វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 13319 334274 334119 2026-04-12T09:56:07Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334274 wikitext text/x-wiki '''ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Phnom Kulen National Park or Jayavarman-Norodom Phnom Kulen National Park) គឺជាឧទ្យានជាតិមួយរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ភ្នំគូលែន|ជួរភ្នំគូលែន]]ទឹកដី[[ខេត្តសៀមរាប]]។ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៣៧៣.៧៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េហើយមានឈ្មោះជាផ្លូវការរថា'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''។ {{Infobox protected area | name = ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន | alt_name = ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | iucn_category = II | iucn_ref =<ref name="wdpa">{{cite web |author=Protected Planet |date=2018 |title=Phnom Kulen National Park |url=https://www.protectedplanet.net/phnom-kulen-national-park |publisher=United Nations Environment World Conservation Monitoring Centre |access-date=26 Dec 2018}}</ref> | photo = PhnomKulen.jpg | photo_width = | photo_caption = ទឹកជ្រោះនៅលើឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | map = Cambodia | relief = Yes | map_width = | map_caption = ផែនទីនៃឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន | location = [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]], {{CAM}} <ref name="wdpa">https://m.freshnewsasia.com/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html</ref> | nearest_city_title = ទីក្រុងដែលនៅជិតបំផុត | nearest_city = [[ក្រុងសៀមរាប]] | lat_d = 13.6062 | long_d = 104.0957 | region = KH | area_km2 = 373.76 | established = ថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣<ref name="wdpa" /> | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | website = }} នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]តំបន់នេះគឺជាទីតាំងនៃ[[:en:Mahendraparvata|រាជធានីមហេន្ទ្របវ៌ត]]ដែលជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ទ្រង់បានប្រកាសខ្លួនជា[[ស្ដេចចក្រពត្តិ|ចក្រវ៌ាតីន]](ស្តេចចក្រវាឡ)។<ref>[[#Higham2001|Higham, 2001]]: pp. 54–59</ref> [[File:Phnom Kulen8.JPG|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ទេសភាពឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីទំហំ ៣៧.៥០០ ហិកតានិងគ្រប់ដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] [[ភ្នំគូលែន]] និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្តឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។[[ភ្នំគូលែន]]ទទួលបានងារជា'''ឧទ្យានជាតិ'''តាមរយៈព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០២ បន្ទាប់ពី[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០១ កំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ [[ក្រសួងបរិស្ថាន]] [[ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគររូបនីយកម្ម និងសំណង់|ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និង សំណង់]] និង [[ខេត្តសៀមរាប|រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប]]បានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពព្រំប្រទល់ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនឡើងវិញធ្វើឲ្យផ្ទៃដីនៅសល់ទំហំ ៣៧.៣៧៣ ហិកតា។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ តាមរយៈអនុក្រឹត្យលេខ ១៨៨ អនក្រ.បក ចុះនៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ របស់[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្មន័-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានផ្ទៃដីទំហំ ៦២៨៨៣ ហិកតាស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្ត[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើស្រុកចំនួន ០៥ ឃុំចំនួន ១៤ និង ភូមិចំនួន ៤៥ រួមមាន[[ស្រុកស្វាយលើ]](ឃុំចំនួន ០៤ និងភូមិចំនួន ២០)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ១៤)[[ស្រុកវ៉ារិន]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៧ )[[ស្រុកសូទ្រនិគម]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៣) និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]] (ឃុំចំនួន ០១ និងភូមិចំនួន ០១)។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនពុះចែកជា ០២ ផ្នែកដោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ ៦៧]] ផ្នែកខាងលិចហៅថា'''ភ្នំក្បាលស្ពាន'''និងផ្នែកខាងកើតហៅថា'''ជួរភ្នំគូលែន'''។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានព្រំប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] និង [[ស្រុកវ៉ារិន]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] និង [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានរយៈកម្ពស់អតិបរមា ៤៩៨ ម៉ែត្រស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនិងមានចម្ងាយ ៦០ គីឡូម៉ែត្រពី[[ក្រុងសៀមរាប]]និងប្រហែល ២៥ គីឡូម៉ែត្រពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref>ដែលសម្បូរទៅដោយសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌ ធនធានធម្មជាតិ និង ជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងបុរាណ[[ដើមសម័យអង្គរ]]([[:en:Mahendraparvata|មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]])។។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-03-16 |title=ស្វែងយល់ពី​ឧទ្យានជាតិ​ភ្នំគូលែន «ប្រវត្តិ ភូមិសាស្រ្ត ​វប្បធម៌ សក្តានុពលទេសចរណ៍» |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/874340 |access-date=2026-03-26 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម «ភ្នំគូលែន» នឹងត្រូវប្រែមុខមាត់ថ្មីបន្ថែមទៀត តាមរយៈការអភិវឌ្ឍរបៀងទេសចរណ៍ធម្មជាតិ និងវប្បធម៌ |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html |access-date=2026-03-26 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> == ទឹកជ្រោះ == មានទឹកជ្រោះធំៗចំនួន ០២ នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]] ៖ * ទឹកជ្រោះទី ០១ មានកម្ពស់ ០៤-០៥ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ២៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] *ទឹកជ្រោះទី ០២ មានកម្ពស់ ១៥-២០ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ១៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា។ ទំហំរបស់ទឹកជ្រោះប្រែប្រួលទៅតាមរដូវនិងបរិមាណទឹកភ្លៀង។ភ្ញៀវទេសចរដែលធ្វើដំណើរទៅកម្សាន្តទឹកជ្រោះនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]]គឺមានការពេញនិយមជាខ្លាំងដែលមិនអាចរំលងបាន។ [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] == ឯកសារយោង == 6sb3d3wq5d1pi2vsxouq53pumeig48q 0 18649 334264 333700 2026-04-11T16:13:27Z ~2026-22443-22 50567 334264 wikitext text/x-wiki {{Infobox dot-com company | company_name = Facebook, Inc. | company_logo = [[File:Facebook.svg|220px]] | company_type = [[Public company|Public]] | traded_as = {{NASDAQ|FB}} | foundation = {{Start date and age|2004|02|04|df=no|p=yes|br=yes}} | location = [[Menlo Park, California|Menlo Park]], [[California]], U.S. | area_served = [[United States]] (2004–05)<br />Worldwide (2005–present) | founder = {{Unbulleted list|[[Mark Zuckerberg]]|[[Eduardo Saverin]]|[[Andrew McCollum]]|[[Dustin Moskovitz]]|[[Chris Hughes]]}} | key_people = [[Mark Zuckerberg]]<br />([[Chairman]] and [[CEO]])<br />[[Sheryl Sandberg]]<br />([[Chief operating officer|COO]]) | industry = [[Internet]] | revenue = {{Increase}} {{USD|7.872}} billion (2013)<ref name="10k2014"/> | operating_income = {{Increase}} {{USD|2.804}} billion (2013)<ref name="10k2014"/> | net_income = {{Gain}} {{USD|1.5}} billion (2013)<ref name="10k2014"/> | assets = {{Increase}} {{USD|17.895}} billion (2013)<ref name="10k2014"/> | equity = {{Increase}} {{USD|15.47}} billion (2013)<ref name="10k2014"/> | num_employees = 6,337 (December 2013)<ref name="10k2014">{{cite web |url=http://investor.fb.com/secfiling.cfm?filingID=1326801-14-7&CIK=1326801|title=10-K Annual Report|work=SEC Filings |publisher=Facebook |accessdate=February 7, 2014|date=January 31, 2014}}</ref> | subsid = [[Instagram]] | url = {{URL|facebook.com}} | programming_language = [[C++]], [[PHP]]<ref>{{cite news |url= http://www.theregister.co.uk/2010/02/02/facebook_hiphop_unveiled/ |title=Facebook re-write takes PHP to an enterprise past |last=Clarke |first=Gavin |work=The Register |location =London |date=February 2, 2010}}</ref> and [[ភាសា D|D language]]<ref>{{cite news |url=http://www.drdobbs.com/mobile/facebook-adopts-d-language/240162694|title=Facebook Adopts D Language|last=Bridgwater|first=Adrian |work=Dr Dobb's |location =San Francisco|date=October 16, 2013}}</ref> | ipv6 = | alexa = {{Steady}} 2 ({{as of|2014|2|1|alt=February 2014}})<ref name="alexa">{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/facebook.com |title= Facebook.com Site Info |publisher= [[Alexa Internet]] |accessdate= 2014-02-01 |archivedate= 2016-12-21 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20161221123429/http://www.alexa.com/siteinfo/facebook.com |url-status= dead }}</ref><!--Updated monthly by OKBot.--> | website_type = [[Social networking service]] | registration = Required | num_users = 1.23 billion (monthly active, December 2013)<ref name=fb2013q4/> | language = [[Multilingualism|Multilingual]] (70) | current_status = Active | screenshot = [[File:Facebook (login, signup page).jpg|border|220px]] | caption = Facebook's login/signup screen }} {| class="infobox" style="width: 9em;" |+ Facebook |- style="text-align:center;" |'''[[History of Facebook|History]]''' |- style="text-align:center;" |'''[[Timeline of Facebook|Timeline]]''' |- style="text-align:center;" |'''[[List of mergers and acquisitions by Facebook|Acquisitions]]''' |- style="text-align:center;" |'''[[Criticism of Facebook|Criticism]]''' |- style="text-align:center;" |'''[[Facebook features|Features]]''' |} === '''ហ្វេសប៊ុក '''([[ភាសាខ្មែរ]] Facebook ការសេសេរកាត់ ភាសាខ្មែរ) គឺជា[[គេហៈទំព័រ]]មួយ ដែលកំពុងពេញនិយមនៅក្នុង[[ពិភពលោក]] ដែលគេហៅថាជាប្រភេទបណ្តាញទំនាក់ទំនងសង្គម មួយយ៉ាងទំនើបនិងពេញនិយម។ មិនថាតែនៅបរទេសប៉ុណ្ណោះទេ នៅ[[ប្រទេសកម្ពុជា]] មានអ្នកប្រើប្រាស់ហ្វេសប៊ុក៤៩១៤៨០នាក់ នៅថ្ថៃទី៣១[[ខែមិនា]][[ឆ្នាំ២០១២]]<ref>អង្គការសំរាប់តាមស្ថិរិលេខនៃអ៊ិន្ទើណេតនៅពិភលោក «[http://www.internetworldstats.com/asia.htm ហ្វេសប៊ុកនៅប្រទេសកម្ភុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430095416/https://www.internetworldstats.com/asia.htm |date=2019-04-30 }}» ថៃទី៣១ខែមិនា ឆ្នាំ២០១២ ទំព័រត្រូវបានមើលនៅថ្ថៃទី៨ ខែសិហា ឆ្នាំ២០១២</ref> === ជារៀងរាល់ថ្ងៃមាន ប្រជាជនរាប់លានអ្នកបានលេងហ្វេសប៊ុក។ ការលេងហ្វេសប៊ុកវាមានប្រយោជន៍ដូចជា យើងនិងបានដឹងពី [[ព័ត៌មាន]] ផ្សេងៗតាមរយះការបង្ហោះពីមិត្តភក្តិរបស់អ្នក ជាពិសេសគឺធ្វើអោយយើងមានភាពសប្បាយរីករាយនៅក្នុងចិត្ត និងបំបាត់ស្ត្រេសទៀតផង។ មានមនុស្ស ជាច្រើនយល់ថា ការលេងហ្វេសប៊ុកវាមិនល្អទេហើយមានខ្លះទៀតថាហ្វេសប៊ុកល្អ។ ប៉ុន្តែហ្វេសប៊ុកល្អឬអាក្រក់គឺ អាស្រ័យទៅលើអ្នកលេងទៅវិញទេ។ ប្រសិនបើយើងយកហ្វេសប៊ុកមកលេងឬប្រើការសំរាប់អ្វី ដែលមានប្រយោជន៍ នោះគឺវាមានប្រយោជន៍។ ឥលូវនេះយើងទាំងគ្នានឹងស្វែងយល់ថាតើហ្វេសប៊ុកមាន ដើមកំណើតតាំងពីពេលណា ហើយអ្នកណាជាអ្នកបង្កើតវា។ឥលូវ យើងចាប់ផ្តើមទាំងអស់គ្នា៖ [[រូបភាព:MarkZuckerbeg.jpg|right|400px]] ==ប្រវត្តិនៃហ្វេសប៊ុក == [[រូបភាព:MarkZuckerberg.jpg|right|thumb|200px|លោក [[ម៉ាកហ្សុកឃឺបឺក(Markzuckerberg)]] ជាអ្នកបង្កើតហ្វេសប៊ុក]] ហ្វេសប៊ុក ត្រូបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី៤ខែកុម្ភៈឆ្នាំ២០០៤ដោយលោក [[ម៉ាកហ្សុកឃឺបឺក]](Markzuckerberg)និងមិត្តភក្តិរបស់លោក អាដាមឌីអែងជីឡូ​(Adam D'Angelo) និង ខលធីច(caltech)ដែលជាមិត្តភក្តិដ៏ល្អបំផុតរបស់លោក។ ដើម្បីបំពេញនូវអ្វីទាំងអស់នេះ លោក ហ្សុកឃឺបឺក​(zuckerberg)បានព្យាយាមធ្វើការយ៉ាងខ្លាំងដើម្បីការពារប្រព័ន្ធកុំព្យូទ័ររបស់​ ហាវីត(Harvard)និងធ្វើការCopyរាល់អាសយដ្ឋានផ្ទាល់ខ្លួន ដូចជាដូចជាលេខរៀងរបស់រូបភាពជាដើម។ ហារីត​(Harvard)នៅពេលនោះមិនទាន់មានសិស្សនៅឡើយ។ទំព័រមុខនៃវ៉ែបសាយ ហ្វេសប៊ុកបានទាក់ទាញអ្នកទស្សនាបានចំនួន 450នាក់​ ហើយនឹងមានរូបភាពចំនួន ២២​០០០រូបភាពដែលវាជាលើកទី១ នៃការបើកអោយដំណើរការរយះពេលបួនម៉ោងប៉ុណ្ណោះ។ គេហះទំព័រនេះត្រូវបានមានការរីកចំរើននយ៉ាងឆាប់រហ័ស នៅក្នុងចំនោមគេហះទំព័របី បួនដ៏ទៃទៀត​នៅក្នុងប្រព័ន្ធ[[អ៊ីនធើណែត]] ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបិទនៅក្នុងរយះពេលពីរ បីថ្ងៃបន្ទាប់ដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ ហារីត(Harvard)។ហ្សុកឃឺបឺកត្រូវបានចោទប្រកាន់ នៅក្នុងវិវាទផ្ទៃក្នុង។ការប្រព្រឹត្តិបទល្មើស ត្រូវបានរក្សាសិទ្ធ ហើយនឹង[[សិទ្ធឯកជន]]របស់ជនល្មើសនៃការប្រព្រឹត្តិបទល្មើស ហើយបានប្រឈមមុខនឹងការបណ្តេញចេញ។ជាចុងក្រោយទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយការចោទប្រកាន់ត្រូវបានបញ្ឈប់។ ហ្សុកឃឺបឺកបានពង្រីកបំនងប្រាថ្នារបស់គាត់បានសំរេចដោយវិសមធម៌ ដែលនៅក្នុង[[ឆមាស]]នោះដោយបានបង្កើត[[ឧបករណ៍]]ងាយស្រួលសំរាប់សិក្សានៅក្នុងសង្គមនៃប្រវិត្តិចុងក្រោយនៃសិល្បះ ដោយបានបញ្ជូលរូបភាពរបស់ប្រទេសអាកានីស្ថានជាង៥០០រូបភាពចូលទៅក្នុងគេហះទំព័រនេះជាមួយនឹងរូបភាពមួយនៅក្នុងទំព័រមួយហើយ មានការចូលរួមផ្តល់មតិយ៉ាងច្រើន។គាត់បានបើកគេហៈទំព័ររបស់គាត់អោយមិត្តភក្តិរបស់គាត់ ហើយមនុស្សជាច្រើនបានធ្វើការចែករំលែកនូវអ្វីដែលគេចាប់អារម្មណ៍អោយទៅអ្នកដ៏ទៃទៀតបានដឹង។ បន្ទាប់ពីឆមាសនោះ ហ្សុកឃឺបឺកបានសសេរកូដសំរាប់គេហៈទំព័រថ្មីមួយនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០០៤ គាត់បានពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំង ហើយគាត់បាននិយាយថាដោយបទពិចារណកថានៅក្នុងការគ្រប់គ្រងពីមុនរបស់ ហាវីត (Harvard)ដែលនិយាយអំពីការប៉ះពាល់នៃក្របមុខនៃ[[គេហៈទំព័រ]]។ នៅថ្ងៃទី​៤​ ខែកុម្ភះ ឆ្នាំ២០០៤ លោក ហ្សុកឃឺបឺកបានកែប្រែគេហៈទំព័រហ្វេសប៊ុក អោយមានសភាពប្លែកគួរអោយចាប់អារម្មណ៍ជាខ្លាំង។ ៦ថ្ងៃក្រោយមក គេហៈទំព័នេះមានសភាពរីកចំរើន ហើយរៀមច្បងរបស់ហារីត(Harvard)បីនាក់គឺ ខែមរូន វីនលេវវូស(Cameron Winklevoss), ធីលឺ វីនលេវវូស (Tyler Winklevoss)​ និង ឌីវយ៉ា ណារិនដ្រា(Divya Narendra) បានចោទប្រកាន់ ហ្សុកឃឺបឺកថា ហ្សុកឃឺបឺកមានចេតនាបោកបញ្ឆោតពួកគេអោយជួយធ្ចើគេហៈទំព័រ ទំនាក់ទំនងសង្គមមួយដែលមានឈ្មោះថា HarvardConnection.com ដែលគាត់បានបោកប្រាស់គេអោយធ្វើគេហៈទំព័រនេះសំរាប់ការប្រកួតប្រជែង។មានការរិះគន់បីចំពោះការគ្រប់គ្រងរបស់ ហាវីត(Harvard Crimson) ហើយអ្នកកាសែតបានចាប់ផ្តើមធ្វើការស៊ើបអង្កេត។ ហ្វេសប៊ុកបានបញ្ចូលទៅក្នុងសហគ្រិន​ សៀន ផាកឃឺ (Sean Parker)នៅក្នុង[[រដូវក្តៅ]]ក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ដែលស្ថិតនៅក្រោមជាធម្មតារបស់ ហ្សុកឃឺបឺក រហូតក្លាយទៅជាប្រធានគ្រប់គ្រងក្រុមហ៊ុន។នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៤ ហ្វេសប៊ុកបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងទៅ ផាលូ​ អាល់តូ (Palo Alto) រដ្ឋកាលីហ្វកញ៉ា (California) ហើយវាបានទទួល[[ដើមទុន]]គ្រាដំបូងនៅក្នុងខែនោះតាមរយះ ផាយ​ ផាល (Pay pal)ដែលបានដួលរលំ។ ក្រុមហ៊ុននោះបានបោះបង់ឈ្មោះគេហៈទំព័រនោះចោល ហើយបានទិញឈ្មោះផ្សេងមួយទៀតឈ្មោះ[[ facebook.com]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ ដែលមានតំលៃ ២០០០០០ដុល្លា។ គេហៈទំព័រហ្វេសប៊ុកបានធ្វើការកែប្រែថ្មីបានទៅជាកម្រិតមធ្យម នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៥ ដែលលោកហ្សុកឃឺបឺកបានហៅថា ជំហានបន្ទាប់នៃការកែប្រែសមរម្យ។នៅខណៈពេលនោះកំរិតបណ្តាញទំនាក់ទំនងនោះត្រូវការ ការចូលរួមពីអ្នកប្រើប្រាស់។ហ្វេសប៊ុកបានជ្រើសតាំងសមាជិកបន្ថែម នៃបុគ្គលិកតាមបណ្តាក្រុមហ៊ុនផ្សេងៗ ដោយមាន [[ក្រុមហ៊ុន]] Apple Inc និង Microsoft។ហ្វេសប៊ុកត្រូវបានបើកម្ដងទៀត នៅថ្ងៃទី ២៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៦ សំរាប់អ្នកប្រើប្រាស់ដែលមានអាយុ ១៣ឆ្នាំ រឺចាស់ជាងនេះជាមួយនឹងអាសយដ្ឋានអ៊ីម៉ែល។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៧ [[ក្រុមហ៊ុន Microsoft]] បានប្រកាសថា គេបានទិញ១,៦%នៃ គេហៈទំព័រហ្វេសប៊ុកក្នុងតំលៃ២៤០លានដុល្លា ហើយបានកំណត់តំលៃសរុបអោយ ហ្វេសប៊ុកក្នុងតំលៃ១៥លានដុល្លា។នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០០៨ ហ្វេសប៊ុកបានប្រកាសថា គេនឹងតំឡើង ប្រព័ន្ធបញ្ជាអន្តរជាតិមួយនៅក្នុងទីក្រុង ឌុប្លិន(Dublin)ក្នុងប្រទេស អ៊ារីលែន(Ireland)។នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៩ ហ្វេសប៊ុកបាននិយាយថាគេនឹងបង្វិលលុយដែលហូរនៅគ្រាដំបូង។ បន្ទាប់ពីឆ្នាំ២០០៩ ការធ្វើ[[ពាណិជ្ជកម្ម]]លើហ្វេសប៊ុកមានការកើនឡើងជាលំដាប់។ហើយមនុស្សភាគច្រើនបានចូលទស្សនាគេហៈទំព័រហ្វេសប៊ុកជាង [[ហ្គូកហ្គល(Google)]]នៅចុងខែមិនា ថ្ងៃទី១៣ ឆ្នាំ២០១០។ ==សហការី ហាយបងហ្វេសប៊ុកខ្ញុំចូលអត់បានបង== [[រូបភាព:1601californiaavelobby.jpg|right|thumb|200px|ការិយាល័យនៅ រដ្ឋកាលីហ្វូនីអា]] ===ម្ចាស់កម្មសិទ្ធ=== ម្ចាស់កម្មសិទ្ធមានអាទិភាពច្រើនចំពោះក្រុមហ៊ុនទៅតាមអ្វីដែលអាចធ្វើបាន។លោក ហ្សុកឃឺបឺកមាន២៤% លោក អាកសែល ផាតនឺ (Accel Partners)មាន ១០%, Digital Sky Technologies មាន១០% , Dustin Moskovitz ៦%, Eduardo Saverin មាន ៥% , Sean Parker ៤% ,Peter Thiel មាន៣% Greylock Partners និង Meritech Capital Partners មានចន្លោះពី១ ទៅ ២%នៃម្នាក់ៗ , ក្រុមហ៊ុនMicrosoft មាន១.៣% ,​ Li Ka-shing មាន ០.៧៥% ,​ Interpublic Group មាន តិចជាង០.៥% ហើយនឹងក្រុមតូចមួយដែលបង្កើតថ្មី និង បុគ្គលិកចូលនិវត្តន៍និងជនល្បីល្បាញរបស់ខ្លួន មានតិចជាង១% នៃម្នាក់ៗ ហើយនៅសល់៣០%ទៀតសំរាប់បុគ្គលិកផ្ទាល់ខ្លួនទាំងអស់ ហើយនឹងមិនបានបើកអោយអ្នកដែលមានកេរ្តិ៍ល្បីល្បាញនិងអ្នកចូលរួមពីខាងក្រៅទៀត។ លោក អាដាំ ឌីអែងហ្គូវ (Adam D'Angelo)គឺជាប្រធានមន្រ្តីការរិយាល័យផ្នែកបច្ចេកទេស ហើយនិងមិត្តភក្តិរបស់ ហ្សុកឃឺបឹកដែលបានលាឈប់នៅ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨។សេចក្តីរាយការពីបទបណ្តឹងមួយបាននិយាយថារូបគាត់ហើយនឹង ហ្សុកឃឺបឺកបានឈ្លោះប្រកែកគ្នាហើយថាគាត់មានការលំអៀងទៅលើ[[ម្ចាស់កម្មសិទ្ធ]]នៃក្រុមហ៊ុន។ ==ការគ្រប់គ្រង== វិធីក្នុងការគ្រប់គ្រង់បុគ្គលិកដែលប្រកបដោយជោគជ័យគឺ Sheryl Sandberg (COO), និង Donald E. Graham (Chairman)។ដូចនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១ ហ្វេសប៊ុកមានបុគ្គលិកបំរើការជាង ២០០០នាក់ ហើយមានទីតាំង១៥ប្រទេស។ ==ផលចំណូល== ផលចំនូលភាគច្រើនរបស់គេហទំព័រហ្វេសប៊ុកគឺបានមកពីការផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម។ក្រុមហ៊ុនMicrosoftគឺជាដៃគូរប្រកួតប្រជែងរបស់ហ្វេសប៊ុកក្នុងការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មលើអ៊ីនធើណែត។ហើយម្យ៉ាងវិញទៀតហ្វេសប៊ុកទទួលការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មណាដែលមាននៅក្នុងMicrosoftដែរ។ហ្វេសប៊ុកជាទូរទៅបានធ្លាក់កំរិតការគាំទ្រនៃការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មជាងគេហទំព័រធំៗជាច្រើនទៀត។បើយោងតាមគេហទំព័រ [[Week.com]]បានអោយដឹងថារាល់ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មនៅលើគេហទំព័រគឺមានចំនួន១/៥នៃការចុចចូលបើប្រៀបធៀបទៅនឹងគេហទំព័រទាំងនេះទាំងមូល។បើទោះបីជាយ៉ាងក៏ដោយការប្រៀបធៀបជាក់លាក់ដែលអាចនិយាយថាមានភាពខុសគ្នាយ៉ាងខ្លាំងចំពោះគេហទំព័រនេះ។ឧទាហរណ៍ ៖ ខណៈដែលអ្នកប្រើប្រាស់នៅលើគេហទំព័រ[[ហ្គូកហ្គល]]បានចុចលើការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មណាមួយយជាលើកទីមួយដើម្បីធ្វើការស្វែងរកលទ្ធផលអ្វីមួយដែលមានភាគរយ៨%សំរាប់ការចុចម្តងជាលើកដំបូង(ចុច​ ៨០,០០០ដងស្មើរនឹងការស្វែងរក១លានដងរបស់អ្នកប្រើប្រាស់)។ឯហ្វេសប៊ុកមានភាគរយ០.០៤%សំរាប់ការចុចម្តងលើកដំបូង(ចុច៤០០ដងស្មើរនឹង១លានទំព័ររបស់អ្នកប្រើប្រាស់)។ សារ៉ាស៍ ស្ម៊ីតធ្លាប់ជាអ្នកគ្រប់គ្រងលក់តាម[[Online]]របស់ហ្វេសប៊ុក។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist|30em}} ==ការអានបន្ថែម== * Monoroom៖ [http://www.monoroom.info/modules/mywords/?post=325 ហ្វេសប៊ុក មានគណនីខ្មោចប្រមាណជាង ៨៣លានគណនី] ០៤/០៨/២០១២ * ទស្សនាវដ្តីវិទ្យាសាស្រ្តកុំព្យូទ័រ៖ [http://cm.com.kh/cmagz_articles/8229 លោក​ Zuckerberg ​និយាយ​ថា៖​ ពេល​នេះ​គ្មាន​ទូរស័ព្ទ​ ហ្វេសប៊ុក​ ទេ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120730221638/http://cm.com.kh/cmagz_articles/8229 |date=2012-07-30 }} ២៧/០៧/២០១២ * Lundi Lay៖ [https://llundi.wordpress.com/category/%E1%9E%82-%E1%9E%A2%E1%9F%8A%E1%9E%B8%E1%9E%93%E1%9E%92%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B7%E1%9E%8F/%E1%9E%A0%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9F%81%E1%9E%9F%E1%9E%94%E1%9F%8A%E1%9E%BB%E1%9E%80-facebook/ គួរ​តែ​ប្រយ័ត្ន​ប្រយែង​ក្នុង​ការ​ប្រើប្រាស់​បណ្តាញ​សង្គម​ហ្វេសប៊ុក] បាន​ដាក់​ប្រកាស​នៅ ថ្ងៃទី ២២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១២បាន​ដាក់​ប្រកាស​នៅ ថ្ងៃទី ២២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១២ *​ Lundi Lay៖ [http://llundi.wordpress.com/2012/05/13/%E1%9E%9B%E1%9F%81%E1%9E%84%E2%80%8B-chat-%E1%9E%A0%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9F%81%E1%9E%9F%E1%9E%94%E1%9F%8A%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B%E1%9E%8A%E1%9F%84%E1%9E%99%E2%80%8B%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A/ លេង​ Chat ហ្វេសប៊ុក​ដោយ​ប្រើ Opera Mini លើ​ទូរស័ព្ទ​ដៃ]​ បាន​ដាក់​ប្រកាស​នៅ ថ្ងៃទី ១៣ ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ ២០១២ * [https://www.facebook.com/groups/donboscokhmer/ សាលាដុនបូស្កូហ្វេសប៊ុក] ==តំណខាងក្រៅ== {{Commons category}} * {{Official website|https://www.facebook.com}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/facebook_inc/index.html អត្ថបទច្រើននៃ ''The New York Times''] * [http://www.telegraph.co.uk/technology/facebook/ ពត័មានអំពីហ្វេសប៊ុក នៅ ''The Daily Telegraph''] * [http://www.ft.com/cms/s/2/67e89ae8-30f7-11df-b057-00144feabdc0.html#axzz1BfiyklYU កតិសញ្ញារវាងហ្វេសប៊ុក និងគូគូល] * [http://www.nytimes.com/2007/12/03/technology/03facebook.html?ref=business Facebook Founder Finds He Wants Some Privacy], in ''The New York Times'', December 3, 2007 * [http://mashable.com/2011/02/07/facebook-privacy-guide/ Facebook Privacy: 10 Settings Every User Needs to Know], by Stan Schroeder, February 7, 2011 [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីនធើណែត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បណ្ដាញទំនាក់ទំនងសង្គម]] t2orwh7yz05snhfylj6arwp6me7gmaf 0 20149 334269 273437 2026-04-12T01:41:45Z ~2026-22521-82 50571 334269 wikitext text/x-wiki <ref group="P">[[P]]</ref>'''ប្រវត្តសាស្រ្តនៃប្រទេសកម្ពុជា''' ការចុះការបរិច្ឆេទកាបូនវិទ្យុសកម្ម នៃរូងភ្នំនៅឯល្អាងស្ពាន នៅពាយព្យកម្ពុជាបង្ហាញថាមនុស្ស ជាអ្នកដែលបានធ្វើភាជន៍ជាច្រើនកំពុងតែរស់នៅកម្ពុជា នៅដើមដំបូងត្រូវនឹងឆ្នាំ៤២០០ម.