}; {{lang-la|Bartholomaeus}}; {{lang-arm|Բարթողիմէոս}}; {{lang-cop|ⲃⲁⲣⲑⲟⲗⲟⲙⲉⲟⲥ}}; {{lang-he|בר-תולמי|translit=bar-Tôlmay}}; {{lang-ar|بَرثُولَماوُس|translit=Barthulmāwus}}}} គឺ​ជា​សាវ័ក​ម្នាក់​ក្នុង​ចំណោម ​សាវ័ក​ទាំង​ដប់ពីរ​រូប​របស់​ព្រះយេស៊ូវ យោង​តាម ​គម្ពីរ​សញ្ញា​ថ្មី ។ អ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនសព្វថ្ងៃនេះកំណត់អត្តសញ្ញាណបាថូឡូមេថាជា ណាថា ណាអែល {{Sfn|Green|McKnight|Marshall|1992}} ដែលលេចឡើងនៅក្នុង ដំណឹងល្អនៃយ៉ូហាន (1:45–51; cf. 21:2) ។ <ref>{{Cite web |date=2022-09-06 |title=What Do We Know about Nathanael – the Disciple without Deceit? - Topical Studies |url=https://www.biblestudytools.com/bible-study/topical-studies/what-do-we-know-about-nathanael-the-disciple-without-deceit.html |access-date=2024-08-24 |website=Bible Study Tools |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Meet the Apostle Nathanael, a 'True Israelite' |url=https://www.learnreligions.com/nathanael-the-true-israelite-701068 |access-date=2024-08-24 |website=Learn Religions |language=en |archivedate=2019-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190704102003/https://www.learnreligions.com/nathanael-the-true-israelite-701068 |url-status=dead }}</ref> <ref>Raymond F. Collins, "Nathanael 3," in ''The Anchor Bible Dictionary'', vol. </ref> [[ឯកសារ:Bartholomew_the_Apostle._Detail_of_the_mosaic_in_the_Basilica_of_San_Vitale._Ravena,_Italy.jpg|រូបភាពតូច|204x204ភីកសែល| បាថូឡូមេ, ព័ត៌មានលម្អិតនៃ mosaic នៅក្នុង Basilica of San Vitale, Ravenna, សតវត្សទី 6]] == ឯកសារយោងនៃគម្ពីរសញ្ញាថ្មី == ឈ្មោះ '''''បាថូឡូមេ''''' ( {{Lang-el|Βαρθολομαῖος}} បកប្រែថា "Bartholomaios") មកពី Imperial Aramaic ''bar-Tolmay'' "កូនប្រុសរបស់ Talmai " {{Sfn|Butler|Burns|1998}} ឬ "កូនប្រុសនៃ furrows" ។ {{Sfn|Butler|Burns|1998}} '''បាថូឡូមេ''' ត្រូវ​បាន​ចុះ​បញ្ជី​នៅ​ក្នុង ​គម្ពីរ​សញ្ញា​ថ្មី ​ក្នុង​ចំណោម​សាវក​ដប់ពីរ​នាក់​របស់ [[ព្រះយេស៊ូ|​ព្រះយេស៊ូវ]] ​នៅ​ក្នុង ​សៀវភៅ​ដំណឹងល្អ ​ទាំង​បី​គឺ ម៉ាថាយ, <ref>{{Bibleverse|Matthew|10:1–4||10:1–4}}</ref> ម៉ាកុស, <ref>{{Bibleverse|Mark|3:13–19||3:13–19}}</ref> និង លូកា <ref>{{Bibleverse|Luke|6:12–16||6:12–16}}</ref> និង​ក្នុង ​កិច្ចការ​របស់​សាវក ។ <ref>{{Bibleverse|Acts of the Apostles|1:13||1:13}}</ref> == ប្រពៃណី == Eusebius នៃ Caesarea 's ''Ecclesiastical History'' (5:10) ចែងថាបន្ទាប់ពី ការឡើងសោយរាជ្យ បាថូឡូមេបាន ធ្វើដំណើរ ទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌា ជាកន្លែងដែលគាត់បានបន្សល់ទុកនូវច្បាប់ចម្លងនៃដំណឹងល្អរបស់ម៉ាថាយ។ ប្រពៃណីរៀបរាប់ថាគាត់បានបម្រើជាអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនានៅ Mesopotamia និង Parthia ក៏ដូចជា Lycaonia និង [[អេត្យូពី|Ethiopia]] នៅក្នុងគណនីផ្សេងទៀត។ <ref name="EB">''Encyclopædia Britannica'', Micropædia. </ref> ទំនៀមទម្លាប់ប្រជាប្រិយនិយាយថា បាថូឡូមេបានផ្សាយដំណឹងល្អនៅប្រទេសឥណ្ឌា ហើយបន្ទាប់មកបានទៅមហាអាមេនី។ {{Sfn|Butler|Burns|1998}} === បេសកកម្មទៅប្រទេសឥណ្ឌា === ទីបន្ទាល់បុរាណពីរមានអំពីបេសកកម្មរបស់ '''បាថូឡូមេ''' ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។ ទាំងនេះគឺដោយ Eusebius នៃ Caesarea (ដើមសតវត្សទី 4) និងដោយ Saint Jerome (ចុងសតវត្សទី 4) ។ ទាំងពីរនេះសំដៅទៅលើប្រពៃណីនេះខណៈពេលដែលនិយាយអំពីដំណើរទស្សនកិច្ចដែលបានរាយការណ៍របស់ Saint Pantaenus ទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌាក្នុងសតវត្សទី 2 ។ ការសិក្សារបស់ Fr AC Perumalil SJ និង Moraes អះអាងថា តំបន់ Bombay នៅលើឆ្នេរសមុទ្រ Konkan ដែលជាតំបន់មួយដែលអាចត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីក្រុងបុរាណ Kalyan គឺជាវាលនៃសកម្មភាពផ្សព្វផ្សាយសាសនារបស់ '''បាថូឡូមេ''' ។ ពីមុនការយល់ស្របក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញគឺយ៉ាងហោចណាស់មានការសង្ស័យអំពីអ្នកក្បត់សាសនា '''បាថូឡូមេ''' នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។ Stallings (1703), Neander (1853), Hunter (1886), Rae (1892), Zaleski (1915) បានគាំទ្រវា ខណៈពេលដែលអ្នកប្រាជ្ញដូចជា Sollerius (1669), Carpentier (1822), Harnack (1903), Medlycott (1905), Mingana (1926), Thurston (1933), Attwater (1935) ជាដើម។ ទឡ្ហីករណ៍ចម្បងគឺថាប្រទេសឥណ្ឌាដែល Eusebius និង Jerome សំដៅលើគួរតែត្រូវបានកំណត់ថាជា [[អេត្យូពី]] ឬ អារ៉ាប់ Felix ។ === នៅអាមេនី === [[ឯកសារ:Saint_Bartholomew_Monastery_general_view.png|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| វត្ត <nowiki><b>បាថូឡូមេ</b></nowiki> នៅកន្លែងនៃការធ្វើទុក្ករកម្មរបស់សាវកក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអាមេនី ឥឡូវនេះត្រូវបានបំផ្លាញ]] រួមជាមួយសាវ័ក Jude "Thaddeus" របស់គាត់ '''បាថូឡូមេ''' ត្រូវបានគេស្គាល់ថាបាននាំយកគ្រីស្ទសាសនាមកប្រទេសអាមេនីក្នុងសតវត្សទី 1 ។ ដូច្នេះ ពួកបរិសុទ្ធ​ទាំងពីរ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់ទុក​ថា ​ជា​ពួកបរិសុទ្ធ ​នៃ ​សាសនាចក្រ​អាមេនី ។ យោងតាមប្រពៃណីទាំងនេះ '''បាថូឡូមេ''' គឺជា កាតូលិក-អយ្យកោ ទីពីរនៃ សាសនាចក្រអាមេនី ។ <ref name="Gilman">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UGpr2KsbS94C|title=Christians in Asia before 1500|isbn=9781136109782|last1=Gilman|first1=Ian|last2=Klimkeit|first2=Hans-Joachim|date=2013-01-11|publisher=Routledge}}</ref> === នៅ Azerbaijan បច្ចុប្បន្ន === [[ឯកសារ:St._Bartholomew_ortodox_church_in_Baku,_XIX_century.jpg|រូបភាពតូច|216x216ភីកសែល| វិហារ <nowiki><b>បាថូឡូមេ</b></nowiki>(Baku) មុនពេលការបំផ្លិចបំផ្លាញ]] គ្រិស្តសាសនិក Azerbaijani កាន់តំណែងជាផ្លូវការថា សាវក '''បាថូឡូមេ''' គឺជាមនុស្សដំបូងគេដែលនាំគ្រិស្តសាសនាទៅកាន់ទឹកដីនៃ Azerbaijan សម័យទំនើប ហើយជឿថាគាត់បានអធិប្បាយនៅទីនោះ។ <ref>{{Cite web |title=The Catholic Church in Azerbaijan |url=https://www.catholic.az/en/church/church-azerbaijan |access-date=4 September 2024 |website=Catholic.az |publisher=Azerbaijan's Catholic Church |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Azərbaycan Tarixində Xristianlıq |url=https://az.pravoslavie.az/history/christianity_in_azerbaijan_history/ |access-date=4 September 2024 |website=Pravoslavie.az |publisher=Orthodox Church of Azerbaijan |language=az}}</ref> វិហារ <nowiki><b>បាថូឡូមេ</b></nowiki> (Baku) ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ 1892 ដោយមានការបរិច្ចាគពីប្រជាជនគ្រិស្តបរិស័ទក្នុងស្រុកនៅលើទីតាំងដែលសាវ័ក '''បាថូឡូមេ''' ត្រូវបានគេជឿថាត្រូវបានធ្វើទុក្ករកម្ម។ <ref>{{Cite web |title=Pravoslav Kilsələrinin Tarixi: Müqəddəs Məryəm Məbadı |url=https://www.pravoslavie.az/history/orthodox_churches_azerbaijan_history/?id=13668 |access-date=4 September 2024 |website=Pravoslavie.az |publisher=Orthodox Church of Azerbaijan |language=az}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Bakıda məzarı tapılan İsa peyğəmbərin apostolu Varfolomey |url=https://qaynarinfo.az/az/bakida-mezare-tapilan-isa-peyemberin-apostolu-varfolomey/ |access-date=April 28, 2021 |website=qaynarinfo.az}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Azerbaijan's Religious Leaders’ Statement on the Patriotic War |url=https://www.catholic.az/en/archives/3120 |access-date=4 September 2024 |website=Catholic.az |publisher=Azerbaijan's Catholic Church |language=en}}</ref> គ្រិស្តសាសនិក Azerbaijani ជឿថា នៅតំបន់ក្បែរ ប៉ម Maiden នោះ សាវ័ក Bartholomew ត្រូវបានឆ្កាង និងសម្លាប់ដោយពួកអ្នកមិនជឿនៅប្រហែលឆ្នាំ ៧១ នៃគ.ស.។ <ref>{{Cite web |title=Проповедь Святого Апостола Варфоломея |url=https://udi.az/hystory/0002-2 |access-date=April 28, 2021 |website=udi.az}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Pravoslav Kilsələrinin Tarixi: Azərbaycan Tarixi |url=https://az.pravoslavie.az/history/orthodox_churches_azerbaijan_history/?id=13696 |access-date=4 September 2024 |website=Pravoslavie.az |publisher=Orthodox Church of Azerbaijan |language=az}}</ref> ព្រះវិហារបានបន្តដំណើរការរហូតដល់ឆ្នាំ 1936 នៅពេលដែលវាត្រូវបានកម្ទេចជាផ្នែកមួយនៃយុទ្ធនាការសូវៀតប្រឆាំងនឹងសាសនា។ == ការថ្វាយបង្គំ == == វត្ថុបុរាណ == == សិល្បៈ និងអក្សរសិល្ប៍ == == វប្បធម៌ == == នៅក្នុងសាសនាអ៊ីស្លាម == ដំណើររឿង [[គម្ពី គួរអាន|Qur'anic]] របស់ ពួកសិស្ស របស់ ព្រះយេស៊ូវ មិនរួមបញ្ចូលឈ្មោះ លេខ ឬគណនីលម្អិតណាមួយនៃជីវិតរបស់ពួកគេឡើយ។ ការប្រតិបត្តិ របស់មូស្លីម ទោះជាយ៉ាងក៏ដោយ តិចឬច្រើនយល់ស្របជាមួយនឹងបញ្ជី គម្ពីរសញ្ញាថ្មី ហើយជឿថាពួកសិស្សរួមមាន ពេត្រុស ភីលីព ថូម៉ាស បាថូឡូមេ ម៉ាថាយ អនទ្រេ យ៉ាកុប យូដាស យ៉ាកុប តិច យ៉ូហាន និង ស៊ីម៉ូន ហ្សេឡុត ។ {{Sfn|Noegel|Wheeler|2002|p=86}} j9h3lxhk8389u29r0yge59tv5hml1u2 0 52433 333965 322374 2026-04-01T13:18:54Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333965 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Monk_tasting_wine_from_a_barrel.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ព្រះសង្ឃមួយអង្គផឹកស្រា]] '''សាសនា និងគ្រឿងស្រវឹង''' មានប្រវត្តិស្មុគស្មាញ។ [[សាសនា]] របស់ពិភពលោកមានទំនាក់ទំនងផ្សេងគ្នាជាមួយ គ្រឿងស្រវឹង ដោយឆ្លុះបញ្ចាំងពីការអនុវត្តវប្បធម៌ សង្គម និងសាសនាចម្រុះតាមប្រពៃណីផ្សេងៗគ្នា។ ខណៈពេលដែលសាសនាមួយចំនួនហាមប្រាមយ៉ាងតឹងរ៉ឹងចំពោះការផឹកស្រា ដោយចាត់ទុកវាជា អំពើបាប ឬបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សុខុមាលភាពខាងវិញ្ញាណ និងផ្លូវកាយ សាសនាខ្លះទៀតបញ្ចូលវាទៅក្នុងពិធី និងពិធីរបស់ពួកគេ។ ពេញមួយប្រវត្តិសាស្រ្ត គ្រឿងស្រវឹងបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការគោរពសាសនា ចាប់ពីការប្រើប្រាស់ ស្រាសាក្រាម៉ង់ នៅក្នុង សាក្រាម៉ង់របស់គ្រិស្តបរិស័ទ រហូតដល់ការថ្វាយ និងការផឹកកម្រិតមធ្យមនៃ omiki ( សាក្រា ម៉ង់) នៅក្នុងពិធីបរិសុទ្ធ [[ស៊ិនតូ|Shinto]] ។ == សាសនាបាហៃ == ការបង្រៀនរបស់ [[ជំនឿបាហៃ|បាហៃ]] ហាមឃាត់ការទទួលទានគ្រឿងស្រវឹង និងថ្នាំដទៃទៀត លុះត្រាតែមានវេជ្ជបញ្ជាដោយគ្រូពេទ្យ។ គ្រឿង​ស្រវឹង​ដក​យក​ហេតុផល រំខាន​ដល់​ការ​សម្រេច​ចិត្ត​ខាង​សីលធម៌ និង​ធ្វើ​ឲ្យ​ប៉ះពាល់​ដល់​ចិត្ត និង​កាយ។ បាហៃ ក៏ត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឱ្យជៀសវាងការងារដែលទាក់ទងនឹងការផលិត ឬលក់គ្រឿងស្រវឹង ហើយត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យចូលរួមក្នុងការជួញដូរគ្រឿងញៀន។ អ្នកដែលញៀនស្រា ឬថ្នាំដទៃទៀតគួរតែស្វែងរកជំនួយផ្នែកវេជ្ជសាស្រ្តពីវេជ្ជបណ្ឌិត និង/ឬការគាំទ្រពីអង្គការដែលឧទ្ទិសដល់ការព្យាបាលការញៀន។ <ref name="PSIntro">{{Cite book|last=Smith|first=Peter|year=2008|title=An Introduction to the Baha'i (sic) Faith|publisher=[[Cambridge University Press]]|place=[[Cambridge]]|isbn=978-0-521-86251-6|page=168}}</ref> [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិកជន]] ជាធម្មតាជៀសវាងការទទួលទានសុរា (សុរាមេរយមជ្ជ, សំដៅលើប្រភេទ ភេសជ្ជៈដែលមានជាតិ ស្រវឹង) ព្រោះវាបំពានលើ [[សិក្ខាបទ៥|សីល៥]] ដែលជាក្រមសីលធម៌របស់ពុទ្ធសាសនិក ហើយអាចបង្អាក់ដល់ ការត្រាស់ដឹង និងរារាំងដល់ការរីកចំរើនក្នុង [[អរិយដ្ឋង្គិកមគ្គ|អរិយមគ្គ ប្រកបដោយអង្គ ៨]] ។ <ref name="accesstoinsight">{{Cite web |title=Access to Insight: the Panca Sila (with Pali) |url=http://www.bodhimonastery.net/bm/precepts.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101123211604/http://bodhimonastery.net/bm/precepts.html |archive-date=2010-11-23 |access-date=2011-03-14 |archivedate=2010-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101123211604/http://bodhimonastery.net/bm/precepts.html |url-status=dead }}</ref> == គ្រិស្តសាសនា == ទស្សនៈរបស់គ្រិស្តបរិស័ទលើគ្រឿងស្រវឹងគឺខុសគ្នា។ គ្រូខ្លះបង្រៀនអោយបរិភោគតែគ្រូខ្លះទៀតមិនអោយបរិភោគទេ។ == ព្រហ្មញ្ញសាសនា == សាសនាហិណ្ឌូមិនមានសិទ្ធិអំណាចកណ្តាលដែលធ្វើតាមដោយអ្នកកាន់សាសនាហិណ្ឌូទាំងអស់ទេ ទោះបីជាអត្ថបទសាសនាជាទូទៅបង្អាក់ការប្រើប្រាស់ឬការទទួលទានគ្រឿងស្រវឹងក៏ដោយ។ [[ព្រាហ្មណ៍]] ​ក៏​ហាម​មិន​ឲ្យ​ផឹក​ស្រា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អត្ថបទខ្លះសំដៅទៅលើគ្រឿងស្រវឹងដែលមានគំនិតវិជ្ជមានជាង។ == ឥស្លាម == នៅក្នុងបរិបទនៃសាសនាឥស្លាម ការទទួលទានគ្រឿងស្រវឹងត្រូវបានហាមឃាត់ស្របតាមការបង្រៀនរបស់ឥស្លាមព្រោះវាត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានផលប៉ះពាល់ដល់សុខុមាលភាពទាំងផ្លូវកាយ និងផ្លូវចិត្ត។ ការហាមឃាត់នេះច្រើនតែជាទិដ្ឋភាពមូលដ្ឋាននៃអត្តសញ្ញាណមូស្លីម ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការប្តេជ្ញាចិត្តចំពោះជំនឿ និងការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលការណ៍សាសនា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ទំនាក់ទំនងរវាងសាសនាឥស្លាម និងគ្រឿងស្រវឹងមានច្រើនមុខ និងមានឥទ្ធិពលដោយកត្តាដូចជាបរិបទវប្បធម៌ ជំនឿផ្ទាល់ខ្លួន និងកម្រិតនៃសាសនា។ == សាសនាជេន == នៅក្នុង សាសនាជេន ហាមពិសារគ្រឿងស្រវឹងគ្រប់ប្រភេទ ហើយក៏មិនមានករណីលើកលែងដែរ ដូចជាការផឹកម្តងម្កាល ឬក្នុងសង្គម។ ហេតុផលដ៏សំខាន់បំផុតប្រឆាំងនឹងការប្រើប្រាស់គ្រឿងស្រវឹងគឺឥទ្ធិពលនៃជាតិអាល់កុលលើចិត្ត និងព្រលឹង។ នៅក្នុងសាសនាជិន សកម្មភាព ឬប្រតិកម្មណាមួយដែលផ្លាស់ប្តូរ ឬប៉ះពាល់ដល់ចិត្តគឺជាអំពើហឹង្សា (ហិម្ស) ចំពោះខ្លួនឯង ដែលជាមនុស្សមានញ្ញាណប្រាំ។ អំពើ​ហិង្សា​ចំពោះ​វិញ្ញាណ​ទាំង​៥​ផ្សេង​ទៀត ឬ​ចំពោះ​ខ្លួន​ឯង គឺ​ជា​អំពើ​ហិង្សា។ ជេន មិនទទួលទានអាហារដែលមានជាតិ fermented (ស្រាបៀរ ស្រា និងគ្រឿងស្រវឹងផ្សេងទៀត) ដើម្បីជៀសវាងការសម្លាប់ microorganisms មួយចំនួនធំដែលទាក់ទងនឹងដំណើរការ fermenting ។ <ref name="Jainism">{{Cite web |title=Jainism: Know It, Understand It & Internalize It |url=https://jainism-says.blogspot.com/2019/08/jainism-perspective-on-alcohol.