វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3429 334523 331042 2026-04-22T00:08:08Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334523 wikitext text/x-wiki {{about||សាធារណរដ្ឋចិន|តៃវ៉ាន់||China 王國(disambiguation)|and|PRC (disambiguation)}} {{Expand language |langcode=en |otherarticle={{{1|China}}} |date={{{date|}}} |fa={{{fa|}}} |topic= |nodoc={{{nodoc|}}} |no interwiki={{{no interwiki|}}} }} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន | native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|中华人民共和国 ([[ភាសាចិន]])}}}}<br/>{{small|{{nobold|''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' ([[ភិងអ៊ិង]])}}}} | common_name = ចិន | image_flag = Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិចិន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = People's Republic of China National Emblem.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|វរលញ្ឆករជាតិ]] | image_map = China on the globe (all claims hatched) (Asia centered) (alternative).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសចិន (ក្រហម) នៅលើភូគោល | national_anthem = "[[ភ្លេងជាតិចិន|ចលនាទ័ពស្ម័គ្រចិត្ត]]"<br/>{{lang|zh-hans|义勇军进行曲}}<br />{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | official_languages = {{nowrap|[[ភាសាចិន]]<ref name="langlaw">{{cite web|url=http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|title=Law of the People's Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37)|publisher=Chinese Government|date=31 October 2000|accessdate=21 June 2013|archive-date=24 កក្កដា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm}}</ref><!--end nowrap:-->}} | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]] | regional_languages = [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] • [[ភាសាទីបេ|ទីបេ]] • [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ|អ៊ុយហ្គឺរ]] • [[ភាសាហ្សួង|ហ្សួង]] • [[ភាសានៃប្រទេសចិន|ភាសាដទៃទៀត]] | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៩១.១% [[ជនជាតិហាន]]|៨.៩% [[បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]]}} | ethnic_groups_year = ២០២០ | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title = Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៣៣.៤% [[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |២៥.២% គ្មានជំនឿសាសនា |១៩.៦% [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] |១៧.៧% [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន|សាសនាប្រជាប្រិយ]]ផ្សេងៗទៀត |២.៥% [[គ្រិស្តសាសនានៅចិន|គ្រិស្តសាសនា]]|១.៦% [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]}} | religion_ref =<ref name="religion2023">ស្ថិតិសមីបតាឆ្នាំ២០២៣ ពីលទ្ធផលស្ទង់មតិរបស់[[ការសិក្សាក្រុមគ្រួសារចិន]] (CFPS) នៃឆ្នាំ២០១៨ ដែលមាននៅក្នុងទិន្នន័យវិភាគខាងក្រោម៖ * {{Cite web |date=30 August 2023 |title=Measuring Religion in China |url=https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230909075729/https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |archive-date=9 September 2023 |publisher=Pew Research Center}}{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|title=Measuring Religions in China|date=30 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930132002/https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|archive-date=30 September 2023|url-status=live}} A compilation of statistics from reliable surveys held throughout the 2010s and early 2020s, with an emphasis on the CFPS 2018. * {{cite journal|last=Wenzel-Teuber|first=Katharina|title=Statistics on Religions and Churches in the People's Republic of China – Update for the Year 2022|journal=Religions & Christianity in Today's China|volume=XIII|pages=18–44|date=2023|publisher=China