គ. (មុនសម័យធម្មតា) ។o[១] ភស្តុតាងបន្ថែមខាងបុរាណវត្ថុបន្ថែមបង្ហាញថាផ្នែកនៃតំបន់ផ្សេងទៀត ឥឡូវនេះហៅថាកម្ពុជា ដែលត្រូវបានមនុស្សរស់នៅពីប្រហែល១០០០-២០០០ម.គ.ក្នុងសម័យវប្បធ៌មយុគថ្មរំលីង ។ លលាដ៍ក្បាលនិងឆ្អឹងមនុស្សដែលបានរកឃើញ នៅសំរោងសែនបានចុះកាលបរិច្ឆេទពី១៥០០ម.គ.[១] មនុស្សទាំងនេះទំនងជាបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ពីចិនភាគអាគ្នេយ៍ មកកាន់ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញបណ្ឌិតតាមដានការដាំដុះស្រូវដំបូង និងការធ្វើសំរិទ្ធិដំបូងបំផុតនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដោយមនុស្សទាំងនេះ ។[១] នៅសតវត្សទី១នៃគ.ស. ពួកអ្នកស្រុកបានអភិវឌ្ឍការចិញ្ចឹមសេះជាបងប្អូន រៀបចំសង្គមនិងនិយាយភាសាជាច្រើន ដែលមានទំនាក់ទំនងខ្លាំងនឹងភាសាខ្មែរនៅសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ ។[១] វប្បធ៌មនិងជំនាញបច្ចេកទេសនៃមនុស្សទាំងនេះ នៅសតវត្សទី១នៃគ.ស.ចាកហួសឆ្ងាយពីដំណាក់កាលនៃយុគដំបូង ។ ពួកក្រុមដែលមានការវិវត្តរីកចំរើនមួយភាគធំបានរស់នៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរ និងនៅជ្រលងដងទន្លេមេគង្គក្រោម និងតំបន់ដីសណ្ដនៅក្នុងផ្ទះ ដែលបានសង់លើសរសរខ្ពស់ៗដែលជាកន្លែងដែលពួកគេដាំដុះស្រូវ នេសាទត្រីនិងចិញ្ចឹមសត្វ ។ ការស្រាវជ្រាវថ្មីៗនេះបានដោះសោរនូវរបកគំហើញនៃដីលើក រាងមូលសិប្បនិមិត្ត ដែលចុះកាលកំណត់ដល់សម័យយុគថ្មរំលីង របស់កម្ពុជា ។1 ប្រជាជនខ្មែរ គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោម អ្នកស្រុកដំបូងបង្អស់នូវអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ ពួកគេក៏នៅក្នុងចំណោមអ្នកដំបូងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលទទួលយកគំនិតសាសនានិងស្ថាប័ននយោបាយពីឥណ្ឌា និងបានបង្កើតឡើងនូវក្រុមរាជាអាណាចក្រកណ្ដាលនៅពាសពេញទឹកដីដ៏ធំ ។ ដំបូងឡើយបង្អស់គេបានស្គាល់នគរនៅតំបន់មួយ ភ្នំដែលបានរុងរឿងរីកចំរើន ពីប្រហែលសតវត្សទីមួយរហូតដល់សតវត្សទី៦ ។ នគរនេះត្រូវបានបន្តដោយចេនឡាដែលបានគ្រប់គ្រងផ្នែកដ៏ធំនៃកម្ពុជា វៀតណាម ឡាវ និងប្រទេសថៃ សម័យទំនើបនេះ ។ '''អត្ថបទដើមចម្បង: កម្ពុជាសម័យអាណាចក្រភ្នំ''' អាណាចក្រភ្នំបានចំរើនលូតលាស់នូវឧត្តមភាព ពីទីក្រុងកំនើតប្រកបដោយឥទ្ធិពលនិងសម្បូណ៌សប្បាយនៅអូរកែវ (វៀតណាមសម័យឥឡូវនេះ) ដែលបានគេស្គាល់នៅចក្រភពរ៉ូមជាខត្តិករៈ មានន័យថាទីក្រុងល្បីល្បាញ ។ ទំនាក់ទំនងជាមួយចក្រភពរ៉ូមដ៏ឆ្ងាយត្រូវបានបង្ហាញ ដោយការពិតថាកាក់រ៉ូម៉ាំងជាច្រើនត្រូវបានរកឃើញនៅស្ថានីយបុរាណវត្ថុដែលចុះកាលបរិច្ឆេទពីសតវត្សទី២និងទី៣ ។[២] ក៏ប៉ុន្តែភាគច្រើននៃការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រទេស របស់អាណាចក្រភ្វូណនគឺត្រូវបន្តកាន់តែជិតស្និទ្ធិ ទៅនឹងទឹកដីកំនើតរួមមានឥណ្ឌា ជាពិសេសតំបន់បេងកាល់ នៃប្រទេសឥណ្ឌា ។ ការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មជាមួយឥណ្ឌាបានផ្ដើមបានល្អមុនឆ្នាំ៥០០ម.គ. (មុនការប្រើប្រាស់ជាសាកលនូវសំស្ក្រឹតជាភាសាមួយក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា) ។[៣] ដោយមានការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មឥណ្ឌា បាននាំមកនូវឥណ្ឌូនីយកម្មនៃវប្បធ៌មភ្វូណន និងសាសនាព្រហ្មញ្ញ រឺ ហិណ្ឌូ ។ ភ្វូណននិងសង្គមរបស់វាកំពុងតែសម្រេចជោគជ័យ ដែលបានកាន់កាប់ផ្នែកនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍នេះ នឹងបានបន្សល់ទុកហិណ្ឌូជាសាសនាអស់រយៈពេល៩០០ឆ្នាំ ។ លក្ខណៈនៃវប្បធ៌មខ្លះបាននឹងបន្តកាន់តែយូរអង្វែង ។ អាណាចក្រនេះបានឈានមកដល់វិសាលភាពដ៏ធំទូលាយបំផុតក្រោមការគ្រប់គ្រងនៃ ផ្វាន់ ចេម៉ាន់ ក្នុងដើមសតវត្សទី៣ ដែលលាតសន្ធឹងឆ្ងាយមកភាគខាងត្បូងដល់ម៉ាឡេស៊ី និងឆ្ងាយមកភាគខាងលិចដល់ភូមា ។ អ្នកភ្វូណនបានបង្កើតឡើងនូវប្រព័ន្ធពាណិជ្ជវិស័យនិយម និងពាណិជ្ជកម្មផ្ដាច់មុខ ដែលបានក្លាយជាគំរូសំរាប់ចក្រភពមួយចំនួនក្នុងតំបន់ ។ ការនាំចេញពីអាណាចក្រភ្នំមានរុក្ខផលនិងលោហៈធាតុដ៏មានតំលៃរួមមាន មាស ដំរី ភ្លុក កុយរមាស រោមស្លាបសត្វចចាត គ្រឿងទេសបានមកពីក្នុងព្រៃដូចជាក្រវាញ ស្បែកម្រ័ក្សណ៍ខ្មុក និងឈើក្រអូប ។[២] ផ្វាន់ ចេម៉ាន់បានពង្រីកកងនាវា និងបង្កើននូវការិយាធិបតេយ្យហ៊្វូណន ដោយបង្កើតឡើងនូវទំរង់ដូចសក្ដិភូមិ ដែលបានបន្សល់នូវប្រពៃណីនិងអត្តសញ្ញាណក្នុងតំបន់យ៉ាងថ្មីថ្មោងដ៏ច្រើន ជាពិសេ '''ចក្រភពខ្មែរ''' យុគមាសនៃអរិយធ៌មខ្មែរ យ៉ាងណាក៏ដោយវាជាសម័យកាលមួយចាប់ពីសតវត្សទី៩ដល់សតវត្សទី១៣ នៅពេលនោះចក្រភពខ្មែរដែលបានដាក់ឈ្មោះថាកម្ពុជា បានគ្រប់គ្រងលើទឹកដីដ៏ធំពីរាជធានីនៅតំបន់អង្គរនៅឯភាគខាងលិចកម្ពុជា ។ ព្រឹត្តិកាន៍ដ៏សំខាន់វាមាននៅឆ្នាំ៨០២ម.គ. ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ស្ដេចខ្មែរ ដំបូងបានឡើងលើភ្នំគូលែន អនាគតរមណីយដ្ឋានអង្គរវត្ត ។[៤] ក្រោយមកទៀត ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (១១៨១-ប្រ.១២១០) ខ្មែរបានឈានមកដល់ចំនុចកំពូលនៃអំណាចខាងនយោបាយ និងការច្នៃប្រឌិតថ្មីខាងវប្បធ៌ម ។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ទទួលបានអំណាច និងទឹកដីជាបន្តបន្ទាប់ដោយការធ្វើសង្គ្រាមបានជ័យជំនះជាច្រើនដង ។ ការធ្វើសញ្ជ័យរបស់ខ្មែរស្ទើរតែមិនឈប់ឈរ ពេលនោះខ្មែរបានធ្វើការវាយលុកទីក្រុងកំនើតពួកចាម នៅតាមមាត់សមុទ្រដ៏មានអំណាច ។ ក៏ប៉ុន្តែ ការពង្រីកទឹកដីបានបញ្ឈប់ បន្ទាប់ពីបរាជ័យដោយសារដាយវៀត ។ សមរភូមិប្រយុទ្ធ ក៏បានបង្ហាញអំពីការចូលទីវង្គត់របស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ដែរ ។ បន្តបន្ទាប់ពីការចូលទីវង្គត់របស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ខ្មែរបានឆ្លងកាត់ការដាំក្បាលចុះបន្តិចម្ដងៗ ។ កត្តាដ៏សំខាន់គឺការឈ្លានពាននៃពួកប្រជាជាតិជិតខាង (ថៃ រឺ សៀម ) ជម្លោះរវាងរាជវង្សដ៏រ៉ាំរ៉ៃ និងការខូចខាតនៃប្រព័ន្ធបញ្ចេញបញ្ចូលទឹកខ្វាត់ខ្វែងបន្តិចម្ដងៗ ដែលរ៉ាប់រងលើដំណាំស្រូវដ៏លើសលុប ។ ស្ដេចអង្គរ បាននៅបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៤៣១ នៅពេលនោះពួកថៃបានកាន់កាប់បានអង្គរធំ និងស្ដេចកម្ពុជាបានភៀសព្រះកាយទៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេស ។ '''យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា''' សតវត្សទី១៥ដល់ទី១៩គឺជាសម័យកាលមួយនៃការធ្លាក់ចុះបានបន្ត និងការបាត់បង់ទឹកដី ។ កម្ពុជាបានរីករាយនូវកំឡុងពេលដ៏ខ្លីមួយ នៃភាពសម្បូររុងរឿងកំឡុងសតវត្សទី១៦ ពីព្រោះតែស្ដេចប៉ុន្មានអង្គរបស់ប្រទេសនេះ ជាអ្នកបានសាងរាជធានីរបស់ទ្រង់នៅតំបន់ភាគអាគ្នេយ៍ នៃទន្លេសាបតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ បានជំរុញដល់ការដោះដូរពាណិជ្ជកម្ម ជាមួយនឹងផ្នែកផ្សេងៗនៃអាស៊ី ។ នេះគឺជាសម័យកាលមួយ ដែលនៅពេលនោះពួកអ្នកផ្សងព្រេងនិសាសនទូតអេស្ប៉ាញ និងប៉ទុយហ្កាល់ បានមកទស្សនាប្រទេសនេះលើកដំបូង ។ ក៏ប៉ុន្តែការសញ្ជ័យយករាជធានីថ្មី នៅលង្វែក របស់ថៃនៅឆ្នាំ១៥៩៤បានបង្ហាញដំណាក់កាលធ្លាក់ចុះ នូវជោគវាសនារបស់ប្រទេសនិងកម្ពុជា ។ ដោយក្លាយជាកូនអុកមួយក្នុងការតស៊ូប្រជែងអំណាចរវាងអ្នកជិតខាង ដែលកាន់តែប្រកបដោយឥទ្ធិពលទាំងពីរ គឺសៀមនិងយួន ។ កម្ពុជានៅក្រោមអាណាព្យាបាលសៀម ។ ការតាំងទីលំនៅរបស់យួននៅលើតំបន់ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ បាននាំឲមានការបញ្ចូលតំបន់នេះនៅចុងសតវត្សទី១៧ជារបស់យួន ។ យួនបានប្រើយុទ្ធសាស្ត្រមួយស្រដៀងទៅនឹងពួកធម្មយាត្រា និងពួកនិគមជនអាមេរិកខាងជើង៖តាំងលំនៅហើយក៏បានអះអាងខ្លួន ។ ការរំលោភទន្ទ្រានរបស់បរទេសបានបន្ត រហូតដល់ពាក់កណ្ដាលទីមួយនៃសតវត្សទី១៩ ។ ការឈ្លានពានដ៏ជោគជ័យដោយយួនបានបន្ថែមការដាក់កំហិត លើអាណាព្យាបាលភាពរបស់ថៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងបានបង្កើតឲព្រះរាជាណាចក្រក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះចៅអធិរាជយួន ។ = សង្ខេបប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា = ដោយសារ​តែ​ការ​អាក់ខាន​នៃ​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​ពី​បុរេប្រវត្តិ​របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ទើប​មិន​មាន​អ្នក​ណា​ម្នាក់​បាន​ ​ដឹង​អោយ​ប្រាកដ​ថា​ ​តើ​ប្រជាជន​ខ្មែរ​បាន​រស់នៅ​លើ​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន​តាំងពី​ពេល​ណា​មក​។ ​បើ​តាម​ផ្ទាំង​សិលា​ស្ថិត​ក្នុង​ ​រូងភ្នំ​នៅ​ភាគ​ខាងជើង​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​បានអោយ​ដឹង​ថា​មនុស្ស​ដែល​បាន​ប្រើប្រាស់​ដុំ​ថ្ម​ធ្វើ​ជា​ឧបករណ៍​បាន​រស់នៅ​ ​ក្នុង​រូងភ្នំ​តាំងពី​ដើម​​សតវត្ស​ទី​៤០០០​មុន​គ​.ស​ហើយ​ដំណាំ​ស្រូវ​ត្រូវ​បាន​ដាំ​ដុះ​នៅ​លើ​ទឹក​ដី​កម្ពុជា​តាំង​តែ​ពី​មុន​សតវត្ស​ ​ទី​១​នៃ​ព​.សម​ក​ម្លេះ​។​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ដំបូង​ហាក់ជា​បាន​មក​រស់នៅ​ទី​នេះ​មុន​កាលបរិច្ឆេទ​ខាងលើ​ទៅ​ទៀត​ ​ហើយ​ប្រហែលជា​និរទេស​ខ្លួន​មក​ពី​ភាគ​ខាងជើង​ ​ទោះបីជា​ពុំ​បានដឹង​ពី​ភាសា​និយាយ​ ​និង​ជីវិត​រស់នៅ​របស់​ពួក​គេ​ក៏​ដោយ​។​ ​ នៅ​ដើម​សតវត្ស​ទី​១​នៃ​ព​.ស​. ពួក​អ្នកជំនាញ​ជនជាតិ​ចិន​ក៏​បាន​ចាប់ផ្តើម​សរសេរ​អំពី​វត្តមាន​អាណាចក្រ​មួយ​ក្នុង​ ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ដែល​ស្ថិត​លើ​ឆ្នេរ​ ​និង​នៅ​ឆ្ងាយ​ពី​មាត់សមុទ្រ​។​ ​អាណាចក្រ​នេះ​មាន​លក្ខណៈ​ពាក់ព័ន្ធ​រួច​ទៅ​ហើយ​ ​ជាមួយនឹង​វប្បធម៌ឥ​ណ្ឌា​ ​ដែល​បាន​ផ្តល់​នូវ​អក្ខរក្រម​ ​ទំរង់​សិល្បៈ​ ​រចនា​បទ​នៃ​ស្ថាបត្យកម្ម​ ​សាសនា​(ហិណ្ឌូ​ ​និង​ព្រះពុទ្ធ​) និង​ប្រព័ន្ធ​នែ​ការ​បែងចែក​ថ្នាក់​។​ ​បើ​តាម​ជំនឿ​អ្នកស្រុក​វិញ​ថា​ ​លក្ខណៈ​សំខាន់​នៃ​ព្រលឹង​វិញ្ញាណ​ក្ខ័​ន​ ​បុព្វបុរស​គឺ​វា​មានការ​ពាក់ព័ន្ធ​ ​ឬ​លាយ​ទ្បំ​ជាមួយនឹង​សាសនា​ឥណ្ឌា​ ​ហើយ​វា​ពិតជា​បាន​បន្សល់​ទុក​នូវ​ទ្ធិ​ពល​របស់​ខ្លួន​ ​រហូត​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃនេះ​។​ ​ វប្បធម៌​ ​អរិយធម៌​របស់​ប្រទេស​កម្ពុ​ជានា​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ ​មាន​ឬ​ស​គល់​តាំងពី​សតវត្ស​ទី​១​រហូត​ដល់​សតវត្ស​ ​ទី​៦​មក​ម្លេះ​ ​ដែល​ពេល​នោះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា​សម័យ​ហ្វូ​ណ​ន​ ​ជា​សម័យមួយ​ដែល​មាន​ភាព​ចំណាស់​ជាងគេ​ក្នុង​អាស៊ី​ ​អា​គ្នេ​យិ៍​យើង​នេះ​។​ ​ចាប់ពី​ពេល​នោះ​ហើយ​ ​គឺជា​ពេល​នៃ​ការ​វិវត្តន៍​[[ភាសា​ខ្មែរ]]​ ​ដែល​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​អំបូរ​មន​ខ្មែរ​ ​ហើយ​ ​មាន​លាយ​ជាមួយនឹង​ភាសាបាលី​សំស្ក្រឹត​។​ ​ជា​ឧទាហរណ៍​ ​ពួក​ប្រវត្តិវិទូ​បាន​កត់​សំគាល់ថា​ប្រជាជន​កម្ពុជា​មាន​ ​លក្ខណៈ​ខុស​ប្លែក​ពី​ប្រទេស​ជិតខាង​ដោយសារ​សំលៀក​បំពាក់​ ​ដូច​ជា​ការ​ប្រើប្រាស់​ក្រមា​ ​យក​មក​ជួតក្បាល​ជំនួស​ ​អោយ​ការ​ពាក់មួក​ជាដើម​។​ ​ សម័យ​ហ្វូ​ណ​ន​បាន​ត្រួសត្រាយ​ផ្លូវ​ខ្មែរ​អោយ​បាន​ឈាន​ឆ្ពោះទៅ​រក​អាណាចក្រ​អង្គរ​ ​ជាមួយនឹង​ការ​កាន់កាប់​អំណាច​ ​ដោយ​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​២​ក្នុង​ឆ្នាំ​៨០២​។​ ​៦០០ឆ្នាំបន្ទាប់បានបង្ហាញអោយឃើញពីទ្ធិពលដ៏ខ្លាំងក្លានៃ អាណាចក្រខ្មែរ ដែល​ពេល​នោះ​មាន​ផ្ទៃដី​លាត​សន្ធឹង​យ៉ាង​ធំធេង​ក្នុង​ភូមិភាគ​អាស៊ី​អា​គ្នេ​យិ៍​ ​ដោយ​មាន​ព្រំដែន​ជាប់​នឹង​ប្រទេស​ភូមា​ ​ភាគ​ខាងកើត​ជាប់​នឹង​សមុ​ទ្រ​ចិន​ខាងត្បូង​ ​រីឯ​ភាគ​ខាងជើង​ជាប់​នឹង​ប្រទេស​លាវ​។​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​នា​អំ​ទ្បុ​ង​ពេល​ ​នោះ​បាន​សាង​សង់​ប្រាសាទបុរាណ​ជា​ច្រើន​ ​ដូច​ជា​ប្រាសាទអង្គរវត្ត​ ​ដែល​ជា​អច្ឆរិយៈវត្ថុ​ទី​៧​នៅ​លើ​[[ពិភពលោក​|ពិភពលោក]]​។​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ដែល​បាន​សម្រេច​បាន​នូវ​ជោគជ័យ​ដ៏​ធំធេង​អស្ចារ្យ​នេះ​ ​រួម​មាន​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​២​ ​ព្រះបាទ​ន្ទ្រ​វរ្ម័ន​ទី​១​ ​ព្រះបាទ​សូរយ្យ​វរ្ម័ន​ទី​២​ ​និង​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​៧​ ​រួម​ទាំង​ការ​បង្កើត​នូវ​ស្នាដៃឯក​វិស្វកម្ម​បែប​បុរាណ​ ​ដូច​ជា​ ​ប្រព័ន្ធ​ធារាសាស្ត្រ​ដ៏​មាន​អត្ថប្រយោជន៍​បំផុត​ ​ដែល​ក្នុង​នោះ​មាន​បា​រា​យិ៍​(បឹង​ដ៏​ធំ​មួយ​ដែល​បង្កើត​ទ្បើ​ង​ដោយ​មនុស្ស​) និង​ព្រែកជីក​ដែល​អាច​ផ្តល់​ដល់​ប្រជាជន​នូវ​លទ្ធភាព​ធ្វើស្រែ​បាន​៣​ដង​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ​ ​ហើយ​ជាង​នេះ​ទៀត​សោត​ ​ផ្នែក​ខ្លះ​ ​នៃ​ប្រព័ន្ធ​នេះ​ត្រូវ​បាន​យក​មក​ប្រើមកប្រើប្រាស់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃទៀតង។ == ស្ថានភាព​សង្គម​មុន​សម័យ​អង្គរ​កែប្រែ == នៅ​ដើម​គ្រឹស្តសករាជ​មាន​រដ្ឋ​មួយ​ដែល​សំខាន់​ជាងគេ​បាន​កើតឡើង​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ ​មានឈ្មោះ​ថា​អាណាចក្រ​ភ្នំ​។​ ​តាម​ ​ឯកសារ​អ្នកការទូត​កាំ​ង​ថៃ​ ​បឋម​ក្សត្រ​នៃ​អាណាចក្រ​ភ្នំ​ឈ្មោះ​ហ៊ុនទៀន​ ​នៅ​ឧបទ្វីប​ណ្ឌូ​ចិន​ក្នុង​កំឡុង​៥​សតវត្ស​ ​អាណាចក្រ​ ​ភ្នំ​ជា​មហាអំណាច​មួយ​ដែល​មាន​រដ្ឋ​ចំណុះ​មួយ​ចំនួន​។​ ​ឆ្លៀតឱកាស​នៃ​ការ​ធ្លាក់​ចុះ​ខ្សោយ​នៃ​អាណាចក្រ​ភ្នំ​ ​ព្រះរាជា​នគរ​ ​ចេ​ន​ឡា​នាម​ភ​វ​វរ្ម័ន​ ​បាន​លើកទ័ព​មក​វាយ​និង​ដាក់​អាណាចក្រ​ភ្នំ​ជា​ចំនុះ​។​ ​ក្រោយមក​ចេ​ន​ឡា​ក៏​បាន​ទទួល​ឋានៈ​ជា​រដ្ឋ​ ​អ​ធិ​តេ​យ្យរ​ហូត​ដល់​ពាក់កណ្តាល​ទី​២​នៃ​សតវត្ស​ទី​៨​។​ ​នៅ​សតវត្ស​ទី​៨​ ​ចេ​ន​ឡា​ស្ថិត​ក្នុង​សម័យកាល​ខ្មៅ​ងងឹត​ ​គ្មាន​ស្ថេ​រ​ភាព​ ​នយោបាយ​ដោយ​ការ​បែកបាក់​ផ្ទៃក្នុង​។​ ​នេះ​ជា​មូលហេតុ​ដែល​នាំ​អោយ​ជ្វា​ហ៊ាន​លូកដៃ​មក​កកូរ​កិច្ចការ​ផ្ទៃក្នុង​របស់​ ​ប្រទេស​ជាតិ​។ == ស្ថានភាព​សង្គម​សម័យ​អង្គរ​ ​កែប្រែ == ពី​ឆ្នាំ​ ​៨០២ ដល់​ឆ្នាំ​ ​៩៤៤ជាដំណាក់កាលនៃការកសាងជាតិឡើងវិញ។ តែ​រហូត​ដល់​ពាក់កណ្តាល​ទី​១​នៃ​សតវត្ស​ទី​៩​ ​ការ​បង្កើត​ក្រុង​អង្គរ​គឺជា​ការ​បង្កើត​របប​គ្រប់គ្រង​ថ្មី​មួយ​ដោយ​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​២​។​ ​ទ្រង់​បាន​រៀបចំ​សន្តិ​វង្ស​អង្គរ​មុន​គេ​បង្អស់​ព្រមទាំង​បាន​គ្រងរាជ្យ​យូរ​ជាង​ក្សត្រ​មុនៗ​ទៀត​ផង​ (៨០២-៨៥០)។ ក្នុង​ដំនាក់​កាលនោះ​មាន​ព្រឹត្តិការណ៍​ជា​ ​ច្រើន​ដូច​ជា​ការ​រំដោះជាតិ​ចេញពី​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​ជ្វា​ ​ការ​បង្រួបបង្រួម​ជាតិ​ ​ការ​កសាង​រាជធានី​ ​សោ​ធ​បុ​រៈការ​ខិតខំ​ ​ពង្រីក​នយោបាយ​ដើម្បី​ពង្រីក​វិស័យ​កសិកម្ម​ ​និង​សេដ្ឋកិច្ច​នៅ​សម័យ​នោះ​។​ ពី​ឆ្នាំ​ ​៩៤៤ ដល់​ ​១១៧៧ ជា​ដំណាក់​រុងរឿង​និង​រីក​ចម្រើន​របស់​ចក្រភព​អង្គរ​។​ ​ ពី​ឆ្នាំ​ ​១១៧៧ ដល់​ ​១២១៨ ជា​ដំនាក់កាល​រុងរឿង​បំផុត​របស់​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​កម្ពុជា​ដែល​ពុំ​ធ្លាប់​មាន​មក​ក្នុង​ ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជាតិ​ ​ហើយ​ដែល​ផ្តើម​ឡើង​ដោយ​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​៧​។​ ​ព្រះ​អង្គជា​វីរបុរស​រំដោះជាតិ​អោយ​ផុត​ ចេញពី​ចាម​ឈ្លានពាន​ ​ហើយ​បាន​ដឹកនាំ​ប្រទេស​ជាតិ​ឆ្ពោះទៅ​កាន់​យុគ​មួយ​នៃ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជាតិ​ដែល​គេ​ហៅ​ ​ថា​ ​យុគមាស​។ == ស្ថានភាព​សង្គម​ក្រោយ​សម័យ​អង្គរ​កែប្រែ == ឆ្នាំ​ ​១៤៣១ ព្រះបាទ​ពញាយ៉ាត​បាន​សម្រេច​ព្រះ​ទ័យ​លើក​រាជធានី​ចេញពី​អង្គរ​មក​តាំងនៅ​ទួល​បា​សាន​ ​បន្ទាប់​មក​ក៏​ ​លើក​ពី​ទួល​បា​សាន​ទៅ​តាំងនៅ​ភ្នំ​ដូនពេញ​(ចតុមុខ​) វិញ​។​ ​លុះ​សម្រេចការ​កសាង​ហើយ​ ​ព្រះរាជា​ទ្រង់​តាំង​ប្រទាន​នាម​នគរ​ ​ថា​ ​ក្រុង​ចតុមុខ​មង្គល​មហានគរ​ឆ្នាំ​១៤៣៧​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​សម្ពោធ​រាជធានី​។​ ​ ក្រោយ​ពី​ព្រះបាទ​ពញាយ៉ាត​សុគត​ទៅ​ ​សង្គម​ខ្មែរ​ត្រូវ​បែកខ្ញែក​ជា​បក្សពួក​ឈ្លោះប្រកែក​គ្នា​ឥត​ឈប់​ឈរ​ ​រាស្ត្រ​រង​ទុក្ខ​ ​វេទនា​រហូត​ដល់​ប្រទេស​ត្រូវ​បាន​បែក​ចែក​ជា​បី​អាណាចក្រ៖ * អាណាចក្រ​ខាងជើង​ ​មាន​រាជធានី​នៅ​កំពង់សៀម​គ្រប់គ្រង​ដោយ​ព្រះបាទ​ស្រី​រាជា​ ​។ * អាណាចក្រ​ខាងកើត​ ​មាន​រាជធានី​នៅ​ស្រី​ស​ឈរ​គ្រប់គ្រង​ដោយ​ព្រះ​បាន​ស្រីសុរិយោទ័យ​ ​។ * អាណាចក្រ​ខាងត្បូង​ ​មាន​រាជា​ធានី​នៅ​ចតុមុខ​គ្រប់គ្រង​ដោយ​ព្រះបាទ​ធម្ម​រាជា​ ​។ ការ​បែកបាក់​ ​និង​ចំបាំងរាំងជល់ឥត​ឈប់​ឈរ​រវាង​បក្សពួក​ខ្មែរ​ទាំង​បី​នេះ​បាន​ផ្តល់​ផលវិបាក​ដល់​សង្គម​ខ្មែរ​ ​ដូច​ជា​ ​ចោរកម្ម​ ​ការ​កាប់សម្លាប់​ ​គ្រោះ​ទុរ្ភិក្ស​។​ ​ខ្មែរ​រស់នៅ​ក្នុង​ភាព​ខ្លោចផ្សា​បែប​នេះ​អស់​រយៈពេល​១០​ឆ្នាំ​គឺ​ពី​ ​១៤៧៥ ដល់​ ​១៤៨៥ ទើប​ព្រះបាទ​ធម្ម​រាជា​ខិតខំ​បញ្ចប់សង្គ្រាម​គ្នា​ឯង​នេះ​ដោយ​ពឹង​សៀម​អោយមក​ជួយ​។​ ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៥២៩​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​យាង​ទៅ​គង់នៅ​ក្នុង​បន្ទាយលង្វែក​។​ ​ព្រះបាទ​អង្គចន្ទរាជា​បាន​ស្តារ​ប្រទេស​ជាតិ​ឡើង​វិញ​លើ​គ្រប់​ ​វិស័យ​។​ ​ក្នុង​វិស័យ​យោធា​កងទ័ព​ខ្មែរ​បាន​ចូល​វាយលុក​នៅ​ប្រទេស​សៀម​រហូត​ដល់​ក្រុង​អយុធ្យា​។​ ​ក៏​ប៉ុន្តែ​នៅ​ចុង​ ​សតវត្ស​ទី​១៦​ ​រឹទ្ធានុភាព​អាណាចក្រ​កម្ពុជា​ត្រូវ​ថយ​ចុះ​ ​ជា​ហេតុ​នាំ​អោយ​សៀម​លើកទ័ព​ចូល​មក​វាយ​ក្រុង​លង្វែក​បាន​ ​ក្នុង​ឆ្នាំ​ ​១៥៩៣។ ការ​បែក​បន្ទាយលង្វែក​ជា​ឱកាស​មួយ​ដែល​នាំ​អោយ​សៀម​ពង្រីក​ទ្ធិ​ពល​កាន់តែ​ខ្លាំ​ឡើងៗ​មក​លើ​ ​ប្រទេស​កម្ពុជា​។​ ​ម្យ៉ាងទៀត​ធ្វើ​អោយ​ខ្មែរ​បាត់បង់​ទ្រព្យសម្បត្តិ​ក្បួនច្បាប់​អ្ន់កប្រាជ្ញ​បណ្ឌិត​ ​ហើយ​វប្ប​ធ​ម៍​ខ្មែរ​ក៏​ត្រូវ​ ​ហូរ​ចូល​ក្នុង​ប្រទេស​សៀម​អស់​។​ ​ភាព​បរាជ័យ​ក្នុង​សម័យ​លង្វែក​បាន​ធ្វើ​អោយ​កម្ពុជា​ធ្លាក់​ចំនុះ​សៀម​។​ ​ នៅ​ឆ្នាំ​១៦១៣​ ​ព្រះបាទ​ស្រី​សុរិយោ​ពណ៌​បាន​ដាក់រាជ្យ​អោយ​បុត្រា​នាម​ ​ជ័យ​ជេដ្ឋា​ទី​២​(១៦១៨ - ១៦២៨) ព្រះ​អង្គ​បាន​ ​លើក​រាជធានី​មក​តាំងនៅ​ឧត្តុង្គ​។​ ​នៅ​ន្លោះ​ឆ្នាំ​(១៦២០-១៨៦៣) មាន​ព្រឹត្តិការណ៍​ជា​ច្រើន​កើតឡើង​ ​ដូច​ជា​ ​ទំនាក់ទំនង​ ​ខ្មែរ​-ថៃ​ ​និង​ ​ខ្មែរ​-យួន​ ​ព្រមទាំង​ព្រឹត្តិការណ៍​ចំបង​ពីរ​ទៀត​គឺ​សម្ព័ន្ធភាព​រវាង​ខ្មែរ​នឹង​យួន​ ​និង​ការ​ ​ដណ្តើម​អំនាច​គ្នា​ ​រវាង​យួន​ ​និង​សៀម​លើ​ប្រទេស​កម្ពុជា​។ == កម្ពុជា​ក្រោម​អាណាព្យាបាល​បារាំង​កែប្រែ == សន្ធិសញ្ញា​ថ្ងៃ​ទី​ ​១១ សីហា​ ​១៨៦៣ ស្តី​ពី​អាណាព្យាបាល​បារាំង​លើ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​សៀម​ដែល​ជា​គូរ​ប្រជែង​ ​នឹង​បារាំង​ប្រឆាំង​យ៉ាង​ខ្លាំង​។​ ​ដើម្បី​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​នេះ​បារាំង​បាន​យល់ព្រម​ប្រគល់​ខេត្តបាត់ដំបង​ ​និង​សៀមរាប​ទៅ​ ​អោយ​សៀម​។​ ​រហូត​ដល់​ ​១៨៦៧ ទើប​សៀម​ទទួលស្គាល់​សិទ្ធិ​ត្រួតត្រា​របស់​បារាំង​លើ​កម្ពុជា​។​ ​ក្នុង​ការ​ត្រួតត្រា​ ​ដំបូង​ ​បារាំង​ធ្វើ​វិធី​ត្រជាក់​។​ ​បន្ទាប់​មក​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ​១៧ មិថុនា​ ​១៨៨៤ បារាំង​បាន​ឡោម​ព័ទ្ធ​រាជវាំង​ ​ហើយ​គំរាម​គំ​ហែង​ ​ព្រះបាទ​ ​នរោត្តម​បង្ខំ​អោយ​ព្រះ​អង្គ​ចុះ​ព្រះ​ហស្ត​លេខា​លើ​អនុសញ្ញា​មួយ​ ​ដែល​បាន​ដកហូត​អំណាច​ទាំងឡាយ​របស់​ ​ព្រះ​អង្គ​។​ ​ដំណាក់កាល​ចុង​ក្រោយ​ ​បារាំង​បាន​ធ្វើ​អោយ​កម្ពុជា​ក្លាយជា​ដែនដី​សម្រាប់​ផ្គត់ផ្គង់​ផល​កសិកម្ម​អោយ​បារាំង​ ​ដោយ​បញ្ចូល​ ​កម្ពុជា​ទៅ​ក្នុង​សហព័ន្ធ​ឥណ្ឌូ​ចិន​បារាំង​។​ ​ដោយសារ​ការ​កេងប្រវ័ញ្ច​ ​និង​ការ​គាបសង្កត់​ពី​ពួក​បារាំង​ខ្លាំង​ពេក​ ​ប្រជារាស្ត្រ​ ​ខ្មែរ​បាន​ងើប​បះបោរ​ប្រឆាំង​នឹង​បា​រាំងជា​បន្តបន្ទាប់​ ​ដូច​ជា​ចលនា​ ​តស៊ូ​របស់​ក្រឡាហោមគង់​ ​(១៨៨៥- ១៨៨៦) ចលនា​តស៊ូ​របស់​ពិស្ណុលោក​ឈូក​(១៨៨៥-១៨៨៦)។ ទោះបី​ចាល​នា​តស៊ូ​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​បង្ក្រាប​យ៉ាង​ ​ឃោរឃៅ​ពី​សំណាក់​ ​កងទ័ព​បារាំង​ក៏​ដោយ​ ​តែ​បាន​រីក​ផុសផុល​មិន​ឈប់​ឈរ​រហូត​ដល់​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​ស៊ី​សុវត្ថិ​មុនី​វង្ស​ ​(១៩២៧ -១៩៤១) និង​បន្ត​មក​ដល់​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហ​នុ​វរ្ម័ន​ក្នុង​រាជ្យ​ទី​១​ ​(១៩៤១ - ១៩៥៥)។ == កម្ពុជា​នៅ​ចុង​សម័យ​អាណានិគមនិយម​បារាំង​កែប្រែ == ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហ​នុ​វរ្ម័ន​ ​បាន​សោយរាជ្យ​ក្នុងអំលុងពេល​នៃ​សង្គ្រាមលោក​លើក​ទី​២​។​ ​ពេល​នោះ​ដោយ​ជប៉ុន​មាន​ ​ជោគជ័យ​នៅ​ចុង​បូព៌ា​ ​និង​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ ​កម្ពុជា​ក៏​បាន​ធ្លាក់​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​ពីរ​ជាន់​គឺ​ ​[[បារាំង]]​ ​និង​[[ជប៉ុន]]​។​ ​ក្រោយ​​មក​មាន​ចលនា​តស៊ូ​បាន​កើត​ឡើងជា​បន្តបន្ទាប់​។​ ​ក្រុម​ដែល​លំអៀង​ទៅ​ខាង​ជប៉ុន​ ​មាន​សឺ​ង​ង៉ុ​កថា​ញ់​ជា​មេដឹកនាំ​។​ ​នៅ​ដើមឆ្នាំ​ ​១៩៥២ សឺ​ង​ង៉ុ​កថា​ញ់​បាន​បង្កើត​ចលនា​ខ្មែរ​សេរី​។​ ​ក្រុម​មួយទៀត​លំអៀង​ទៅ​កាន់​កុំ​ម្មុយ​នី​ស​ ​បាន​ក្លាយ​ ​ជា​រណសិរ្ស​ ​អ្នក​ស្នេហា​មា​តិ​ភូមិ​ខ្មែរ​ ​ហៅ​កាត់​ថា​ខ្មែរ​ឥស្សរៈមាន​ទូ​សា​មុត​ជា​ប្រធាន​។ == ព្រះរាជ​បូជនីយកិច្ច​ដើម្បី​ឯករាជ្យ​ជាតិ​កែប្រែ == នៅ​ឆ្នាំ​ ​១៩៤៥ [[ជប៉ុន]]​បាន​ធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​បណ្តេញ​បារាំង​ចេញពី​កម្ពុជា​។​ ​ពេល​នោះ​ជប៉ុន​ ​បាន​លើក​សឺ​ង​ង៉ុកថាញ់​ ធ្វើ​ការ​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​កងទ័ព​បារាំង​ ​ដោយ​សហការ​ជាមួយ​ចលនា​តស៊ូ​នៃ​ជនជាតិ​លាវ​ ​និង​វៀតណាម​។​ ​ព្រះបាទ​នរោត្តម​ ​សីហ​នុ​ ​តែង​រិះរក​គ្រប់​លទ្ធភាព​ដើម្បី​រំដោះប្រទេស​ជាតិ​ពី​អាណានិគម​បារាំង​ជា​និ​ច្ច។​ ​ចំណែក​បារាំង​បាន​បន្ថែម​ទ័ព​ ​មក​កម្ពុជា​យ៉ាងច្រើន​ដើម្បី​ទប់ទល់​ការ​បះបោរ​។​ ​អសន្តិសុខ​កើត​មាន​ទូទាំង​ផ្ទៃ​ប្រទេស​ ​ធ្វើ​អោយ​ប្រជារាស្ត្រ​រង​ទុក្ខ​​វេទនា​ដោយសារ​សង្គ្រាម​ ​។ ដោយ​យល់​ថា​ការ​ទាមទារ​ឯករាជ្យ​ដោយ​អាវុធ​បណ្តាល​អោយ​ប្រជារាស្ត្រ​រង​ទុក្ខ​ខ្លាំង​ពេក​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ចាប់ផ្តើម​ធ្វើការ​តស៊ូ​តាម​ផ្លូវ​ទូត​ ​ដើម្បី​ទាមទារ​ឯករាជ្យ​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​។​ ​ពី​ឆ្នាំ​១៩៥១​-១៩៥៣ ដោយសារ​មានការ​គាបសង្កត់​ពី​មតិ​សកលលោក​ ​និង​ដោយសារ​ស្ថានភាព​របស់​ខ្លួន​ចុះ​ខ្សោយ​ទាំង​ផ្នែក​នយោបាយ​ ​និង​ ​យោធា​នៅ​ឥណ្ឌូ​ចិន​។​ ​ទីបំផុត​បារាំង​ក៏​បាន​យល់ព្រម​ប្រគល់​ឯករាជ្យ​ពេញលេញ​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ​៩ ខែវិច្ឆិកា​ ​ឆ្នាំ​ ​១៩៥៣។ == សង្គមរាស្ត្រនិយម​កែប្រែ == ក្រោយ​ពី​បារាំង​បាន​ប្រគល់​ឯករាជ្យ​ពេញ​បរិបូរ​ណ៍​មក​ ​នៅ​ខែ​មិ​នា​ ​ឆ្នាំ​១៩៥៥​ ​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហ​នុ​បាន​ ​ចាក​ចេញពី​រាជ្យ​បល្ល័ង្ក​ ​ហើយ​យាង​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សុរា​ម្រិ​ត​ ​ជា​ព្រះ​បិតា​ឡើង​សោយរាជ្យ​។​ ​ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​ ​ស្គាល់​ពន្លឺ​អស់​រយៈពេល​១៧​ឆ្នាំ​គឺ​ពី​ឆ្នាំ​១៩៥៣​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧០​ ​ក្នុង​រាជ​សង្គមរាស្ត្រនិយម​ ​ដែល​មាន​សម្តេច​ ​ព្រះ​នរោត្តម​ ​សីហ​នុ​ ​ជា​ព្រះ​ប្រមុខរដ្ឋ​។​ ​ក្រោយ​ពី​ប្រទេស​កម្ពុជា​មាន​វិ​បត្ត​សេដ្ឋកិច្ច​ ​និង​នយោបាយ​ដ៏​ធ្ងន់​ធរ​ ​យោង​តាម​សមាជជាតិ​នា​ខែសីហា​ ​ឆ្នាំ​១៩៦៩​ ​ព្រះបាទ​សម្តេច​នរោត្តម​ ​សីហ​នុ​ ​បាន​ប្រគល់​ភារកិច្ច​អោយ​ ​លោក​ ​ឧត្តមសេនីយ​ ​លន់​ ​ណុ​ល​ ​និង​ទ្រង់​សិរិ​មតៈ​ ​ជា​អ្នក​រៀបចំ​បង្កើត​រដ្ឋាភិបាល​ស្រោចស្រង់​ជាតិ​។​ ​លុះដល់​ ​ថ្ងៃ​១៨​ ​មិ​នា​ ​ឆ្នាំ​១៩៧០​ ​ក្រុមប្រឹក្សា​ព្រះរាជាណាចក្រ​ ​និង​រដ្ឋសភា​បាន​ប្រកាស​ទម្លាក់​នរោត្តម​សីហ​នុ​ចេញពី​ឋានៈ​ព្រះ​ ​ប្រមុខរដ្ឋ​។ == របប​សាធារណរដ្ឋ​ខ្មែរ​ == ថ្ងៃ​ទី​ ​៩ ឧសភា​ ​១៩៧០ ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ ​ត្រូវប្តូរឈ្មោះ​ជា​សាធារណរដ្ឋ​ខ្មែរ​នៅ​ក្រោយ​រដ្ឋប្រហារយោធា​ក្រោម​ការ​ដឹក​​នាំ​របស់​ លន់​ណុ​ល​ ​និង​ទ្រង់​សិរិ​ម​តៈ​។​ ​សម្តេចព្រះនរោត្តម​សីហ​នុ​បាន​ថ្លែង​ប្រកាស​មិន​ ​ទទួលស្គាល់​របប​ភ្នំពេញ​ហើយ​ប្រកាស​បង្កើត​រណសិរ្ស​រួបរួម​ជាតិ​កម្ពុជា​ ​និង​បង្កើត​កំលាំងប្រដាប់អាវុធ​រំដោះ​​ជាតិ​កម្ពុជា​។​ ​ចាប់តាំងពី​ថ្ងៃ​ទី​ ​៣០ ខែមេសា​ ​១៩៧០ កងទ័ព​រណសិរ្ស​រួបរួម​ជាតិ​កម្ពុជា​បាន​ធ្វើការ​​វាយប្រហារ​យ៉ាង​ខ្លាំង​ក្លា​លើ​កងទ័ព​លន់​ ​ណុ​ល​ ​និង​បរទេស​។​ ​ប្រទេស​កម្ពុជា​រង​ភាព​ខ្ទេចខ្ទាំ​ដោយសារ​តែ​សង្គ្រាម​ក្នុងស្រុក​រហូត​មក​ដល់​ថ្ងៃ​ទី​ ​១៧ ខែ​ ​មេ​សា​ ​១៩៧៥ ទើប​កងទ័ព​រណសិរ្ស​រួបរួម​ជាតិ​កម្ពុជា​ ​បាន​ផ្តួល​រំលំ​របប​សាធារណរដ្ឋ​ ​ខ្មែរ​របស់​លន់​ណុ​ល​។​ ​ == របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​កែប្រែ == ពី​ថ្ងៃ​ទី​ ​២៥ ខែមេសា​ ​ឆ្នាំ​ ​១៩៧៥ ក្រុម​ខ្មែរក្រហម​បាន​ធ្វើ​មហាសន្និបាត​វិ​សាម​ញ្ញោ​ដី​ម្បី​រៀបចំ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ ​ថ្មី​ហើយ​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ប្រទេស​ថា​ ​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​។​ ​រដ្ឋាភិបាល​របស់​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​ត្រូវ​បាន​ ​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​មាន​ ​ប៉ុ​ល​ពត​ ​ជា​អ្នកដឹកនាំ​របប​នោះ​។​ ​ប្រជារាស្ត្រ​ខ្មែរ​ស្លូតត្រង់​ត្រូវ​ទទួល​ការ​កាប់សម្លាប់​ ​យ៉ាង​រង្គាល​។ == របប​សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាមានិត​កម្ពុជា​កែប្រែ == ក្រោយ​ពី​ផ្តួលរំលំ​របប​ ​ប៉ុ​ល​ពត​ ​នៅ​ថ្ងៃ​ ​៧ មក​រា​ ​១៩៧៩ រណសិរ្ស​សង្គ្រោះ​ជាតិ​កម្ពុជា​ ​ដែល​កើតឡើង​ ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ​២ ខែ​ ​ធ្នូ​ ​១៩៧៨ បាន​ប្រកាស​ប្រទេស​កម្ពុជា​ជា​សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាមានិត​កម្ពុជា​។​ ​បន្ទាប់​មក​ដូរ​ជា​ ​រដ្ឋ​កម្ពុជា​ ​ដែល​មាន​បក្ស​ប្រជា​ជន​បដិវត្តន៍​កម្ពុជា​ជា​អ្នកដឹកនាំ​។​ ​មាន​'''រដ្ឋ​កម្ពុជា'''​នេះ​ហើយ​ទើប​មានព្រះ​រាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​សា​ជា​ថ្មី​នៅក្នុង​ស្រុក​ខ្មែរ​ម្ដង​ទៀត ។ == ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ ​កែប្រែ == នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ​២៣ តុលា​ ​១៩៩១ សន្ធិសញ្ញា​ក្រុង​បារី​ស​ ​ស្តី​ពី​ការ​រួបរួម​ជាតិ​បាន​ផ្តល់​លទ្ធភាព​ដល់​ការ​យាង​និវត្ត​ ​មាតុភូមិ​វិញ​របស់​ព្រះបាទ​សម្តេចព្រះ​នរោត្តម​សីហ​នុ​។​ ​ព្រះ​អង្គ​ឡើង​គ្រងរាជ្យ​សា​ជា​ថ្មី​នៅ​ថ្ងៃ​ ​ទី​ ​២៤ កញ្ញា​ ​១៩៩៣ ព្រមទាំង​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ប្រទេស​ជា​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​វិ​ញ។​ ​រាជរដ្ឋាភិបាល​ក្នុង​អណ​ត្តិ​នោះ​ ​ដឹកនាំ​ដោយ​សហ​នាយក​ ​រដ្ឋមន្ត្រី​ពីរ​រូប​គឺ​ ​សម្តេចក្រុមព្រះ​ ​នរោត្តម​ ​រណ​ឬ​ទ្ធិ​ ​ជា​នាយក​មន្ត្រី​ទី​១​ ​និង​សម្តេច​ ​ហ៊ុន​ ​សែន​ ​ជា​នាយក​មន្ត្រី​ទី​២​ ​។ ហូលី រស្មី:28កម2022 028bmhqpap8pndynlsefuc3lsg3u01n 334270 334269 2026-04-12T01:42:50Z ~2026-22521-82 50571 334270 wikitext text/x-wiki <ref group="P">[[P]]</ref>'''ប្រវត្តសាស្រ្តនៃប្រទេសថៃ''' ការចុះការបរិច្ឆេទកាបូនវិទ្យុសកម្ម នៃរូងភ្នំនៅឯល្អាងស្ពាន នៅពាយព្យកម្ពុជាបង្ហាញថាមនុស្ស ជាអ្នកដែលបានធ្វើភាជន៍ជាច្រើនកំពុងតែរស់នៅកម្ពុជា នៅដើមដំបូងត្រូវនឹងឆ្នាំ៤២០០ម.