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215164306/https://jainism-says.blogspot.com/2019/08/jainism-perspective-on-alcohol.html |archive-date=2019-12-15 |access-date=2019-03-14}}</ref> == សាសនាយូដា == នៅក្នុងប្រពៃណី របស់ជនជាតិយូដា ស្រាគឺជាកន្លែងសំខាន់មួយនៅក្នុងពិធីសាសនា និងការប្រារព្ធពិធីផ្សេងៗ។ ជន​ជាតិ​យូដា​ជា​ច្រើន​ប្រកាន់​យក​វិធីសាស្ត្រ​កម្រិត​មធ្យម និង​មាន​ទំនួល​ខុស​ត្រូវ​ចំពោះ​គ្រឿង​ស្រវឹង ដែល​ជា​ញឹក​ញាប់​ត្រូវ​បាន​សង្កត់​ធ្ងន់​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ពិធី​សាសនា និង​ការ​ជួប​ជុំ​សង្គម។ ខណៈ​ដែល​គ្រឿង​ស្រវឹង​គឺ​ជា​ផ្នែក​មួយ​សម្រាប់​ពិធី​សាសនា​ដ៏​ពិសិដ្ឋ​ទាំង​នេះ ការ​បង្រៀន​របស់​ជន​ជាតិ​យូដា ​ក៏​លើក​ទឹក​ចិត្ត​បុគ្គល​ម្នាក់ៗ​ឲ្យ​ជៀស​វាង​ការ​ផឹក​ស្រា​ច្រើន​ហួស​ហេតុ។ <ref>{{Cite journal|last=Unkovic|first=Charles M.|last2=Adler|first2=Rudolf J.|last3=Miller|first3=Susan E.|date=1976|title=The Contemporary State of Jewish Alcoholism|url=https://www.jstor.org/stable/45403801|journal=Contemporary Jewry|volume=3|issue=1|pages=19–26|doi=10.1007/BF02965639|issn=0147-1694|jstor=45403801|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029054709/https://www.jstor.org/stable/45403801|archive-date=2023-10-29|accessdate=2023-10-22}}</ref> វិធីសាស្រ្តនេះស្របតាមការប្តេជ្ញាចិត្តទូលំទូលាយចំពោះសុខភាព និងសុខុមាលភាព។ ស្រាត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ក្នុងអំឡុងពេល [[ថ្ងៃសប្ប័ទ]] និងអាហារពិធីបុណ្យជាផ្នែកនៃពរជ័យ Kiddush ដែលញែកថ្ងៃជាបរិសុទ្ធ និងទទួលស្គាល់ភាពបរិសុទ្ធនៃឱកាសនោះ។ ស្រាក៏ដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[បុណ្យរំលង|រំលង Passover]] Seder ជាកន្លែងដែលអ្នកចូលរួមផឹកស្រាបួនពែង ដើម្បីជានិមិត្ដរូបនៃការប្រោសលោះទាំងបួនដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុង [[គម្ពីរតូរ៉ា|តូរ៉ា]] ។ ជាងនេះទៅទៀត ស្រាត្រូវបានគេប្រើនៅក្នុងពិធីអាពាហ៍ពិពាហ៍របស់ជនជាតិយូដា ដែលកូនក្រមុំ និងកូនកំលោះចែករំលែកស្រាមួយពែងនៅក្រោម chuppah (ដំបូលអាពាហ៍ពិពាហ៍) ជានិមិត្តរូបនៃសហជីព និងការប្តេជ្ញាចិត្តចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមក។ លើសពីនេះ សហគមន៍ជ្វីហ្វអាចផ្តល់ការគាំទ្រ និងធនធានសម្រាប់អ្នកដែលជួបបញ្ហាទាក់ទងនឹងគ្រឿងស្រវឹង ដោយឆ្លុះបញ្ចាំងពីវិធីសាស្រ្តដែលមានចិត្តមេត្តា និងផ្តោតលើសហគមន៍ក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាគ្រឿងស្រវឹង។ <ref>{{Cite journal|last=Glassner|first=Barry|last2=Berg|first2=Bruce|date=1980|title=How Jews Avoid Alcohol Problems|url=https://www.jstor.org/stable/2095014|journal=American Sociological Review|volume=45|issue=4|pages=647–664|doi=10.2307/2095014|issn=0003-1224|jstor=2095014|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030015748/https://www.jstor.org/stable/2095014|archive-date=2023-10-30|accessdate=2023-10-22}}</ref> == សាសនាស៊ីនតូ == Sake ជាញឹកញាប់ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាផ្នែកនៃពិធីសម្អាត [[ស៊ិនតូ|ស៊ីនតូ]] ។ <ref name="Kasulis2004">{{Cite book|last1=Thomas P. Kasulis|title=Shinto|url=https://books.google.com/books?id=yQPWNilhjPcC&pg=PT70|date=August 2004|isbn=978-0-8248-6430-9|page=70}}</ref> សក្ការៈបូជាដល់ កាមិ (ព្រះ) ជាតង្វាយមុនពេលផឹកត្រូវបានគេហៅថា អូមិកិ {{Nihongo|2=お神酒}} ។ <ref name="Bocking2005">{{Cite book|last1=Brian Bocking|title=A Popular Dictionary of Shinto|url=https://books.google.com/books?id=MWGQAgAAQBAJ&pg=PT175|date=30 September 2005|isbn=978-1-135-79738-6|page=175}}</ref> មនុស្សផឹក