Zentrum|issn=2192-9289|url=https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623210716/https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-date=23 June 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Zhang|first1=Chunni|last2=Lu|first2=Yunfeng|last3=He|first3=Sheng|title=Exploring Chinese folk religion: Popularity, diffuseness, and diversities|journal=Chinese Journal of Sociology|volume=7|number=4|pages=575–592|date=2021|publisher=SAGE Publications|doi=10.1177/2057150X211042687|url=http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015040713/http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-date=15 October 2023|url-status=live |issn=2057-150X}}</ref> | religion_year = ២០២៣ | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប៉េកាំង]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city}} | largest_city = [[ស៊ាងហៃ]]<br />{{smaller|{{coord|31|13|N|121|28|E|type:city(26,320,000_region:CN-SH)}}}} | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]]<ref>{{cite web |title=China (People's Republic of) 1982 (rev. 2004) |url=https://www.constituteproject.org/constitution/China_2004?lang=en |website=Constitute |accessdate=25 August 2019}}</ref><br/>[[ឯកត្តរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន]]<ref>"President Xi is making great attempts to 'Sinicize' Marxist-Leninist Thought 'with Chinese characteristics' in the political sphere," states Lutgard Lams, "Examining Strategic Narratives in Chinese Official Discourse under Xi Jinping" ''Journal of Chinese Political Science'' (2018) volume 23, pp 387–411 at p. 395.</ref> | leader_title1 = [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្ស]] / [[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ស៊ី ជីនពីង]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] | leader_name2 = [[លី ឈាង]] | leader_title3 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសមាជជាតិប្រជាជន|ប្រធានសមាជ]]}} | leader_name3 = [[ចាវ លឺជី]] | leader_title4 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]}} | leader_name4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]] | legislature = [[សមាជជាតិប្រជាជន]] | sovereignty_type = និម្មិតកម្ម | established_event2 = [[រាជវង្សសៀ|រាជវង្សបុរេប្រវត្តិដំបូង]] | established_date2 = ២០៧០ មុន គ.ស. | established_event3 = [[រាជវង្សឈិន|រាជវង្សរាជាធិរាជដំបូង]] | established_date3 = ២២១ មុន គ.ស. | established_event4 = [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ]] | established_date4 = ១ មករា ១៩១២ | established_event5 = [[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត]] | established_date5 = ១ តុលា ១៩៤៩ | established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] | established_date6 = ២០ កញ្ញា ១៩៥៤ | established_event7 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date7 = ៤ ធ្នូ ១៩៨២ | established_event8 = [[ម៉ាកាវ|ការទទួលស្គាល់]][[ការផ្ទេរអធិបតេយ្យភាពទីក្រុងម៉ាកាវ|រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត]] | established_date8 = ២០ ធ្នូ ១៩៩៩ | area_km2 = ៩,៥៩៦,៩៦១ | area_size = 1 E7 | area_rank = ទី៣/ទី៤ | area_magnitude = 1 E12 | percent_water = ២.៨ | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} ១,៤០៩,៦៧០,០០០<ref>{{Cite news |last=Master |first=Farah |date=17 January 2024 |title=China's population drops for second year, with record low birth rate |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-drops-2nd-year-raises-long-term-growth-concerns-2024-01-17 |access-date=19 October 2024 |work=Reuters}}</ref> | population_estimate_rank = ទី២ | population_estimate_year = ២០២៣ | population_density_km2 = ១៤៥<ref>{{cite web|title=Population density (people per sq. km of land area) |url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|accessdate=16 May 2015}}</ref> | population_density_rank = ទី៨៣ | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP = {{increase}} ៣៣.០១៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|website=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី១ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ២៣,៣៨២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៧៣ | GDP_nominal = {{increase}} ១៩.៣៧៤ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_rank = ទី២ | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៣,៧២១ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៤ | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = ៣៨.២ | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=ធនាគារពិភពលោក|access-date=31 ឧសភា 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ២០២១<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = ០.៧៦៨ | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/22|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|date=8 September 2022|access-date=23 May 2023}}</ref> | HDI_rank = ទី៧៩ | currency = [[រ៉ិនមីនប៊ី]] (យន់/យ័ន; ¥){{efn|លុយ[[ដុល្លារហុងកុង]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងទីក្រុង[[ហុងកុង]]ចំណែកនៅឯ[[ម៉ាកាវ]]វិញគឺគេប្រើ[[ប៉ាតាកាម៉ាកាវ]]}} | currency_code = CNY | time_zone = [[ម៉ោងនៅចិន|ម៉ោងស្តង់ដាចិន]] | utc_offset = [[UTC+០៨:០០|+៨]] | date_format = {{vunblist |yyyy-mm-dd |''ឬ'' yyyy{{lang|zh|年}}m{{lang|zh|月}}d{{lang|zh|日}} |([[សកលសករាជ|ស.ស.]]; [[ប្រតិទិនចិន]])}} | drives_on = ស្តាំ<br/>{{Bulleted list |ឆ្វេងនៅទីក្រុង[[ហុងកុង]]និង[[ម៉ាកាវ]]}} | cctld = {{hlist|[[.cn]]|[[.中国]]|[[.中國]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])}}{{hlist|[[.hk]]|[[.香港]] ([[ហុងកុង]])}}{{hlist|[[.mo]]|[[.澳门]]|[[.澳門]] ([[ម៉ាកាវ]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅចិន|+៨៦]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])<br/>{{bulleted list|[[លេខទូរស័ព្ទនៅហុងកុង|+៨៥២]] ([[ហុងកុង]])|[[លេខទូរស័ព្ទនៅម៉ាកាវ|+៨៥៣]] ([[ម៉ាកាវ]])}} }} {{contains Chinese text}} '''ប្រទេសចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōngguó'') ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中华人民共和国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中華人民共和國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]។ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]ច្រើនជាងគេបំផុតដោយមានប្រជាជនសរុប ១.៤ ពាន់លាននាក់ និងមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៩.៦ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៣.៧ លានម៉ាយការ៉េ) ដែលធ្វើឱ្យចិនជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៣ ឬ ៤ ខាងចំនួនផ្ទៃដី]]។ សព្វថ្ងៃ ប្រទេសនេះកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំ និងគ្រប់គ្រងដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] ហើយមានយុត្តាធិការ[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]ចំនួន ២២, [[តំបន់ស្វយ័តនៅចិន|តំបន់ស្វយ័ត]]ចំនួនប្រាំ, [[ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់]]ចំនួនបួន (មាន [[ប៉េកាំង]] [[ធៀនជីន]] [[ស៊ាងហៃ]] និង[[ចុងគីង]]) និង[[តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសនៅចិន|តំបន់រដ្ឋបាលពិសេស]]ចំនួនពីរ (មាន [[ម៉ាកាវ]] និង[[ហុងកុង]])។ ចិនបានលេចឡើងជាអរិយធម៌ដ៏ចំណាស់មួយដោយមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់អាងទឹកពហុពលនៃ[[ទន្លេលឿង]]។ ចិនធ្លាប់ជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកអស់រយៈពេលជិត ២ សហស្សវត្សរ៍គឺចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស. រហូតដល់សតវត្សទី១៩ នៃ គ.ស.។<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2007|isbn=978-0-191-64758-1|page=379|author-link=Angus Maddison}}</ref> ក្នុងរយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំមកនេះ នយោបាយប្រទេសចិនគឺផ្អែកទៅលើរបបរាជានិយមតំណពូជពង្សដោយចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុង[[រាជវង្សសៀ]]។ ក្រោយពីរាជវង្សសៀបានបង្កើតឡើង ប្រទេសចិនក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនហើយត្រូវបានបែកបាក់ជារដ្ឋតូចៗ និងត្រូវបង្រួបបង្រួមឡើងវិញជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៣ មុន គ.ស. ពួកឈិនបានបង្រួបបង្រួមទឹកដីស្នូលនៃប្រទេសចិនហើយក៏បានបង្កើតចេញជា[[រាជវង្សឈិន|អាណាចក្រចិនដំបូងគេ]]នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[រាជវង្សហាន]] (២០៦ មុន គ.ស.–២២០ នៃ គ.ស.) ដែលជារាជវង្សស្នងបន្តពីរាជវង្សឈិន ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសម័យរាជវង្សដ៏រីកចម្រើនបំផុតខាងផ្នែកបច្ចេកវិទ្យាដោយក្នុងសម័យនោះ ចិនបានរកឃើញរបៀបបង្កើតក្រដាស និង[[ត្រីវិស័យ]] រួមជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍខាងវិស័យកសិកម្មនិងវេជ្ជសាស្ត្រផងដែរ។ [[ម្សៅរំសេវ]] និងការផ្តិតអក្សរត្រូវបានគេបង្កើតឡើងនៅក្នុងសម័យ[[រាជវង្សថាង]] (៦១៨–៩០៧) និង[[រាជវង្សសុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧)។ វប្បធម៌ថាងបានរីករាលដាលពាសពេញទ្វីបអាស៊ី ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏វែងមួយក៏បាននិម្មិតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបានលាតត្រដាងពីប្រទេសចិនរហូតដល់តំបន់[[មេសូប៉ូតាមី]] (ផ្នែកខាងជើងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា) និងអនុតំបន់[[ស្នែងអាហ្រ្វិក]]។ រាជវង្សចិនចុងក្រោយគេបង្អស់គឺ[[រាជវង្សឈីង]] ដែលរងនូវការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងខាងអំណាចនិងទឹកដីទៅមហាអំណាចលោកខាងលិច។ នៅទីបំផុត [[រាជានិយមចិន]]ក៏បានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១]] ហើយត្រូវបានជំនួសដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]]។ ប្រទេសចិនបានទទួលរងការឈ្លានពានដោយ[[ចក្រភពជប៉ុន]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រោយសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ក៏លេចផ្ទុះឡើងហើយប្រជាជាតិចិនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយចិនដីគោកត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនដឹកនាំដោយ[[ម៉ៅសេទុង]] ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនក្រោមការដឹកនាំរបស់បក្ស[[គួមីនតាង]]បានរត់ដកថយទៅ[[កោះតៃវ៉ាន់]]។ ភាគីទាំងពីរបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់ប្រទេសចិន ទោះបីជា[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាតំណាងតែមួយគត់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ ក្ដី។ ប្រទេសចិនបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់នៅក្រោយឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។ ចាប់តាំងពីការបង្កើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ មកប្រទេសមួយនេះគឺជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]] ហើយត្រូវជារដ្ឋសង្គមនិយមមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋសង្គមនិយមទាំងប្រាំដែលនៅមានវត្តមាននាបច្ចុប្បន្នកាល។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ មកម្លេះ (ជំនួសតៃវ៉ាន់)។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការពហុភាគី និងតំបន់ជាច្រើនដូចជា៖ [[ធនាគារវិនិយោគហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអាស៊ី]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ភាពជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់ជ្រុងជ្រោយក្នុងតំបន់]] (RCEP) ហើយត្រូវជាសមាជិកនៃប្រជាជាតិ[[ប៊្រីកស៍]] និង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីខាងកើត]]។ ចិនជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់|កម្រិតសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតជា យអទ]] ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់ខ្ពស់បំផុតទីពីរបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម]]។ ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចកំពុងលូតលាស់លឿនបំផុត]]នៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=13 September 2020|website=World Bank|language=en}}</ref> ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមទ្រព្យសម្បត្តិសរុប|ប្រទេសដែលមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភលំដាប់ទី២]] លើពិភពលោកផងដែរ និងជាប្រទេសផលិតនិងនាំចេញច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសនេះមានកងទ័ពឈរជើងធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក (គឺ[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]) មានថវិកាការពារជាតិខ្ពស់បំផុតទីពីរ និងត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរ]]។ ប្រទេសចិនត្រូវបានគេកំណត់ថានឹងក្លាយប្រទេសមហាអំណាចផ្តាច់មុខនាពេលឆាប់ៗនេះដោយសារតែសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំនិងយោធាដ៏មានអំណាចរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title=ប្រទេសចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក៖ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ ការប្រកួតប្រជែង និង/ឬជម្លោះ (អង់គ្លេស)|url=https://www.csis.org/analysis/china-and-united-states-cooperation-competition-andor-conflict|author=Cordesman, Anthony|date=1 October 2019|access-date=22 March 2021|work=Center for Strategic and International Studies|quote=យោងតាមទស្សនៈនេះបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថាប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិតរួចទៅហើយជាមួយនឹងធនធានដែលកំពុងកើនឡើងនិងមូលដ្ឋានបច្ចេកវិទ្យាដែលកំពុងមានការរីកចម្រើនឥតឈប់ឈរ។ រចនាសម្ពន្ធ័យោធារបស់ប្រទេសនេះកំពុងវិវត្តដល់ចំណុចមួយដែលចិនអាចប្រៀបធៀបឬប្រកួតប្រជែងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក–យ៉ាងហោចណាស់នៅទ្វីបអាស៊ី។}}</ref><ref>{{cite web|title=កំណើនសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងទីផ្សារដែលកំពុងរីកចម្រើនប៉ុន្តែប្រទេសជិតខាងបាននាំគ្នាបង្កើតការប្រុងប្រយ័ត្ននូវឥទ្ធិពលចិន (អង់គ្លេស)|url=https://www.pewresearch.org/global/2019/12/05/chinas-economic-growth-mostly-welcomed-in-emerging-markets-but-neighbors-wary-of-its-influence/|author1=Silver, Laura|author2=Devlin, Kat|author3=Huang, Christine|date=5 December 2019|access-date=22 March 2021|work=Pew Research Center|quote=ប្រទេសចិនបានកំពុងក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ។ វាមិនត្រឹមតែជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតលំដាប់ទីពីរនិងជាប្រទេសនាំចេញធំបំផុតនៅលើពិភពលោកតែប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែវាក៏បាននិងកំពុងវិនិយោគលើវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងការអភិវឌ្ឍនៅឯបរទេសផងដែរ។}}</ref><ref name="CNN_naval">{{cite news|title=China has built the world's largest navy. Now what's Beijing going to do with it?|url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst/index.html|author=Lendon, Brad|date=5 March 2021|access-date=22 March 2021|publisher=CNN|quote=In 2018, China held 40% of the world's shipbuilding market by gross tons, according to United Nations figures cited by the China Power Project at the Center for Strategic and International Studies, well ahead of second place South Korea at 25%. Put in a historical perspective, China's shipbuilding numbers are staggering -- dwarfing even the U.S. efforts of World War II. China built more ships in one year of peace time (2019) than the U.S. did in four of war (1941-1945).}}</ref><ref>{{cite web|title=Five big takeaways from the 2019 Asia Power Index|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|author=Lemahieu, Herve|date=29 May 2019|access-date=22 March 2021|publisher=Lowy Institute|archive-date=24 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index}}</ref> == ឈ្មោះ == [[ឯកសារ:Zhongguo.gif|150px|right|thumb|ចិន(中國 or 中国)]] ប្រទេសចិនត្រូវបានហៅជា[[ភាសាចិន]]ថា '''ចុងគ័រ'''​ (Zhongguo (中國 or 中国) )។ ពាក្យថា '''ចុង'''​ (zhōng (中) ) មានន័យថា '''កណ្តាល''' ឯពាក្យថា '''គ័រ''' (guó (国 or 國) ) មានន័យថា '''ប្រទេស''' ឬ '''រដ្ឋ'''។ ពាក្យថា'''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដំបូងក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចិន (The Classic of History (ភាសាចិន: 書經/书经; pinyin: Shūjīng; Wade-Giles: Shuching)) សសេរនៅសតវត្សទី៦ មុនគ.