គ. (មុនសម័យធម្មតា) ។o[១] ភស្តុតាងបន្ថែមខាងបុរាណវត្ថុបន្ថែមបង្ហាញថាផ្នែកនៃតំបន់ផ្សេងទៀត ឥឡូវនេះហៅថាកម្ពុជា ដែលត្រូវបានមនុស្សរស់នៅពីប្រហែល១០០០-២០០០ម.គ.ក្នុងសម័យវប្បធ៌មយុគថ្មរំលីង ។ លលាដ៍ក្បាលនិងឆ្អឹងមនុស្សដែលបានរកឃើញ នៅសំរោងសែនបានចុះកាលបរិច្ឆេទពី១៥០០ម.គ.[១] មនុស្សទាំងនេះទំនងជាបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ពីចិនភាគអាគ្នេយ៍ មកកាន់ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញបណ្ឌិតតាមដានការដាំដុះស្រូវដំបូង និងការធ្វើសំរិទ្ធិដំបូងបំផុតនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដោយមនុស្សទាំងនេះ ។[១] នៅសតវត្សទី១នៃគ.ស. ពួកអ្នកស្រុកបានអភិវឌ្ឍការចិញ្ចឹមសេះជាបងប្អូន រៀបចំសង្គមនិងនិយាយភាសាជាច្រើន ដែលមានទំនាក់ទំនងខ្លាំងនឹងភាសាខ្មែរនៅសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ ។[១] វប្បធ៌មនិងជំនាញបច្ចេកទេសនៃមនុស្សទាំងនេះ នៅសតវត្សទី១នៃគ.ស.ចាកហួសឆ្ងាយពីដំណាក់កាលនៃយុគដំបូង ។ ពួកក្រុមដែលមានការវិវត្តរីកចំរើនមួយភាគធំបានរស់នៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរ និងនៅជ្រលងដងទន្លេមេគង្គក្រោម និងតំបន់ដីសណ្ដនៅក្នុងផ្ទះ ដែលបានសង់លើសរសរខ្ពស់ៗដែលជាកន្លែងដែលពួកគេដាំដុះស្រូវ នេសាទត្រីនិងចិញ្ចឹមសត្វ ។ ការស្រាវជ្រាវថ្មីៗនេះបានដោះសោរនូវរបកគំហើញនៃដីលើក រាងមូលសិប្បនិមិត្ត ដែលចុះកាលកំណត់ដល់សម័យយុគថ្មរំលីង របស់កម្ពុជា ។1 ប្រជាជនខ្មែរ គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោម អ្នកស្រុកដំបូងបង្អស់នូវអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ ពួកគេក៏នៅក្នុងចំណោមអ្នកដំបូងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលទទួលយកគំនិតសាសនានិងស្ថាប័ននយោបាយពីឥណ្ឌា និងបានបង្កើតឡើងនូវក្រុមរាជាអាណាចក្រកណ្ដាលនៅពាសពេញទឹកដីដ៏ធំ ។ ដំបូងឡើយបង្អស់គេបានស្គាល់នគរនៅតំបន់មួយ ភ្នំដែលបានរុងរឿងរីកចំរើន ពីប្រហែលសតវត្សទីមួយរហូតដល់សតវត្សទី៦ ។ នគរនេះត្រូវបានបន្តដោយចេនឡាដែលបានគ្រប់គ្រងផ្នែកដ៏ធំនៃកម្ពុជា វៀតណាម ឡាវ និងប្រទេសថៃ សម័យទំនើបនេះ ។ '''អត្ថបទដើមចម្បង: កម្ពុជាសម័យអាណាចក្រភ្នំ''' អាណាចក្រភ្នំបានចំរើនលូតលាស់នូវឧត្តមភាព ពីទីក្រុងកំនើតប្រកបដោយឥទ្ធិពលនិងសម្បូណ៌សប្បាយនៅអូរកែវ (វៀតណាមសម័យឥឡូវនេះ) ដែលបានគេស្គាល់នៅចក្រភពរ៉ូមជាខត្តិករៈ មានន័យថាទីក្រុងល្បីល្បាញ ។ ទំនាក់ទំនងជាមួយចក្រភពរ៉ូមដ៏ឆ្ងាយត្រូវបានបង្ហាញ ដោយការពិតថាកាក់រ៉ូម៉ាំងជាច្រើនត្រូវបានរកឃើញនៅស្ថានីយបុរាណវត្ថុដែលចុះកាលបរិច្ឆេទពីសតវត្សទី២និងទី៣ ។[២] ក៏ប៉ុន្តែភាគច្រើននៃការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រទេស របស់អាណាចក្រភ្វូណនគឺត្រូវបន្តកាន់តែជិតស្និទ្ធិ ទៅនឹងទឹកដីកំនើតរួមមានឥណ្ឌា ជាពិសេសតំបន់បេងកាល់ នៃប្រទេសឥណ្ឌា ។ ការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មជាមួយឥណ្ឌាបានផ្ដើមបានល្អមុនឆ្នាំ៥០០ម.គ. (មុនការប្រើប្រាស់ជាសាកលនូវសំស្ក្រឹតជាភាសាមួយក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា) ។[៣] ដោយមានការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មឥណ្ឌា បាននាំមកនូវឥណ្ឌូនីយកម្មនៃវប្បធ៌មភ្វូណន និងសាសនាព្រហ្មញ្ញ រឺ ហិណ្ឌូ ។ ភ្វូណននិងសង្គមរបស់វាកំពុងតែសម្រេចជោគជ័យ ដែលបានកាន់កាប់ផ្នែកនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍នេះ នឹងបានបន្សល់ទុកហិណ្ឌូជាសាសនាអស់រយៈពេល៩០០ឆ្នាំ ។ លក្ខណៈនៃវប្បធ៌មខ្លះបាននឹងបន្តកាន់តែយូរអង្វែង ។ អាណាចក្រនេះបានឈានមកដល់វិសាលភាពដ៏ធំទូលាយបំផុតក្រោមការគ្រប់គ្រងនៃ ផ្វាន់ ចេម៉ាន់ ក្នុងដើមសតវត្សទី៣ ដែលលាតសន្ធឹងឆ្ងាយមកភាគខាងត្បូងដល់ម៉ាឡេស៊ី និងឆ្ងាយមកភាគខាងលិចដល់ភូមា ។ អ្នកភ្វូណនបានបង្កើតឡើងនូវប្រព័ន្ធពាណិជ្ជវិស័យនិយម និងពាណិជ្ជកម្មផ្ដាច់មុខ ដែលបានក្លាយជាគំរូសំរាប់ចក្រភពមួយចំនួនក្នុងតំបន់ ។ ការនាំចេញពីអាណាចក្រភ្នំមានរុក្ខផលនិងលោហៈធាតុដ៏មានតំលៃរួមមាន មាស ដំរី ភ្លុក កុយរមាស រោមស្លាបសត្វចចាត គ្រឿងទេសបានមកពីក្នុងព្រៃដូចជាក្រវាញ ស្បែកម្រ័ក្សណ៍ខ្មុក និងឈើក្រអូប ។[២] ផ្វាន់ ចេម៉ាន់បានពង្រីកកងនាវា និងបង្កើននូវការិយាធិបតេយ្យហ៊្វូណន ដោយបង្កើតឡើងនូវទំរង់ដូចសក្ដិភូមិ ដែលបានបន្សល់នូវប្រពៃណីនិងអត្តសញ្ញាណក្នុងតំបន់យ៉ាងថ្មីថ្មោងដ៏ច្រើន ជាពិសេ '''ចក្រភពខ្មែរ''' យុគមាសនៃអរិយធ៌មខ្មែរ យ៉ាងណាក៏ដោយវាជាសម័យកាលមួយចាប់ពីសតវត្សទី៩ដល់សតវត្សទី១៣ នៅពេលនោះចក្រភពខ្មែរដែលបានដាក់ឈ្មោះថាកម្ពុជា បានគ្រប់គ្រងលើទឹកដីដ៏ធំពីរាជធានីនៅតំបន់អង្គរនៅឯភាគខាងលិចកម្ពុជា ។ ព្រឹត្តិកាន៍ដ៏សំខាន់វាមាននៅឆ្នាំ៨០២ម.គ. ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ស្ដេចខ្មែរ ដំបូងបានឡើងលើភ្នំគូលែន អនាគតរមណីយដ្ឋានអង្គរវត្ត ។[៤] ក្រោយមកទៀត ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (១១៨១-ប្រ.១២១០) ខ្មែរបានឈានមកដល់ចំនុចកំពូលនៃអំណាចខាងនយោបាយ និងការច្នៃប្រឌិតថ្មីខាងវប្បធ៌ម ។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ទទួលបានអំណាច និងទឹកដីជាបន្តបន្ទាប់ដោយការធ្វើសង្គ្រាមបានជ័យជំនះជាច្រើនដង ។ ការធ្វើសញ្ជ័យរបស់ខ្មែរស្ទើរតែមិនឈប់ឈរ ពេលនោះខ្មែរបានធ្វើការវាយលុកទីក្រុងកំនើតពួកចាម នៅតាមមាត់សមុទ្រដ៏មានអំណាច ។ ក៏ប៉ុន្តែ ការពង្រីកទឹកដីបានបញ្ឈប់ បន្ទាប់ពីបរាជ័យដោយសារដាយវៀត ។ សមរភូមិប្រយុទ្ធ ក៏បានបង្ហាញអំពីការចូលទីវង្គត់របស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ដែរ ។ បន្តបន្ទាប់ពីការចូលទីវង្គត់របស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ខ្មែរបានឆ្លងកាត់ការដាំក្បាលចុះបន្តិចម្ដងៗ ។ កត្តាដ៏សំខាន់គឺការឈ្លានពាននៃពួកប្រជាជាតិជិតខាង (ថៃ រឺ សៀម ) ជម្លោះរវាងរាជវង្សដ៏រ៉ាំរ៉ៃ និងការខូចខាតនៃប្រព័ន្ធបញ្ចេញបញ្ចូលទឹកខ្វាត់ខ្វែងបន្តិចម្ដងៗ ដែលរ៉ាប់រងលើដំណាំស្រូវដ៏លើសលុប ។ ស្ដេចអង្គរ បាននៅបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៤៣១ នៅពេលនោះពួកថៃបានកាន់កាប់បានអង្គរធំ និងស្ដេចកម្ពុជាបានភៀសព្រះកាយទៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេស ។ '''យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា''' សតវត្សទី១៥ដល់ទី១៩គឺជាសម័យកាលមួយនៃការធ្លាក់ចុះបានបន្ត និងការបាត់បង់ទឹកដី ។ កម្ពុជាបានរីករាយនូវកំឡុងពេលដ៏ខ្លីមួយ នៃភាពសម្បូររុងរឿងកំឡុងសតវត្សទី១៦ ពីព្រោះតែស្ដេចប៉ុន្មានអង្គរបស់ប្រទេសនេះ ជាអ្នកបានសាងរាជធានីរបស់ទ្រង់នៅតំបន់ភាគអាគ្នេយ៍ នៃទន្លេសាបតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ បានជំរុញដល់ការដោះដូរពាណិជ្ជកម្ម ជាមួយនឹងផ្នែកផ្សេងៗនៃអាស៊ី ។ នេះគឺជាសម័យកាលមួយ ដែលនៅពេលនោះពួកអ្នកផ្សងព្រេងនិសាសនទូតអេស្ប៉ាញ និងប៉ទុយហ្កាល់ បានមកទស្សនាប្រទេសនេះលើកដំបូង ។ ក៏ប៉ុន្តែការសញ្ជ័យយករាជធានីថ្មី នៅលង្វែក របស់ថៃនៅឆ្នាំ១៥៩៤បានបង្ហាញដំណាក់កាលធ្លាក់ចុះ នូវជោគវាសនារបស់ប្រទេសនិងកម្ពុជា ។ ដោយក្លាយជាកូនអុកមួយក្នុងការតស៊ូប្រជែងអំណាចរវាងអ្នកជិតខាង ដែលកាន់តែប្រកបដោយឥទ្ធិពលទាំងពីរ គឺសៀមនិងយួន ។ កម្ពុជានៅក្រោមអាណាព្យាបាលសៀម ។ ការតាំងទីលំនៅរបស់យួននៅលើតំបន់ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ បាននាំឲមានការបញ្ចូលតំបន់នេះនៅចុងសតវត្សទី១៧ជារបស់យួន ។ យួនបានប្រើយុទ្ធសាស្ត្រមួយស្រដៀងទៅនឹងពួកធម្មយាត្រា និងពួកនិគមជនអាមេរិកខាងជើង៖តាំងលំនៅហើយក៏បានអះអាងខ្លួន ។ ការរំលោភទន្ទ្រានរបស់បរទេសបានបន្ត រហូតដល់ពាក់កណ្ដាលទីមួយនៃសតវត្សទី១៩ ។ ការឈ្លានពានដ៏ជោគជ័យដោយយួនបានបន្ថែមការដាក់កំហិត លើអាណាព្យាបាលភាពរបស់ថៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងបានបង្កើតឲព្រះរាជាណាចក្រក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះចៅអធិរាជយួន ។ = សង្ខេបប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា = ដោយសារ​តែ​ការ​អាក់ខាន​នៃ​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​ពី​បុរេប្រវត្តិ​របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ទើប​មិន​មាន​អ្នក​ណា​ម្នាក់​បាន​ ​ដឹង​អោយ​ប្រាកដ​ថា​ ​តើ​ប្រជាជន​ខ្មែរ​បាន​រស់នៅ​លើ​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន​តាំងពី​ពេល​ណា​មក​។ ​បើ​តាម​ផ្ទាំង​សិលា​ស្ថិត​ក្នុង​ ​រូងភ្នំ​នៅ​ភាគ​ខាងជើង​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​បានអោយ​ដឹង​ថា​មនុស្ស​ដែល​បាន​ប្រើប្រាស់​ដុំ​ថ្ម​ធ្វើ​ជា​ឧបករណ៍​បាន​រស់នៅ​ ​ក្នុង​រូងភ្នំ​តាំងពី​ដើម​​សតវត្ស​ទី​៤០០០​មុន​គ​.ស​ហើយ​ដំណាំ​ស្រូវ​ត្រូវ​បាន​ដាំ​ដុះ​នៅ​លើ​ទឹក​ដី​កម្ពុជា​តាំង​តែ​ពី​មុន​សតវត្ស​ ​ទី​១​នៃ​ព​.សម​ក​ម្លេះ​។​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ដំបូង​ហាក់ជា​បាន​មក​រស់នៅ​ទី​នេះ​មុន​កាលបរិច្ឆេទ​ខាងលើ​ទៅ​ទៀត​ ​ហើយ​ប្រហែលជា​និរទេស​ខ្លួន​មក​ពី​ភាគ​ខាងជើង​ ​ទោះបីជា​ពុំ​បានដឹង​ពី​ភាសា​និយាយ​ ​និង​ជីវិត​រស់នៅ​របស់​ពួក​គេ​ក៏​ដោយ​។​ ​ នៅ​ដើម​សតវត្ស​ទី​១​នៃ​ព​.ស​. ពួក​អ្នកជំនាញ​ជនជាតិ​ចិន​ក៏​បាន​ចាប់ផ្តើម​សរសេរ​អំពី​វត្តមាន​អាណាចក្រ​មួយ​ក្នុង​ ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ដែល​ស្ថិត​លើ​ឆ្នេរ​ ​និង​នៅ​ឆ្ងាយ​ពី​មាត់សមុទ្រ​។​ ​អាណាចក្រ​នេះ​មាន​លក្ខណៈ​ពាក់ព័ន្ធ​រួច​ទៅ​ហើយ​ ​ជាមួយនឹង​វប្បធម៌ឥ​ណ្ឌា​ ​ដែល​បាន​ផ្តល់​នូវ​អក្ខរក្រម​ ​ទំរង់​សិល្បៈ​ ​រចនា​បទ​នៃ​ស្ថាបត្យកម្ម​ ​សាសនា​(ហិណ្ឌូ​ ​និង​ព្រះពុទ្ធ​) និង​ប្រព័ន្ធ​នែ​ការ​បែងចែក​ថ្នាក់​។​ ​បើ​តាម​ជំនឿ​អ្នកស្រុក​វិញ​ថា​ ​លក្ខណៈ​សំខាន់​នៃ​ព្រលឹង​វិញ្ញាណ​ក្ខ័​ន​ ​បុព្វបុរស​គឺ​វា​មានការ​ពាក់ព័ន្ធ​ ​ឬ​លាយ​ទ្បំ​ជាមួយនឹង​សាសនា​ឥណ្ឌា​ ​ហើយ​វា​ពិតជា​បាន​បន្សល់​ទុក​នូវ​ទ្ធិ​ពល​របស់​ខ្លួន​ ​រហូត​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃនេះ​។​ ​ វប្បធម៌​ ​អរិយធម៌​របស់​ប្រទេស​កម្ពុ​ជានា​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ ​មាន​ឬ​ស​គល់​តាំងពី​សតវត្ស​ទី​១​រហូត​ដល់​សតវត្ស​ ​ទី​៦​មក​ម្លេះ​ ​ដែល​ពេល​នោះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា​សម័យ​ហ្វូ​ណ​ន​ ​ជា​សម័យមួយ​ដែល​មាន​ភាព​ចំណាស់​ជាងគេ​ក្នុង​អាស៊ី​ ​អា​គ្នេ​យិ៍​យើង​នេះ​។​ ​ចាប់ពី​ពេល​នោះ​ហើយ​ ​គឺជា​ពេល​នៃ​ការ​វិវត្តន៍​[[ភាសា​ខ្មែរ]]​ ​ដែល​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​អំបូរ​មន​ខ្មែរ​ ​ហើយ​ ​មាន​លាយ​ជាមួយនឹង​ភាសាបាលី​សំស្ក្រឹត​។​ ​ជា​ឧទាហរណ៍​ ​ពួក​ប្រវត្តិវិទូ​បាន​កត់​សំគាល់ថា​ប្រជាជន​កម្ពុជា​មាន​ ​លក្ខណៈ​ខុស​ប្លែក​ពី​ប្រទេស​ជិតខាង​ដោយសារ​សំលៀក​បំពាក់​ ​ដូច​ជា​ការ​ប្រើប្រាស់​ក្រមា​ ​យក​មក​ជួតក្បាល​ជំនួស​ ​អោយ​ការ​ពាក់មួក​ជាដើម​។​ ​ សម័យ​ហ្វូ​ណ​ន​បាន​ត្រួសត្រាយ​ផ្លូវ​ខ្មែរ​អោយ​បាន​ឈាន​ឆ្ពោះទៅ​រក​អាណាចក្រ​អង្គរ​ ​ជាមួយនឹង​ការ​កាន់កាប់​អំណាច​ ​ដោយ​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​២​ក្នុង​ឆ្នាំ​៨០២​។​ ​៦០០ឆ្នាំបន្ទាប់បានបង្ហាញអោយឃើញពីទ្ធិពលដ៏ខ្លាំងក្លានៃ អាណាចក្រខ្មែរ ដែល​ពេល​នោះ​មាន​ផ្ទៃដី​លាត​សន្ធឹង​យ៉ាង​ធំធេង​ក្នុង​ភូមិភាគ​អាស៊ី​អា​គ្នេ​យិ៍​ ​ដោយ​មាន​ព្រំដែន​ជាប់​នឹង​ប្រទេស​ភូមា​ ​ភាគ​ខាងកើត​ជាប់​នឹង​សមុ​ទ្រ​ចិន​ខាងត្បូង​ ​រីឯ​ភាគ​ខាងជើង​ជាប់​នឹង​ប្រទេស​លាវ​។​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​នា​អំ​ទ្បុ​ង​ពេល​ ​នោះ​បាន​សាង​សង់​ប្រាសាទបុរាណ​ជា​ច្រើន​ ​ដូច​ជា​ប្រាសាទអង្គរវត្ត​ ​ដែល​ជា​អច្ឆរិយៈវត្ថុ​ទី​៧​នៅ​លើ​[[ពិភពលោក​|ពិភពលោក]]​។​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ដែល​បាន​សម្រេច​បាន​នូវ​ជោគជ័យ​ដ៏​ធំធេង​អស្ចារ្យ​នេះ​ ​រួម​មាន​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​២​ ​ព្រះបាទ​ន្ទ្រ​វរ្ម័ន​ទី​១​ ​ព្រះបាទ​សូរយ្យ​វរ្ម័ន​ទី​២​ ​និង​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​៧​ ​រួម​ទាំង​ការ​បង្កើត​នូវ​ស្នាដៃឯក​វិស្វកម្ម​បែប​បុរាណ​ ​ដូច​ជា​ ​ប្រព័ន្ធ​ធារាសាស្ត្រ​ដ៏​មាន​អត្ថប្រយោជន៍​បំផុត​ ​ដែល​ក្នុង​នោះ​មាន​បា​រា​យិ៍​(បឹង​ដ៏​ធំ​មួយ​ដែល​បង្កើត​ទ្បើ​ង​ដោយ​មនុស្ស​) និង​ព្រែកជីក​ដែល​អាច​ផ្តល់​ដល់​ប្រជាជន​នូវ​លទ្ធភាព​ធ្វើស្រែ​បាន​៣​ដង​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ​ ​ហើយ​ជាង​នេះ​ទៀត​សោត​ ​ផ្នែក​ខ្លះ​ ​នៃ​ប្រព័ន្ធ​នេះ​ត្រូវ​បាន​យក​មក​ប្រើមកប្រើប្រាស់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃទៀតង។ == ស្ថានភាព​សង្គម​មុន​សម័យ​អង្គរ​កែប្រែ == នៅ​ដើម​គ្រឹស្តសករាជ​មាន​រដ្ឋ​មួយ​ដែល​សំខាន់​ជាងគេ​បាន​កើតឡើង​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ ​មានឈ្មោះ​ថា​អាណាចក្រ​ភ្នំ​។​ ​តាម​ ​ឯកសារ​អ្នកការទូត​កាំ​ង​ថៃ​ ​បឋម​ក្សត្រ​នៃ​អាណាចក្រ​ភ្នំ​ឈ្មោះ​ហ៊ុនទៀន​ ​នៅ​ឧបទ្វីប​ណ្ឌូ​ចិន​ក្នុង​កំឡុង​៥​សតវត្ស​ ​អាណាចក្រ​ ​ភ្នំ​ជា​មហាអំណាច​មួយ​ដែល​មាន​រដ្ឋ​ចំណុះ​មួយ​ចំនួន​។​ ​ឆ្លៀតឱកាស​នៃ​ការ​ធ្លាក់​ចុះ​ខ្សោយ​នៃ​អាណាចក្រ​ភ្នំ​ ​ព្រះរាជា​នគរ​ ​ចេ​ន​ឡា​នាម​ភ​វ​វរ្ម័ន​ ​បាន​លើកទ័ព​មក​វាយ​និង​ដាក់​អាណាចក្រ​ភ្នំ​ជា​ចំនុះ​។​ ​ក្រោយមក​ចេ​ន​ឡា​ក៏​បាន​ទទួល​ឋានៈ​ជា​រដ្ឋ​ ​អ​ធិ​តេ​យ្យរ​ហូត​ដល់​ពាក់កណ្តាល​ទី​២​នៃ​សតវត្ស​ទី​៨​។​ ​នៅ​សតវត្ស​ទី​៨​ ​ចេ​ន​ឡា​ស្ថិត​ក្នុង​សម័យកាល​ខ្មៅ​ងងឹត​ ​គ្មាន​ស្ថេ​រ​ភាព​ ​នយោបាយ​ដោយ​ការ​បែកបាក់​ផ្ទៃក្នុង​។​ ​នេះ​ជា​មូលហេតុ​ដែល​នាំ​អោយ​ជ្វា​ហ៊ាន​លូកដៃ​មក​កកូរ​កិច្ចការ​ផ្ទៃក្នុង​របស់​ ​ប្រទេស​ជាតិ​។ == ស្ថានភាព​សង្គម​សម័យ​អង្គរ​ ​កែប្រែ == ពី​ឆ្នាំ​ ​៨០២ ដល់​ឆ្នាំ​ ​៩៤៤ជាដំណាក់កាលនៃការកសាងជាតិឡើងវិញ។ តែ​រហូត​ដល់​ពាក់កណ្តាល​ទី​១​នៃ​សតវត្ស​ទី​៩​ ​ការ​បង្កើត​ក្រុង​អង្គរ​គឺជា​ការ​បង្កើត​របប​គ្រប់គ្រង​ថ្មី​មួយ​ដោយ​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​២​។​ ​ទ្រង់​បាន​រៀបចំ​សន្តិ​វង្ស​អង្គរ​មុន​គេ​បង្អស់​ព្រមទាំង​បាន​គ្រងរាជ្យ​យូរ​ជាង​ក្សត្រ​មុនៗ​ទៀត​ផង​ (៨០២-៨៥០)។ ក្នុង​ដំនាក់​កាលនោះ​មាន​ព្រឹត្តិការណ៍​ជា​ ​ច្រើន​ដូច​ជា​ការ​រំដោះជាតិ​ចេញពី​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​ជ្វា​ ​ការ​បង្រួបបង្រួម​ជាតិ​ ​ការ​កសាង​រាជធានី​ ​សោ​ធ​បុ​រៈការ​ខិតខំ​ ​ពង្រីក​នយោបាយ​ដើម្បី​ពង្រីក​វិស័យ​កសិកម្ម​ ​និង​សេដ្ឋកិច្ច​នៅ​សម័យ​នោះ​។​ ពី​ឆ្នាំ​ ​៩៤៤ ដល់​ ​១១៧៧ ជា​ដំណាក់​រុងរឿង​និង​រីក​ចម្រើន​របស់​ចក្រភព​អង្គរ​។​ ​ ពី​ឆ្នាំ​ ​១១៧៧ ដល់​ ​១២១៨ ជា​ដំនាក់កាល​រុងរឿង​បំផុត​របស់​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​កម្ពុជា​ដែល​ពុំ​ធ្លាប់​មាន​មក​ក្នុង​ ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជាតិ​ ​ហើយ​ដែល​ផ្តើម​ឡើង​ដោយ​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​៧​។​ ​ព្រះ​អង្គជា​វីរបុរស​រំដោះជាតិ​អោយ​ផុត​ ចេញពី​ចាម​ឈ្លានពាន​ ​ហើយ​បាន​ដឹកនាំ​ប្រទេស​ជាតិ​ឆ្ពោះទៅ​កាន់​យុគ​មួយ​នៃ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជាតិ​ដែល​គេ​ហៅ​ ​ថា​ ​យុគមាស​។ == ស្ថានភាព​សង្គម​ក្រោយ​សម័យ​អង្គរ​កែប្រែ == ឆ្នាំ​ ​១៤៣១ ព្រះបាទ​ពញាយ៉ាត​បាន​សម្រេច​ព្រះ​ទ័យ​លើក​រាជធានី​ចេញពី​អង្គរ​មក​តាំងនៅ​ទួល​បា​សាន​ ​បន្ទាប់​មក​ក៏​ ​លើក​ពី​ទួល​បា​សាន​ទៅ​តាំងនៅ​ភ្នំ​ដូនពេញ​(ចតុមុខ​) វិញ​។​ ​លុះ​សម្រេចការ​កសាង​ហើយ​ ​ព្រះរាជា​ទ្រង់​តាំង​ប្រទាន​នាម​នគរ​ ​ថា​ ​ក្រុង​ចតុមុខ​មង្គល​មហានគរ​ឆ្នាំ​១៤៣៧​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​សម្ពោធ​រាជធានី​។​ ​ ក្រោយ​ពី​ព្រះបាទ​ពញាយ៉ាត​សុគត​ទៅ​ ​សង្គម​ខ្មែរ​ត្រូវ​បែកខ្ញែក​ជា​បក្សពួក​ឈ្លោះប្រកែក​គ្នា​ឥត​ឈប់​ឈរ​ ​រាស្ត្រ​រង​ទុក្ខ​ ​វេទនា​រហូត​ដល់​ប្រទេស​ត្រូវ​បាន​បែក​ចែក​ជា​បី​អាណាចក្រ៖ * អាណាចក្រ​ខាងជើង​ ​មាន​រាជធានី​នៅ​កំពង់សៀម​គ្រប់គ្រង​ដោយ​ព្រះបាទ​ស្រី​រាជា​ ​។ * អាណាចក្រ​ខាងកើត​ ​មាន​រាជធានី​នៅ​ស្រី​ស​ឈរ​គ្រប់គ្រង​ដោយ​ព្រះ​បាន​ស្រីសុរិយោទ័យ​ ​។ * អាណាចក្រ​ខាងត្បូង​ ​មាន​រាជា​ធានី​នៅ​ចតុមុខ​គ្រប់គ្រង​ដោយ​ព្រះបាទ​ធម្ម​រាជា​ ​។ ការ​បែកបាក់​ ​និង​ចំបាំងរាំងជល់ឥត​ឈប់​ឈរ​រវាង​បក្សពួក​ខ្មែរ​ទាំង​បី​នេះ​បាន​ផ្តល់​ផលវិបាក​ដល់​សង្គម​ខ្មែរ​ ​ដូច​ជា​ ​ចោរកម្ម​ ​ការ​កាប់សម្លាប់​ ​គ្រោះ​ទុរ្ភិក្ស​។​ ​ខ្មែរ​រស់នៅ​ក្នុង​ភាព​ខ្លោចផ្សា​បែប​នេះ​អស់​រយៈពេល​១០​ឆ្នាំ​គឺ​ពី​ ​១៤៧៥ ដល់​ ​១៤៨៥ ទើប​ព្រះបាទ​ធម្ម​រាជា​ខិតខំ​បញ្ចប់សង្គ្រាម​គ្នា​ឯង​នេះ​ដោយ​ពឹង​សៀម​អោយមក​ជួយ​។​ ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៥២៩​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​យាង​ទៅ​គង់នៅ​ក្នុង​បន្ទាយលង្វែក​។​ ​ព្រះបាទ​អង្គចន្ទរាជា​បាន​ស្តារ​ប្រទេស​ជាតិ​ឡើង​វិញ​លើ​គ្រប់​ ​វិស័យ​។​ ​ក្នុង​វិស័យ​យោធា​កងទ័ព​ខ្មែរ​បាន​ចូល​វាយលុក​នៅ​ប្រទេស​សៀម​រហូត​ដល់​ក្រុង​អយុធ្យា​។​ ​ក៏​ប៉ុន្តែ​នៅ​ចុង​ ​សតវត្ស​ទី​១៦​ ​រឹទ្ធានុភាព​អាណាចក្រ​កម្ពុជា​ត្រូវ​ថយ​ចុះ​ ​ជា​ហេតុ​នាំ​អោយ​សៀម​លើកទ័ព​ចូល​មក​វាយ​ក្រុង​លង្វែក​បាន​ ​ក្នុង​ឆ្នាំ​ ​១៥៩៣។ ការ​បែក​បន្ទាយលង្វែក​ជា​ឱកាស​មួយ​ដែល​នាំ​អោយ​សៀម​ពង្រីក​ទ្ធិ​ពល​កាន់តែ​ខ្លាំ​ឡើងៗ​មក​លើ​ ​ប្រទេស​កម្ពុជា​។​ ​ម្យ៉ាងទៀត​ធ្វើ​អោយ​ខ្មែរ​បាត់បង់​ទ្រព្យសម្បត្តិ​ក្បួនច្បាប់​អ្ន់កប្រាជ្ញ​បណ្ឌិត​ ​ហើយ​វប្ប​ធ​ម៍​ខ្មែរ​ក៏​ត្រូវ​ ​ហូរ​ចូល​ក្នុង​ប្រទេស​សៀម​អស់​។​ ​ភាព​បរាជ័យ​ក្នុង​សម័យ​លង្វែក​បាន​ធ្វើ​អោយ​កម្ពុជា​ធ្លាក់​ចំនុះ​សៀម​។​ ​ នៅ​ឆ្នាំ​១៦១៣​ ​ព្រះបាទ​ស្រី​សុរិយោ​ពណ៌​បាន​ដាក់រាជ្យ​អោយ​បុត្រា​នាម​ ​ជ័យ​ជេដ្ឋា​ទី​២​(១៦១៨ - ១៦២៨) ព្រះ​អង្គ​បាន​ ​លើក​រាជធានី​មក​តាំងនៅ​ឧត្តុង្គ​។​ ​នៅ​ន្លោះ​ឆ្នាំ​(១៦២០-១៨៦៣) មាន​ព្រឹត្តិការណ៍​ជា​ច្រើន​កើតឡើង​ ​ដូច​ជា​ ​ទំនាក់ទំនង​ ​ខ្មែរ​-ថៃ​ ​និង​ ​ខ្មែរ​-យួន​ ​ព្រមទាំង​ព្រឹត្តិការណ៍​ចំបង​ពីរ​ទៀត​គឺ​សម្ព័ន្ធភាព​រវាង​ខ្មែរ​នឹង​យួន​ ​និង​ការ​ ​ដណ្តើម​អំនាច​គ្នា​ ​រវាង​យួន​ ​និង​សៀម​លើ​ប្រទេស​កម្ពុជា​។ == កម្ពុជា​ក្រោម​អាណាព្យាបាល​បារាំង​កែប្រែ == សន្ធិសញ្ញា​ថ្ងៃ​ទី​ ​១១ សីហា​ ​១៨៦៣ ស្តី​ពី​អាណាព្យាបាល​បារាំង​លើ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​សៀម​ដែល​ជា​គូរ​ប្រជែង​ ​នឹង​បារាំង​ប្រឆាំង​យ៉ាង​ខ្លាំង​។​ ​ដើម្បី​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​នេះ​បារាំង​បាន​យល់ព្រម​ប្រគល់​ខេត្តបាត់ដំបង​ ​និង​សៀមរាប​ទៅ​ ​អោយ​សៀម​។​ ​រហូត​ដល់​ ​១៨៦៧ ទើប​សៀម​ទទួលស្គាល់​សិទ្ធិ​ត្រួតត្រា​របស់​បារាំង​លើ​កម្ពុជា​។​ ​ក្នុង​ការ​ត្រួតត្រា​ ​ដំបូង​ ​បារាំង​ធ្វើ​វិធី​ត្រជាក់​។​ ​បន្ទាប់​មក​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ​១៧ មិថុនា​ ​១៨៨៤ បារាំង​បាន​ឡោម​ព័ទ្ធ​រាជវាំង​ ​ហើយ​គំរាម​គំ​ហែង​ ​ព្រះបាទ​ ​នរោត្តម​បង្ខំ​អោយ​ព្រះ​អង្គ​ចុះ​ព្រះ​ហស្ត​លេខា​លើ​អនុសញ្ញា​មួយ​ ​ដែល​បាន​ដកហូត​អំណាច​ទាំងឡាយ​របស់​ ​ព្រះ​អង្គ​។​ ​ដំណាក់កាល​ចុង​ក្រោយ​ ​បារាំង​បាន​ធ្វើ​អោយ​កម្ពុជា​ក្លាយជា​ដែនដី​សម្រាប់​ផ្គត់ផ្គង់​ផល​កសិកម្ម​អោយ​បារាំង​ ​ដោយ​បញ្ចូល​ ​កម្ពុជា​ទៅ​ក្នុង​សហព័ន្ធ​ឥណ្ឌូ​ចិន​បារាំង​។​ ​ដោយសារ​ការ​កេងប្រវ័ញ្ច​ ​និង​ការ​គាបសង្កត់​ពី​ពួក​បារាំង​ខ្លាំង​ពេក​ ​ប្រជារាស្ត្រ​ ​ខ្មែរ​បាន​ងើប​បះបោរ​ប្រឆាំង​នឹង​បា​រាំងជា​បន្តបន្ទាប់​ ​ដូច​ជា​ចលនា​ ​តស៊ូ​របស់​ក្រឡាហោមគង់​ ​(១៨៨៥- ១៨៨៦) ចលនា​តស៊ូ​របស់​ពិស្ណុលោក​ឈូក​(១៨៨៥-១៨៨៦)។ ទោះបី​ចាល​នា​តស៊ូ​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​បង្ក្រាប​យ៉ាង​ ​ឃោរឃៅ​ពី​សំណាក់​ ​កងទ័ព​បារាំង​ក៏​ដោយ​ ​តែ​បាន​រីក​ផុសផុល​មិន​ឈប់​ឈរ​រហូត​ដល់​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​ស៊ី​សុវត្ថិ​មុនី​វង្ស​ ​(១៩២៧ -១៩៤១) និង​បន្ត​មក​ដល់​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហ​នុ​វរ្ម័ន​ក្នុង​រាជ្យ​ទី​១​ ​(១៩៤១ - ១៩៥៥)។ == កម្ពុជា​នៅ​ចុង​សម័យ​អាណានិគមនិយម​បារាំង​កែប្រែ == ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហ​នុ​វរ្ម័ន​ ​បាន​សោយរាជ្យ​ក្នុងអំលុងពេល​នៃ​សង្គ្រាមលោក​លើក​ទី​២​។​ ​ពេល​នោះ​ដោយ​ជប៉ុន​មាន​ ​ជោគជ័យ​នៅ​ចុង​បូព៌ា​ ​និង​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ ​កម្ពុជា​ក៏​បាន​ធ្លាក់​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​ពីរ​ជាន់​គឺ​ ​[[បារាំង]]​ ​និង​[[ជប៉ុន]]​។​ ​ក្រោយ​​មក​មាន​ចលនា​តស៊ូ​បាន​កើត​ឡើងជា​បន្តបន្ទាប់​។​ ​ក្រុម​ដែល​លំអៀង​ទៅ​ខាង​ជប៉ុន​ ​មាន​សឺ​ង​ង៉ុ​កថា​ញ់​ជា​មេដឹកនាំ​។​ ​នៅ​ដើមឆ្នាំ​ ​១៩៥២ សឺ​ង​ង៉ុ​កថា​ញ់​បាន​បង្កើត​ចលនា​ខ្មែរ​សេរី​។​ ​ក្រុម​មួយទៀត​លំអៀង​ទៅ​កាន់​កុំ​ម្មុយ​នី​ស​ ​បាន​ក្លាយ​ ​ជា​រណសិរ្ស​ ​អ្នក​ស្នេហា​មា​តិ​ភូមិ​ខ្មែរ​ ​ហៅ​កាត់​ថា​ខ្មែរ​ឥស្សរៈមាន​ទូ​សា​មុត​ជា​ប្រធាន​។ == ព្រះរាជ​បូជនីយកិច្ច​ដើម្បី​ឯករាជ្យ​ជាតិ​កែប្រែ == នៅ​ឆ្នាំ​ ​១៩៤៥ [[ជប៉ុន]]​បាន​ធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​បណ្តេញ​បារាំង​ចេញពី​កម្ពុជា​។​ ​ពេល​នោះ​ជប៉ុន​ ​បាន​លើក​សឺ​ង​ង៉ុកថាញ់​ ធ្វើ​ការ​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​កងទ័ព​បារាំង​ ​ដោយ​សហការ​ជាមួយ​ចលនា​តស៊ូ​នៃ​ជនជាតិ​លាវ​ ​និង​វៀតណាម​។​ ​ព្រះបាទ​នរោត្តម​ ​សីហ​នុ​ ​តែង​រិះរក​គ្រប់​លទ្ធភាព​ដើម្បី​រំដោះប្រទេស​ជាតិ​ពី​អាណានិគម​បារាំង​ជា​និ​ច្ច។​ ​ចំណែក​បារាំង​បាន​បន្ថែម​ទ័ព​ ​មក​កម្ពុជា​យ៉ាងច្រើន​ដើម្បី​ទប់ទល់​ការ​បះបោរ​។​ ​អសន្តិសុខ​កើត​មាន​ទូទាំង​ផ្ទៃ​ប្រទេស​ ​ធ្វើ​អោយ​ប្រជារាស្ត្រ​រង​ទុក្ខ​​វេទនា​ដោយសារ​សង្គ្រាម​ ​។ ដោយ​យល់​ថា​ការ​ទាមទារ​ឯករាជ្យ​ដោយ​អាវុធ​បណ្តាល​អោយ​ប្រជារាស្ត្រ​រង​ទុក្ខ​ខ្លាំង​ពេក​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ចាប់ផ្តើម​ធ្វើការ​តស៊ូ​តាម​ផ្លូវ​ទូត​ ​ដើម្បី​ទាមទារ​ឯករាជ្យ​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​។​ ​ពី​ឆ្នាំ​១៩៥១​-១៩៥៣ ដោយសារ​មានការ​គាបសង្កត់​ពី​មតិ​សកលលោក​ ​និង​ដោយសារ​ស្ថានភាព​របស់​ខ្លួន​ចុះ​ខ្សោយ​ទាំង​ផ្នែក​នយោបាយ​ ​និង​ ​យោធា​នៅ​ឥណ្ឌូ​ចិន​។​ ​ទីបំផុត​បារាំង​ក៏​បាន​យល់ព្រម​ប្រគល់​ឯករាជ្យ​ពេញលេញ​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ​៩ ខែវិច្ឆិកា​ ​ឆ្នាំ​ ​១៩៥៣។ == សង្គមរាស្ត្រនិយម​កែប្រែ == ក្រោយ​ពី​បារាំង​បាន​ប្រគល់​ឯករាជ្យ​ពេញ​បរិបូរ​ណ៍​មក​ ​នៅ​ខែ​មិ​នា​ ​ឆ្នាំ​១៩៥៥​ ​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហ​នុ​បាន​ ​ចាក​ចេញពី​រាជ្យ​បល្ល័ង្ក​ ​ហើយ​យាង​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សុរា​ម្រិ​ត​ ​ជា​ព្រះ​បិតា​ឡើង​សោយរាជ្យ​។​ ​ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​ ​ស្គាល់​ពន្លឺ​អស់​រយៈពេល​១៧​ឆ្នាំ​គឺ​ពី​ឆ្នាំ​១៩៥៣​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧០​ ​ក្នុង​រាជ​សង្គមរាស្ត្រនិយម​ ​ដែល​មាន​សម្តេច​ ​ព្រះ​នរោត្តម​ ​សីហ​នុ​ ​ជា​ព្រះ​ប្រមុខរដ្ឋ​។​ ​ក្រោយ​ពី​ប្រទេស​កម្ពុជា​មាន​វិ​បត្ត​សេដ្ឋកិច្ច​ ​និង​នយោបាយ​ដ៏​ធ្ងន់​ធរ​ ​យោង​តាម​សមាជជាតិ​នា​ខែសីហា​ ​ឆ្នាំ​១៩៦៩​ ​ព្រះបាទ​សម្តេច​នរោត្តម​ ​សីហ​នុ​ ​បាន​ប្រគល់​ភារកិច្ច​អោយ​ ​លោក​ ​ឧត្តមសេនីយ​ ​លន់​ ​ណុ​ល​ ​និង​ទ្រង់​សិរិ​មតៈ​ ​ជា​អ្នក​រៀបចំ​បង្កើត​រដ្ឋាភិបាល​ស្រោចស្រង់​ជាតិ​។​ ​លុះដល់​ ​ថ្ងៃ​១៨​ ​មិ​នា​ ​ឆ្នាំ​១៩៧០​ ​ក្រុមប្រឹក្សា​ព្រះរាជាណាចក្រ​ ​និង​រដ្ឋសភា​បាន​ប្រកាស​ទម្លាក់​នរោត្តម​សីហ​នុ​ចេញពី​ឋានៈ​ព្រះ​ ​ប្រមុខរដ្ឋ​។ == របប​សាធារណរដ្ឋ​ខ្មែរ​ == ថ្ងៃ​ទី​ ​៩ ឧសភា​ ​១៩៧០ ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ ​ត្រូវប្តូរឈ្មោះ​ជា​សាធារណរដ្ឋ​ខ្មែរ​នៅ​ក្រោយ​រដ្ឋប្រហារយោធា​ក្រោម​ការ​ដឹក​​នាំ​របស់​ លន់​ណុ​ល​ ​និង​ទ្រង់​សិរិ​ម​តៈ​។​ ​សម្តេចព្រះនរោត្តម​សីហ​នុ​បាន​ថ្លែង​ប្រកាស​មិន​ ​ទទួលស្គាល់​របប​ភ្នំពេញ​ហើយ​ប្រកាស​បង្កើត​រណសិរ្ស​រួបរួម​ជាតិ​កម្ពុជា​ ​និង​បង្កើត​កំលាំងប្រដាប់អាវុធ​រំដោះ​​ជាតិ​កម្ពុជា​។​ ​ចាប់តាំងពី​ថ្ងៃ​ទី​ ​៣០ ខែមេសា​ ​១៩៧០ កងទ័ព​រណសិរ្ស​រួបរួម​ជាតិ​កម្ពុជា​បាន​ធ្វើការ​​វាយប្រហារ​យ៉ាង​ខ្លាំង​ក្លា​លើ​កងទ័ព​លន់​ ​ណុ​ល​ ​និង​បរទេស​។​ ​ប្រទេស​កម្ពុជា​រង​ភាព​ខ្ទេចខ្ទាំ​ដោយសារ​តែ​សង្គ្រាម​ក្នុងស្រុក​រហូត​មក​ដល់​ថ្ងៃ​ទី​ ​១៧ ខែ​ ​មេ​សា​ ​១៩៧៥ ទើប​កងទ័ព​រណសិរ្ស​រួបរួម​ជាតិ​កម្ពុជា​ ​បាន​ផ្តួល​រំលំ​របប​សាធារណរដ្ឋ​ ​ខ្មែរ​របស់​លន់​ណុ​ល​។​ ​ == របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​កែប្រែ == ពី​ថ្ងៃ​ទី​ ​២៥ ខែមេសា​ ​ឆ្នាំ​ ​១៩៧៥ ក្រុម​ខ្មែរក្រហម​បាន​ធ្វើ​មហាសន្និបាត​វិ​សាម​ញ្ញោ​ដី​ម្បី​រៀបចំ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ ​ថ្មី​ហើយ​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ប្រទេស​ថា​ ​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​។​ ​រដ្ឋាភិបាល​របស់​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​ត្រូវ​បាន​ ​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​មាន​ ​ប៉ុ​ល​ពត​ ​ជា​អ្នកដឹកនាំ​របប​នោះ​។​ ​ប្រជារាស្ត្រ​ខ្មែរ​ស្លូតត្រង់​ត្រូវ​ទទួល​ការ​កាប់សម្លាប់​ ​យ៉ាង​រង្គាល​។ == របប​សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាមានិត​កម្ពុជា​កែប្រែ == ក្រោយ​ពី​ផ្តួលរំលំ​របប​ ​ប៉ុ​ល​ពត​ ​នៅ​ថ្ងៃ​ ​៧ មក​រា​ ​១៩៧៩ រណសិរ្ស​សង្គ្រោះ​ជាតិ​កម្ពុជា​ ​ដែល​កើតឡើង​ ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ​២ ខែ​ ​ធ្នូ​ ​១៩៧៨ បាន​ប្រកាស​ប្រទេស​កម្ពុជា​ជា​សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាមានិត​កម្ពុជា​។​ ​បន្ទាប់​មក​ដូរ​ជា​ ​រដ្ឋ​កម្ពុជា​ ​ដែល​មាន​បក្ស​ប្រជា​ជន​បដិវត្តន៍​កម្ពុជា​ជា​អ្នកដឹកនាំ​។​ ​មាន​'''រដ្ឋ​កម្ពុជា'''​នេះ​ហើយ​ទើប​មានព្រះ​រាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​សា​ជា​ថ្មី​នៅក្នុង​ស្រុក​ខ្មែរ​ម្ដង​ទៀត ។ == ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ ​កែប្រែ == នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ​២៣ តុលា​ ​១៩៩១ សន្ធិសញ្ញា​ក្រុង​បារី​ស​ ​ស្តី​ពី​ការ​រួបរួម​ជាតិ​បាន​ផ្តល់​លទ្ធភាព​ដល់​ការ​យាង​និវត្ត​ ​មាតុភូមិ​វិញ​របស់​ព្រះបាទ​សម្តេចព្រះ​នរោត្តម​សីហ​នុ​។​ ​ព្រះ​អង្គ​ឡើង​គ្រងរាជ្យ​សា​ជា​ថ្មី​នៅ​ថ្ងៃ​ ​ទី​ ​២៤ កញ្ញា​ ​១៩៩៣ ព្រមទាំង​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ប្រទេស​ជា​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​វិ​ញ។​ ​រាជរដ្ឋាភិបាល​ក្នុង​អណ​ត្តិ​នោះ​ ​ដឹកនាំ​ដោយ​សហ​នាយក​ ​រដ្ឋមន្ត្រី​ពីរ​រូប​គឺ​ ​សម្តេចក្រុមព្រះ​ ​នរោត្តម​ ​រណ​ឬ​ទ្ធិ​ ​ជា​នាយក​មន្ត្រី​ទី​១​ ​និង​សម្តេច​ ​ហ៊ុន​ ​សែន​ ​ជា​នាយក​មន្ត្រី​ទី​២​ ​។ ហូលី រស្មី:28កម2022 9r8v2oib1bnogab59va1swa7vssqnn1 334271 334270 2026-04-12T01:43:25Z ~2026-22521-82 50571 334271 wikitext text/x-wiki <ref group="P">[[P]]</ref>'''ប្រវត្តសាស្រ្តនៃប្រទេសកម្ពុជា''' ការចុះការបរិច្ឆេទកាបូនវិទ្យុសកម្ម នៃរូងភ្នំនៅឯល្អាងស្ពាន នៅពាយព្យកម្ពុជាបង្ហាញថាមនុស្ស ជាអ្នកដែលបានធ្វើភាជន៍ជាច្រើនកំពុងតែរស់នៅកម្ពុជា នៅដើមដំបូងត្រូវនឹងឆ្នាំ៤២០០ម.គ. (មុនសម័យធម្មតា) ។o[១] ភស្តុតាងបន្ថែមខាងបុរាណវត្ថុបន្ថែមបង្ហាញថាផ្នែកនៃតំបន់ផ្សេងទៀត ឥឡូវនេះហៅថាកម្ពុជា ដែលត្រូវបានមនុស្សរស់នៅពីប្រហែល១០០០-២០០០ម.គ.ក្នុងសម័យវប្បធ៌មយុគថ្មរំលីង ។ លលាដ៍ក្បាលនិងឆ្អឹងមនុស្សដែលបានរកឃើញ នៅសំរោងសែនបានចុះកាលបរិច្ឆេទពី១៥០០ម.គ.[១] មនុស្សទាំងនេះទំនងជាបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ពីចិនភាគអាគ្នេយ៍ មកកាន់ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញបណ្ឌិតតាមដានការដាំដុះស្រូវដំបូង និងការធ្វើសំរិទ្ធិដំបូងបំផុតនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដោយមនុស្សទាំងនេះ ។[១] នៅសតវត្សទី១នៃគ.ស. ពួកអ្នកស្រុកបានអភិវឌ្ឍការចិញ្ចឹមសេះជាបងប្អូន រៀបចំសង្គមនិងនិយាយភាសាជាច្រើន ដែលមានទំនាក់ទំនងខ្លាំងនឹងភាសាខ្មែរនៅសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ ។[១] វប្បធ៌មនិងជំនាញបច្ចេកទេសនៃមនុស្សទាំងនេះ នៅសតវត្សទី១នៃគ.ស.ចាកហួសឆ្ងាយពីដំណាក់កាលនៃយុគដំបូង ។ ពួកក្រុមដែលមានការវិវត្តរីកចំរើនមួយភាគធំបានរស់នៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរ និងនៅជ្រលងដងទន្លេមេគង្គក្រោម និងតំបន់ដីសណ្ដនៅក្នុងផ្ទះ ដែលបានសង់លើសរសរខ្ពស់ៗដែលជាកន្លែងដែលពួកគេដាំដុះស្រូវ នេសាទត្រីនិងចិញ្ចឹមសត្វ ។ ការស្រាវជ្រាវថ្មីៗនេះបានដោះសោរនូវរបកគំហើញនៃដីលើក រាងមូលសិប្បនិមិត្ត ដែលចុះកាលកំណត់ដល់សម័យយុគថ្មរំលីង របស់កម្ពុជា ។1 ប្រជាជនខ្មែរ គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោម អ្នកស្រុកដំបូងបង្អស់នូវអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ ពួកគេក៏នៅក្នុងចំណោមអ្នកដំបូងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលទទួលយកគំនិតសាសនានិងស្ថាប័ននយោបាយពីឥណ្ឌា និងបានបង្កើតឡើងនូវក្រុមរាជាអាណាចក្រកណ្ដាលនៅពាសពេញទឹកដីដ៏ធំ ។ ដំបូងឡើយបង្អស់គេបានស្គាល់នគរនៅតំបន់មួយ ភ្នំដែលបានរុងរឿងរីកចំរើន ពីប្រហែលសតវត្សទីមួយរហូតដល់សតវត្សទី៦ ។ នគរនេះត្រូវបានបន្តដោយចេនឡាដែលបានគ្រប់គ្រងផ្នែកដ៏ធំនៃកម្ពុជា វៀតណាម ឡាវ និងប្រទេសថៃ សម័យទំនើបនេះ ។ '''អត្ថបទដើមចម្បង: កម្ពុជាសម័យអាណាចក្រភ្នំ''' អាណាចក្រភ្នំបានចំរើនលូតលាស់នូវឧត្តមភាព ពីទីក្រុងកំនើតប្រកបដោយឥទ្ធិពលនិងសម្បូណ៌សប្បាយនៅអូរកែវ (វៀតណាមសម័យឥឡូវនេះ) ដែលបានគេស្គាល់នៅចក្រភពរ៉ូមជាខត្តិករៈ មានន័យថាទីក្រុងល្បីល្បាញ ។ ទំនាក់ទំនងជាមួយចក្រភពរ៉ូមដ៏ឆ្ងាយត្រូវបានបង្ហាញ ដោយការពិតថាកាក់រ៉ូម៉ាំងជាច្រើនត្រូវបានរកឃើញនៅស្ថានីយបុរាណវត្ថុដែលចុះកាលបរិច្ឆេទពីសតវត្សទី២និងទី៣ ។[២] ក៏ប៉ុន្តែភាគច្រើននៃការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រទេស របស់អាណាចក្រភ្វូណនគឺត្រូវបន្តកាន់តែជិតស្និទ្ធិ ទៅនឹងទឹកដីកំនើតរួមមានឥណ្ឌា ជាពិសេសតំបន់បេងកាល់ នៃប្រទេសឥណ្ឌា ។ ការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មជាមួយឥណ្ឌាបានផ្ដើមបានល្អមុនឆ្នាំ៥០០ម.គ. (មុនការប្រើប្រាស់ជាសាកលនូវសំស្ក្រឹតជាភាសាមួយក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា) ។[៣] ដោយមានការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មឥណ្ឌា បាននាំមកនូវឥណ្ឌូនីយកម្មនៃវប្បធ៌មភ្វូណន និងសាសនាព្រហ្មញ្ញ រឺ ហិណ្ឌូ ។ ភ្វូណននិងសង្គមរបស់វាកំពុងតែសម្រេចជោគជ័យ ដែលបានកាន់កាប់ផ្នែកនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍នេះ នឹងបានបន្សល់ទុកហិណ្ឌូជាសាសនាអស់រយៈពេល៩០០ឆ្នាំ ។ លក្ខណៈនៃវប្បធ៌មខ្លះបាននឹងបន្តកាន់តែយូរអង្វែង ។ អាណាចក្រនេះបានឈានមកដល់វិសាលភាពដ៏ធំទូលាយបំផុតក្រោមការគ្រប់គ្រងនៃ ផ្វាន់ ចេម៉ាន់ ក្នុងដើមសតវត្សទី៣ ដែលលាតសន្ធឹងឆ្ងាយមកភាគខាងត្បូងដល់ម៉ាឡេស៊ី និងឆ្ងាយមកភាគខាងលិចដល់ភូមា ។ អ្នកភ្វូណនបានបង្កើតឡើងនូវប្រព័ន្ធពាណិជ្ជវិស័យនិយម និងពាណិជ្ជកម្មផ្ដាច់មុខ ដែលបានក្លាយជាគំរូសំរាប់ចក្រភពមួយចំនួនក្នុងតំបន់ ។ ការនាំចេញពីអាណាចក្រភ្នំមានរុក្ខផលនិងលោហៈធាតុដ៏មានតំលៃរួមមាន មាស ដំរី ភ្លុក កុយរមាស រោមស្លាបសត្វចចាត គ្រឿងទេសបានមកពីក្នុងព្រៃដូចជាក្រវាញ ស្បែកម្រ័ក្សណ៍ខ្មុក និងឈើក្រអូប ។[២] ផ្វាន់ ចេម៉ាន់បានពង្រីកកងនាវា និងបង្កើននូវការិយាធិបតេយ្យហ៊្វូណន ដោយបង្កើតឡើងនូវទំរង់ដូចសក្ដិភូមិ ដែលបានបន្សល់នូវប្រពៃណីនិងអត្តសញ្ញាណក្នុងតំបន់យ៉ាងថ្មីថ្មោងដ៏ច្រើន ជាពិសេ '''ចក្រភពខ្មែរ''' យុគមាសនៃអរិយធ៌មខ្មែរ យ៉ាងណាក៏ដោយវាជាសម័យកាលមួយចាប់ពីសតវត្សទី៩ដល់សតវត្សទី១៣ នៅពេលនោះចក្រភពខ្មែរដែលបានដាក់ឈ្មោះថាកម្ពុជា បានគ្រប់គ្រងលើទឹកដីដ៏ធំពីរាជធានីនៅតំបន់អង្គរនៅឯភាគខាងលិចកម្ពុជា ។ ព្រឹត្តិកាន៍ដ៏សំខាន់វាមាននៅឆ្នាំ៨០២ម.គ. ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ស្ដេចខ្មែរ ដំបូងបានឡើងលើភ្នំគូលែន អនាគតរមណីយដ្ឋានអង្គរវត្ត ។[៤] ក្រោយមកទៀត ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (១១៨១-ប្រ.១២១០) ខ្មែរបានឈានមកដល់ចំនុចកំពូលនៃអំណាចខាងនយោបាយ និងការច្នៃប្រឌិតថ្មីខាងវប្បធ៌ម ។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ទទួលបានអំណាច និងទឹកដីជាបន្តបន្ទាប់ដោយការធ្វើសង្គ្រាមបានជ័យជំនះជាច្រើនដង ។ ការធ្វើសញ្ជ័យរបស់ខ្មែរស្ទើរតែមិនឈប់ឈរ ពេលនោះខ្មែរបានធ្វើការវាយលុកទីក្រុងកំនើតពួកចាម នៅតាមមាត់សមុទ្រដ៏មានអំណាច ។ ក៏ប៉ុន្តែ ការពង្រីកទឹកដីបានបញ្ឈប់ បន្ទាប់ពីបរាជ័យដោយសារដាយវៀត ។ សមរភូមិប្រយុទ្ធ ក៏បានបង្ហាញអំពីការចូលទីវង្គត់របស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ដែរ ។ បន្តបន្ទាប់ពីការចូលទីវង្គត់របស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ខ្មែរបានឆ្លងកាត់ការដាំក្បាលចុះបន្តិចម្ដងៗ ។ កត្តាដ៏សំខាន់គឺការឈ្លានពាននៃពួកប្រជាជាតិជិតខាង (ថៃ រឺ សៀម ) ជម្លោះរវាងរាជវង្សដ៏រ៉ាំរ៉ៃ និងការខូចខាតនៃប្រព័ន្ធបញ្ចេញបញ្ចូលទឹកខ្វាត់ខ្វែងបន្តិចម្ដងៗ ដែលរ៉ាប់រងលើដំណាំស្រូវដ៏លើសលុប ។ ស្ដេចអង្គរ បាននៅបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៤៣១ នៅពេលនោះពួកថៃបានកាន់កាប់បានអង្គរធំ និងស្ដេចកម្ពុជាបានភៀសព្រះកាយទៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេស ។ '''យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា''' សតវត្សទី១៥ដល់ទី១៩គឺជាសម័យកាលមួយនៃការធ្លាក់ចុះបានបន្ត និងការបាត់បង់ទឹកដី ។ កម្ពុជាបានរីករាយនូវកំឡុងពេលដ៏ខ្លីមួយ នៃភាពសម្បូររុងរឿងកំឡុងសតវត្សទី១៦ ពីព្រោះតែស្ដេចប៉ុន្មានអង្គរបស់ប្រទេសនេះ ជាអ្នកបានសាងរាជធានីរបស់ទ្រង់នៅតំបន់ភាគអាគ្នេយ៍ នៃទន្លេសាបតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ បានជំរុញដល់ការដោះដូរពាណិជ្ជកម្ម ជាមួយនឹងផ្នែកផ្សេងៗនៃអាស៊ី ។ នេះគឺជាសម័យកាលមួយ ដែលនៅពេលនោះពួកអ្នកផ្សងព្រេងនិសាសនទូតអេស្ប៉ាញ និងប៉ទុយហ្កាល់ បានមកទស្សនាប្រទេសនេះលើកដំបូង ។ ក៏ប៉ុន្តែការសញ្ជ័យយករាជធានីថ្មី នៅលង្វែក របស់ថៃនៅឆ្នាំ១៥៩៤បានបង្ហាញដំណាក់កាលធ្លាក់ចុះ នូវជោគវាសនារបស់ប្រទេសនិងកម្ពុជា ។ ដោយក្លាយជាកូនអុកមួយក្នុងការតស៊ូប្រជែងអំណាចរវាងអ្នកជិតខាង ដែលកាន់តែប្រកបដោយឥទ្ធិពលទាំងពីរ គឺសៀមនិងយួន ។ កម្ពុជានៅក្រោមអាណាព្យាបាលសៀម ។ ការតាំងទីលំនៅរបស់យួននៅលើតំបន់ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ បាននាំឲមានការបញ្ចូលតំបន់នេះនៅចុងសតវត្សទី១៧ជារបស់យួន ។ យួនបានប្រើយុទ្ធសាស្ត្រមួយស្រដៀងទៅនឹងពួកធម្មយាត្រា និងពួកនិគមជនអាមេរិកខាងជើង៖តាំងលំនៅហើយក៏បានអះអាងខ្លួន ។ ការរំលោភទន្ទ្រានរបស់បរទេសបានបន្ត រហូតដល់ពាក់កណ្ដាលទីមួយនៃសតវត្សទី១៩ ។ ការឈ្លានពានដ៏ជោគជ័យដោយយួនបានបន្ថែមការដាក់កំហិត លើអាណាព្យាបាលភាពរបស់ថៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងបានបង្កើតឲព្រះរាជាណាចក្រក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះចៅអធិរាជយួន ។ = សង្ខេបប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា = ដោយសារ​តែ​ការ​អាក់ខាន​នៃ​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​ពី​បុរេប្រវត្តិ​របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ទើប​មិន​មាន​អ្នក​ណា​ម្នាក់​បាន​ ​ដឹង​អោយ​ប្រាកដ​ថា​ ​តើ​ប្រជាជន​ខ្មែរ​បាន​រស់នៅ​លើ​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន​តាំងពី​ពេល​ណា​មក​។ ​បើ​តាម​ផ្ទាំង​សិលា​ស្ថិត​ក្នុង​ ​រូងភ្នំ​នៅ​ភាគ​ខាងជើង​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​បានអោយ​ដឹង​ថា​មនុស្ស​ដែល​បាន​ប្រើប្រាស់​ដុំ​ថ្ម​ធ្វើ​ជា​ឧបករណ៍​បាន​រស់នៅ​ ​ក្នុង​រូងភ្នំ​តាំងពី​ដើម​​សតវត្ស​ទី​៤០០០​មុន​គ​.ស​ហើយ​ដំណាំ​ស្រូវ​ត្រូវ​បាន​ដាំ​ដុះ​នៅ​លើ​ទឹក​ដី​កម្ពុជា​តាំង​តែ​ពី​មុន​សតវត្ស​ ​ទី​១​នៃ​ព​.សម​ក​ម្លេះ​។​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ដំបូង​ហាក់ជា​បាន​មក​រស់នៅ​ទី​នេះ​មុន​កាលបរិច្ឆេទ​ខាងលើ​ទៅ​ទៀត​ ​ហើយ​ប្រហែលជា​និរទេស​ខ្លួន​មក​ពី​ភាគ​ខាងជើង​ ​ទោះបីជា​ពុំ​បានដឹង​ពី​ភាសា​និយាយ​ ​និង​ជីវិត​រស់នៅ​របស់​ពួក​គេ​ក៏​ដោយ​។​ ​ នៅ​ដើម​សតវត្ស​ទី​១​នៃ​ព​.ស​. ពួក​អ្នកជំនាញ​ជនជាតិ​ចិន​ក៏​បាន​ចាប់ផ្តើម​សរសេរ​អំពី​វត្តមាន​អាណាចក្រ​មួយ​ក្នុង​ ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ដែល​ស្ថិត​លើ​ឆ្នេរ​ ​និង​នៅ​ឆ្ងាយ​ពី​មាត់សមុទ្រ​។​ ​អាណាចក្រ​នេះ​មាន​លក្ខណៈ​ពាក់ព័ន្ធ​រួច​ទៅ​ហើយ​ ​ជាមួយនឹង​វប្បធម៌ឥ​ណ្ឌា​ ​ដែល​បាន​ផ្តល់​នូវ​អក្ខរក្រម​ ​ទំរង់​សិល្បៈ​ ​រចនា​បទ​នៃ​ស្ថាបត្យកម្ម​ ​សាសនា​(ហិណ្ឌូ​ ​និង​ព្រះពុទ្ធ​) និង​ប្រព័ន្ធ​នែ​ការ​បែងចែក​ថ្នាក់​។​ ​បើ​តាម​ជំនឿ​អ្នកស្រុក​វិញ​ថា​ ​លក្ខណៈ​សំខាន់​នៃ​ព្រលឹង​វិញ្ញាណ​ក្ខ័​ន​ ​បុព្វបុរស​គឺ​វា​មានការ​ពាក់ព័ន្ធ​ ​ឬ​លាយ​ទ្បំ​ជាមួយនឹង​សាសនា​ឥណ្ឌា​ ​ហើយ​វា​ពិតជា​បាន​បន្សល់​ទុក​នូវ​ទ្ធិ​ពល​របស់​ខ្លួន​ ​រហូត​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃនេះ​។​ ​ វប្បធម៌​ ​អរិយធម៌​របស់​ប្រទេស​កម្ពុ​ជានា​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ ​មាន​ឬ​ស​គល់​តាំងពី​សតវត្ស​ទី​១​រហូត​ដល់​សតវត្ស​ ​ទី​៦​មក​ម្លេះ​ ​ដែល​ពេល​នោះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា​សម័យ​ហ្វូ​ណ​ន​ ​ជា​សម័យមួយ​ដែល​មាន​ភាព​ចំណាស់​ជាងគេ​ក្នុង​អាស៊ី​ ​អា​គ្នេ​យិ៍​យើង​នេះ​។​ ​ចាប់ពី​ពេល​នោះ​ហើយ​ ​គឺជា​ពេល​នៃ​ការ​វិវត្តន៍​[[ភាសា​ខ្មែរ]]​ ​ដែល​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​អំបូរ​មន​ខ្មែរ​ ​ហើយ​ ​មាន​លាយ​ជាមួយនឹង​ភាសាបាលី​សំស្ក្រឹត​។​ ​ជា​ឧទាហរណ៍​ ​ពួក​ប្រវត្តិវិទូ​បាន​កត់​សំគាល់ថា​ប្រជាជន​កម្ពុជា​មាន​ ​លក្ខណៈ​ខុស​ប្លែក​ពី​ប្រទេស​ជិតខាង​ដោយសារ​សំលៀក​បំពាក់​ ​ដូច​ជា​ការ​ប្រើប្រាស់​ក្រមា​ ​យក​មក​ជួតក្បាល​ជំនួស​ ​អោយ​ការ​ពាក់មួក​ជាដើម​។​ ​ សម័យ​ហ្វូ​ណ​ន​បាន​ត្រួសត្រាយ​ផ្លូវ​ខ្មែរ​អោយ​បាន​ឈាន​ឆ្ពោះទៅ​រក​អាណាចក្រ​អង្គរ​ ​ជាមួយនឹង​ការ​កាន់កាប់​អំណាច​ ​ដោយ​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​២​ក្នុង​ឆ្នាំ​៨០២​។​ ​៦០០ឆ្នាំបន្ទាប់បានបង្ហាញអោយឃើញពីទ្ធិពលដ៏ខ្លាំងក្លានៃ អាណាចក្រខ្មែរ ដែល​ពេល​នោះ​មាន​ផ្ទៃដី​លាត​សន្ធឹង​យ៉ាង​ធំធេង​ក្នុង​ភូមិភាគ​អាស៊ី​អា​គ្នេ​យិ៍​ ​ដោយ​មាន​ព្រំដែន​ជាប់​នឹង​ប្រទេស​ភូមា​ ​ភាគ​ខាងកើត​ជាប់​នឹង​សមុ​ទ្រ​ចិន​ខាងត្បូង​ ​រីឯ​ភាគ​ខាងជើង​ជាប់​នឹង​ប្រទេស​លាវ​។​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​នា​អំ​ទ្បុ​ង​ពេល​ ​នោះ​បាន​សាង​សង់​ប្រាសាទបុរាណ​ជា​ច្រើន​ ​ដូច​ជា​ប្រាសាទអង្គរវត្ត​ ​ដែល​ជា​អច្ឆរិយៈវត្ថុ​ទី​៧​នៅ​លើ​[[ពិភពលោក​|ពិភពលោក]]​។​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ដែល​បាន​សម្រេច​បាន​នូវ​ជោគជ័យ​ដ៏​ធំធេង​អស្ចារ្យ​នេះ​ ​រួម​មាន​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​២​ ​ព្រះបាទ​ន្ទ្រ​វរ្ម័ន​ទី​១​ ​ព្រះបាទ​សូរយ្យ​វរ្ម័ន​ទី​២​ ​និង​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​៧​ ​រួម​ទាំង​ការ​បង្កើត​នូវ​ស្នាដៃឯក​វិស្វកម្ម​បែប​បុរាណ​ ​ដូច​ជា​ ​ប្រព័ន្ធ​ធារាសាស្ត្រ​ដ៏​មាន​អត្ថប្រយោជន៍​បំផុត​ ​ដែល​ក្នុង​នោះ​មាន​បា​រា​យិ៍​(បឹង​ដ៏​ធំ​មួយ​ដែល​បង្កើត​ទ្បើ​ង​ដោយ​មនុស្ស​) និង​ព្រែកជីក​ដែល​អាច​ផ្តល់​ដល់​ប្រជាជន​នូវ​លទ្ធភាព​ធ្វើស្រែ​បាន​៣​ដង​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ​ ​ហើយ​ជាង​នេះ​ទៀត​សោត​ ​ផ្នែក​ខ្លះ​ ​នៃ​ប្រព័ន្ធ​នេះ​ត្រូវ​បាន​យក​មក​ប្រើមកប្រើប្រាស់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃទៀតង។ == ស្ថានភាព​សង្គម​មុន​សម័យ​អង្គរ​កែប្រែ == នៅ​ដើម​គ្រឹស្តសករាជ​មាន​រដ្ឋ​មួយ​ដែល​សំខាន់​ជាងគេ​បាន​កើតឡើង​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ ​មានឈ្មោះ​ថា​អាណាចក្រ​ភ្នំ​។​ ​តាម​ ​ឯកសារ​អ្នកការទូត​កាំ​ង​ថៃ​ ​បឋម​ក្សត្រ​នៃ​អាណាចក្រ​ភ្នំ​ឈ្មោះ​ហ៊ុនទៀន​ ​នៅ​ឧបទ្វីប​ណ្ឌូ​ចិន​ក្នុង​កំឡុង​៥​សតវត្ស​ ​អាណាចក្រ​ ​ភ្នំ​ជា​មហាអំណាច​មួយ​ដែល​មាន​រដ្ឋ​ចំណុះ​មួយ​ចំនួន​។​ ​ឆ្លៀតឱកាស​នៃ​ការ​ធ្លាក់​ចុះ​ខ្សោយ​នៃ​អាណាចក្រ​ភ្នំ​ ​ព្រះរាជា​នគរ​ ​ចេ​ន​ឡា​នាម​ភ​វ​វរ្ម័ន​ ​បាន​លើកទ័ព​មក​វាយ​និង​ដាក់​អាណាចក្រ​ភ្នំ​ជា​ចំនុះ​។​ ​ក្រោយមក​ចេ​ន​ឡា​ក៏​បាន​ទទួល​ឋានៈ​ជា​រដ្ឋ​ ​អ​ធិ​តេ​យ្យរ​ហូត​ដល់​ពាក់កណ្តាល​ទី​២​នៃ​សតវត្ស​ទី​៨​។​ ​នៅ​សតវត្ស​ទី​៨​ ​ចេ​ន​ឡា​ស្ថិត​ក្នុង​សម័យកាល​ខ្មៅ​ងងឹត​ ​គ្មាន​ស្ថេ​រ​ភាព​ ​នយោបាយ​ដោយ​ការ​បែកបាក់​ផ្ទៃក្នុង​។​ ​នេះ​ជា​មូលហេតុ​ដែល​នាំ​អោយ​ជ្វា​ហ៊ាន​លូកដៃ​មក​កកូរ​កិច្ចការ​ផ្ទៃក្នុង​របស់​ ​ប្រទេស​ជាតិ​។ == ស្ថានភាព​សង្គម​សម័យ​អង្គរ​ ​កែប្រែ == ពី​ឆ្នាំ​ ​៨០២ ដល់​ឆ្នាំ​ ​៩៤៤ជាដំណាក់កាលនៃការកសាងជាតិឡើងវិញ។ តែ​រហូត​ដល់​ពាក់កណ្តាល​ទី​១​នៃ​សតវត្ស​ទី​៩​ ​ការ​បង្កើត​ក្រុង​អង្គរ​គឺជា​ការ​បង្កើត​របប​គ្រប់គ្រង​ថ្មី​មួយ​ដោយ​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​២​។​ ​ទ្រង់​បាន​រៀបចំ​សន្តិ​វង្ស​អង្គរ​មុន​គេ​បង្អស់​ព្រមទាំង​បាន​គ្រងរាជ្យ​យូរ​ជាង​ក្សត្រ​មុនៗ​ទៀត​ផង​ (៨០២-៨៥០)។ ក្នុង​ដំនាក់​កាលនោះ​មាន​ព្រឹត្តិការណ៍​ជា​ ​ច្រើន​ដូច​ជា​ការ​រំដោះជាតិ​ចេញពី​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​ជ្វា​ ​ការ​បង្រួបបង្រួម​ជាតិ​ ​ការ​កសាង​រាជធានី​ ​សោ​ធ​បុ​រៈការ​ខិតខំ​ ​ពង្រីក​នយោបាយ​ដើម្បី​ពង្រីក​វិស័យ​កសិកម្ម​ ​និង​សេដ្ឋកិច្ច​នៅ​សម័យ​នោះ​។​ ពី​ឆ្នាំ​ ​៩៤៤ ដល់​ ​១១៧៧ ជា​ដំណាក់​រុងរឿង​និង​រីក​ចម្រើន​របស់​ចក្រភព​អង្គរ​។​ ​ ពី​ឆ្នាំ​ ​១១៧៧ ដល់​ ​១២១៨ ជា​ដំនាក់កាល​រុងរឿង​បំផុត​របស់​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​កម្ពុជា​ដែល​ពុំ​ធ្លាប់​មាន​មក​ក្នុង​ ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជាតិ​ ​ហើយ​ដែល​ផ្តើម​ឡើង​ដោយ​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​៧​។​ ​ព្រះ​អង្គជា​វីរបុរស​រំដោះជាតិ​អោយ​ផុត​ ចេញពី​ចាម​ឈ្លានពាន​ ​ហើយ​បាន​ដឹកនាំ​ប្រទេស​ជាតិ​ឆ្ពោះទៅ​កាន់​យុគ​មួយ​នៃ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជាតិ​ដែល​គេ​ហៅ​ ​ថា​ ​យុគមាស​។ == ស្ថានភាព​សង្គម​ក្រោយ​សម័យ​អង្គរ​កែប្រែ == ឆ្នាំ​ ​១៤៣១ ព្រះបាទ​ពញាយ៉ាត​បាន​សម្រេច​ព្រះ​ទ័យ​លើក​រាជធានី​ចេញពី​អង្គរ​មក​តាំងនៅ​ទួល​បា​សាន​ ​បន្ទាប់​មក​ក៏​ ​លើក​ពី​ទួល​បា​សាន​ទៅ​តាំងនៅ​ភ្នំ​ដូនពេញ​(ចតុមុខ​) វិញ​។​ ​លុះ​សម្រេចការ​កសាង​ហើយ​ ​ព្រះរាជា​ទ្រង់​តាំង​ប្រទាន​នាម​នគរ​ ​ថា​ ​ក្រុង​ចតុមុខ​មង្គល​មហានគរ​ឆ្នាំ​១៤៣៧​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​សម្ពោធ​រាជធានី​។​ ​ ក្រោយ​ពី​ព្រះបាទ​ពញាយ៉ាត​សុគត​ទៅ​ ​សង្គម​ខ្មែរ​ត្រូវ​បែកខ្ញែក​ជា​បក្សពួក​ឈ្លោះប្រកែក​គ្នា​ឥត​ឈប់​ឈរ​ ​រាស្ត្រ​រង​ទុក្ខ​ ​វេទនា​រហូត​ដល់​ប្រទេស​ត្រូវ​បាន​បែក​ចែក​ជា​បី​អាណាចក្រ៖ * អាណាចក្រ​ខាងជើង​ ​មាន​រាជធានី​នៅ​កំពង់សៀម​គ្រប់គ្រង​ដោយ​ព្រះបាទ​ស្រី​រាជា​ ​។ * អាណាចក្រ​ខាងកើត​ ​មាន​រាជធានី​នៅ​ស្រី​ស​ឈរ​គ្រប់គ្រង​ដោយ​ព្រះ​បាន​ស្រីសុរិយោទ័យ​ ​។ * អាណាចក្រ​ខាងត្បូង​ ​មាន​រាជា​ធានី​នៅ​ចតុមុខ​គ្រប់គ្រង​ដោយ​ព្រះបាទ​ធម្ម​រាជា​ ​។ ការ​បែកបាក់​ ​និង​ចំបាំងរាំងជល់ឥត​ឈប់​ឈរ​រវាង​បក្សពួក​ខ្មែរ​ទាំង​បី​នេះ​បាន​ផ្តល់​ផលវិបាក​ដល់​សង្គម​ខ្មែរ​ ​ដូច​ជា​ ​ចោរកម្ម​ ​ការ​កាប់សម្លាប់​ ​គ្រោះ​ទុរ្ភិក្ស​។​ ​ខ្មែរ​រស់នៅ​ក្នុង​ភាព​ខ្លោចផ្សា​បែប​នេះ​អស់​រយៈពេល​១០​ឆ្នាំ​គឺ​ពី​ ​១៤៧៥ ដល់​ ​១៤៨៥ ទើប​ព្រះបាទ​ធម្ម​រាជា​ខិតខំ​បញ្ចប់សង្គ្រាម​គ្នា​ឯង​នេះ​ដោយ​ពឹង​សៀម​អោយមក​ជួយ​។​ ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៥២៩​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​យាង​ទៅ​គង់នៅ​ក្នុង​បន្ទាយលង្វែក​។​ ​ព្រះបាទ​អង្គចន្ទរាជា​បាន​ស្តារ​ប្រទេស​ជាតិ​ឡើង​វិញ​លើ​គ្រប់​ ​វិស័យ​។​ ​ក្នុង​វិស័យ​យោធា​កងទ័ព​ខ្មែរ​បាន​ចូល​វាយលុក​នៅ​ប្រទេស​សៀម​រហូត​ដល់​ក្រុង​អយុធ្យា​។​ ​ក៏​ប៉ុន្តែ​នៅ​ចុង​ ​សតវត្ស​ទី​១៦​ ​រឹទ្ធានុភាព​អាណាចក្រ​កម្ពុជា​ត្រូវ​ថយ​ចុះ​ ​ជា​ហេតុ​នាំ​អោយ​សៀម​លើកទ័ព​ចូល​មក​វាយ​ក្រុង​លង្វែក​បាន​ ​ក្នុង​ឆ្នាំ​ ​១៥៩៣។ ការ​បែក​បន្ទាយលង្វែក​ជា​ឱកាស​មួយ​ដែល​នាំ​អោយ​សៀម​ពង្រីក​ទ្ធិ​ពល​កាន់តែ​ខ្លាំ​ឡើងៗ​មក​លើ​ ​ប្រទេស​កម្ពុជា​។​ ​ម្យ៉ាងទៀត​ធ្វើ​អោយ​ខ្មែរ​បាត់បង់​ទ្រព្យសម្បត្តិ​ក្បួនច្បាប់​អ្ន់កប្រាជ្ញ​បណ្ឌិត​ ​ហើយ​វប្ប​ធ​ម៍​ខ្មែរ​ក៏​ត្រូវ​ ​ហូរ​ចូល​ក្នុង​ប្រទេស​សៀម​អស់​។​ ​ភាព​បរាជ័យ​ក្នុង​សម័យ​លង្វែក​បាន​ធ្វើ​អោយ​កម្ពុជា​ធ្លាក់​ចំនុះ​សៀម​។​ ​ នៅ​ឆ្នាំ​១៦១៣​ ​ព្រះបាទ​ស្រី​សុរិយោ​ពណ៌​បាន​ដាក់រាជ្យ​អោយ​បុត្រា​នាម​ ​ជ័យ​ជេដ្ឋា​ទី​២​(១៦១៨ - ១៦២៨) ព្រះ​អង្គ​បាន​ ​លើក​រាជធានី​មក​តាំងនៅ​ឧត្តុង្គ​។​ ​នៅ​ន្លោះ​ឆ្នាំ​(១៦២០-១៨៦៣) មាន​ព្រឹត្តិការណ៍​ជា​ច្រើន​កើតឡើង​ ​ដូច​ជា​ ​ទំនាក់ទំនង​ ​ខ្មែរ​-ថៃ​ ​និង​ ​ខ្មែរ​-យួន​ ​ព្រមទាំង​ព្រឹត្តិការណ៍​ចំបង​ពីរ​ទៀត​គឺ​សម្ព័ន្ធភាព​រវាង​ខ្មែរ​នឹង​យួន​ ​និង​ការ​ ​ដណ្តើម​អំនាច​គ្នា​ ​រវាង​យួន​ ​និង​សៀម​លើ​ប្រទេស​កម្ពុជា​។ == កម្ពុជា​ក្រោម​អាណាព្យាបាល​បារាំង​កែប្រែ == សន្ធិសញ្ញា​ថ្ងៃ​ទី​ ​១១ សីហា​ ​១៨៦៣ ស្តី​ពី​អាណាព្យាបាល​បារាំង​លើ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​សៀម​ដែល​ជា​គូរ​ប្រជែង​ ​នឹង​បារាំង​ប្រឆាំង​យ៉ាង​ខ្លាំង​។​ ​ដើម្បី​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​នេះ​បារាំង​បាន​យល់ព្រម​ប្រគល់​ខេត្តបាត់ដំបង​ ​និង​សៀមរាប​ទៅ​ ​អោយ​សៀម​។​ ​រហូត​ដល់​ ​១៨៦៧ ទើប​សៀម​ទទួលស្គាល់​សិទ្ធិ​ត្រួតត្រា​របស់​បារាំង​លើ​កម្ពុជា​។​ ​ក្នុង​ការ​ត្រួតត្រា​ ​ដំបូង​ ​បារាំង​ធ្វើ​វិធី​ត្រជាក់​។​ ​បន្ទាប់​មក​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ​១៧ មិថុនា​ ​១៨៨៤ បារាំង​បាន​ឡោម​ព័ទ្ធ​រាជវាំង​ ​ហើយ​គំរាម​គំ​ហែង​ ​ព្រះបាទ​ ​នរោត្តម​បង្ខំ​អោយ​ព្រះ​អង្គ​ចុះ​ព្រះ​ហស្ត​លេខា​លើ​អនុសញ្ញា​មួយ​ ​ដែល​បាន​ដកហូត​អំណាច​ទាំងឡាយ​របស់​ ​ព្រះ​អង្គ​។​ ​ដំណាក់កាល​ចុង​ក្រោយ​ ​បារាំង​បាន​ធ្វើ​អោយ​កម្ពុជា​ក្លាយជា​ដែនដី​សម្រាប់​ផ្គត់ផ្គង់​ផល​កសិកម្ម​អោយ​បារាំង​ ​ដោយ​បញ្ចូល​ ​កម្ពុជា​ទៅ​ក្នុង​សហព័ន្ធ​ឥណ្ឌូ​ចិន​បារាំង​។​ ​ដោយសារ​ការ​កេងប្រវ័ញ្ច​ ​និង​ការ​គាបសង្កត់​ពី​ពួក​បារាំង​ខ្លាំង​ពេក​ ​ប្រជារាស្ត្រ​ ​ខ្មែរ​បាន​ងើប​បះបោរ​ប្រឆាំង​នឹង​បា​រាំងជា​បន្តបន្ទាប់​ ​ដូច​ជា​ចលនា​ ​តស៊ូ​របស់​ក្រឡាហោមគង់​ ​(១៨៨៥- ១៨៨៦) ចលនា​តស៊ូ​របស់​ពិស្ណុលោក​ឈូក​(១៨៨៥-១៨៨៦)។ ទោះបី​ចាល​នា​តស៊ូ​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​បង្ក្រាប​យ៉ាង​ ​ឃោរឃៅ​ពី​សំណាក់​ ​កងទ័ព​បារាំង​ក៏​ដោយ​ ​តែ​បាន​រីក​ផុសផុល​មិន​ឈប់​ឈរ​រហូត​ដល់​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​ស៊ី​សុវត្ថិ​មុនី​វង្ស​ ​(១៩២៧ -១៩៤១) និង​បន្ត​មក​ដល់​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហ​នុ​វរ្ម័ន​ក្នុង​រាជ្យ​ទី​១​ ​(១៩៤១ - ១៩៥៥)។ == កម្ពុជា​នៅ​ចុង​សម័យ​អាណានិគមនិយម​បារាំង​កែប្រែ == ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហ​នុ​វរ្ម័ន​ ​បាន​សោយរាជ្យ​ក្នុងអំលុងពេល​នៃ​សង្គ្រាមលោក​លើក​ទី​២​។​ ​ពេល​នោះ​ដោយ​ជប៉ុន​មាន​ ​ជោគជ័យ​នៅ​ចុង​បូព៌ា​ ​និង​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ ​កម្ពុជា​ក៏​បាន​ធ្លាក់​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​ពីរ​ជាន់​គឺ​ ​[[បារាំង]]​ ​និង​[[ជប៉ុន]]​។​ ​ក្រោយ​​មក​មាន​ចលនា​តស៊ូ​បាន​កើត​ឡើងជា​បន្តបន្ទាប់​។​ ​ក្រុម​ដែល​លំអៀង​ទៅ​ខាង​ជប៉ុន​ ​មាន​សឺ​ង​ង៉ុ​កថា​ញ់​ជា​មេដឹកនាំ​។​ ​នៅ​ដើមឆ្នាំ​ ​១៩៥២ សឺ​ង​ង៉ុ​កថា​ញ់​បាន​បង្កើត​ចលនា​ខ្មែរ​សេរី​។​ ​ក្រុម​មួយទៀត​លំអៀង​ទៅ​កាន់​កុំ​ម្មុយ​នី​ស​ ​បាន​ក្លាយ​ ​ជា​រណសិរ្ស​ ​អ្នក​ស្នេហា​មា​តិ​ភូមិ​ខ្មែរ​ ​ហៅ​កាត់​ថា​ខ្មែរ​ឥស្សរៈមាន​ទូ​សា​មុត​ជា​ប្រធាន​។ == ព្រះរាជ​បូជនីយកិច្ច​ដើម្បី​ឯករាជ្យ​ជាតិ​កែប្រែ == នៅ​ឆ្នាំ​ ​១៩៤៥ [[ជប៉ុន]]​បាន​ធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​បណ្តេញ​បារាំង​ចេញពី​កម្ពុជា​។​ ​ពេល​នោះ​ជប៉ុន​ ​បាន​លើក​សឺ​ង​ង៉ុកថាញ់​ ធ្វើ​ការ​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​កងទ័ព​បារាំង​ ​ដោយ​សហការ​ជាមួយ​ចលនា​តស៊ូ​នៃ​ជនជាតិ​លាវ​ ​និង​វៀតណាម​។​ ​ព្រះបាទ​នរោត្តម​ ​សីហ​នុ​ ​តែង​រិះរក​គ្រប់​លទ្ធភាព​ដើម្បី​រំដោះប្រទេស​ជាតិ​ពី​អាណានិគម​បារាំង​ជា​និ​ច្ច។​ ​ចំណែក​បារាំង​បាន​បន្ថែម​ទ័ព​ ​មក​កម្ពុជា​យ៉ាងច្រើន​ដើម្បី​ទប់ទល់​ការ​បះបោរ​។​ ​អសន្តិសុខ​កើត​មាន​ទូទាំង​ផ្ទៃ​ប្រទេស​ ​ធ្វើ​អោយ​ប្រជារាស្ត្រ​រង​ទុក្ខ​​វេទនា​ដោយសារ​សង្គ្រាម​ ​។ ដោយ​យល់​ថា​ការ​ទាមទារ​ឯករាជ្យ​ដោយ​អាវុធ​បណ្តាល​អោយ​ប្រជារាស្ត្រ​រង​ទុក្ខ​ខ្លាំង​ពេក​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ចាប់ផ្តើម​ធ្វើការ​តស៊ូ​តាម​ផ្លូវ​ទូត​ ​ដើម្បី​ទាមទារ​ឯករាជ្យ​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​។​ ​ពី​ឆ្នាំ​១៩៥១​-១៩៥៣ ដោយសារ​មានការ​គាបសង្កត់​ពី​មតិ​សកលលោក​ ​និង​ដោយសារ​ស្ថានភាព​របស់​ខ្លួន​ចុះ​ខ្សោយ​ទាំង​ផ្នែក​នយោបាយ​ ​និង​ ​យោធា​នៅ​ឥណ្ឌូ​ចិន​។​ ​ទីបំផុត​បារាំង​ក៏​បាន​យល់ព្រម​ប្រគល់​ឯករាជ្យ​ពេញលេញ​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ​៩ ខែវិច្ឆិកា​ ​ឆ្នាំ​ ​១៩៥៣។ == សង្គមរាស្ត្រនិយម​កែប្រែ == ក្រោយ​ពី​បារាំង​បាន​ប្រគល់​ឯករាជ្យ​ពេញ​បរិបូរ​ណ៍​មក​ ​នៅ​ខែ​មិ​នា​ ​ឆ្នាំ​១៩៥៥​ ​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហ​នុ​បាន​ ​ចាក​ចេញពី​រាជ្យ​បល្ល័ង្ក​ ​ហើយ​យាង​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សុរា​ម្រិ​ត​ ​ជា​ព្រះ​បិតា​ឡើង​សោយរាជ្យ​។​ ​ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​ ​ស្គាល់​ពន្លឺ​អស់​រយៈពេល​១៧​ឆ្នាំ​គឺ​ពី​ឆ្នាំ​១៩៥៣​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧០​ ​ក្នុង​រាជ​សង្គមរាស្ត្រនិយម​ ​ដែល​មាន​សម្តេច​ ​ព្រះ​នរោត្តម​ ​សីហ​នុ​ ​ជា​ព្រះ​ប្រមុខរដ្ឋ​។​ ​ក្រោយ​ពី​ប្រទេស​កម្ពុជា​មាន​វិ​បត្ត​សេដ្ឋកិច្ច​ ​និង​នយោបាយ​ដ៏​ធ្ងន់​ធរ​ ​យោង​តាម​សមាជជាតិ​នា​ខែសីហា​ ​ឆ្នាំ​១៩៦៩​ ​ព្រះបាទ​សម្តេច​នរោត្តម​ ​សីហ​នុ​ ​បាន​ប្រគល់​ភារកិច្ច​អោយ​ ​លោក​ ​ឧត្តមសេនីយ​ ​លន់​ ​ណុ​ល​ ​និង​ទ្រង់​សិរិ​មតៈ​ ​ជា​អ្នក​រៀបចំ​បង្កើត​រដ្ឋាភិបាល​ស្រោចស្រង់​ជាតិ​។​ ​លុះដល់​ ​ថ្ងៃ​១៨​ ​មិ​នា​ ​ឆ្នាំ​១៩៧០​ ​ក្រុមប្រឹក្សា​ព្រះរាជាណាចក្រ​ ​និង​រដ្ឋសភា​បាន​ប្រកាស​ទម្លាក់​នរោត្តម​សីហ​នុ​ចេញពី​ឋានៈ​ព្រះ​ ​ប្រមុខរដ្ឋ​។ == របប​សាធារណរដ្ឋ​ខ្មែរ​ == ថ្ងៃ​ទី​ ​៩ ឧសភា​ ​១៩៧០ ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ ​ត្រូវប្តូរឈ្មោះ​ជា​សាធារណរដ្ឋ​ខ្មែរ​នៅ​ក្រោយ​រដ្ឋប្រហារយោធា​ក្រោម​ការ​ដឹក​​នាំ​របស់​ លន់​ណុ​ល​ ​និង​ទ្រង់​សិរិ​ម​តៈ​។​ ​សម្តេចព្រះនរោត្តម​សីហ​នុ​បាន​ថ្លែង​ប្រកាស​មិន​ ​ទទួលស្គាល់​របប​ភ្នំពេញ​ហើយ​ប្រកាស​បង្កើត​រណសិរ្ស​រួបរួម​ជាតិ​កម្ពុជា​ ​និង​បង្កើត​កំលាំងប្រដាប់អាវុធ​រំដោះ​​ជាតិ​កម្ពុជា​។​ ​ចាប់តាំងពី​ថ្ងៃ​ទី​ ​៣០ ខែមេសា​ ​១៩៧០ កងទ័ព​រណសិរ្ស​រួបរួម​ជាតិ​កម្ពុជា​បាន​ធ្វើការ​​វាយប្រហារ​យ៉ាង​ខ្លាំង​ក្លា​លើ​កងទ័ព​លន់​ ​ណុ​ល​ ​និង​បរទេស​។​ ​ប្រទេស​កម្ពុជា​រង​ភាព​ខ្ទេចខ្ទាំ​ដោយសារ​តែ​សង្គ្រាម​ក្នុងស្រុក​រហូត​មក​ដល់​ថ្ងៃ​ទី​ ​១៧ ខែ​ ​មេ​សា​ ​១៩៧៥ ទើប​កងទ័ព​រណសិរ្ស​រួបរួម​ជាតិ​កម្ពុជា​ ​បាន​ផ្តួល​រំលំ​របប​សាធារណរដ្ឋ​ ​ខ្មែរ​របស់​លន់​ណុ​ល​។​ ​ == របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​កែប្រែ == ពី​ថ្ងៃ​ទី​ ​២៥ ខែមេសា​ ​ឆ្នាំ​ ​១៩៧៥ ក្រុម​ខ្មែរក្រហម​បាន​ធ្វើ​មហាសន្និបាត​វិ​សាម​ញ្ញោ​ដី​ម្បី​រៀបចំ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ ​ថ្មី​ហើយ​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ប្រទេស​ថា​ ​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​។​ ​រដ្ឋាភិបាល​របស់​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​ត្រូវ​បាន​ ​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​មាន​ ​ប៉ុ​ល​ពត​ ​ជា​អ្នកដឹកនាំ​របប​នោះ​។​ ​ប្រជារាស្ត្រ​ខ្មែរ​ស្លូតត្រង់​ត្រូវ​ទទួល​ការ​កាប់សម្លាប់​ ​យ៉ាង​រង្គាល​។ == របប​សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាមានិត​កម្ពុជា​កែប្រែ == ក្រោយ​ពី​ផ្តួលរំលំ​របប​ ​ប៉ុ​ល​ពត​ ​នៅ​ថ្ងៃ​ ​៧ មក​រា​ ​១៩៧៩ រណសិរ្ស​សង្គ្រោះ​ជាតិ​កម្ពុជា​ ​ដែល​កើតឡើង​ ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ​២ ខែ​ ​ធ្នូ​ ​១៩៧៨ បាន​ប្រកាស​ប្រទេស​កម្ពុជា​ជា​សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាមានិត​កម្ពុជា​។​ ​បន្ទាប់​មក​ដូរ​ជា​ ​រដ្ឋ​កម្ពុជា​ ​ដែល​មាន​បក្ស​ប្រជា​ជន​បដិវត្តន៍​កម្ពុជា​ជា​អ្នកដឹកនាំ​។​ ​មាន​'''រដ្ឋ​កម្ពុជា'''​នេះ​ហើយ​ទើប​មានព្រះ​រាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​សា​ជា​ថ្មី​នៅក្នុង​ស្រុក​ខ្មែរ​ម្ដង​ទៀត ។ == ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ ​កែប្រែ == នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ​២៣ តុលា​ ​១៩៩១ សន្ធិសញ្ញា​ក្រុង​បារី​ស​ ​ស្តី​ពី​ការ​រួបរួម​ជាតិ​បាន​ផ្តល់​លទ្ធភាព​ដល់​ការ​យាង​និវត្ត​ ​មាតុភូមិ​វិញ​របស់​ព្រះបាទ​សម្តេចព្រះ​នរោត្តម​សីហ​នុ​។​ ​ព្រះ​អង្គ​ឡើង​គ្រងរាជ្យ​សា​ជា​ថ្មី​នៅ​ថ្ងៃ​ ​ទី​ ​២៤ កញ្ញា​ ​១៩៩៣ ព្រមទាំង​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ប្រទេស​ជា​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​វិ​ញ។​ ​រាជរដ្ឋាភិបាល​ក្នុង​អណ​ត្តិ​នោះ​ ​ដឹកនាំ​ដោយ​សហ​នាយក​ ​រដ្ឋមន្ត្រី​ពីរ​រូប​គឺ​ ​សម្តេចក្រុមព្រះ​ ​នរោត្តម​ ​រណ​ឬ​ទ្ធិ​ ​ជា​នាយក​មន្ត្រី​ទី​១​ ​និង​សម្តេច​ ​ហ៊ុន​ ​សែន​ ​ជា​នាយក​មន្ត្រី​ទី​២​ ​។ ហូលី រស្មី:28កម2022 028bmhqpap8pndynlsefuc3lsg3u01n 10 22434 334272 334244 2026-04-12T04:14:23Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334272 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | headerstyle = background-color:#ddd | above = {{{building_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly>}}}}}} | subheader = {{#if:{{{native_building_name|{{{native_name|}}}}}}|<span class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_building_name|{{{native_name}}}}}}</span>}} | image = {{#ifexist:media:{{{image|}}}|[[File:{{{image}}}|{{px|{{{image_size|}}}|frameless}}|border|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}]]|{{{image|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | image2 = {{#if:{{{map_type|}}}|<center>{{Location map|{{{map_type|}}} |alt = {{{map_alt|}}} |lat = {{#if:{{{latm|}}}{{{latNS|}}}| | {{{latitude|{{{latd|}}}}}} }} |long = {{#if:{{{longm|}}}{{{longEW|}}}| | {{{longitude|{{{longd|}}}}}} }} |lat_deg ={{#if:{{{latm|}}}{{{latNS|}}}|{{{latd|}}}| }} |lat_min ={{#if:{{{latm|}}}{{{latNS|}}}|{{{latm|}}}| }} |lat_sec ={{#if:{{{lats|}}}{{{latNS|}}}|{{{lats|}}}| }} |lat_dir ={{#if:{{{latNS|}}}|{{{latNS|}}}| }} |lon_deg ={{#if:{{{longm|}}}{{{longEW|}}}|{{{longd|}}}| }} |lon_min ={{#if:{{{longm|}}}{{{longEW|}}}|{{{longm|}}}| }} |lon_sec ={{#if:{{{longs|}}}{{{longEW|}}}|{{{longs|}}}| }} |lon_dir ={{#if:{{{longEW|}}}|{{{longEW|}}}| }} |float = center |mark = Red pog.svg |marksize= 7 |label = {{{map dot label|{{{map_dot_label|}}}}}} |border = none |caption = {{{map_caption|<center>Location within {{{map_type}}}</center>}}} |width = {{{map_size|}}} }}</center>|<!-- -->{{#if:{{{image_map|}}}|[[File:{{{image_map|}}}|center|{{px|{{{map_size|}}}|frameless}}|alt={{{map_alt|}}}]]}}<!-- -->}} | caption2 = {{#if:{{{map_type|}}}||{{{map_caption|}}}}} | label1 = អតីតឈ្មោះ | data1 = {{{former_names|{{{former_name|}}}}}} | class1 = nickname | label2 = ឈ្មោះផ្សេងៗទៀត | data2 = {{{alternate_names|{{{alternate_name|}}}}}} | class2 = nickname | label3 = និរុត្តិសាស្ត្រ | data3 = {{{etymology|}}} | label4 = ខ្សែបណ្ដាញសណ្ឋាគារ | data4 = {{{hotel_chain|}}} | data5 = {{#if:{{{highest_prev|}}}{{{highest_next|}}}{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}}{{{highest_region|}}}|{{Infobox|child=yes|decat=yes|headerstyle=background-color:#ddd; | header5 = Record height | data6 = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}}<!-- -->|Tallest in {{#if:{{{highest_region|}}}|{{{highest_region}}}|the world}}<!-- --> {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} <!-- -->|from {{{highest_start|}}} to {{{highest_end|}}}<!-- -->|{{#if:{{{highest_start|}}}|since {{{highest_start}}} }}<!-- -->{{#if:{{{highest_end|}}}|until {{{highest_end}}} }}<!-- -->}}{{ref label|{{{highest_reflabel|talleststatus}}}|I|}}<!-- -->}} | label7 = កំណត់ត្រាមុន | data7 = {{{highest_prev|}}} | label8 = កំណត់ត្រាក្រោយ | data8 = {{{highest_next|}}} }}}} | header9 = {{#if:{{{status|}}}{{{building_type|}}}{{{architectural_style|}}}{{{style|}}}{{{classification|}}}{{{location|}}}{{{location_town|}}}{{{location_city|}}}{{{location_country|}}}{{{address|}}}{{{latitude|}}}{{{latd|}}}{{{longitude|}}}{{{longd|}}}{{{coordinates|}}}{{{grid_position|}}}{{{altitude|}}}{{{current_tenants|}}} {{{namesake|}}}{{{years_built|}}}{{{start_date|}}}{{{construction_start_date|}}}{{{construction_stop_date|}}}{{{topped_out_date|}}}{{{est_completion|}}}{{{completion_date|}}}{{{groundbreaking_date|}}}{{{opened_date|}}}{{{opening_date|}}}{{{inauguration_date|}}}{{{relocated_date|}}}{{{renovation_date|}}}{{{closing_date|}}} {{{destruction_date|}}}{{{demolished_date|}}}{{{cost|}}}{{{ren_cost|}}}|ព័ត៌មានទូទៅ}} | label10 = ស្ថានភាព | class10 = category | data10 = {{#if:{{{status|{{{Status|}}}}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|{{{Status|}}}}}}}} | built | completed | finished | complete = <span style="color:darkgreen">Complete</span> | destroyed = <span style="color:#e42328">Destroyed</span> | demolished = <span style="color:black">Demolished</span> | on hold = <span style="color:purple">On hold</span> | incomplete | unfinished | under construction = <span style="color:purple">Under construction</span> | cancelled | canceled | never built = <span style="color:red">Never built</span> | topped out | topped-out = <span>[[Topping out|Topped-out]]</span> | planned | proposed = <span style="color:orange">Proposed</span> | approved = <span style="color:orange">Approved</span> | #default = {{{status|{{{Status|}}}}}} }}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|<span style="color:red">Never built</span>|{{#if:{{{topped_out|}}}|<span>[[Topping out|Topped-out]]</span>}} }} }} | label11 = ប្រភេទ | data11 = {{{building_type|}}} | class11 = category | label12 = រចនាបថ | data12 = {{{architectural_style|}}}{{{style|}}} | class12 = category | label13 = ចំណាត់ថ្នាក់ | data13 = {{{classification|}}} | class13 = category | class14 = label | label14 = ទីតាំង | data14 = {{{location|}}} | label15 = អាស័យដ្ឋាន | data15 = {{{address|}}} | label16 = ទីក្រុង | data16 = {{ifempty|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}}} | label17 = ប្រទេស | data17 = {{{location_country|}}} | label18 = កូអរដោនេ | data18 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}} | label19 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|ទីតាំងក្រឡាចត្រង្គ}} | data19 = {{{grid_position|}}} | label14 = កម្ពស់ | data14 = {{{altitude|}}} | label15 = អ្នកជួលបច្ចុប្បន្ន | data15 = {{{current_tenants|}}} | label22 = ដាក់ឈ្មោះតាម | data22 = {{{namesake|}}} | label23 = ឆ្នាំសាងសង់{{pluralize from text|{{{years_built|}}}|plural=s}} built | data23 = {{{years_built|}}} | label24 = ពិធីបើកការដ្ឋានសាងសង់ | data24 = {{{groundbreaking_date|}}} | label25 = ចាប់ផ្តើមការសាងសង់ | data25 = {{{construction_start_date|}}} | label26 = បញ្ចប់ការសាងសង់ | data26 = {{{construction_stop_date|}}} | label27 = បានបញ្ចប់ | data27 = {{{topped_out_date|}}} | rowclass28= note | label28 = {{#if:{{{est_completion|}}}|ការប៉ាន់ស្មានបញ្ចប់|{{#if:{{{completion_date|}}}|បានបញ្ចប់}}}} | data28 = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }} | label29 = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%<.*%>|3=|4=%s|5=}}}}}}>{{#time:U}} |Opening|Opened}}|បើកដំណើរការ}}|ពិធីបើកសម្ភោធ}} | data29 = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}} | label30 = សម្ភោធ | data30 = {{{inauguration_date|}}} | label31 = ផ្លាស់ប្ដូរទីតាំង | data31 = {{{relocated_date|}}} | label32 = បានជួសជុលឡើងវិញ | data32 = {{{renovation_date|}}} | label33 = បិទដំណើរការ | data33 = {{{closing_date|}}} | rowclass34= note | label34 = បំផ្លាញចោល | data34 = {{{destruction_date|}}} | label35 = ត្រូវបានកម្ទេចចោល | data35 = {{{demolished_date|}}} | label36 = តម្លៃ | data36 = {{{cost|}}} | label37 = ថ្លៃដើមជួសជុលឡើងវិញ | data37 = {{{ren_cost|}}} | header26 = {{#if:{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}|កម្ពស់}} | label27 = កម្ពស់ | data27 = {{{height|}}} | label28 = ស្ថាបត្យកម្ម | data28 = {{{architectural|}}} | label29 = ចុងកំពូល | data29 = {{{tip|}}} | label30 = កំពូលអង់តែន | data30 = {{{antenna_spire|}}} | label31 = ដំបូល | data31 = {{{roof|}}} | label32 = ជាន់ខាងលើ | data32 = {{{top_floor|}}} | label33 = ប៉មមើលទេសភាព | data33 = {{{observatory|}}} | header34 = {{#if:{{{structural_system|}}}{{{size|}}}{{{diameter|}}}{{{other_dimensions|}}}{{{floor_count|}}}{{{floor_area|}}}{{{elevator_count|}}}|ព័ត៌មានបច្ចេកទេស}} | label35 = ប្រព័ន្ធរចនាសម្ព័ន្ធ | data35 = {{{structural_system|}}} | class35 = category | rowclass36= note | label36 = ទំហំ | data36 = {{{size|}}} | label37 = អង្កត់ផ្ចិត | data37 = {{{diameter|}}} | label38 = វិមាត្រផ្សេងៗទៀត | data38 = {{{other_dimensions|}}} | label39 = ចំនួនជាន់ | data39 = {{{floor_count|}}} | label40 = ផ្ទៃក្រឡា | data40 = {{{floor_area|}}} | label41 = ជណ្ដើរយន្ត | data41 = {{{elevator_count|}}} | header42 = {{#if:{{{client|}}}{{{owner|}}}{{{governing_body|}}}{{{landlord|}}}{{{management|}}}{{{architect|}}}{{{architecture_firm|}}}{{{developer|}}}{{{engineer|}}}{{{structural_engineer|}}}{{{civil_engineer|}}}{{{other_designers|}}}{{{quantity_surveyor|}}}{{{main_contractor|}}}{{{main_contractors|}}}|ការរចនានិងការសាងសង់}} | label43 = ម្ចាស់គម្រោង | data43 = {{{client|}}} | label44 = ម្ចាស់ | data44 = {{{owner|}}} | label45 = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Management}}}} | data45 = {{#if:{{{governing_body|}}}|{{{governing_body|}}}|{{#if:{{{landlord|}}}|{{{landlord}}}|{{{management|}}}}}}} | label46 = ស្ថាបត្យករ | data46 = {{{architect|}}} | label47 = ក្រុមហ៊ុនស្ថាបត្យកម្ម | data47 = {{{architecture_firm|}}} | label48 = អ្នកអភិវឌ្ឍន៍ | data48 = {{{developer|}}} | label49 = វិស្វករ | data49 = {{{engineer|}}} | label50 = វិស្វករសំណង់ | data50 = {{{structural_engineer|}}} | label51 = វិស្វករសេវាកម្ម | data51 = {{{services_engineer|}}} | label52 = វិស្វករសំណង់ស៊ីវិល | data52 = {{{civil_engineer|}}} | label53 = អ្នករចនាផ្សេងៗទៀត | data53 = {{{other_designers|}}} | label54 = អ្នកគណនាថ្លៃសាងសង់ | data54 = {{{quantity_surveyor|}}} | label55 = អ្នកម៉ៅការសំខាន់ៗ | data55 = {{{main_contractor|{{{main_contractors|}}}}}} | rowclass56 = note | label56 = ពានរង្វាន់និងរង្វាន់ | data56 = {{{awards|}}} | label57 = ការកំណត់ | data57 = {{{designations|}}} | header58 = {{#if:{{{ren_architect|}}}{{{ren_firm|}}}{{{ren_engineer|}}}{{{ren_str_engineer|}}}{{{ren_serv_engineer|}}}{{{ren_civ_engineer|}}}{{{ren_oth_designers|}}}{{{ren_qty_surveyor|}}}{{{ren_contractor|}}}{{{ren_awards|}}}|ក្រុមជួសជុលឡើងវិញ}} | rowclass59 = note | label59 = ស្ថាបត្យករ | data59 = {{{ren_architect|}}} | label60 = ក្រុមហ៊ុនជួសជុល | data60 = {{{ren_firm|}}} | label61 = វិស្វករ | data61 = {{{ren_engineer|}}} | label62 = វិស្វករសំណង់ | data62 = {{{ren_str_engineer|}}} | label63 = វិស្វករសេវាកម្ម | data63 = {{{ren_serv_engineer|}}} | label64 = វិស្វករសំណង់ស៊ីវិល | data64 = {{{ren_civ_engineer|}}} | label65 = អ្នករចនាផ្សេងៗទៀត | data65 = {{{ren_oth_designers|}}} | label66 = អ្នកគណនាថ្លៃសាងសង់ | data66 = {{{ren_qty_surveyor|}}} | label67 = អ្នកម៉ៅការសំខាន់ៗ | data67 = {{{ren_contractor|}}} | rowclass68 = note | label68 = ពានរង្វាន់និងរង្វាន់ | data68 = {{{ren_awards|}}} | header69 = {{#if:{{{number_of_stores|}}}{{{number_of_anchors|}}}{{{unit_count|}}}{{{number_of_units|}}}{{{room_count|}}}{{{parking|}}}{{{seating_type|}}}{{{capacity|{{{seating_capacity|}}}}}}|ព័ត៌មានផ្សេងៗ}} | label70 = ប្រភេទកៅអីអង្គុយ | data70 = {{{seating_type|}}} | label71 = ចំនួនកៅអីសរុប | data71 = {{{capacity|{{{seating_capacity|}}}}}} | label72 = ចំនួនហាង | data72 = {{{number_of_stores|}}} | label73 = ចំនួនដែកទប់ | data73 = {{{number_of_anchors|}}} | label74 = ចំនួននៃ {{#if:{{{unit_count|}}}{{{number_of_units|}}}|units|rooms}} | data74 = {{ifempty|{{{unit_count|}}}|{{{number_of_units|}}}|{{{room_count|}}}}} | label75 = ចំណតរថយន្ត | data75 = {{{parking|}}} | header76 = {{#if:{{{website|}}}{{{url|}}}|គេហទំព័រ}} | data77 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}|{{{url|}}}}} | data78 = {{{nrhp|{{{embedded|}}}}}} | header79 = {{#if:{{{references|}}}|ឯកសារយោង}} | data80 = {{{references|}}} | belowstyle = {{{belowstyle|}}} | below = {{{footnotes|}}} }}{{#ifeq:{{{1|μ}}}|μ||[[Category:Building using deprecated parameters|σ{{PAGENAME}}]]}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> pz3n7bdq22esvfzy0g664jflo3wqfh1 0 27066 334263 267635 2026-04-11T15:59:16Z ឌួង្ដវិរាខ្លាផែន 48165 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 334263 wikitext text/x-wiki ការតាំងទីលំនៅ Jamestown ក្នុងអាណានិគមនៃរដ្ឋ Virginia គឺជាការតាំងទីលំនៅអចិន្រ្តៃយ៍ជាភាសាអង់គ្លេសលើកដំបូងនៅក្នុងអាមេរិក។ លោក William Kelso និយាយថា Jamestown "គឺជាកន្លែងដែលចក្រភពអង់គ្លេសបានចាប់ផ្តើម ... នេះជាអាណានិគមលើកដំបូងនៅក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស»។ [2] បានបង្កើតឡើងដោយក្រុមហ៊ុនរដ្ឋ Virginia នៃទីក្រុងឡុងដ៍ជា«យ៉ាកុបបន្ទាយ Fort" នៅលើខែឧសភា 4, 1607 (ប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ, 14 ឧសភា , 1607 នស) [3] និងបានចាត់ទុកថាជាអចិន្រ្តៃយ៍បន្ទាប់ពីការបោះបង់ចោលខ្លីក្នុង 1610 វាបានបរាជ័យក្នុងការអនុវត្តតាមការព្យាយាមកាលពីដើមជាច្រើនរួមទាំងការបាត់អាណានិគមរបស់ Roanoke ។ Jamestown បម្រើការជារដ្ឋធានីនៃអាណានិគមសម្រាប់ 83 ឆ្នាំមកពី 1616 រហូតមកដល់ 1699 ។ ការទូទាត់នេះត្រូវបានគេដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងប្រទេស Tsenacommacah ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ Powhatan Confederacy ជា, ហើយជាពិសេសនៅក្នុងនោះនៃកុលសម្ព័ន្ធ Paspahegh នេះ។ ដើមដំបូងបានស្វាគមន៍និងផ្តល់បទប្បញ្ញត្តិដ៏សំខាន់និងការគាំទ្រសម្រាប់ពួកអាណានិគមដែលមិនមានការលំអៀងផ្នែកកសិកម្ម។ ទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកចំណូលថ្មីនោះ soured យុត្តិធម៌នៅលើដើមដែលនាំដល់ការធ្វើអោយអស់សរុបរបស់ Paspahegh ក្នុងសង្គ្រាមក្នុងរយៈពេល 3 ឆ្នាំ។ ការស្លាប់នៅ Jamestown ដោយខ្លួនវាគឺខ្ពស់ខ្លាំងណាស់ដោយសារតែជំងឺនិងភាពអត់ឃ្លានដោយមានជាង 80% នៃអាណានិគមវិនាសនៅក្នុង 1609-1610 នៅក្នុងអ្វីដែលបានក្លាយជាគេស្គាល់ថាជា "ឃ្លានយ៉ាងខ្លាំងពេលវេលា" ។ នៅ 1608 ក្នុងការផ្គត់ផ្គង់ទីពីរដែលជាក្រុមហ៊ុនរដ្ឋ Virginia បាននាំអាណានិគមប៉ូឡូញនិងអាល្លឺម៉ង់ប្រាំបីដែលមួយចំនួនបានសាងសង់រោងចក្រកញ្ចក់តូចមួយបើទោះបីជាអាល្លឺម៉ង់និងមួយចំនួនទៀតបានចុះចូលឆាប់ដើម្បី Powhatans ដោយមានអាវុធនិងការផ្គត់ផ្គង់ពីការតាំងទីលំនៅនោះ។ [5] [6] [7] [8] បានផ្គត់ផ្គង់ជាលើកទីពីរក៏បាននាំស្ត្រីនៅអឺរ៉ុបចំនួនពីរជាលើកដំបូងដើម្បីទូទាត់ [5] [6] នៅឆ្នាំ 1619, លើកដំបូងនៅអាហ្វ្រិកបានចងក្រងជាឯកសារ។ - ប្រហែល 50 បុរសស្ត្រីនិងកុមារ - បានចូលមក Jamestown នៅលើនាវាទាសករព័រទុយហ្គាល់ដែលត្រូវបានចាប់យកនៅក្នុងភាគខាងលិចប្រទេសឥណ្ឌានិងបាននាំយកទៅតំបន់ Jamestown ។ ពួកគេទំនងជាបានធ្វើការនៅក្នុងវាលថ្នាំជក់ជាអ្នកបំរើ indentured ដំបូង។ [9] ទស្សនៈសម័យទំនើបនេះទាសភាពនៅសហរដ្ឋអាមេរិកនាពេលអនាគតត្រូវបានគេផ្លូវការនៅ 1640 (សវនាការលោកយ៉ូហាន Punch [[កម្លាំង]]) និងត្រូវបានគេហាក់យ៉ាងពេញលេញក្នុងរដ្ឋ Virginia ដោយ 1660 ។ ការតាំងទីលំនៅទីពីររបស់ក្រុមហ៊ុនឡុងដ៍របស់កោះ Bermuda របស់អះអាងថាជាបណ្តាញនៃទីក្រុងចាស់ជាងគេនៅអង់គ្លេសពិភពលោកថ្មីនេះ, ដូចជាលោក George របស់ផ្លូវកោះ Bermuda ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការ (ជាថ្មីទីក្រុងឡុងដ៍) នៅក្នុង 1612 ចំណែកឯលោក James [[បន្ទាយ]] Fort, ក្នុងរដ្ឋ Virginia គឺមិនឱ្យ ត្រូវបានបម្លែងទៅលោក James Town រហូតមកដល់ 1619 និងបានបន្ថែមទៀតមិនបានរស់នៅបានចូលទៅក្នុងសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ។ [11] នៅឆ្នាំ 1676, ទីក្រុងនេះត្រូវបានគេដុតចោលដោយចេតនា Bacon ដែលក្នុងអំឡុងពេលការបះបោររបស់ទោះបីជាវាត្រូវបានគេកសាងឡើងវិញយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅក្នុង 1699, រដ្ឋធានីនេះត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅពី Jamestown ទៅនឹងអ្វីដែលសព្វថ្ងៃនេះ Williamsburg បន្ទាប់ពី Jamestown សូន្យទៅជាការទូទាត់ដែលមានស្រាប់នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះត្រឹមតែជាកន្លែងបុរាណវិទ្យា។ សព្វថ្ងៃនេះ Jamestown គឺមួយនៃការទាំងបីទីតាំងដែលរួមមានប្រវត្តិសាស្ត្រត្រីកោណនៃអាណានិគមរដ្ឋ Virginia រួមជាមួយ Williamsburg និង Yorktown ជាមួយនឹងតំបន់បេតិកភណ្ឌបឋមសិក្សាចំនួនពីរ។ Jamestowne ប្រវត្តិសាស្រ្ត [12] តំបន់បណ្តាញបុរាណវត្ថុនៅលើកោះ Jamestown គឺជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការដោយ Jamestown ជាតិតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រ (ជាផ្នែកមួយនៃឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិអាណានិគម) និងអភិរក្សរដ្ឋ Virginia ។ Jamestown ទូទាត់, តំបន់បណ្តាញដែលរស់បកស្រាយប្រវត្តិសាស្រ្តត្រូវបានប្រតិបត្តិការដោយ Jamestown Yorktown មូលនិធិនៅក្នុងការភ្ជាប់ជាមួយនឹងការកុម្ម៉ង់វែលនៃរដ្ឋ Virginia ។ ap8nuuxtvszdmo2q0jwvvboaswlid5w 0 44802 334262 317591 2026-04-11T15:58:11Z ឌួង្ដវិរាខ្លាផែន 48165 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 334262 wikitext text/x-wiki {{ត្រូវការឯកសារយោង}}{{របៀបរៀបរយ}}{{Infobox film|name=រ៉ូបូត|studio=[[Blue Sky Studios]]<br />[[20th Century Fox Animation]]|budget=$៧៥ លាន|language=អង់គ្លេស|country={{USA}}|runtime=៩០ នាទី<ref>{{cite web|title=Robots (US domestic version)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/robots-film-0|publisher=British Board of Film Classification|accessdate=January 22, 2017|archive-date=February 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202012538/http://www.bbfc.co.uk/releases/robots-film-0|url-status=live}}</ref>|released={{flagicon|USA}} ៦ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០០៥ (Westwood, Los Angeles)<br>{{flagicon|USA}} ១១ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០០៥|distributor=[[20th Century Fox]]|editing=[[John Carnochan]]|border=yes|music=[[John Powell (film composer)|John Powell]]|starring={{plainlist| <!-- Starring cast and order is from the poster --> *[[Ewan McGregor]] *[[Halle Berry]] *[[Greg Kinnear]] *[[Mel Brooks]] *[[Amanda Bynes]] *[[Drew Carey]] *[[Robin Williams]]}}|story={{plainlist| *Ron Mita *Jim McClain *David Lindsay-Abaire }}|screenplay={{plainlist| *[[David Lindsay-Abaire]] *[[Lowell Ganz]] *[[Babaloo Mandel]] }}|producer={{plainlist| *Jerry Davis *John C. Donkin *[[William Joyce (writer)|William Joyce]] }}|director=[[Chris Wedge]]|gross=$២៦០.៧ លាន<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=robots.htm|title=Robots (2005)|publisher=Box Office Mojo|accessdate=February 22, 2008|archive-date=August 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801024529/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=robots.htm|url-status=live}}</ref>|ចំណងជើងដើម=Robots}}'''''រ៉ូបូត''''' ({{Lang-en|Robots}}) គឺជាភាពយន្តគំនូរជីវចលរបស់អាមេរិកឆ្នាំ ២០០៥ ដែលដឹកនាំដោយ Chris Wedge ។ '''ប្រវត្តិរ៉ូបូត''' ប្រវត្តិនៃមនុស្សយន្តមានដើមកំណើតនៅសម័យបុរាណ។ ក្នុងកំឡុងបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម មនុស្សបានបង្កើតសមត្ថភាពវិស្វកម្មរចនាសម្ព័ន្ធដើម្បីគ្រប់គ្រងចរន្តអគ្គិសនី ដូច្នេះម៉ាស៊ីនអាចដំណើរការដោយម៉ូទ័រតូចៗ។ នៅដើមសតវត្សទី 20 គំនិតនៃម៉ាស៊ីនមនុស្សត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ការ​ប្រើ​ប្រាស់​មនុស្ស​យន្ត​ទំនើប​ដំបូង​គេ​គឺ​នៅ​ក្នុង​រោងចក្រ​ជា​មនុស្ស​យន្ត​ឧស្សាហកម្ម។ មនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មទាំងនេះគឺជាម៉ាស៊ីនថេរដែលមានសមត្ថភាពផលិតការងារដែលអនុញ្ញាតឱ្យផលិតជាមួយនឹងការងារមនុស្សតិច។ មនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មដែលមានកម្មវិធីឌីជីថលជាមួយ[[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000។ '''Early legends''' គំនិតនៃអ្នកបម្រើសិប្បនិម្មិត និងគូកនមានកាលបរិច្ឆេទយ៉ាងហោចណាស់ដូចជារឿងព្រេងបុរាណរបស់ Cadmus ដែលត្រូវបានគេនិយាយថាបានសាបព្រួសធ្មេញនាគដែលប្រែទៅជាទាហាននិង Pygmalion ដែលរូបសំណាក Galatea បានរស់ឡើងវិញ។ ទេវកថាបុរាណជាច្រើនរាប់បញ្ចូលទាំងមនុស្សសិប្បនិមិត្ត ដូចជា មេកានិកដែលនិយាយ (ភាសាក្រិចបុរាណ៖ Κουραι Χρυσεαι (Kourai Khryseai); "Golden Maidens"[1]) សាងសង់ដោយព្រះក្រិក Hephaestus (Vulcan to the Romans) ចេញពីមាស។[2] អ្នកប្រាជ្ញព្រះពុទ្ធសាសនា Daoxuan (596-667 AD) បានពណ៌នាអំពី automata របស់មនុស្សដែលផលិតពីលោហធាតុ ដែលសូត្រអត្ថបទពិសិដ្ឋនៅក្នុងកុដិដែលដាក់នាឡិកាដ៏អស្ចារ្យ។ "មនុស្សលោហិត" យំនៅពេលដែលព្រះពុទ្ធសក្យមុនីសុគត។ ស្វ័យប្រវត្តិកម្មរបស់មនុស្សមានលក្ខណៈពិសេសផងដែរនៅក្នុងរឿង Epic of King Gesar ដែលជាវីរបុរសវប្បធម៌អាស៊ីកណ្តាល។[4] រឿងព្រេងចិនដំបូងបង្អស់លើជាងឈើរឿងព្រេងនិទាន Lu Ban និងទស្សនវិទូ Mozi បានពិពណ៌នាអំពីការធ្វើត្រាប់តាមមេកានិចនៃសត្វ និងបិសាច។[5] អត្ថន័យនៃ automatons humanoid ត្រូវបានពិភាក្សានៅក្នុង Liezi (សតវត្សទី 4 នៃគ.ស.) ដែលជាការចងក្រងនៃអត្ថបទ Daoist ដែលបានបន្តក្លាយជាបុរាណ។ នៅក្នុងជំពូកទី 5 ស្តេច Mu of Zhou កំពុងធ្វើដំណើរទៅកាន់លោកខាងលិច ហើយនៅពេលសួរសិប្បករ Yan Shi ថា "តើអ្នកអាចធ្វើអ្វីបាន?" រាជវាំងត្រូវបានបង្ហាញជាមួយបុរសសិប្បនិម្មិត។ ស្វ័យប្រវត្តិកម្មមិនអាចបែងចែកពីមនុស្សបានទេ ហើយបានអនុវត្តល្បិចផ្សេងៗសម្រាប់ស្តេច និងបក្ខពួករបស់គាត់។ ប៉ុន្តែ​ស្តេច​បាន​ភៀស​ខ្លួន​ទៅ​ជា​កំហឹង​នៅ​ពេល​ដែល​ជាក់​ស្តែ​ង​ស្វ័យ​ប្រវត្តិ​បាន​ចាប់​ផ្តើ​ម​ចែចង់​ជាមួយ​នឹង​ស្ត្រី​នៅ​ក្នុង​ការ​ចូល​រួម​និង​ការ​គំរាម​កំហែង​ម៉ាស៊ីន​ស្វ័យប្រវត្តិ​នឹង​ការ​ប្រហារ​ជីវិត​។ ដូច្នេះ​សិប្បករ​បាន​កាត់​ស្វ័យប្រវត្តិកម្ម​បើក​ចំហ ហើយ​បង្ហាញ​ពី​ស្នាដៃ​ខាងក្នុង​របស់​បុរស​សិប្បនិមិត្ត។ ស្តេចមានការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង ហើយធ្វើការពិសោធន៍ជាមួយនឹងមុខងារដែលអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកនៃស្វ័យប្រវត្តិកម្ម ដោយដកចេញនូវសមាសធាតុសរីរាង្គផ្សេងៗ។ ស្ដេច​ងឿង​ឆ្ងល់​ថា៖ «តើ​ជំនាញ​មនុស្ស​អាច​សម្រេច​បាន​ច្រើន​ដូច​អ្នក​បង្កើត​ឬ?»។ និងបានរឹបអូសស្វ័យប្រវត្តិកម្ម។[6] រឿងនិទានស្រដៀងគ្នាអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងរឿងនិទានពុទ្ធសាសនាឥណ្ឌាសហសម័យដែលនៅជិតនោះ ប៉ុន្តែនៅទីនេះភាពស្មុគ្រស្មាញនៃស្វ័យប្រវត្តិកម្មមិនត្រូវគ្នានឹងលោកម្ចាស់យានទេ។[4] មុន​ការ​ដាក់​បញ្ចូល​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ក្នុង​សករាជ ទស្សនវិទូ​ចិន​មិន​បាន​ពិចារណា​យ៉ាង​ហ្មត់ចត់​ពី​ភាព​ខុស​គ្នា​រវាង​រូបរាង​និង​ការពិត។ Liezi បដិសេធទស្សនវិជ្ជាពុទ្ធសាសនា ហើយប្រដូចអំណាចច្នៃប្រឌិតរបស់មនុស្សទៅនឹងអ្នកបង្កើត។[7] ការកាត់ឈើរបស់ Elizabethan នៃក្បាល Brazen និយាយ: "ពេលវេលាគឺ។ ពេលវេលាគឺ។ ពេលវេលាគឺកន្លងផុតទៅហើយ" ។ សៀវភៅ Lokapannatti របស់ឥណ្ឌា ដែលជាបណ្តុំនៃវដ្ត និងរឿងដែលផលិតនៅសតវត្សទី 11 ឬ 12 នៃគ.ស. [8] ប្រាប់រឿងរ៉ាវអំពីរបៀបដែលកងទ័ពស្វ័យប្រវត្តិកម្មមួយ (‹ សូមមើល RfD› bhuta vahana yanta ឬ "ម៉ាស៊ីនចលនាវិញ្ញាណ") ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីការពារព្រះសារីរិកធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធនៅក្នុងចេតិយសម្ងាត់មួយ។ គម្រោងបង្កើត automatons humanoid បែបនេះត្រូវបានលួចពីនគររ៉ូម ដែលជាពាក្យទូទៅសម្រាប់វប្បធម៌ Greco-Roman-Byzantine។ យោងតាមលោក Lokapannatti ជនជាតិ Yavanas ("អ្នកនិយាយភាសាក្រិច") បានប្រើប្រាស់ automatons ដើម្បីធ្វើការជួញដូរ និងធ្វើកសិកម្ម ប៉ុន្តែក៏ចាប់បាន និងប្រហារជីវិតឧក្រិដ្ឋជនផងដែរ។ អ្នកផលិតស្វ័យប្រវត្តិកម្មរ៉ូម៉ាំងដែលបានចាកចេញពីនគរត្រូវបានដេញតាម និងសម្លាប់ដោយម៉ាស៊ីនស្វ័យប្រវត្តិ។ តាម​លោក​កប្បញ្ញោ​ទិត្យ ព្រះ​បាទ​អសោក​បាន​ស្តាប់​រឿង​នៃ​ចេតិយ​សម្ងាត់​ហើយ​ក៏​ចេញ​ទៅ​រក ។ បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នារវាង automatons អ្នកចម្បាំងដ៏កាចសាហាវ Asoka បានរកឃើញវិស្វករដែលមានអាយុវែង ដែលបានសាងសង់ automatons ហើយត្រូវបានបង្ហាញពីរបៀបរុះរើ និងគ្រប់គ្រងពួកគេ។ ដូច្នេះ អធិរាជ​អសោក​គ្រប់គ្រង​បញ្ជា​កង​ទ័ព​ដ៏​ធំ​នៃ​អ្នក​ចម្បាំង​ស្វ័យប្រវត្តិ។ រឿងនិទានឥណ្ឌានេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីការភ័យខ្លាចនៃការបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងរបស់សត្វសិប្បនិមិត្ត ដែលត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងទេវកថាក្រិចអំពីកងទ័ពនាគ។[9] ដោយ​បាន​បំផុសគំនិត​ដោយ​រឿងព្រេង​គ្រីស្ទាន​អឺរ៉ុប ជនជាតិ​អឺរ៉ុប​នៅ​មជ្ឈិមសម័យ​បាន​ច្នៃ​ក្បាល​ដែល​អាច​ឆ្លើយ​សំណួរ​ដែល​ចោទ​សួរ​ពួកគេ។ Albertus Magnus ត្រូវបានគេសន្មត់ថាបានបង្កើតប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ Android ទាំងមូលដែលអាចបំពេញការងារក្នុងស្រុកមួយចំនួន ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបំផ្លាញដោយសិស្សរបស់ Albert លោក Thomas Aquinas សម្រាប់ការរំខានដល់ការគិតរបស់គាត់។[10] រឿងព្រេងដ៏ល្បីល្បាញបំផុតទាក់ទងនឹងក្បាលលង្ហិនដែលបង្កើតដោយ Roger Bacon ដែលត្រូវបានបំផ្លាញ ឬកម្ទេចចោល បន្ទាប់ពីគាត់ខកខានពេលប្រតិបត្តិការរបស់វា។[10] Automata ដែលស្រដៀងនឹងមនុស្ស ឬសត្វគឺមានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុងពិភពស្រមើស្រមៃនៃអក្សរសិល្ប៍មជ្ឈិមសម័យ។[11][12] '''Automata''' នៅសតវត្សរ៍ទី 4 មុនគ្រឹស្តសករាជ គណិតវិទូ Archytas នៃ Tarentum បានបង្កើតបក្សីមេកានិចដែលគាត់ហៅថា "The Pigeon" ដែលត្រូវបានជំរុញដោយចំហាយទឹក។ ដោយលើកយកឯកសារយោងពីមុននៅក្នុង Iliad របស់ Homer អារីស្តូតបានប៉ាន់ស្មាននៅក្នុងនយោបាយរបស់គាត់ (ប្រហែល 322 មុនគ.ស សៀវភៅទី 1 វគ្គ 4) ថា អូតូម៉ាតា នៅថ្ងៃណាមួយអាចនាំមកនូវសមភាពរបស់មនុស្សដោយធ្វើឱ្យអាចធ្វើទៅបាននូវការលុបបំបាត់ទាសភាព: មានលក្ខខណ្ឌតែមួយគត់ដែលយើងអាចស្រមៃថាអ្នកគ្រប់គ្រងមិនត្រូវការអ្នកក្រោមបង្គាប់ ហើយចៅហ្វាយនាយមិនត្រូវការទាសករទេ។ លក្ខខណ្ឌនេះគឺថាឧបករណ៍និមួយៗអាចធ្វើការងាររបស់ខ្លួនតាមពាក្យបញ្ជា ឬដោយការរំពឹងទុកដ៏ឆ្លាតវៃ ដូចជារូបចម្លាក់របស់ Daedalus ឬជើងកាមេរ៉ាដែលធ្វើឡើងដោយ Hephaestus ដែល Homer រៀបរាប់ថា "ចលនារបស់ពួកគេបានចូលទៅក្នុង conclave of Gods on Olympus" ដូចជា shuttle គួរតែត្បាញដោយខ្លួនឯង ហើយការលេងរបស់វាគួរធ្វើ។ មនុស្សយន្តតន្ត្រីរបស់ Ismail al-Jazari នៅពេលដែលក្រិកបានគ្រប់គ្រងប្រទេសអេហ្ស៊ីប វិស្វករបន្តបន្ទាប់គ្នាដែលអាចសាងសង់ automata បានបង្កើតខ្លួនឯងនៅអាឡិចសាន់ឌ្រី។ ចាប់ផ្តើមជាមួយ polymath Ctesibius (285-222 មុនគ។ ស។ Ctesibius បានសាងសង់ automata ស្រដៀងនឹងមនុស្ស ដែលជារឿយៗវាត្រូវបានគេប្រើនៅក្នុងពិធីសាសនា និងការថ្វាយបង្គំព្រះ។ វិស្វករអាឡិចសាន់ឌឺដ៏អស្ចារ្យម្នាក់ចុងក្រោយគឺវីរៈបុរសអាឡិចសាន់ឌ្រី (១០-៧០ គ.ស.) បានសាងសង់រោងមហោស្រពអាយ៉ងអូតូម៉ាតា ដែលរូបចម្លាក់ និងឈុតឆាកបានផ្លាស់ប្តូរដោយមធ្យោបាយមេកានិច។ គាត់បានពិពណ៌នាអំពីការសាងសង់ automata បែបនេះនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញារបស់គាត់ស្តីពី pneumatics។[14] វិស្វករអាឡិចសាន់ឌឺបានសាងសង់ automata ជាការគោរពចំពោះពាក្យបញ្ជាជាក់ស្តែងរបស់មនុស្សលើធម្មជាតិ និងជាឧបករណ៍សម្រាប់បូជាចារ្យ ប៉ុន្តែក៏បានចាប់ផ្តើមប្រពៃណីមួយដែល automata ត្រូវបានសាងសង់សម្រាប់អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់ និងជាចម្បងសម្រាប់ការកម្សាន្តរបស់អ្នកមាន។[15] ប្រពៃណីនៃការផលិត automata បានបន្តនៅក្នុងពិភពក្រិចបានយ៉ាងល្អរហូតដល់មជ្ឈិមសម័យ។ នៅក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់គាត់ទៅកាន់ Constantinople ក្នុងឆ្នាំ 949 ឯកអគ្គរដ្ឋទូត Liutprand នៃ Cremona បានពិពណ៌នាអំពី automata នៅក្នុងវិមានរបស់អធិរាជ Theophilos រួមទាំង "សត្វតោដែលធ្វើពីលង្ហិន ឬឈើស្រោបដោយមាស ដែលវាយដីដោយកន្ទុយ ហើយគ្រហឹមដោយមាត់បើកចំហរ និងអណ្តាតគ្រហឹម" "ដើមឈើសំរឹទ្ធមាស មែករបស់វាពោរពេញដោយសត្វស្លាប ធ្វើអំពីលង្ហិនធ្វើអំពីមាស ហើយសត្វទាំងនេះបន្លឺសំឡេងស្រែកឱ្យសមស្របនឹងប្រភេទសត្វរបស់វា" និង "រាជបល្ល័ង្ក" ដែលធ្វើតាមរបៀបនោះ ពេល​វា​ធ្លាក់​មក​លើ​ដី ខណៈ​ពេល​មួយ​ទៀត​វា​ឡើង​ខ្ពស់​ជាង ហើយ​ត្រូវ​បាន​គេ​ឃើញ​ឡើង​លើ​អាកាស។ automata ស្រដៀងគ្នានៅក្នុងបន្ទប់បល្ល័ង្ក (ច្រៀងបក្សី គ្រហឹម និងសត្វតោដែលកំពុងផ្លាស់ទី) ត្រូវបានពិពណ៌នាដោយសហសម័យរបស់ Luitprand ដែលជាអធិរាជ Constantine Porphyrogenitus នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ Περὶ τῆς Βασιλείου Τά. ដ្យាក្រាមនៃសៀវភៅរបស់ស៊ូសុងឆ្នាំ 1092 នៃគ.ស ដែលបង្ហាញពីការងារខាងក្នុងនៃប៉មនាឡិការបស់គាត់ នៅក្នុងប្រទេសចិន ម៉ាស៊ីន Cosmic ប៉មនាឡិកាប្រវែង 10 ម៉ែត្រ (33 ហ្វីត) ដែលសាងសង់ដោយ Su Song នៅទីក្រុង Kaifeng ប្រទេសចិន ក្នុងឆ្នាំ 1088 នៃគ.ស. បានបង្ហាញនូវរូបចម្លាក់មេកានិកដែលបន្លឺសំឡេងម៉ោង សំឡេងគង ឬកណ្ដឹងក្នុងចំណោមឧបករណ៍ផ្សេងទៀត។[17] មុខងារនៃស្វ័យប្រវត្តិកម្មបានបន្តចូលទៅក្នុងរាជវង្សថាង។ Daifeng Ma បានសាងសង់អ្នកបំរើស្លៀកពាក់ដោយស្វ័យប្រវត្តិសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រិយានី។[18] Ying Wenliang បានសាងសង់បុរស automata ដែលស្នើរសុំនំនៅពិធីជប់លៀង និងស្ត្រីដែលធ្វើពីឈើ automata ដែលលេង sheng ។ ក្នុងចំណោមឯកសារ automata ដ៏ល្អបំផុតនៃប្រទេសចិនបុរាណគឺ Han Zhile ជនជាតិជប៉ុនដែលបានផ្លាស់ទៅប្រទេសចិននៅដើមសតវត្សទី 9 នៃគ។ សង្គមក្រោយបុរាណដូចជា Byzantines និង Arabs បានបន្តការសាងសង់ automata ។ Byzantines បានទទួលមរតកចំណេះដឹងអំពី automata ពី Alexandrians ហើយបានអភិវឌ្ឍវាបន្ថែមទៀតដើម្បីបង្កើតនាឡិកាទឹកជាមួយនឹងយន្តការប្រអប់លេខ ដូចជាឧទាហរណ៍ដែលបានពិពណ៌នាដោយ Procopius អំពី 510។ វាស្ថិតនៅក្នុងពិភពអារ៉ាប់មជ្ឈិមសម័យ ដែលភាពជឿនលឿនដ៏សំខាន់បន្ថែមទៀតនៅក្នុងការសាងសង់ automata នឹងកើតឡើង។ Harun al-Rashid បានសាងសង់នាឡិកាទឹកជាមួយនឹង Jack ធារាសាស្ត្រដ៏ស្មុគស្មាញ និងផ្លាស់ប្តូររូបមនុស្ស។ នាឡិកាមួយបែបនេះត្រូវបានផ្តល់អំណោយដល់ Charlemagne ស្តេច Franks ក្នុងឆ្នាំ 807។ វិស្វករជនជាតិអារ៉ាប់ដូចជា Banu Musa និង Al-Jazari បានបោះពុម្ភសន្ធិសញ្ញាស្តីពីធារាសាស្ត្រ និងបានអភិវឌ្ឍសិល្បៈនាឡិកាទឹក។ Al-Jazari បានសាងសង់សត្វក្ងោកផ្លាស់ទីដោយស្វ័យប្រវត្តិដែលជំរុញដោយថាមពលវារីអគ្គិសនី។[21] គាត់បានបង្កើតកង់ទឹកដែលមានកាំមេនៅលើអ័ក្សរបស់ពួកគេដែលប្រើសម្រាប់ដំណើរការស្វ័យប្រវត្តិ។[22] អូតូម៉ាតារបស់មនុស្សម្នាក់របស់ អាល់ហ្សាហ្សារី គឺជាអ្នកបម្រើដែលអាចបម្រើទឹក តែ ឬភេសជ្ជៈ។ ភេសជ្ជៈនេះត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងធុងមួយដែលមានអាងស្តុកទឹកពីកន្លែងដែលភេសជ្ជៈធ្លាក់ចូលទៅក្នុងធុងមួយ ហើយបន្ទាប់ពីប្រាំពីរនាទី ចូលទៅក្នុងពែងមួយ ក្រោយមកអ្នកបម្រើបានលេចចេញមកក្រៅទ្វារស្វ័យប្រវត្តិដែលកំពុងបម្រើភេសជ្ជៈ។[23] Al-Jazari បានបង្កើតម៉ាស៊ីនលាងដៃដោយបញ្ចូលនូវយន្តការលាងដៃដែលឥឡូវនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងបង្គន់ទំនើប។ វាមានលក្ខណៈពិសេសមនុស្សស្រី automaton ឈរក្បែរអាងដែលពោរពេញទៅដោយទឹក។ នៅពេលដែលអ្នកប្រើប្រាស់ទាញដងថ្លឹង ទឹកនឹងហូរចេញ ហើយអូតូម៉ាតូនរបស់ស្ត្រីនឹងបំពេញអាង។[24] លើសពីនេះ គាត់បានបង្កើតក្រុមតន្ត្រីមនុស្សយន្ត។[25] យោងតាមលោក Mark Rosheim មិនដូចការរចនាក្រិក Arab automata បានធ្វើការជាមួយនឹងការបំភាន់យ៉ាងខ្លាំង និងរៀបចំការយល់ឃើញរបស់មនុស្សសម្រាប់ការអនុវត្តជាក់ស្តែង។[26] ឧបករណ៍ចម្រៀកដែលត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុងសៀវភៅចំណេះដឹងនៃឧបករណ៍មេកានិចដ៏ប៉ិនប្រសប់ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពដោយ Al-Jazari មិនយូរប៉ុន្មានមុនពេលគាត់ស្លាប់នៅឆ្នាំ 1206 បានបង្ហាញខ្លួន 100 ឆ្នាំក្រោយមកនៅក្នុងនាឡិកាអឺរ៉ុបទំនើបបំផុត។ Al-Jazari ក៏បានបោះពុម្ភសេចក្តីណែនាំស្តីពីការសាងសង់ automata របស់មនុស្សផងដែរ។[27] នាឡិកាទឹកដំបូងដែលយកគំរូតាមការរចនាបែបអារ៉ាប់ត្រូវបានសាងសង់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបប្រហែលឆ្នាំ 1000 នៃគ.ស. ប្រហែលជាផ្អែកលើព័ត៌មានដែលត្រូវបានបញ្ជូនក្នុងអំឡុងពេលទំនាក់ទំនងមូស្លីម-គ្រីស្ទាននៅស៊ីស៊ីលី និងអេស្ប៉ាញ។ ក្នុងចំណោមនាឡិកាទឹកអ៊ឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានកត់ត្រាគឺរបស់ Gerbert of Aurillac ដែលបានសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ 985 គ.ស.។ ស្នាដៃរបស់វីរៈបុរសលើ automata ត្រូវបានបកប្រែទៅជាឡាតាំងចំពេលដែលក្រុមហ៊ុន Renaissance សតវត្សទី 12 ។ វិចិត្រករ-វិស្វករនៅដើមសតវត្សទី 13 លោក Villard de Honnecourt បានគូសវាសផែនការសម្រាប់ automata ជាច្រើន។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សទី 13 លោក Robert II Count of Artois បានសាងសង់សួនកម្សាន្តមួយនៅឯប្រាសាទរបស់គាត់នៅ Hesdin ដែលរួមបញ្ចូលមនុស្សយន្ត មនុស្ស និងសត្វជាច្រើន។ អ្នកវាយកណ្តឹងដោយស្វ័យប្រវត្តិ ហៅថា jacquemart បានក្លាយជាការពេញនិយមនៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សទី 14 ជាមួយនឹងនាឡិកាមេកានិច។[28] គំរូនៃមនុស្សយន្តរបស់លោក Leonardo ជាមួយនឹងការងារខាងក្នុង។ ប្រហែលជាត្រូវបានសាងសង់ដោយ Leonardo da Vinci នៅជុំវិញឆ្នាំ 1495។[30] ក្នុងចំណោមស្វ័យប្រវត្តិកម្មដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បានដំបូងគេគឺរូបមនុស្សដែលត្រូវបានគូរដោយ Leonardo da Vinci (1452-1519) នៅជុំវិញឆ្នាំ 1495។ សៀវភៅកត់ត្រារបស់ Leonardo ដែលត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 មានរូបគំនូរលម្អិតអំពីមេកានិកម្នាក់នៅក្នុងអាវក្រោះដែលអាចអង្គុយបាន គ្រវីដៃ និងផ្លាស់ទីក្បាល។ នៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1400 លោក Johannes Müller von Königsberg បានបង្កើតឥន្ទ្រីស្វ័យប្រវត្តិ និងហោះហើរធ្វើពីដែក។ ទាំងពីរអាចហោះហើរបាន។ John Dee ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរសម្រាប់ការបង្កើត beetle ឈើដែលមានសមត្ថភាពហោះហើរ។[31] ផ្ទៃខាងក្នុងសម្ងាត់នៃ Turk ការបម្រើតែ karakuri ជាមួយនឹងយន្តការ សតវត្សទី 19 ។ សារមន្ទីរវិទ្យាសាស្ត្រជាតិតូក្យូ។ អ្នកគិតនៅសតវត្សទី 17 René Descartes ជឿថាសត្វ និងមនុស្សគឺជាម៉ាស៊ីនជីវសាស្រ្ត។ ក្នុងដំណើរចុងក្រោយរបស់គាត់ទៅកាន់ប្រទេសន័រវេស គាត់បានយកតុក្កតាមេកានិកដែលមើលទៅដូចជាកូនស្រីរបស់គាត់ឈ្មោះ Francine ដែលបានស្លាប់ទៅហើយ។[32] នៅសតវត្សរ៍ទី 18 អ្នកផលិតតុក្កតា Jacques de Vaucanson បានសាងសង់សម្រាប់កូនទាស្វ័យប្រវត្តិ Louis XV ដែលមានផ្នែកផ្លាស់ទីរាប់រយ ដែលអាចស៊ី និងផឹកបាន។ Vaucanson បានសាងសង់ជាបន្តបន្ទាប់នូវ automatons humanoid ជាអ្នកវាយស្គរ និងអ្នកលេង fife ត្រូវបានកត់សម្គាល់សម្រាប់ភាពស្រដៀងគ្នានៃកាយវិភាគសាស្ត្ររបស់ពួកគេទៅនឹងមនុស្សពិត។[33] ការបង្កើតរបស់ Vaucanson បានបំផុសគំនិតអ្នកផលិតនាឡិកាអ៊ឺរ៉ុបឱ្យផលិត automata មេកានិច ហើយវាបានក្លាយជាម៉ូដទាន់សម័យក្នុងចំណោមពួកអភិជនអឺរ៉ុប ដើម្បីប្រមូលឧបករណ៍មេកានិចទំនើបសម្រាប់ការកម្សាន្ត។[32] នៅឆ្នាំ 1747 Julien Offray de La Mettrie បានបោះពុម្ភផ្សាយដោយអនាមិកនូវម៉ាស៊ីន L'homme (Man a Machine) ដែលក្នុងនោះគាត់បានហៅ Vaucanson ថាជា "Prometheus ថ្មី" ហើយបានរំលឹកថា "រាងកាយមនុស្សគឺជានាឡិកា ដែលជានាឡិកាដ៏ធំដែលសាងសង់ឡើងដោយជំនាញ និងភាពប៉ិនប្រសប់បែបនេះ"។[34] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1770 ស្វីស Pierre Jaquet-Droz បានបង្កើត automata ផ្លាស់ទីដែលមើលទៅដូចកូនក្មេង ដែលធ្វើអោយ Mary Shelley រីករាយដែលបានបន្តសរសេរប្រលោមលោក Frankenstein ឆ្នាំ 1818 ។ ឬ Prometheus ទំនើប។ ការប៉ុនប៉ងចុងក្រោយនៃស្វ័យប្រវត្តិកម្មគឺ The Turk ដោយ Wolfgang von Kempelen ដែលជាម៉ាស៊ីនដែលមើលទៅហាក់ដូចជាទំនើប ដែលអាចលេងអុកប្រឆាំងនឹងគូប្រជែងរបស់មនុស្ស និងបានទៅលេងនៅអឺរ៉ុប។ នៅពេលដែលម៉ាស៊ីនត្រូវបាននាំយកទៅកាន់ពិភពលោកថ្មី វាបានជំរុញឱ្យ Edgar Allan Poe សរសេរអត្ថបទមួយ ដែលក្នុងនោះគាត់បានសន្និដ្ឋានថាវាមិនអាចទៅរួចទេសម្រាប់ឧបករណ៍មេកានិចក្នុងការវែកញែក ឬគិត។[32] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ The Mechanical Turk ក្រោយមកត្រូវបានគេបង្ហាញឱ្យដឹងថាជាការបោកបញ្ឆោតដ៏ឧឡារិកមួយ៖ ម៉ាស៊ីនបានលាក់បាំងមនុស្ស ដែលដំណើរការវាពីខាងក្នុង។ នៅសតវត្សរ៍ទី 19 សិប្បករជនជាតិជប៉ុន Hisashige Tanaka ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "អេឌីសុនរបស់ជប៉ុន" បានបង្កើតអារេនៃប្រដាប់ក្មេងលេងមេកានិចដ៏ស្មុគស្មាញ ដែលខ្លះអាចបម្រើតែ ព្រួញភ្លើងដែលគូរចេញពី quiver ឬសូម្បីតែគូរតួអក្សរអក្សរកានជីរបស់ជប៉ុន។ អត្ថបទសំខាន់ Karakuri Zui (Illustrated Machinery) ត្រូវបានបោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ 1796។[35] នៅឆ្នាំ 1898 Nikola Tesla បានបង្ហាញ "teleautomaton" របស់គាត់ដែលជាគំរូដើមនៃទូកដែលគ្រប់គ្រងពីចម្ងាយនៅឯ Madison Square Garden ជា "automaton ដែលបានចាកចេញទៅដោយខ្លួនវាផ្ទាល់នឹងធ្វើសកម្មភាពហាក់ដូចជាមានហេតុផលនិងដោយគ្មានការគ្រប់គ្រងដោយចេតនាពីខាងក្រៅ" ។ គាត់បានការពារការច្នៃប្រឌិតរបស់គាត់ប្រឆាំងនឹងអ្នកយកព័ត៌មានរិះគន់ដោយលើកហេតុផលថាវាមិនមែនជា "ឧបករណ៍បំផ្ទុះឥតខ្សែ" ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ "ការប្រណាំងមនុស្សយន្តដំបូងបង្អស់ បុរសមេកានិច ដែលនឹងធ្វើការងារដ៏លំបាករបស់មនុស្សជាតិ។" '''Modern history''' ឆ្នាំ 1900 ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1900 L. Frank Baum បានណែនាំបច្ចេកវិទ្យាសហសម័យទៅក្នុងសៀវភៅកុមារនៅក្នុងស៊េរី Oz ។ នៅក្នុងរឿង The Wonderful Wizard of Oz (1900) Baum បានប្រាប់រឿងរ៉ាវរបស់ Cyborg Tin Woodman ដែលជាជាងកាត់ឈើរបស់មនុស្សដែលមានដៃជើង ក្បាល និងរាងកាយរបស់គាត់ត្រូវបានជំនួសដោយជាងដែក បន្ទាប់ពីពូថៅដ៏អាក្រក់របស់គាត់បានកាត់ពួកគេ។ នៅក្នុង Ozma of Oz (1907) Baum ពិពណ៌នាអំពីបុរសធ្វើនាឡិកាស្ពាន់ Tik-Tok ដែលត្រូវរបួសជាបន្តបន្ទាប់ ហើយរត់ចុះក្រោមក្នុងពេលមិនសមរម្យ។[38] នៅឆ្នាំ 1903 វិស្វករជនជាតិអេស្ប៉ាញ Leonardo Torres Quevedo បានណែនាំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងវិទ្យុដែលហៅថា "Telekino" នៅបណ្ឌិតសភាវិទ្យាសាស្ត្រប៉ារីស។[39] វា​ត្រូវ​បាន​គេ​បម្រុង​ទុក​ជា​វិធី​មួយ​ក្នុង​ការ​សាក​ល្បង​ការ​រចនា​របស់​គាត់​ផ្ទាល់​ដោយ​មិន​ប្រថុយ​នឹង​ជីវិត​មនុស្ស។ មិនដូចវិធីសាស្រ្តផ្សេងទៀតដែលអនុវត្តសកម្មភាព 'បើក/បិទ' Torres បានបង្កើតប្រព័ន្ធសម្រាប់គ្រប់គ្រងឧបករណ៍មេកានិច ឬអគ្គិសនីដែលមានស្ថានភាពប្រតិបត្តិការខុសៗគ្នា។[40] ឧបករណ៍បញ្ជូនមានសមត្ថភាពក្នុងការផ្ញើក្រុមគ្រួសារនៃពាក្យកូដផ្សេងគ្នាដោយមធ្យោបាយនៃសញ្ញាតេឡេក្រាមប្រព័ន្ធគោលពីរ ហើយអ្នកទទួលអាចកំណត់ស្ថានភាពប្រតិបត្តិការផ្សេងគ្នានៅក្នុងឧបករណ៍ដែលកំពុងប្រើ អាស្រ័យលើពាក្យកូដ។ Telekino អាចប្រតិបត្តិពាក្យបញ្ជាចំនួន 19 ផ្សេងគ្នា។ នៅឆ្នាំ 1905 Torres បានជ្រើសរើសធ្វើតេស្ដតេឡេគីណូដំបូងនៅក្នុងយានជំនិះកង់បីអគ្គិសនី។[41] នៅឆ្នាំ 1906 នៅក្នុងវត្តមានរបស់ទស្សនិកជនដែលរួមមានស្តេចនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ Torres បានបង្ហាញការច្នៃប្រឌិតនៅក្នុងកំពង់ផែ Bilbao ដោយដឹកនាំទូកពីច្រាំងជាមួយនឹងមនុស្សនៅលើយន្តហោះ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងនៅចម្ងាយជាង 2 គីឡូម៉ែត្រ។[42] ឆ្នាំ 1910 នៅឆ្នាំ 1912 លោក Leonardo Torres Quevedo បានសាងសង់ម៉ាស៊ីនស្វយ័តដំបូងគេដែលមានសមត្ថភាពលេងអុក។ ផ្ទុយទៅនឹង The Turk and Ajeeb ដែលដំណើរការដោយមនុស្ស El Ajedrecista (The Chessplayer) មានស្វ័យប្រវត្តិកម្មរួមបញ្ចូលគ្នាពិតប្រាកដដែលបង្កើតឡើងដើម្បីលេងអុកដោយគ្មានការណែនាំពីមនុស្ស។ វាបានលេងតែល្បែងចុងក្រោយជាមួយនឹងបំណែកអុកបីប៉ុណ្ណោះ ផ្លាស់ទីស្តេចស និង rook ដោយស្វ័យប្រវត្តិដើម្បីពិនិត្យមើលមិត្តរួមស្តេចខ្មៅដែលផ្លាស់ទីដោយគូប្រជែងរបស់មនុស្ស។[43][44] នៅឆ្នាំ 1951 El Ajedrecista បានកម្ចាត់ Savielly Tartakower នៅ Paris Cybernetic Conference ដែលជាចៅហ្វាយនាយដំបូងគេដែលត្រូវបានកម្ចាត់ដោយម៉ាស៊ីន។[45] នៅក្នុងក្រដាស Essays on Automatics ឆ្នាំ 1914 របស់គាត់ Torres បានស្នើម៉ាស៊ីនដែលបង្កើត "ការវិនិច្ឆ័យ" ដោយប្រើឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាដែលចាប់យកព័ត៌មានពីខាងក្រៅ ផ្នែកដែលគ្រប់គ្រងពិភពលោកខាងក្រៅដូចជាអាវុធ ប្រភពថាមពលដូចជាថ្ម និងសម្ពាធខ្យល់ ហើយសំខាន់បំផុតគឺចាប់យកព័ត៌មាន និងព័ត៌មានអតីតកាល។ វាត្រូវបានគេកំណត់ថាជាសារពាង្គកាយដែលអាចគ្រប់គ្រងប្រតិកម្មក្នុងការឆ្លើយតបទៅនឹងព័ត៌មានខាងក្រៅ និងសម្របខ្លួនទៅនឹងការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងបរិយាកាសដើម្បីផ្លាស់ប្តូរអាកប្បកិរិយារបស់វា។[46][47][48][49] ឆ្នាំ 1920 ពាក្យ "មនុស្សយន្ត" ត្រូវបានគេប្រើជាលើកដំបូងនៅក្នុងការលេងដែលបានបោះពុម្ពដោយ Czech Karel Čapek ក្នុងឆ្នាំ 1920. R.U.R. (Rossum's Universal Robots) គឺជាការតិះដៀល មនុស្សយន្តត្រូវបានផលិតឡើងជាជីវសាស្រ្ត ដែលអនុវត្តការងារដោយដៃដែលមិនសប្បាយចិត្តទាំងអស់។[50] យោងទៅតាម Čapek ពាក្យនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយបងប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះ Josef មកពីពាក្យ Czech robota 'corvée' ឬនៅក្នុងភាសាស្លូវ៉ាគី 'work' ឬ 'labor'។[51] (Karel Čapek កំពុងធ្វើការលើការលេងរបស់គាត់កំឡុងពេលស្នាក់នៅក្នុង Trenčianske Teplice ក្នុងប្រទេសស្លូវ៉ាគី ជាកន្លែងដែលឪពុករបស់គាត់ធ្វើការជាវេជ្ជបណ្ឌិត។) ការលេង R.U.R បានជំនួសការប្រើប្រាស់ដ៏ពេញនិយមនៃពាក្យ "automaton" ។ សាជីវកម្មអគ្គិសនី Westinghouse បានសាងសង់ Televox ក្នុងឆ្នាំ 1926 ។ វាជាការកាត់ក្រដាសកាតុងធ្វើកេសភ្ជាប់ទៅនឹងឧបករណ៍ផ្សេងៗដែលអ្នកប្រើប្រាស់អាចបើក និងបិទបាន។[53] នៅឆ្នាំ 1927 Metropolis របស់ Fritz Lang ត្រូវបានដោះលែង។ The Maschinenmensch ("machine-human") ដែលជាមនុស្សយន្ត gynoid humanoid ដែលត្រូវបានគេហៅថា "Parody", "Futura", "Robotrix" ឬ "Maria impersonator" (សម្តែងដោយតារាសម្តែងអាឡឺម៉ង់ Brigitte Helm) គឺជាមនុស្សយន្តដំបូងគេដែលត្រូវបានបង្ហាញនៅលើខ្សែភាពយន្ត។[54] មនុស្សយន្តជប៉ុនដ៏ល្បីល្បាញបំផុតត្រូវបានបង្ហាញជាសាធារណៈនៅឆ្នាំ 1927 ។ Gakutensoku ត្រូវបានគេសន្មត់ថាមានតួនាទីការទូត។ ត្រូវបានធ្វើសកម្មភាពដោយខ្យល់ដែលបានបង្ហាប់ វាអាចសរសេរបានយ៉ាងរលូន និងលើកត្របកភ្នែករបស់វា។[19] មនុស្សយន្តជាច្រើនត្រូវបានសាងសង់នៅមុនថ្ងៃរះនៃយន្តការ servomechanisms ដែលគ្រប់គ្រងដោយកុំព្យូទ័រ សម្រាប់គោលបំណងទំនាក់ទំនងសាធារណៈរបស់ក្រុមហ៊ុនធំៗ។ ទាំងនេះគឺជាម៉ាស៊ីនសំខាន់ៗដែលអាចធ្វើស្តង់មួយចំនួនដូចជា automata នៃសតវត្សទី 18 ជាដើម។ នៅឆ្នាំ 1928 មនុស្សយន្តមួយក្នុងចំណោមមនុស្សយន្តដំបូងគេត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅឯការតាំងពិព័រណ៍ប្រចាំឆ្នាំនៃសមាគមវិស្វករគំរូនៅទីក្រុងឡុងដ៍។ បង្កើតឡើងដោយ W. H. Richards មនុស្សយន្តដែលមានឈ្មោះថា Eric មានឈុតពាសដែកអាលុយមីញ៉ូម ដែលមានអេឡិចត្រូម៉ាញេទិចចំនួន 11 និងម៉ូទ័រមួយដំណើរការដោយប្រភពថាមពល 12 វ៉ុល។ មនុស្សយន្តនេះអាចរំកិលដៃ និងក្បាលរបស់វា ហើយអាចបញ្ជាដោយការបញ្ជាពីចម្ងាយ ឬការបញ្ជាដោយសំឡេង។[55] ឆ្នាំ 1930 ការរចនាដំបូងបំផុតនៃមនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មត្រូវបានដាក់ឱ្យដំណើរការនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ឧបាយកលទាំងនេះមានសន្លាក់ដែលយកគំរូតាម kinetics ស្មា-ដៃ-កដៃរបស់មនុស្ស ដើម្បីចម្លងចលនារបស់មនុស្សដូចជា ទាញ រុញ សង្កត់ និងលើក។ ចលនាអាចត្រូវបានគ្រប់គ្រងតាមរយៈកាមេរ៉ា និងប្តូរកម្មវិធី។ នៅឆ្នាំ 1938 Willard V. Pollard បានដាក់ពាក្យសុំប៉ាតង់ដំបូងសម្រាប់ដៃបែបនេះ "ឧបករណ៍គ្រប់គ្រងទីតាំង" ជាមួយនឹងឧបករណ៍បញ្ជាអេឡិចត្រូនិច ស៊ីឡាំងខ្យល់ និងម៉ូទ័រដែលផ្តល់ថាមពលដល់អ័ក្សចំនួនប្រាំមួយនៃចលនា។ ប៉ុន្តែអង្គចងចាំស្គរធំបានធ្វើឱ្យការសរសេរកម្មវិធីប្រើប្រាស់ពេលវេលា និងពិបាក។[56] នៅឆ្នាំ 1939 មនុស្សយន្តដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា Elektro បានបង្ហាញខ្លួននៅឯពិព័រណ៍ពិភពលោក។[57][58] កម្ពស់ 7 ហ្វីត (2.1 ម៉ែត្រ) និងមានទម្ងន់ 265 ផោន (120 គីឡូក្រាម) វាអាចដើរដោយការបញ្ជាដោយសំឡេង និយាយបានប្រហែល 700 ពាក្យ (ដោយប្រើម៉ាស៊ីនថតសំឡេង 78 rpm) ជក់បារី ផ្លុំប៉េងប៉ោង និងផ្លាស់ទីក្បាល និងដៃរបស់វា។ តួខ្លួនមានកាម៉េរាដែក និងគ្រោងម៉ូទ័រដែលគ្របដោយស្បែកអាលុយមីញ៉ូម។[59] នៅឆ្នាំ 1939 Konrad Zuse បានសាងសង់កុំព្យូទ័រអេឡិចត្រូនិចដំបូងគេបង្អស់ដែលអាចបង្កើតកម្មវិធីបាន ដោយចាក់គ្រឹះសម្រាប់ការសាងសង់ម៉ាស៊ីនមនុស្ស ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមនុស្សយន្ត។ ការអនុវត្តជាក់ស្តែងនៃតក្កវិជ្ជាគោលពីរចំពោះកុងតាក់អគ្គិសនីត្រូវបានបង្ហាញដោយ Claude Shannon ប៉ុន្តែម៉ាស៊ីនគិតលេខរបស់គាត់មិនអាចសរសេរកម្មវិធីបានទេ។[61] ឆ្នាំ 1940 នៅឆ្នាំ 1941 និង 1942 លោក Isaac Asimov បានបង្កើតច្បាប់ចំនួនបីនៃមនុស្សយន្ត ហើយនៅក្នុងដំណើរការនេះបានបង្កើតពាក្យ "មនុស្សយន្ត" ។ លោក​បាន​ព្យាករ​ពី​ការ​កើន​ឡើង​នៃ​កុំព្យូទ័រ ម៉ាស៊ីន​ដំណើរការ​ពាក្យ​ឌីជីថល ការ​ស្គាល់​សំឡេង និង​ការ​បកប្រែ​ដោយ​ម៉ាស៊ីន។ ក្រោយមកគាត់ត្រូវបានផ្តល់កិត្តិយសដោយ Ted Nelson ដែលជាអ្នកបង្កើត hypertext ។[18] Julian Bigelow នៅវិទ្យាស្ថាន Princeton សម្រាប់ការសិក្សាកម្រិតខ្ពស់ (ពីឆ្វេងទៅស្តាំ៖ Bigelow, Herman Goldstine, J. Robert Oppenheimer និង John von Neumann) នៅឆ្នាំ 1943 Arturo Rosenblueth, Norbert Wiener និង Julian Bigelow បានយកប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទកណ្តាលរបស់មនុស្សជាគំរូគ្រប់គ្រងសម្រាប់ប្រព័ន្ធអាវុធស្វ័យប្រវត្តិ។ ក្នុងការធ្វើដូច្នេះ ពួកគេបានត្រួសត្រាយផ្លូវ cybernetics (ភាសាក្រិចសម្រាប់ steersman) និងបានយកគំរូតាមដំណើរការទិន្នន័យ តាមការសន្មត់ថាសត្វមួយបន្តទំនាក់ទំនងបទពិសោធន៍នៃអារម្មណ៍របស់វាទៅកាន់ប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទកណ្តាលរបស់វាជាការឆ្លើយតបដោយស្វ័យប្រវត្តិ និងដោយមិនស្ម័គ្រចិត្ត ដូច្នេះហើយអាចគ្រប់គ្រងដំណើរការដូចជាការដកដង្ហើម ឈាមរត់ និងការរំលាយអាហារ។[62] បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ នៅក្នុងសន្និសិទឆ្នាំ 1946 ស្តីពី cybernetics លោក Warren McCulloch បានប្រមូលផ្តុំក្រុមគណិតវិទូ វិស្វករកុំព្យូទ័រ សរីរវិទ្យា និងចិត្តវិទូ ដើម្បីធ្វើការលើប្រតិបត្តិការម៉ាស៊ីនដោយប្រើប្រព័ន្ធជីវសាស្រ្តជាចំណុចចាប់ផ្តើម។ បន្ទាប់ពីការបោះពុម្ភសៀវភៅរបស់គាត់នៅឆ្នាំ 1948 គំនិតរបស់ Wiener ដែលថាប្រព័ន្ធគ្មានជីវិតអាចក្លែងធ្វើប្រព័ន្ធជីវសាស្រ្ត និងសង្គម តាមរយៈការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាបាននាំឱ្យមានការបន្សាំនៃទ្រឹស្ដី cybernetic ចូលទៅក្នុងម៉ាស៊ីនឧស្សាហកម្ម។ ប៉ុន្តែឧបករណ៍បញ្ជា servo បានបង្ហាញថាមិនគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការសម្រេចបាននូវកម្រិតដែលចង់បាននៃស្វ័យប្រវត្តិកម្ម។[63] មនុស្សយន្តស្វយ័តអេឡិចត្រូនិចដំបូងគេដែលមានអាកប្បកិរិយាស្មុគស្មាញត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ William Grey Walter នៃវិទ្យាស្ថានសរសៃប្រសាទ Burden នៅទីក្រុង Bristol ប្រទេសអង់គ្លេសក្នុងឆ្នាំ 1948 និង 1949 ។ គាត់ចង់បង្ហាញថាទំនាក់ទំនងដ៏សម្បូរបែបរវាងកោសិកាខួរក្បាលមួយចំនួនតូចអាចបង្កឱ្យមានអាកប្បកិរិយាស្មុគស្មាញ - សំខាន់គឺអាថ៌កំបាំងនៃរបៀបដែលខួរក្បាលធ្វើការ។ មនុស្សយន្តដំបូងរបស់គាត់ដែលមានឈ្មោះថា Elmer និង Elsie ត្រូវបានសាងសង់នៅចន្លោះឆ្នាំ 1948 និង 1949 ហើយជារឿយៗត្រូវបានពិពណ៌នាថាជា "សត្វអណ្តើក" ដោយសារតែរូបរាង និងល្បឿននៃចលនាយឺត។ មនុស្សយន្តអណ្តើកកង់បីមានសមត្ថភាព phototaxis ដោយពួកគេអាចស្វែងរកផ្លូវទៅកាន់ស្ថានីយបញ្ចូលថ្ម នៅពេលដែលពួកគេអស់ថាមពលថ្ម។[ត្រូវការការដកស្រង់] លោក Walter បានសង្កត់ធ្ងន់លើសារៈសំខាន់នៃការប្រើប្រាស់អេឡិចត្រូនិច analogue សុទ្ធសាធ ដើម្បីក្លែងធ្វើដំណើរការខួរក្បាល នៅពេលដែលសហសម័យរបស់គាត់ដូចជា Alan Turing និង John von Neumann ទាំងអស់កំពុងងាកទៅរកទិដ្ឋភាពនៃដំណើរការផ្លូវចិត្តទាក់ទងនឹងការគណនាឌីជីថល។ ការងាររបស់ Walter បានបំផុសគំនិតអ្នកស្រាវជ្រាវមនុស្សយន្តជំនាន់ក្រោយៗដូចជា Rodney Brooks, Hans Moravec និង Mark Tilden ។ ការចាប់កំណើតសម័យទំនើបនៃ "អណ្តើក" របស់ Walter អាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងទម្រង់នៃ BEAM មនុស្សយន្ត។[64] នៅឆ្នាំ 1949 លោក Tony Sale បានបង្កើតមនុស្សយន្តសាមញ្ញ 6 ហ្វីត (1.8 ម៉ែត្រ) ដែលគាត់បានដាក់ឈ្មោះថា George ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងពីដែកសំណល់អេតចាយពីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក Wellington ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានរក្សាទុកនៅឆ្ងាយក្នុងទ្រុងរបស់អ្នកបង្កើតរបស់វា មនុស្សយន្តនេះត្រូវបានស្ដារឡើងវិញក្នុងឆ្នាំ 2010 ហើយត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងវគ្គមួយនៃពិភពលោកនៃការច្នៃប្រឌិតរបស់ Wallace & Gromit ។ បន្ទាប់ពីការធ្វើឱ្យសកម្មឡើងវិញ លោក Tony Sale បានបរិច្ចាគលោក George ទៅកាន់សារមន្ទីរជាតិនៃកុំព្យូទ័រ ដែលជាកន្លែងដាក់តាំងបង្ហាញជាសាធារណៈ។ ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 មនុស្សយន្តឧស្សាហកម្ម Unimate Puma 500 និង Puma 560 ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៦ នៅឆ្នាំ 1951 Walter បានបោះពុម្ភក្រដាស A Machine that learn ដោយចងក្រងជាឯកសារអំពីរបៀបដែលមនុស្សយន្តមេកានិចកម្រិតខ្ពស់របស់គាត់បានដើរតួជាភ្នាក់ងារឆ្លាតវៃ ដោយបង្ហាញពីការរៀនឆ្លុះបញ្ចាំងតាមលក្ខខណ្ឌ។[18] Unimate ដែលជាមនុស្សយន្តដែលដំណើរការដោយឌីជីថលដំបូងគេ និងអាចសរសេរកម្មវិធីបានត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ George Devol ក្នុងឆ្នាំ 1950 ហើយ "តំណាងឱ្យគ្រឹះនៃឧស្សាហកម្មមនុស្សយន្តទំនើប។" នៅប្រទេសជប៉ុន មនុស្សយន្តបានក្លាយជាតួអង្គសៀវភៅកំប្លែងដ៏ពេញនិយម។ មនុស្សយន្តបានក្លាយជារូបតំណាងវប្បធម៌ ហើយរដ្ឋាភិបាលជប៉ុនត្រូវបានជំរុញឱ្យផ្តល់មូលនិធិដល់ការស្រាវជ្រាវលើមនុស្សយន្ត។ ក្នុងចំណោមតួអង្គដែលលេចធ្លោជាងគេគឺ Astro Boy ដែលត្រូវបានបង្រៀនពីអារម្មណ៍របស់មនុស្សដូចជា ស្នេហា ភាពក្លាហាន និងការសង្ស័យខ្លួនឯង។ តាមវប្បធម៌ មនុស្សយន្តនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាជំនួយការសម្រាប់សមភាគីមនុស្សរបស់ពួកគេ។[67] ការដាក់បញ្ចូលត្រង់ស៊ីស្ទ័រចូលទៅក្នុងកុំព្យូទ័រនៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 បានកាត់បន្ថយទំហំរបស់វា និងបង្កើនប្រសិទ្ធភាពការងារ។ ដូច្នេះ ការគណនា និងការសរសេរកម្មវិធីអាចត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងកម្មវិធីជាច្រើន រួមទាំងស្វ័យប្រវត្តិកម្មផងដែរ។[68] នៅឆ្នាំ 1959 អ្នកស្រាវជ្រាវនៃវិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាម៉ាសាឈូសេត (MIT) បានបង្ហាញការផលិតដោយជំនួយពីកុំព្យូទ័រ។[69] ឆ្នាំ 1960 Devol បានលក់ Unimate ដំបូងទៅក្រុមហ៊ុន General Motors ក្នុងឆ្នាំ 1960 ហើយវាត្រូវបានដំឡើងនៅឆ្នាំ 1961 នៅក្នុងរោងចក្រមួយនៅ Ewing Township រដ្ឋ New Jersey ដើម្បីលើកលោហៈធាតុក្តៅចេញពីម៉ាស៊ីនកិនស្លាប់ ហើយដាក់វានៅក្នុងវត្ថុរាវត្រជាក់។[70][71] "ដោយគ្មានអ្នកគាំទ្រណាមួយឡើយ មនុស្សយន្តធ្វើការដំបូងគេរបស់ពិភពលោកបានចូលរួមក្នុងខ្សែដំឡើងនៅរោងចក្រ General Motors ក្នុងទីក្រុង Ewing ក្នុងរដូវផ្ការីកឆ្នាំ 1961... វាគឺជាផ្សិតដែលបិទដោយស្វ័យប្រវត្ត ដែលបានទម្លាក់ចំណុចទាញទ្វារក្តៅក្រហម និងគ្រឿងបន្លាស់រថយន្តផ្សេងទៀតចូលទៅក្នុងអាងទឹកត្រជាក់នៅលើខ្សែបន្ទាត់ដែលផ្លាស់ទីពួកវាទៅឱ្យកម្មករសម្រាប់កាត់ និងផ្លុំ។" ប៉ាតង់របស់ Devol សម្រាប់ដៃមនុស្សយន្តដែលអាចសរសេរកម្មវិធីបានតាមប្រព័ន្ធឌីជីថលដំបូងគេតំណាងឱ្យគ្រឹះនៃឧស្សាហកម្មមនុស្សយន្តទំនើប។[72] Victor Scheinman នៅសារមន្ទីរ MIT ជាមួយនឹងមនុស្សយន្ត PUMA ក្នុងឆ្នាំ ២០១៤ Rancho Arm ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាដៃមនុស្សយន្ត ដើម្បីជួយអ្នកជំងឺពិការនៅមន្ទីរពេទ្យ Rancho Los Amigos ក្នុងទីក្រុង Downey រដ្ឋ California។ ដៃដែលគ្រប់គ្រងដោយកុំព្យូទ័រនេះត្រូវបានទិញដោយសាកលវិទ្យាល័យស្ទែនហ្វដក្នុងឆ្នាំ 1963។ ក្នុងឆ្នាំ 1967 មនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មដំបូងគេត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់ប្រកបដោយផលិតភាពនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។ មនុស្សយន្ត Versatran ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមហ៊ុន American Machine and Foundry ។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ការរចនារ៉ូបូតធារាសាស្ត្រដោយ Unimation ត្រូវបានដាក់ឱ្យដំណើរការដោយក្រុមហ៊ុន Kawasaki Heavy Industries។[74] Marvin Minsky បានបង្កើត Tentacle Arm នៅឆ្នាំ 1968 ។ ដៃត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយកុំព្យូទ័រ ហើយសន្លាក់ទាំង 12 របស់វាត្រូវបានដំណើរការដោយធារាសាស្ត្រ។ នៅឆ្នាំ 1969 និស្សិតផ្នែកវិស្វកម្មមេកានិក Victor Scheinman បានបង្កើត Stanford Arm ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាដៃមនុស្សយន្តដែលគ្រប់គ្រងដោយកុំព្យូទ័រអេឡិចត្រូនិចដំបូងគេ ដោយសារតែការណែនាំរបស់ Unimate ត្រូវបានរក្សាទុកនៅលើស្គរម៉ាញេទិក។[73] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 សង្គ្រាមវៀតណាមបានក្លាយជាកន្លែងសាកល្បងសម្រាប់បច្ចេកវិទ្យាបញ្ជាដោយស្វ័យប្រវត្តិ និងបណ្តាញឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា។[75] នៅឆ្នាំ 1966 បន្ទាត់ McNamara ត្រូវបានស្នើឡើងក្នុងគោលបំណងតម្រូវឱ្យស្ទើរតែគ្មានកម្លាំងដី។ បណ្តាញឧបករណ៍ចាប់សញ្ញានៃការរញ្ជួយដី និងឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាសូរស័ព្ទ ការចាប់យករូបភាព និងការជីកយករ៉ែដីដែលបង្កឡើងដោយឧបករណ៍ចាប់សញ្ញានេះ ត្រូវបានអនុវត្តតែផ្នែកខ្លះប៉ុណ្ណោះ ដោយសារតម្លៃខ្ពស់ ។[76] មនុស្សយន្តចល័តដំបូងគេដែលមានសមត្ថភាពវែកញែកអំពីបរិស្ថានជុំវិញរបស់វា Shakey ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ 1970 ដោយវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ Stanford (ឥឡូវនេះ SRI International)។ Shakey បានរួមបញ្ចូលគ្នានូវការបញ្ចូលឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាជាច្រើន រួមទាំងកាមេរ៉ាទូរទស្សន៍ ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាជួរឡាស៊ែរ និង "ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញារលាក់" ដើម្បីរុករក។[73] ឆ្នាំ 1970 គ្រាប់បែក GBU-10 Paveway II ដែលជាគ្រាប់បែកដឹកនាំដោយឡាស៊ែររបស់អាមេរិក ដោយផ្អែកលើគ្រាប់បែកគោលបំណងទូទៅ Mk 84 ប៉ុន្តែមានឧបករណ៍ស្វែងរកឡាស៊ែរ និងស្លាបសម្រាប់ការណែនាំ។ ណែនាំក្នុងសេវាកម្ម គ.ឆ្នាំ ១៩៧៦។ នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 គ្រាប់រំសេវ និងអាវុធឆ្លាតវៃត្រូវបានបង្កើតឡើង។ អាវុធក្លាយជាមនុស្សយន្តដោយអនុវត្តការណែនាំស្ថានីយ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសង្រ្គាមវៀតណាម គ្រាប់បែកដែលដឹកនាំដោយឡាស៊ែរដំបូងត្រូវបានគេដាក់ពង្រាយ ដែលអាចស្វែងរកគោលដៅរបស់ពួកគេដោយធ្វើតាមកាំរស្មីឡាស៊ែរដែលត្រូវបានចង្អុលទៅគោលដៅ។ ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ 1972 គ្រាប់បែកដែលដឹកនាំដោយឡាស៊ែរ Linebacker បានបង្ហាញប្រសិទ្ធភាព ប៉ុន្តែនៅតែពឹងផ្អែកខ្លាំងទៅលើប្រតិបត្តិកររបស់មនុស្ស។ អាវុធបាញ់និងបំភ្លេចក៏ត្រូវបានដាក់ពង្រាយជាលើកដំបូងនៅក្នុងសង្រ្គាមវៀតណាមបិទ ដែលនៅពេលដែលបានចាប់ផ្តើមមិនតម្រូវឱ្យមានការយកចិត្តទុកដាក់ ឬសកម្មភាពបន្ថែមទៀតពីប្រតិបត្តិករ។[76] ការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សយន្តមនុស្សយន្តត្រូវបានរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមនុស្សយន្តជប៉ុនក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 ។ សាកលវិទ្យាល័យ Waseda បានផ្តួចផ្តើមគម្រោង WABOT ក្នុងឆ្នាំ 1967 ហើយនៅឆ្នាំ 1972 បានបញ្ចប់ WABOT-1 ដែលជាមនុស្សយន្តឆ្លាតវៃពេញលេញដំបូងបង្អស់របស់ពិភពលោក។[78] ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងអវយវៈរបស់វាបានអនុញ្ញាតឱ្យវាដើរជាមួយនឹងអវយវៈក្រោម ហើយអាចក្តាប់ និងដឹកជញ្ជូនវត្ថុដោយដៃ ដោយប្រើឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា tactile ។ ប្រព័ន្ធចក្ខុវិស័យរបស់វាបានអនុញ្ញាតឱ្យវាវាស់ចម្ងាយ និងទិសដៅទៅកាន់វត្ថុដោយប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ទទួលខាងក្រៅ ភ្នែកសិប្បនិម្មិត និងត្រចៀក។ ហើយ​ប្រព័ន្ធ​សន្ទនា​របស់​វា​បាន​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​វា​ប្រាស្រ័យ​ទាក់ទង​ជាមួយ​មនុស្ស​ម្នាក់​ជា​ភាសា​ជប៉ុន​ជាមួយនឹង​មាត់​សិប្បនិម្មិត​។ វាបានធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ Android ដំបូង។[79][80] Freddy និង Freddy II គឺជាមនុស្សយន្តដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅសាកលវិទ្យាល័យ Edinburgh School of Informatics ដោយ Pat Ambler, Robin Popplestone, Austin Tate និង Donald Mitchie ហើយមានសមត្ថភាពប្រមូលផ្តុំប្លុកឈើក្នុងរយៈពេលជាច្រើនម៉ោង។ ក្រុមហ៊ុនដែលមានមូលដ្ឋាននៅអាឡឺម៉ង់ KUKA បានបង្កើតមនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មដំបូងគេរបស់ពិភពលោកជាមួយនឹងអ័ក្សជំរុញដោយមេកានិចចំនួនប្រាំមួយ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា FAMULUS ។ នៅឆ្នាំ 1974 លោក Michael J. Freeman បានបង្កើត Leachim ដែលជាគ្រូបង្រៀនមនុស្សយន្តដែលត្រូវបានកម្មវិធីជាមួយនឹងកម្មវិធីសិក្សាក្នុងថ្នាក់ ក៏ដូចជាព័ត៌មានអំពីជីវប្រវត្តិមួយចំនួនអំពីសិស្សចំនួន 40 នាក់ ដែល Leachim ត្រូវបានកម្មវិធីដើម្បីបង្រៀន។[83] Leachim មានសមត្ថភាពក្នុងការសំយោគការនិយាយរបស់មនុស្ស។[84] Leachim ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​តេស្ដ​នៅ​ក្នុង​ថ្នាក់​ទី​បួន​ក្នុង​សង្កាត់ Bronx នៃ​ទីក្រុង New York ។ ក្នុងឆ្នាំ 1974 លោក David Silver បានរចនា The Silver Arm ដែលមានសមត្ថភាពធ្វើចលនាល្អ ចម្លងដៃមនុស្ស។ មតិកែលម្អត្រូវបានផ្តល់ដោយឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាប៉ះ និងសម្ពាធ និងវិភាគដោយកុំព្យូទ័រ។[73] SCARA, Selective Compliance Assembly Robot Arm, ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1978 ជាដៃមនុស្សយន្ត 4-axis ដ៏មានប្រសិទ្ធភាព។ ប្រើបានល្អបំផុតសម្រាប់ការរើសគ្រឿងបន្លាស់ និងដាក់វានៅទីតាំងផ្សេងទៀត SCARA ត្រូវបានណែនាំទៅខ្សែដំឡើងនៅឆ្នាំ 1981។[86] រទេះ Stanford បានឆ្លងកាត់បន្ទប់ដែលពេញដោយកៅអីនៅឆ្នាំ 1979 ដោយជោគជ័យ។ វាពឹងផ្អែកជាចម្បងលើចក្ខុវិស័យស្តេរ៉េអូ ដើម្បីរុករក និងកំណត់ចម្ងាយ។[73] វិទ្យាស្ថានមនុស្សយន្តនៅសកលវិទ្យាល័យ Carnegie Mellon ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1979 ដោយ Raj Reddy។ ឆ្នាំ 1980 មនុស្សយន្ត KUKA IR 160/60 ពីឆ្នាំ ១៩៨៣ ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សយន្តសហការគ្នា (cobots) ធ្វើអន្តរកម្មដោយផ្ទាល់ជាមួយមនុស្សនៅក្នុងតំបន់ធ្វើការរួមគ្នា។[88] តាកែវ កាណាដេ បានបង្កើត "ដៃចង្កូតផ្ទាល់" លើកដំបូងនៅឆ្នាំ 1981 ។ ម៉ូទ័រដៃដំបូងរបស់វាត្រូវបានដាក់នៅក្នុងមនុស្សយន្តដោយខ្លួនវាផ្ទាល់ បំបាត់ការបញ្ជូនវែង។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៤ Wabot-2 ត្រូវបានបង្ហាញ។ មានសមត្ថភាពលេងសរីរាង្គ Wabot-2 មានម្រាមដៃចំនួន 10 និងជើងពីរ។ Wabot-2 អាចអានពិន្ទុតន្ត្រី និងអមដំណើរមនុស្សម្នាក់។ នៅឆ្នាំ 1986 ក្រុមហ៊ុន Honda បានចាប់ផ្តើមកម្មវិធីស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍមនុស្សយន្តរបស់ខ្លួនដើម្បីបង្កើតមនុស្សយន្តដែលមានសមត្ថភាពធ្វើអន្តរកម្មជាមួយមនុស្សដោយជោគជ័យ។[91] មនុស្សយន្ត hexapodal ដែលមានឈ្មោះថា Genghis ត្រូវបានបង្ហាញដោយ MIT ក្នុងឆ្នាំ 1989 ។ Genghis មានភាពល្បីល្បាញដោយសារត្រូវបានបង្កើតឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងមានតម្លៃថោកដោយសារតែវិធីសាស្រ្តសាងសង់។ Genghis បានប្រើ microprocessor ចំនួន 4, ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា 22 និង servo motors ចំនួន 12 ។ Rodney Brooks និង Anita M. Flynn បានបោះពុម្ភផ្សាយ "លឿន ថោក និងគ្មានការគ្រប់គ្រង៖ ការលុកលុយមនុស្សយន្តនៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ"។ ក្រដាសនេះបានតស៊ូមតិក្នុងការបង្កើតមនុស្សយន្តតូចៗដែលមានតម្លៃថោកជាងក្នុងចំនួនកាន់តែច្រើនដើម្បីបង្កើនពេលវេលាផលិត និងកាត់បន្ថយភាពលំបាកក្នុងការបាញ់បង្ហោះមនុស្សយន្តទៅកាន់លំហ។[93 ឆ្នាំ 1990 នៅឆ្នាំ 1994 ឧបករណ៍វះកាត់ជំនួយដោយមនុស្សយន្តដែលទទួលបានជោគជ័យបំផុតត្រូវបានសម្អាតដោយ FDA ។ Cyberknife ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ John R. Adler ហើយប្រព័ន្ធដំបូងត្រូវបានដំឡើងនៅសាកលវិទ្យាល័យ Stanford ក្នុងឆ្នាំ 1991។ ប្រព័ន្ធវះកាត់វិទ្យុសកម្មនេះរួមបញ្ចូលគ្នានូវការវះកាត់តាមរូបភាពជាមួយនឹងទីតាំងមនុស្សយន្ត។ ឥឡូវនេះ Cyberknife ត្រូវបានដាក់ពង្រាយដើម្បីព្យាបាលអ្នកជំងឺដែលមានដុំសាច់ខួរក្បាល ឬឆ្អឹងខ្នង។ ម៉ាស៊ីនថតកាំរស្មីអ៊ិចតាមដានការផ្លាស់ទីលំនៅ និងទូទាត់សងសម្រាប់ចលនាដែលបណ្តាលមកពីការដកដង្ហើម។[94] រ៉ូបូតជីវម៉ាទិក RoboTuna