អូមិកិ ជាមួយព្រះដើម្បីទំនាក់ទំនងជាមួយពួកគេ និងដើម្បីស្វែងរកការប្រមូលផលដ៏សម្បូរបែបនៅឆ្នាំបន្ទាប់។ == សាសនាស៊ីក == សាសនាស៊ីក ដែល​បាន​ផ្តួចផ្តើម​គំនិត​មិន​អាច​ប្រើ ឬ​ប្រើប្រាស់​គ្រឿង​ស្រវឹង​បាន​ទេ ដែល​ស្រា​គឺ​មួយ​។ <ref>{{Cite web |title=11 Things You Should and Shouldn't Do in Sikhism |url=https://www.learnreligions.com/sikhism-dos-and-donts-2993495 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012051221/https://www.learnreligions.com/sikhism-dos-and-donts-2993495 |archive-date=2023-10-12 |access-date=2023-10-12 |website=Learn Religions |language=en |archivedate=2023-10-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231012051221/https://www.learnreligions.com/sikhism-dos-and-donts-2993495 }}</ref> ស៊ីក ''រេហត្នាម៉ាស'' (ក្រមសីលធម៌) និងទំនុកតម្កើងពី ''Guru Granth Sahib'' ទាំងពីរត្រូវបានប្រើដើម្បីគាំទ្រដល់ការហាមឃាត់ សាសនាស៊ីក លើការប្រើប្រាស់សារធាតុបំប្លែងចិត្ត។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Sandhu|first=Jaswinder Singh|date=2009|title=A Sikh Perspective on Alcohol and Drugs: Implications for the Treatment of Punjabi-Sikh Patients|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17448720902935037|journal=Sikh Formations|language=en|volume=5|issue=1|pages=23–37|doi=10.1080/17448720902935037|issn=1744-8727|url-access=subscription}}</ref> == សាសនាតាវ == នៅក្នុងពិធីសាសនា និងការអនុវត្តសាសនា [[សាសនាតាវ|តាវ]] អាល់កុលក៏ដើរតួជាតង្វាយ និងជាមធ្យោបាយនៃការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយព្រះ។ ភេសជ្ជៈ​មាន​ជាតិ​អាល់កុល​ច្រើន​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ក្នុង​ពិធី​សាសនា និង​ជា​គ្រឿង​បូជា​ដល់​បុព្វការីជន។ ការប្រើប្រាស់គ្រឿងស្រវឹងនៅក្នុងពិធីសាសនាតាវ អាចតំណាងឱ្យការបន្សុត ពរជ័យ និងការបង្កើតកន្លែងពិសិដ្ឋ។ នៅក្នុងករណីទាំងនេះ ការទទួលទានគ្រឿងស្រវឹងត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងលក្ខណៈគ្រប់គ្រង និងសតិអារម្មណ៍ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការសង្កត់ធ្ងន់លើសាសនាតាវលើតុល្យភាព និងភាពសុខដុមរមនា។{{Citation needed|date=March 2024}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2024)">ត្រូវការដកស្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> == សាសនាថេលេម៉ា == == សាសនាវូឌូ (Voodoo) == នៅក្នុងជំនឿ វូឌូ នៃប្រទេសហៃទី ភេសជ្ជៈមានជាតិអាល់កុលដូចជា rum ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ដើម្បីអាចឱ្យវិញ្ញាណហៅថា "lwa" ចូលទៅក្នុងខ្លួនរបស់មនុស្សម្នាក់ និងជួយពួកគេស្វែងរកការលើកទឹកចិត្ត ឬកម្លាំងដើម្បីរស់រានមានជីវិតពីការតស៊ូ ឬជីវិតប្រចាំថ្ងៃ។ <ref>{{Cite book|last=Tann|first=Mambo Chita|url=https://books.google.com/books?id=_smB9MocN0kC&q=vodou+haiti+alcohol&pg=PA77|title=Haitian Vodou: An Introduction to Haiti's Indigenous Spiritual Tradition|date=2012-02-08|publisher=Llewellyn Worldwide|isbn=978-0-7387-3163-6|language=en|page=77}}</ref> == ឯកសារយោង == === កំណត់ចំណាំ === === ការដកស្រង់ === [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text]] q0buohhsgrk0tupo4rpji6x6icvf8a0 0 53493 333985 2026-04-01T18:07:40Z ~2026-20124-16 50437 VEASNA 0978263250 (1000)$ 333985 wikitext text/x-wiki VEASNA hp0z0avxmfgw21ioa56x69qgajnsp8e 0 53494 334007 2026-04-02T02:26:50Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1346482030|Strait