ស សំដៅទៅ [[រាជវង្សចាវ]]។ បច្ចុប្បន្នពាក្យ '''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការសម្តៅលើ'''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ដែលបានកកើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ខ្សែកាលប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:National Museum of China 2014.02.01 14-43-38.jpg|thumb|ក្អមបុរាណអាយុកាល ១០,០០០ ឆ្នាំ, បានរកឃើញនៅក្នុង[[រូងភ្នំស៊ានរេន]]។]] ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុវិទ្យាបានបង្ហាញថា អម្បូរ[[ហូមីនីដាយ]]ដំបូងៗបានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីប្រទេសចិនតាំងពី ២.២៥ លានឆ្នាំមុនមកម្លេះ។<ref>{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html|title=Early Homo erectus Tools in China|last1=Ciochon|first1=Russell|last2=Larick|first2=Roy|date=1 January 2000|website=[[Archaeology (magazine)|Archeology]]|access-date=30 November 2012}}</ref> ផូស៊ីលហូមីនីតបុរាណដែលមានសម្មតិនាមថា[[មនុស្សប៉េកាំង]] (ប្រភេទអម្បូរពូជមនុស្សបុរាណ)<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|title=The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian|website=[[UNESCO]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623160018/http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|archive-date=23 June 2016|access-date=6 March 2013}}</ref> ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងរូបភ្នំមួយនៅ[[ចូកូឌាន]]ក្បែរទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] ហើយផូស៊ីលទាំងនោះមានអាយុកាលពីចន្លោះ ៦៨០,០០០ និង ៧៨០,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="autogenerated198">{{cite journal |doi = 10.1038/nature07741 |date=Mar 2009 |author1=Shen, G. |author2=Gao, X. |author3=Gao, B. |author4=Granger, De |title = Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating |volume = 458 |issue = 7235 |pages = 198–200 |issn = 0028-0836 |pmid = 19279636 |journal = Nature |bibcode = 2009Natur.458..198S |s2cid=19264385 |url = https://www.semanticscholar.org/paper/d502c36487e27d90c7962fc60d28c48ab16c8f0e }}</ref> ផូស៊ីលធ្មេញនៃ[[អូម៉ូសាព្យាង]] (មានអាយុពី ១២៥,០០០–៨០,០០០ ឆ្នាំមុន) ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង[[រូបភ្នំហ្វុយាន]]នៅ[[ស្រុកដាវ]] [[ខេត្តហ៊ូណាន]]។<ref>{{cite news |url = https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |title = Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |work=[[BBC News]] |access-date=14 October 2015}}</ref> ===សម័យរាជវង្សដំបូងៗ=== {{Main|រាជវង្សនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} [[File:甲骨文发现地 - panoramio.jpg|thumb|[[យីនស៊ូ]], ជារាជធានីចុងក្រោយរបស់[[រាជវង្សសាង]]។]] យោងទៅតាមប្រពៃណីចិន រាជវង្សដំបូងបង្អស់គឺមានឈ្មោះថា[[រាជវង្សសៀ|សៀ]] ដែលនិម្មិតឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ២១០០ មុន គ.ស.។<ref>{{cite book |last=Tanner |first=Harold M. |title = China: A History |year=2009 |publisher=Hackett Publishing |pages=35–36 |url = https://books.google.com/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35 |isbn=978-0-87220-915-2 }}</ref> រាជវង្សសៀគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃប្រព័ន្ធនយោបាយរបស់ប្រទេសចិនសម័យដើមដែលផ្អែកលើរាជានិយមតំណពូជហើយវាបន្តមានអត្ថិភាពរយៈពេល ១ សហស្សវត្សរ៍។<ref>[[Xia–Shang–Zhou Chronology Project]] by People's Republic of China</ref> រាជវង្សសៀធ្លាប់បានប្រវត្តិវិទូជាច្រើនចាត់ទុកថាជាសម័យទេវកថារហូតទាន់តែក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញទីកន្លែងដែលបន្សល់មកពី[[យុគសម័យលង្ហិន]]នៅ[[អ៊ឺលីថូ]] ខេត្តហេណានក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។<ref>{{cite