ត្រូវបានសាងសង់ដោយនិស្សិតបណ្ឌិត David Barrett នៅវិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យា Massachusetts ក្នុងឆ្នាំ 1996 ដើម្បីសិក្សាពីរបៀបដែលត្រីហែលក្នុងទឹក។ RoboTuna ត្រូវ​បាន​រចនា​ឡើង​ដើម្បី​ហែល​ទឹក និង​ស្រដៀង​នឹង​ត្រីធូណា​ព្រុយ​ខៀវ។[95] កុំព្យូទ័រ Deep Blue របស់ IBM បានយកឈ្នះជើងឯកអុកពិភពលោក Garry Kasparov ក្នុងឆ្នាំ 1997 ។ មនុស្សយន្ត P2 របស់ក្រុមហ៊ុន Honda ត្រូវបានបង្ហាញជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ 1996 ។ ការឈរសម្រាប់ "គំរូគំរូ 2" P2 គឺជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សជាតិរបស់ហុងដា។ កម្ពស់ជាង 6 ហ្វីត (1.8 ម៉ែត្រ) P2 គឺតូចជាងអ្នកកាន់តំណែងមុនរបស់វា ហើយមើលទៅដូចជាមនុស្សច្រើនជាងនៅក្នុងចលនារបស់វា។[96] រំពឹងថានឹងដំណើរការត្រឹមតែប្រាំពីរថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ Sojourner rover ទីបំផុតបានបិទបន្ទាប់ពីប្រតិបត្តិការរយៈពេល 83 ថ្ងៃក្នុងឆ្នាំ 1997 ។ មនុស្សយន្តតូចមួយនេះ (ត្រឹមតែ 23 ផោន ឬ 10.5 គីឡូក្រាម) បានធ្វើប្រតិបត្តិការពាក់កណ្តាលស្វយ័តលើផ្ទៃភពអង្គារដែលជាផ្នែកមួយនៃបេសកកម្ម Mars Pathfinder ។ បំពាក់ដោយកម្មវិធីបញ្ចៀសឧបសគ្គ Sojourner មានសមត្ថភាពរៀបចំផែនការ និងរុករកផ្លូវដើម្បីសិក្សាលើផ្ទៃភពផែនដី។ សមត្ថភាពរបស់ Sojourner ក្នុងការរុករកជាមួយនឹងទិន្នន័យតិចតួចអំពីបរិស្ថានរបស់វា និងជុំវិញដែលនៅជិតនោះបានអនុញ្ញាតឱ្យវាប្រតិកម្មទៅនឹងព្រឹត្តិការណ៍ និងវត្ថុដែលមិនបានគ្រោងទុក។[97] មនុស្សយន្ត P3 ត្រូវបានបង្ហាញដោយក្រុមហ៊ុន Honda ក្នុងឆ្នាំ 1998 ដែលជាផ្នែកមួយនៃគម្រោងមនុស្សយន្តដែលកំពុងបន្តរបស់ក្រុមហ៊ុន។[98] នៅឆ្នាំ 1999 ក្រុមហ៊ុន Sony បានណែនាំ AIBO ដែលជាឆ្កែមនុស្សយន្តដែលមានសមត្ថភាពធ្វើអន្តរកម្មជាមួយមនុស្ស។ ម៉ូដែលដំបូងដែលចេញនៅប្រទេសជប៉ុនបានលក់អស់ក្នុងរយៈពេល 20 នាទី។[99] ក្រុមហ៊ុន Honda បានបង្ហាញលទ្ធផលកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៃគម្រោងមនុស្សធម៌របស់ពួកគេក្នុងឆ្នាំ 2000 ដែលមានឈ្មោះថា ASIMO ។ ASIMO អាចរត់ ដើរ ប្រាស្រ័យទាក់ទងជាមួយមនុស្ស ស្គាល់មុខ បរិស្ថាន សំលេង និងឥរិយាបថ និងធ្វើអន្តរកម្មជាមួយបរិស្ថានរបស់វា។[100] ក្រុមហ៊ុន Sony ក៏បានបង្ហាញ Sony Dream Robots របស់ខ្លួន ដែលជាមនុស្សយន្តតូចៗនៅក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍សម្រាប់ការកម្សាន្ត។[101] នៅខែតុលា ឆ្នាំ 2000 អង្គការសហប្រជាជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានមនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មចំនួន 742,500 នៅលើពិភពលោក ដែលក្នុងនោះជាងពាក់កណ្តាលត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។[31](បានកែ) ឆ្នាំ 2000 ម៉ាស៊ីនបូមធូលី Roomba ចតនៅស្ថានីយ៍មូលដ្ឋាន នៅខែមេសាឆ្នាំ 2001 យាន Canadarm2 ត្រូវបានបាញ់បង្ហោះទៅកាន់គន្លងតារាវិថី ហើយភ្ជាប់ទៅនឹងស្ថានីយអវកាសអន្តរជាតិ។ Canadarm2 គឺជាអាវុធដែលមានទំហំធំ និងមានសមត្ថភាពជាងមុនដែលប្រើដោយយានអវកាស ហើយត្រូវបានគេសរសើរថា "ឆ្លាតជាង"។[102] ផងដែរកាលពីខែមេសា យាន Unmanned Aerial Vehicle Global Hawk បានធ្វើការហោះហើរមិនឈប់ដោយស្វ័យភាពលើកដំបូងលើមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ពីមូលដ្ឋានទ័ពអាកាស Edwards ក្នុងរដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា ទៅកាន់មូលដ្ឋាន RAAF Edinburgh នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអូស្ត្រាលី។ ការហោះហើរត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងរយៈពេល 22 ម៉ោង។[103] Roomba ដ៏ពេញនិយម ដែលជាម៉ាស៊ីនបូមធូលីមនុស្សយន្តត្រូវបានចេញផ្សាយជាលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 2002 ដោយក្រុមហ៊ុន iRobot ។ ក្នុងឆ្នាំ 2002 នៅក្នុងសៀវភៅ Designing Sociable Robots របស់នាង Cynthia Breazeal គឺជាមនុស្សដំបូងគេដែលស្វែងយល់ពីគំនិតរបស់មនុស្សយន្តដែលធ្វើត្រាប់តាមមនុស្ស ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយការស្រាវជ្រាវអំពីរបៀបដែលនៅពេលអនាគត ការបង្រៀនមនុស្សយន្តមនុស្សយន្តឱ្យបំពេញកិច្ចការថ្មីអាចមានលក្ខណៈសាមញ្ញដូចគ្រាន់តែបង្ហាញពួកគេ។[105] ពេញមួយដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000 Breazeal កំពុងពិសោធជាមួយនឹងការផ្លាស់ប្តូរសង្គមរវាងមនុស្ស និងមនុស្សយន្តដែលមានមនុស្សយន្ត។ ខណៈពេលដែលនាងបានបញ្ចប់ថ្នាក់បណ្ឌិតនៅ MIT នាងបានធ្វើការលើមនុស្សយន្តមនុស្សយន្ត Kismet, Leonard, Aida, Autom និង Huggable។[106] ការធ្វើបែបនេះ Breazeal បានរកឃើញថាបញ្ហាគឺថាមនុស្សយន្តជាញឹកញាប់ធ្វើអន្តរកម្មជាមួយវត្ថុប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមនុស្សទេ ហើយបានណែនាំថាមនុស្សយន្តអាចត្រូវបានប្រើដើម្បីទំនាក់ទំនងកាន់តែប្រសើរឡើងរវាងមនុស្ស។ ក្នុងឆ្នាំ 2005 សាកលវិទ្យាល័យ Cornell បានបង្ហាញប្រព័ន្ធមនុស្សយន្តនៃប្លុកម៉ូឌុលដែលមានសមត្ថភាពភ្ជាប់ និងផ្ដាច់ ដែលពិពណ៌នាថាជាមនុស្សយន្តដំបូងគេដែលមានសមត្ថភាពចម្លងដោយខ្លួនឯង ព្រោះវាមានសមត្ថភាពប្រមូលផ្តុំច្បាប់ចម្លងដោយខ្លួនឯងប្រសិនបើវាត្រូវបានដាក់នៅជិតប្លុកជាច្រើនទៀតដែលបង្កើតវា។[107] បាញ់បង្ហោះនៅឆ្នាំ 2003 នៅថ្ងៃទី 3 និង 24 ខែមករា យាន Mars Rovers Spirit and Opportunity បានចុះចតលើផ្ទៃភពអង្គារ។ មនុស្សយន្តទាំងពីរបានបើកឡានច្រើនដងច្រើនជាងចម្ងាយដែលរំពឹងទុកពីដំបូង ហើយ Opportunity នៅតែដំណើរការរហូតដល់ពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 2018 មុនពេលទំនាក់ទំនងត្រូវបានបាត់បង់ដោយសារព្យុះធូលីដ៏ធំមួយ។[108] រថយន្តដែលបើកបរដោយខ្លួនឯងបានបង្ហាញខ្លួននៅប្រហែលឆ្នាំ 2005 ប៉ុន្តែមានកន្លែងសម្រាប់កែលម្អ។ គ្មានឧបករណ៍ 15 ណាដែលប្រកួតប្រជែងនៅក្នុង DARPA Grand Challenge (2004) បានបញ្ចប់វគ្គសិក្សាដោយជោគជ័យ។ តាមពិត គ្មានមនុស្សយន្តណាអាចរុករកបានច្រើនជាង 5% នៃផ្លូវបិទផ្លូវ 150 ម៉ាយ (240 គីឡូម៉ែត្រ) ដោយបន្សល់ទុករង្វាន់ 1 លានដុល្លារមិនត្រូវបានទាមទារទេ។[109] ក្នុងឆ្នាំ 2005 ក្រុមហ៊ុន Honda បានបង្ហាញកំណែថ្មីនៃមនុស្សយន្ត ASIMO របស់ខ្លួន ដែលធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពជាមួយនឹងឥរិយាបថ និងសមត្ថភាពថ្មី។[110] ក្នុងឆ្នាំ 2006 សាកលវិទ្យាល័យ Cornell បានបង្ហាញមនុស្សយន្ត "Starfish" របស់ខ្លួន ដែលជាមនុស្សយន្តជើងបួនដែលមានសមត្ថភាពធ្វើគំរូដោយខ្លួនឯង[ត្រូវការការបញ្ជាក់] និងរៀនដើរបន្ទាប់ពីរងការខូចខាត។[111] ក្នុងឆ្នាំ 2007 TOMY បានដាក់ឱ្យដំណើរការនូវមនុស្សយន្តកម្សាន្ត i-sobot ដែលជាមនុស្សយន្តដែលដើរបានដូចមនុស្ស ហើយអាចដើរបានដូចមនុស្ស និងទាត់ និងដាល់ ព្រមទាំងល្បិចកម្សាន្ត និងសកម្មភាពពិសេសមួយចំនួននៅក្រោម "Special Action Mode"។ ឆ្នាំ 2010 ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ត្រូវបានកំណត់ដោយការកែលម្អទ្រង់ទ្រាយធំនៅក្នុងភាពអាចរកបាន ថាមពល និងភាពអាចប្រើប្រាស់បាននៃសមាសធាតុមនុស្សយន្តដែលមានជាទូទៅ ក៏ដូចជាការរីកសាយដ៏ធំនៃមនុស្សយន្តចូលទៅក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការរំពឹងទុកសុទិដ្ឋិនិយម និងការព្រួយបារម្ភពីសង្គមថ្មី។ ការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សយន្តមនុស្សយន្តបានបន្តរីកចម្រើន។ Robonaut 2 ត្រូវបានបាញ់បង្ហោះទៅកាន់ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ នៅលើយានអវកាស Space Shuttle Discovery ក្នុងបេសកកម្ម STS-133 ក្នុងឆ្នាំ 2011 ជាមនុស្សយន្តដំបូងគេនៅក្នុងលំហ។ ខណៈពេលដែលគោលបំណងដំបូងរបស់វាគឺដើម្បីបង្រៀនវិស្វករពីរបៀបដែលមនុស្សយន្ត dextrous មានឥរិយាបទនៅក្នុងលំហ ក្តីសង្ឃឹមគឺថាតាមរយៈការធ្វើឱ្យប្រសើរ និងការជឿនលឿន វាអាចថ្ងៃណាមួយចេញក្រៅស្ថានីយ៍ដើម្បីជួយអ្នកដើរលំហអាកាសធ្វើការជួសជុល ឬបន្ថែមស្ថានីយ ឬធ្វើការងារវិទ្យាសាស្ត្រ។[112] នៅចុងទស្សវត្សរ៍នេះ មនុស្សយន្តដែលមានរាងដូចមនុស្ស និងសត្វអាចសម្អាតវគ្គពិបាកៗ រក្សាលំនឹង និងថែមទាំងអាចធ្វើលំហាត់កាយសម្ព័ន្ធទៀតផង។[113] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ភាគច្រើននៃការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សយន្តនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ជំនួសវិញដោយមើលឃើញថាមនុស្សយន្តដែលមិនមែនជាមនុស្សដែលមានឯកទេសកាន់តែតូចជាងមុន កាន់តែមានតម្លៃថោក សមត្ថភាពកាន់តែច្រើន និងកាន់តែទូលំទូលាយ។ ច្បាប់របស់ Moore និងការបង្កើនការរួមបញ្ចូលនៃសមាសធាតុអេឡិចត្រូនិចឌីជីថលទៅក្នុងប្រព័ន្ធទម្ងន់ស្រាល និងថាមពលនៅលើបន្ទះឈីបដែលអនុញ្ញាតសម្រាប់ការគណនាធ្ងន់ដែលចាំបាច់សម្រាប់ប្រតិបត្តិការនៃប្រព័ន្ធមនុស្សយន្តដែលត្រូវបានអនុវត្តដោយឧបករណ៍តូចៗ និងតូចជាង។ ភាពជឿនលឿនជាច្រើននៃបច្ចេកវិទ្យាបន្ទះឈីប និងឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាទាំងនេះត្រូវបានជំរុញដោយការរីកចម្រើន និងការរីករាលដាលនៃស្មាតហ្វូន ដែលទាមទារសមាសធាតុថ្មីទាំងនេះ ដើម្បីបំពេញតម្រូវការកើនឡើងនៃការប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ។ ការចំណាយ និងការកាត់បន្ថយទម្ងន់នៃសមាសធាតុទាំងនេះបានបណ្តាលឱ្យមានការរីកសាយនៃប្រភេទថ្មីនៃមនុស្សយន្តដែលមានគោលបំណងពិសេស។ Quadcopters ដែលជាភាពថ្មីថ្មោងនៅដើមទសវត្សរ៍នេះ បានក្លាយជាវេទិកាគ្រប់ទីកន្លែងសម្រាប់ប្រព័ន្ធមនុស្សយន្ត ដែលបង្ហាញពីការរុករកស្វយ័ត និងស្ថេរភាព ហើយមានឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាដែលមានអនុភាពកាន់តែខ្លាំងឡើង រួមទាំងកាមេរ៉ាដែលមានស្ថេរភាពខ្ពស់ រ៉ាដា និងឧបករណ៍ស្ទង់មតិ។ នៅចុងទស្សវត្សន៍នេះ តម្លៃនៃ quadcopter មនុស្សយន្តដែលមានកាមេរ៉ា 4K និងការរុករកដោយស្វយ័តបានធ្លាក់ចុះក្នុងរង្វង់ថវិកាចំណង់ចំណូលចិត្ត [114] ហើយក្រុមហ៊ុនដូចជា Amazon កំពុងស្វែងរកការប្រើប្រាស់ quadcopters ដើម្បីដឹកជញ្ជូនដោយស្វយ័ត ទោះបីជាការដាក់ពង្រាយប្រព័ន្ធនេះមិនបានកើតឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ 5 ក៏ដោយ។ ទស្សវត្សរ៍នេះក៏បានឃើញការរីកចំរើននៃសមត្ថភាពនៃបញ្ញាសិប្បនិម្មិតផងដែរ។ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 សមត្ថភាពនៃកុំព្យូទ័រនៅលើយន្តហោះដែលប្រើក្នុងមនុស្សយន្តបានកើនឡើងដល់ចំណុចដែលមនុស្សយន្តអាចធ្វើសកម្មភាពស្មុគស្មាញកាន់តែខ្លាំងឡើងដោយគ្មានការណែនាំពីមនុស្ស ក៏ដូចជាដំណើរការទិន្នន័យដោយឯករាជ្យតាមវិធីស្មុគស្មាញជាង។ ការរីកចម្រើននៃបណ្តាញទិន្នន័យចល័ត និងការបង្កើនថាមពលនៃកាតក្រាហ្វិកសម្រាប់កម្មវិធីបញ្ញាសិប្បនិមិត្តក៏បានអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សយន្តទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុមឆ្ងាយៗក្នុងពេលជាក់ស្តែង បង្កើនសមត្ថភាពសូម្បីតែមនុស្សយន្តសាមញ្ញបំផុតក្នុងការរួមបញ្ចូលបច្ចេកទេសបញ្ញាសិប្បនិម្មិតដ៏ទំនើប។ ទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ក៏បានមើលឃើញពីការរីកចម្រើននៃគំរូកម្មវិធីថ្មី ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សយន្ត និងប្រព័ន្ធ AI របស់ពួកគេទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីការកើនឡើងនៃថាមពលកុំព្យូទ័រនេះ។ បណ្តាញសរសៃប្រសាទបានរីកចម្រើនកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ដោយក្រុមហ៊ុនដូចជា Google ផ្តល់ការចូលប្រើដោយឥតគិតថ្លៃ និងបើកចំហរចំពោះផលិតផលដូចជា TensorFlow ដែលអនុញ្ញាតឱ្យក្រុមហ៊ុនផលិតមនុស្សយន្តបញ្ចូលសំណាញ់សរសៃប្រសាទបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានសមត្ថភាពដូចជាការសម្គាល់មុខ និងការកំណត់អត្តសញ្ញាណវត្ថុនៅក្នុងមនុស្សយន្តតូចបំផុត និងថោកបំផុត។[116] ការរីកចម្រើននៃមនុស្សយន្តនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ក៏ស្របពេលជាមួយនឹងការកើនឡើងនៃថាមពលនៃចលនាកម្មវិធីប្រភពបើកចំហ ដោយក្រុមហ៊ុនជាច្រើនផ្តល់ការចូលប្រើដោយឥតគិតថ្លៃចំពោះកម្មវិធីបញ្ញាសិប្បនិម្មិតរបស់ពួកគេ។ ផ្នែករឹងប្រភពបើកចំហ ដូចជាខ្សែ Raspberry Pi នៃកុំព្យូទ័របន្ទះតែមួយតូច និងខ្សែ Arduino នៃ microcontrollers ក៏ដូចជាអារេដែលកំពុងកើនឡើងនៃសមាសធាតុអេឡិចត្រូនិចដូចជាឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា និងម៉ូទ័របានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងថាមពល និងការថយចុះតម្លៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ។ គួបផ្សំជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃនៃបច្ចេកទេសផលិតដូចជាការបោះពុម្ព 3D សមាសធាតុទាំងនេះបានអនុញ្ញាតឲ្យអ្នកចូលចិត្ត អ្នកស្រាវជ្រាវ និងអ្នកផលិតដូចគ្នា បង្កើតមនុស្សយន្តដែលមានគោលបំណងពិសេសយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងថោក ដែលបង្ហាញពីកម្រិតខ្ពស់នៃបញ្ញាសិប្បនិម្មិត ក៏ដូចជាចែករំលែកការរចនារបស់ពួកគេជាមួយអ្នកដទៃជុំវិញពិភពលោក។ រថយន្ត​ដែល​បើក​បរ​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​ពី​ការ​រំពឹង​ទុក​ទៅ​ជា​ការ​លេច​ធ្លោ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​មួយ​ទសវត្សរ៍។ នៅចុងទស្សវត្សរ៍នេះ រថយន្តថ្មីភាគច្រើនត្រូវបានផលិតឡើងជាមួយនឹងប្រព័ន្ធរងមនុស្សយន្តដែលមានសមត្ថភាពព្រមានអ្នកបើកបររថយន្តអំពីគ្រោះថ្នាក់ដូចជាយានជំនិះនៅក្បែរ ឬការចាកចេញផ្លូវដែលអាចមានសក្តានុពល។[117] នៅក្នុងឆ្នាំ 2014 រថយន្ត Tesla ថ្មីត្រូវបានបំពាក់ជាមួយនឹងផ្នែករឹងកុំព្យូទ័រដែលចាំបាច់ដើម្បីគាំទ្រដល់ប្រព័ន្ធកម្មវិធីស្វ័យប្រវត្តិពេញលេញ ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធសូហ្វវែរស្វយ័តកាន់តែខ្លាំងឡើងមកដល់ជាការធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពក្នុងរយៈពេលក្រោយៗទៀត។[118] នៅចុងទស្សវត្សរ៍នេះ ការបើកបរដោយស្វ័យភាពអាចធ្វើទៅបាននៅលើផ្លូវធំ ប៉ុន្តែនៅតែទាមទារការត្រួតពិនិត្យរបស់មនុស្ស។[119] ការរីកចម្រើននៃសមត្ថភាពមនុស្សយន្តក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍នេះបានកើតឡើងស្របគ្នានឹងការប្រមូលផ្តុំអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទៅក្នុងដៃរបស់ក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាពហុជាតិធំៗ ដែលបានជំរុញឱ្យមានការព្រួយបារម្ភថាសមត្ថភាពរបស់មនុស្សយន្តទាំងនេះអាចត្រូវបានរំលោភបំពានដោយក្រុមហ៊ុនដែលធ្វើឱ្យពួកគេមានសម្រាប់អ្នកប្រើប្រាស់។ ការទិញយក Roomba ដោយ Amazon បាននាំឱ្យមានការព្រួយបារម្ភពីអ្នកតស៊ូមតិឯកជនភាពទិន្នន័យថាទិន្នន័យអំពីផ្ទៃខាងក្នុងនៃផ្ទះរបស់អ្នកប្រើប្រាស់ដែលប្រមូលបានដោយឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា និងកាមេរ៉ារបស់មនុស្សយន្តអាចត្រូវបានរក្សាទុក ចែករំលែក និងវិភាគដោយគ្មានការយល់ព្រមពីអ្នកប្រើប្រាស់ទាំងនោះ។[120] ដូចគ្នានេះដែរ ភាពទូលំទូលាយនៃ quadcopters ហោះហើរខ្នាតតូច ស្វ័យប្រវត្តិកម្មក្នុងផ្ទះ និងសមត្ថភាពសម្គាល់ផ្ទៃមុខដោយមនុស្សយន្តបានបង្កឱ្យមានការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងទាក់ទងនឹងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស រួមទាំងការចោទប្រកាន់អំពីការគាបសង្កត់ជនជាតិភាគតិចនៅក្នុងប្រទេសចិន[121] និងការព្រួយបារម្ភអំពីការរំលោភសិទ្ធិឯកជនភាពដោយការអនុវត្តច្បាប់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក។[122] ដោយសារប្រព័ន្ធមនុស្សយន្តបានបង្ហាញពីសមត្ថភាពក្នុងការអនុវត្តការងារកាន់តែច្រើនឡើងៗនៅពេលដែលកំណត់ចំពោះប្រតិបត្តិកររបស់មនុស្ស អ្នកសីលធម៌ជាច្រើនបានលើកឡើងពីការព្រួយបារម្ភថាមនុស្សយន្តដែលដំណើរការប្រព័ន្ធស្មុគស្មាញអាចមិនមានការការពារខាងសីលធម៌ ឬសីលធម៌ដែលចាំបាច់ដើម្បីធានាសុវត្ថិភាពសាធារណៈ។[123] ពេញមួយទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 មនុស្សបានបន្តពិនិត្យមើលលក្ខណៈនៃទំនាក់ទំនងរបស់ពួកគេជាមួយមនុស្សយន្ត ដោយមាននិន្នាការបង្ហាញពីជំនឿទូទៅថាមនុស្សយន្តគឺជា ឬនឹងក្លាយជាសត្វដឹងខ្លួនដែលសមនឹងទទួលបានសិទ្ធិ និងសម្ព័ន្ធមិត្តដែលមានសក្តានុពល ឬគូប្រជែងរបស់មនុស្ស។ នៅថ្ងៃទី 25 ខែតុលា ឆ្នាំ 2017 នៅឯកិច្ចប្រជុំកំពូលនៃការវិនិយោគនាពេលអនាគតក្នុងទីក្រុង Riyadh មនុស្សយន្តដែលមានឈ្មោះថា Sophia និងសំដៅទៅលើសព្វនាមស្ត្រីត្រូវបានផ្តល់សញ្ជាតិអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត ក្លាយជាមនុស្សយន្តដំបូងគេដែលមិនធ្លាប់មានសញ្ជាតិ។[124][125] នេះបានទាក់ទាញភាពចម្រូងចម្រាស ដោយសារតែវាមិនច្បាស់ថាតើនេះបង្កប់ន័យថា Sophia អាចបោះឆ្នោត ឬរៀបការ ឬថាតើការបិទប្រព័ន្ធដោយចេតនាអាចចាត់ទុកថាជាឃាតកម្ម។ ដូចគ្នាដែរ វាមានភាពចម្រូងចម្រាសក្នុងការពិចារណាថាតើសិទ្ធិប៉ុន្មានត្រូវបានផ្តល់ឱ្យស្ត្រីអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត។[126][127] ស្នាដៃសិល្បៈដ៏ពេញនិយមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ដូចជាការរស់ឡើងវិញរបស់ HBO នៃ Westworld បានលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការយល់ចិត្តមនុស្សយន្ត និងស្វែងយល់ពីសំណួរអំពីមនុស្សជាតិ និងមនសិការ។[128] នៅចុងទស្សវត្សរ៍នេះ មនុស្សយន្តពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្មត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយ អនុវត្តការងារកាន់តែថោក ឬមានភាពត្រឹមត្រូវ និងភាពជឿជាក់ច្រើនជាងមនុស្ស ហើយត្រូវបានគេប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងការផលិត ការផ្គុំ និងវេចខ្ចប់ ការដឹកជញ្ជូន ការរុករកផែនដី និងអវកាស ការវះកាត់ អាវុធ ការស្រាវជ្រាវមន្ទីរពិសោធន៍ និងការផលិតទំនិញប្រើប្រាស់ និងឧស្សាហកម្មយ៉ាងច្រើន។[129] ការរីកចម្រើននៃការប្រើប្រាស់មនុស្សយន្តនៅទូទាំងឧស្សាហកម្ម ក៏ដូចជាក្នុងវិស័យសេវាកម្ម និងក្នុងការងារច្នៃប្រឌិត ឬជំនាញខ្ពស់ពីមុនមានកំណត់ចំពោះមនុស្ស បាននាំឱ្យមានការភ័យខ្លាចនៅក្នុងផ្នែកចុងក្រោយនៃទសវត្សរ៍នៃភាពអត់ការងារធ្វើផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា។[130] នៅចុងទស្សវត្សន៍នេះ មនុស្សយន្តបានចាប់ផ្តើមរីកចម្រើនលើមាត្រដ្ឋានណាណូបច្ចេកវិទ្យា។ ក្នុងឆ្នាំ 2019 វិស្វករនៅសាកលវិទ្យាល័យ Pennsylvania បានបង្កើត nanobots រាប់លានក្នុងរយៈពេលតែប៉ុន្មានសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ ដោយប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាដែលខ្ចីពីឧស្សាហកម្ម semiconductor ចាស់ទុំ។ មនុស្សយន្តមីក្រូទស្សន៍ទាំងនេះមានទំហំតូចល្មមអាចចាក់ចូលទៅក្នុងខ្លួនមនុស្ស និងគ្រប់គ្រងដោយឥតខ្សែ នៅថ្ងៃណាមួយអាចផ្តល់ថ្នាំ និងធ្វើការវះកាត់ បដិវត្តន៍ថ្នាំ និងសុខភាព។[131] == ឯកសារយោង == <references /> == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * {{IMDb title|0358082|Robots}} * {{AllRovi movie|289664|Robots}} * {{mojo title|robots}} * {{Rotten-tomatoes|robots|Robots}} * {{metacritic film|robots}} * {{Siamzone movie|2786|Robots}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តអាមេរិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តគំនូរជីវជល]] b0d99fpf8432tf96svezjooyjasgfm0 0 53471 334273 334098 2026-04-12T05:06:13Z Joey Rith 33078 missing infobox 334273 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ឧទ្យាន | name = | image = ភ្នំខ្នងផ្សារ.jpg | image_size = 240 | map_width = 240 | type = តំបន់ Hiking | location = តំបន់ជួរភ្នំក្រវ៉ាញ | coordinates = 11.788467122383697, 103.79162646677705 | coords_ref = | area = តំបន់ជួរភ្នំក្រវ៉ាញ | hiking_trails = ភ្នំខ្នងសំពៅ | website = }}[[ឯកសារ:កន្លែងបោះតង់.jpg|រូបភាពតូច|ជំរុំបោះតង់លើខ្នងសំពៅ]] '''ខ្នងផ្សារ''' (ភាសាអង់គ្លេស៖ Khnorng Phsar) គឺជាឋានសួគ៌ធម្មជាតិប្រសព្វមុំបីភ្ជាប់ខេត្តបី កំពង់ស្ពឺ កោះកុង និងពោធិ៍សាត់ភាគនិរតីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា និងជាតំបន់ចាប់អារម្មណ៍ខ្លាំងពីសំណាក់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនាដើមឆ្នាំ ២០២០។ ខ្នងផ្សារ មានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិតាំងបំពង់ ឃុំតាសាល ស្រុកឱរ៉ាល់ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ។ នៅពេលដែលភ្ញៀវទេសចរឡើងដល់កំពូលភ្នំ ភ្ញៀវទេសចរអាចគយគនវាលស្មៅស្រស់បំព្រងបៃតងខ្ចីនារដូវវស្សា អង្គុយគយគន់ថ្ងៃរះនាព្រឹកព្រលឹមស្រាងៗ និងអង្គុយថ្ងៃអស្តង្គតនាពេលល្ងាចបាន ដែលទេសភាពដ៏ស្រស់ស្អាតទាំងនេះភ្ញៀវទេសចរគយគន់មិនចេះជិនណាយនោះឡើយ។ <ref name=":0">{{Cite web |title=ប្រវត្តិ និងមូលហេតុគេហៅ “ខ្នងផ្សារ” ? |url=https://news.sabay.com.kh/article/1219755 |access-date=2026-03-25 |website=news.sabay.com.kh}}</ref> [[ឯកសារ:ខ្នងផ្សារ.jpg|រូបភាពតូច|ខ្នងសំពៅមើលពីកំពូលខ្នងផ្សារ]] '''ខ្នងផ្សារ''' ជាតំបន់មួយដែលសំបូរទៅព្រៃឈើក្រាស់ ជ្រលង់ភ្នំខ្ពស់ៗ វាលស្មៅដ៏ស្រស់ស្អាត និងសំបូរទៅដោយសត្វព្រៃកម្រជាច្រើនប្រភេទ។ពេលព្រឹកព្រលឹមយើងគួរធ្វើដំណើរទៅកាន់ ពយខ្នងផ្សារ ដើម្បីទស្សនាភាពស្រស់ស្អាតនៃរស្មីព្រះអាទិត្យរះ អមដោយអាកាសធាតុត្រជាក់ និងពពកហោះយ៉ាងឃ្មួរខ្មាញ់។ ពេលល្ងាចយើងអាចទស្សនាថ្ងៃលិចពីលើខ្នងភ្នំផងដែរ។ ទេសភាពព្រៃព្រឹក្សា សម្បូរដោយសព្វសត្វបក្សាបក្សី បានធ្វើភ្ញៀវទេសចរណ៍ ដែលបានឡើងទៅដល់កំពូលភ្នំខ្នងផ្សារហើយ បាត់អស់ទុក្ខកង្វល់ ស្រូបយកនូវបរិយាកាសធម្មជាតិ ពេលឡើងដល់កំពូលភ្នំ។ ខ្យល់បកប៉ះរៀងកាយ សំលឹងមើលទៅឆ្ងាយបន្តិចពពក ហោះកាន់ព្រៃយ៉ាងក្រាស់ ជារស់ជាតិថ្មីមួយ សម្រាប់អ្នកទេសចរណ៍ដែលបានទៅកំសាន្តបានប្រសិទ្ធមានថា «ឋានសួគ៌ធម្មជាតិ»។ទំរាំបានទៅដល់កំពូលភ្នំ ភ្ញៀវទេសចរណ៍បានជួបនូវទុកលំបាកជាច្រើន តាមរយៈការធ្វើដំណើរដោយថ្នើរជើងប្រមាណជាង ៥ទៅ ៧ម៉ោង។<ref>{{Cite web |last=រាជរដ្ឋាភិបាល |first=នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា |date=2020 |title=ខ្នងផ្សារ |url=https://demo.cambodia.gov.kh/tourism/%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%84%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A/ |archive-url=https://demo.cambodia.gov.kh/tourism/%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%84%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A/ |website=demo.cambodia.gov.kh }}{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''ការធ្វើដំណើរ''' [[ឯកសារ:គោយន្តទៅខ្នងផ្សារ.jpg|រូបភាពតូច|150x150ភីកសែល]] ដើម្បីធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីនោះ គឺយើងត្រូវធ្វើដំណើតាមផ្លូវជាតិលេខ៤ ទៅកាន់ទីរួមខេត្តកំពង់ស្ពឺ ក្រោយឆ្លងស្ពានខេត្តកំពង់ស្ពឺប្រមាណជាង ១គីឡូ យើងបត់តាមស្តុប តេលា (ច្បារមន) ទៅស្តាំ ប្រមាណ១គីឡូ យើងនឹងឃើញផ្លូវបត់ឆ្វេងដែលមានស្លាកសញ្ញាប្រាប់ផ្លូវទៅ ឱរ៉ាល់ ។ បត់ចូលតាមច្រកឱរ៉ាល់ (ផ្លូវ៤៤) ប្រហែល ៥០គីឡូ យើងនឹងដល់រង្វង់មូលឱរ៉ាល់ រួចយើងបន្តដំណើរទៅមុខ តាមផ្លូវលំ ប្រមាណ ៣៥គីឡូ ដោយជិះកាត់ តេទឹកពុះ យើងនឹងទៅដល់ ភូមិរលាក់កងជើង ដែលជាភូមិនៃភ្នំខ្នងផ្សារ៕ <ref name=":0" /> '''ការស្នាក់នៅ''' [[ឯកសារ:ផ្លូវព្រៃទៅកាន់ខ្នងផ្សារ.jpg|រូបភាពតូច|ផ្លូវព្រៃទៅកាន់ខ្នងផ្សារ]] សូមបញ្ជាក់ថា អ្នកទេសចរ ពេលឡើងដល់តំបន់ខ្នងផ្សារ ត្រូវបោះតង់ស្នាក់នៅ​ជាប់ជើង​ខ្នងភ្នំសំពៅ ជាប់ចំការដើម​ស្រល់ ដោយសារតែនៅទីនោះ មានស្នាក់ការមន្ត្រីបរិស្ថាន និងមានបន្ទប់ទឹកស្អាត​ ១អគារ ច្រើនបន្ទប់​។ បន្ទប់ទឹកទាំងនេះ អ្នកទេសចរ អាច​បត់ជើង និងងូតទឹក​ ព្រមទាំង​ប្រើប្រាស់ទឹកស្អាតបាន​​ ដោយឥតគិតថ្លៃ​។ <ref name=":0" /> '''ប្រវត្តិ''' បើតាមលោក ជឹម ជឿន សមាជិកនៃសហគមន៍ការពារធម្មជាតិរលាក់កងជើង បានប្រាប់ឲ្យដឹងថា គេហៅ ខ្នងផ្សារ នេះគឺជាពាក្យដែលចាស់ៗហៅតាំងពីយូរណាស់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ហើយនៅឆ្នាំ១៩៩៣ ឬមុនឆ្នាំ៩៣ សម័យខ្មែរក្រហមនៅទីនេះគឺជាទីតាំងលក់ដូរទំនិញតិចតួចជាលក្ខណៈគ្រួសាររបស់បងប្អូនអ្នកភូមិដែលរស់នៅទីនេះ ទើបគេហៅទីនេះថា ខ្នងផ្សារ ផ្សារនេះគឺជាផ្សារលក់ដូរ មិនមែនឈឺផ្សា ផ្សាដែក ឬខ្នងសា នោះទេ។<ref name=":0" /> [[ឯកសារ:ភ្នំខ្នងផ្សារ.jpg|រូបភាពតូច|កំពូលភ្នំខ្នងផ្សារ]] ត្រង់ពាក្យ ខ្នងផ្សារ លោក ជឹម ជឿន បញ្ជាក់ថា ខ្នងផ្សារ មិនមែន ខ្នងផ្សា ហើយក៏មិនមែន ខ្នងសា ដែរ។ ផ្សារ នេះ គឺ ផ្សា មាន “រ” គឺមកពីពាក្យ ទីផ្សារ ផ្សារលក់ដូរ។<ref name=":0" /> rkkfmi7vgdq7929kixz64mpf9ow8yj5