of Hormuz]]" 334007 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Strait_of_hormuz_full.jpg|រូបភាពតូច|ច្រកសមុទ្រដែលបង្ហាញពីព្រំដែននយោបាយសមុទ្រ និង [[គ្រោងការណ៍បំបែកចរាចរណ៍|ផ្លូវដឹកជញ្ជូនទំនិញ]] (២០០៤)]] [[ឯកសារ:Strait_of_Hormuz_OSM.webp|រូបភាពតូច|[[ផែនទីភូមិសាស្ត្រ]] ច្រកសមុទ្រហ័រមូស ដែលបង្ហាញពី [[ឧបទ្វីបមូសាន់ដាម]] នៃ [[អូម៉ង់|ប្រទេសអូម៉ង់]] នៅភាគខាងត្បូង និង [[អ៊ីរ៉ង់]] នៅភាគខាងជើង]] '''ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍''' ( /h ɔːr ˈm uː z / ) {{Efn|{{langx|fa|تنگهٔ هرمز|Tange-ye Hormoz}} {{audio|Tangehye Hormuz.ogg|listen}}, {{langx|ar|مَضيق هُرمُز|Maḍīq Hurmuz}}}} គឺជា[[ច្រកសមុទ្រ|ផ្លូវទឹក]]មួយរវាង [[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]] និង [[ឈូងសមុទ្រអូម៉ង់]] ។ នៅលើឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងជើងមាន [[អ៊ីរ៉ង់]] ហើយនៅលើឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងត្បូងមាន [[ឧបទ្វីបមូសាន់ដាម]] ដែលរំលែកដោយ [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] និង [[អភិបាលរដ្ឋមូសាន់ដាម]]ដែលជា [[ដីដែលគេជីកយកដីចេញ|តំបន់ដាច់ស្រយាល]] មួយរបស់ [[អូម៉ង់]] ។ ច្រកសមុទ្រនេះមានប្រវែងប្រហែល {{Convert|104|mi|nmi + km}} មានប្រវែង និងមានទទឹងខុសៗគ្នាចាប់ពីប្រហែល {{Cvt|60|mi|nmi + km}} ដល់ {{Cvt|24|mi|nmi + km}} ។ <ref name="dyke-20081002">{{Cite book|page=216|title=The Future of Ocean Regime-Building|date=2 October 2008|isbn=9789004172678|archive-date=7 August 2020}}</ref> <ref name="eia-20120104">{{Cite web |date=4 January 2012 |title=The Strait of Hormuz is the world's most important oil transit chokepoint |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=4430 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911152226/https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=4430 |archive-date=11 September 2018 |access-date=11 September 2018 |publisher=U.S. Energy Information Administration}}</ref> វាផ្តល់នូវផ្លូវសមុទ្រតែមួយគត់ពីឈូងសមុទ្រពែរ្សទៅកាន់មហាសមុទ្របើកចំហ ហើយវាគឺជា[[ចំណុចស្ទះ]]ដ៏សំខាន់បំផុតមួយរបស់ពិភពលោក។ <ref name="oilpricecom01">{{Cite web |last=Viktor Katona |title=How Iran Plans To Bypass The World's Main Oil Chokepoint |url=https://oilprice.com/Geopolitics/International/How-Iran-Plans-To-Bypass-The-Worlds-Main-Oil-Chokepoint.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911081557/https://oilprice.com/Geopolitics/International/How-Iran-Plans-To-Bypass-The-Worlds-Main-Oil-Chokepoint.html |archive-date=11 September 2018 |access-date=11 September 2018 |publisher=Oilprice.com}}</ref> ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០២៣-២០២៥ [[ឧស្ម័នធម្មជាតិរាវ]] (LNG) ចំនួន ២០% របស់ពិភពលោក និង [[បញ្ជីប្រទេសនាំចេញប្រេង|ពាណិជ្ជកម្មប្រេង]] តាមសមុទ្រចំនួន ២៥% បានឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រនេះជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ វាគឺជាប្រភពផលិតផលប្រេងដ៏សំខាន់សម្រាប់ [[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]] និង [[អាស៊ី]] ហើយត្រូវបានគេពិពណ៌នាថា "សំខាន់" ចំពោះសន្តិសុខថាមពលរបស់អឺរ៉ុប។ <ref>{{Cite web |date=16 March 2026 |title=Why is the Strait of Hormuz critical to