web|url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|title=Bronze Age China|website=[[National Gallery of Art]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725062916/http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|archive-date=25 July 2013|access-date=11 July 2013}}</ref> ប៉ុន្តែប្រវត្តិទូនិងបុរាណវត្ថុវិទូនូវតែមិនទាន់ច្បាស់នូវឡើយថា តើទីកន្លែងនោះពិតជាកន្លែងបន្សល់ទុកពីរាជវង្សសៀ ឬក៏ជាផ្នែកនៃវប្បធម៌ផ្សេងទៀតដែលមានអត្ថិភាពនៅសម័យកាលជាមួយគ្នា។<ref>{{cite book|title=China: Five Thousand Years of History and Civilization|year=2007|publisher=City University of HK Press|page=25|url=https://books.google.com/books?id=z-fAxn_9f8wC&pg=PA25 |isbn=978-962-937-140-1}}</ref> [[រាជវង្សសាង]]គឺជារាជវង្សដំបូងបង្អស់ដែលមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ដោយកំណត់ត្រាសហសម័យ។<ref>{{cite book |last=Pletcher|first=Kenneth |title=The History of China |year=2011 |publisher=Britannica Educational Publishing |page=35|url= https://books.google.com/books?id=A1nwvKNPMWkC&pg=PA35 |isbn=978-1-61530-181-2 }}</ref> សាងបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់វាលទំនាបនៃ[[ទន្លេលឿង]]នាភាគខាងកើតប្រទេសចិនចាប់ពីសតវត្សទី១៧ រហូតដល់សតវត្សទី១១ មុនគ.ស។<ref>{{cite book |last1=Fowler |first1=Jeaneane D. |first2=Merv |last2=Fowler |title=Chinese Religions: Beliefs and Practices |year=2008 |publisher=Sussex Academic Press |page=17 |url = https://books.google.com/books?id=rpJNfIAZltoC&pg=PA17 |isbn=978-1-84519-172-6 }}</ref> ការឆ្លាក់សរសេរលើឆ្អឹង (ឆ្នាំ១៥០០ មុន គ.ស.)<ref>William G. Boltz, Early Chinese Writing, World Archaeology, Vol. 17, No. 3, Early Writing Systems. (Feb. 1986), pp. 420–436 (436).</ref><ref>David N. Keightley, "Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China", ''Representations'', No. 56, Special Issue: The New Erudition. (Autumn, 1996), pp.68–95 [68].</ref> គឺជាទម្រង់បែបបទសរសេរដ៏ចំណាស់បំផុតដែលបានរកឃើញ<ref>{{cite encyclopedia| url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA904 | page=904 | first=Pam |last=Hollister |title=Zhengzhou | encyclopedia=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |editor1-first=Paul E. |editor1-last=Schellinger |editor2-first=Robert M. |editor2-last= Salkin |publisher= Fitzroy Dearborn Publishers |year=1996| isbn=978-1-884964-04-6}}</ref> ហើយអក្សរទាំងអស់គឺជាបុព្វអក្សរនៃ[[អក្សរចិន]]សម័យ។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BzfRFmlN2ZAC&pg=PA4|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|last=Allan|first=Keith|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2013|isbn=978-0-19-958584-7|page=4}}</ref> សាងត្រូវបានពួក[[រាជវង្សចូវ|ចូវ]]វាយត្រួតត្រារួចបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនបន្តពីសតវត្សទី១១ រហូតដល់សតវត្សទី៥ មុន គ.ស.។ ប៉ុន្តែរាជវង្សចូវមិនមានឥទ្ធិពលខ្លាំងដូចរាជវង្សមុនៗទេដោយសារតែខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងការរើបម្រះពីស្តេចត្រាញ់នៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ ព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាមស្តេចត្រាញ់នៅសម័យរាជវង្សចូវត្រូវបានគេសម្តៅថា[[សម័យផ្ការីកនិងស្លឹកឈើជ្រុះ]]។ រហូតមកដល់[[សម័យនគរចម្បាំង]]ពីសតវត្សទី៥–ទី៣ មុន គ.ស. មានរដ្ឋនៅសល់តែ ៧ ប៉ុណ្ណោះដែលនៅមានវត្តមានលើទឹកដីចិន។<ref>{{cite web |title=Warring States |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===រាជាធិរាជចិន=== ====ឈិន និងហាន==== [[File:Han Expansion.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីការពង្រីកទឹកដីរបស់រាជវង្សហាននៅអំឡុងសតវត្សទី២ មុន គ.ស.។]] [[សម័យនគរចម្បាំង]]បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ២២១ មុន គ.