Europe? |url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/03/16/why-is-the-strait-of-hormuz-critical-to-europe |access-date=18 March 2026 |website=euronews |language=en}}</ref> វាក៏ជាផ្លូវសមុទ្រតែមួយគត់សម្រាប់ប្រទេសឈូងសមុទ្រមួយចំនួន រួមទាំង [[កាតា]] [[គុយវ៉ែត]] និង [[បារ៉ែន]] ហើយការរំខានដល់ច្រកសមុទ្រនេះអាចបណ្តាលឱ្យមានការខ្វះខាតការផ្គត់ផ្គង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ <ref>{{Cite web |last=Surucu-Balci |first=Ebru |last2=Balci |first2=Gokcay |date=4 March 2026 |title=Strait of Hormuz: Gulf states' food security is at immediate risk but wider shortages could push up consumer prices globally |url=http://theconversation.com/strait-of-hormuz-gulf-states-food-security-is-at-immediate-risk-but-wider-shortages-could-push-up-consumer-prices-globally-277214 |access-date=18 March 2026 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> ជាប្រពៃណី ច្រកសមុទ្រនេះមិនដែលត្រូវបានបិទរយៈពេលយូរក្នុងអំឡុងពេលមានជម្លោះនៅមជ្ឈិមបូព៌ាទេ (មិនដូច [[ច្រកសមុទ្រទីរ៉ាន]] / [[បាបអេលម៉ាន់ដេប|បាបអែលម៉ាន់ដេប]] ) <ref>{{Cite web |date=17 June 2025 |title=Oil Prices Jump, But Middle East Oil Keeps Flowing Uninterrupted |url=https://oilprice.com/Energy/Crude-Oil/Oil-Prices-Jump-But-Middle-East-Oil-Keeps-Flowing-Uninterrupted.html |website=OilPrice.com |quote=the narrow lane has never been blocked in any previous conflict in the Middle East.}}</ref> ទោះបីជាអ៊ីរ៉ង់ធ្លាប់គំរាមបិទច្រកសមុទ្រនេះម្តងម្កាលក៏ដោយ <ref name="auto">{{Cite web |last=Altman |first=Howard |date=14 June 2025 |title=Could Iran Carry Out Its Threat To Shut Down The Strait Of Hormuz? |url=https://www.twz.com/news-features/could-iran-carry-out-its-threat-to-shut-the-strait-of-hormuz |access-date=15 June 2025 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> <ref name=":4">{{Cite news|date=19 November 2025|title=Iran Releases Tanker It Seized From the Strait of Hormuz|language=en|url=https://www.nytimes.com/2025/11/19/world/middleeast/iran-tanker-strait-of-hormuz.html|access-date=28 November 2025}}</ref> ហើយការរៀបចំដើម្បីជីករ៉ែត្រូវបានធ្វើឡើង។ <ref name=":3">{{Cite news|last=Slattery|first=Gram|last2=Stewart|first2=Phil|last3=Slattery|first3=Gram|last4=Stewart|first4=Phil|date=1 July 2025|title=Exclusive: Iran made preparations to mine the Strait of Hormuz, US sources say|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-made-preparations-mine-strait-hormuz-us-sources-say-2025-07-01/|access-date=3 July 2025}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ច្រកសមុទ្រនេះបានក្លាយជាចំណុចកណ្តាលដ៏សំខាន់របស់សហគមន៍អន្តរជាតិក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ ២០២៦]] ដែលបណ្តាលឱ្យមាន [[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូសឆ្នាំ ២០២៦|វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]] ។ <ref>{{Cite web |last=Sinha |first=Aditya |date=25 February 2026 |title=Why Hormuz, not Fordow, is the real centre of gravity in the Iran crisis |url=https://www.firstpost.com/opinion/why-hormuz-not-fordow-is-the-real-centre-of-gravity-in-the-iran-crisis-13983548.html |url-status=live |access-date=18 March 2026 |website=First Post}}</ref> == ឯកសារយោង == l4kpdvzp8gfvkjqknsjoqpamwh1tost