ស. បន្ទាប់ពី[[នគរឈិន]]បានត្រួតត្រាលើនគរចំនួនប្រាំមួយទៀត ពោលគឺបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញឱ្យនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]]បានប្រកាសខ្លួនជាអធិរាជដំបូងគេបង្អស់នៃ[[រាជវង្សឈិន]]។ ព្រះអង្គបានអនុម័តកំណែទម្រង់ច្បាប់ឈិនទៅទូទាំងប្រទេសចិន ជាពិសេសគឺការធ្វើបមាណីយកម្ម[[អក្សរចិន]] [[រង្វាស់មាត្រដ្ឋានចិន|ខ្នាតរង្វាស់]] ទទឹងផ្លូវ និងរូបិយប័ណ្ណជាដើម។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រាជវង្សរបស់ព្រះអង្គបានថែមទាំងបន្តវាយត្រួតត្រាកុលសម្ព័ន្ធយូអេនៅភាគខាងត្បូងទៀត។<ref>Sima Qian, Translated by Burton Watson. ''Records of the Grand Historian: Han Dynasty I'', pp. 11–12. {{ISBN|0-231-08165-0}}.</ref> អត្ថិភាពរាជវង្សឈិនបានបន្តតែរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះហើយបានដួលរលំភ្លាមៗបន្ទាប់ពីព្រះចៅឈិន ស៊ីបានទទួលអនិច្ចកម្មទៅ។<ref name="Bodde1986">Bodde, Derk. (1986). "The State and Empire of Ch'in", in ''The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220''. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-24327-0}}.</ref><ref name="Lewis2007">{{cite book|title=The Early Chinese Empires: Qin and Han|first=Mark Edward|last=Lewis|publisher=Belknap Press|location=London|year=2007|isbn=978-0-674-02477-9|url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo}}</ref> ប្រទេសចិនក៏បានធ្លាក់ចូលក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយរយៈទៀតតែមិនយូរប៉ុន្មាន [[រាជវង្សហាន]]ថ្មីក៏បានឡើងកាន់កាប់អំណាចបន្តពីឈិនដោយគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនពីឆ្នាំ២០៦ មុន គ.ស. រហូតដល់ឆ្នាំ២២០ នៃ គ.ស.។<ref name="Bodde1986"/><ref name="Lewis2007"/> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ហាន ប្រទេសចិនបានពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅដល់តំបន់[[សង្គ្រាមហាន–ស៊ុងនូ|អាស៊ីកណ្តាល ម៉ុងហ្គោលី]] [[ការឈ្លានពានរបស់ហានលើហ្គោចូស៊ុន|កូរ៉េខាងត្បូង]] និងតំបន់ភាគខាងត្បូង។ សកម្មភាពរបស់ហាននៅអាស៊ីកណ្តាលបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថា [[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបាននាំឱ្យរាជវង្សហានចូលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយរដ្ឋជាច្រើនទៀតនាភាគខាងលិចហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ចិនក៏បានក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលមួយនាសម័យបុរាណកាល។<ref>{{cite web|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. ''China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century''|publisher=World Bank Publications via Eric.ed.gov|access-date=22 October 2012}}</ref> ទោះបីជាហានបានបោះបង់ចោលនូវទស្សនៈ[[នីតិនិយម (ទស្សនវិជ្ជាចិន)|នីតិនិយម]]របស់ឈិន ហើយមកប្រកាន់យក[[លទ្ធិខុងជឺ]]ក៏ដោយក៏ស្ថាប័នច្បាប់និងគោលនយោបាយច្បាប់របស់ឈិននូវតែបន្តប្រើប្រាស់នៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលហាន និងរាជវង្សបន្តបន្ទាប់ដដែរ។<ref>{{cite book|first1=Candice |last1=Goucher |first2= Linda |last2=Walton|title=World History: Journeys from Past to Present – Volume 1: From Human Origins to 1500 CE|year=2013|publisher=Routledge|page=108|url=https://books.google.com/books?id=zdwpAAAAQBAJ&pg=PA108 |isbn=978-1-135-08822-4}}</ref> ==== នគរសាមកុក ជិន និងរាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង ==== ក្រោយពីសម័យរាជវង្សហានបានបញ្ចប់ ប្រទេសចិនក៏ឈានចូលមកដល់សម័យជម្លោះសង្គ្រាមមួយទៀតដែលគេតែងស្គាល់ថា [[សម័យសាមកុក|សម័យនគរបី]]។<ref>Whiting, Marvin C. (2002). ''Imperial Chinese Military History''. iUniverse. p. 214</ref> នៅចុងបញ្ចប់ [[ឆាវអ៊ួយ|នគរអ៊ួយ]]ក៏ត្រូវបានផ្តួលរលំភ្លាមៗដោយ[[រាជវង្សជិន]]។ ក្រោយមក ជិនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមព្រះរាជបុត្រទាំងប្រាំបី|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយបូករួមទាំងការឈ្លានពានពី[[វូហ៊ូ|កុលសម្ព័ន្ធភាគខាងជើងចំនួនប្រាំ]] ហើយជាលទ្ធផល តំបន់ភាគខាងជើងក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កុលសម្ព័ន្ធទាំងនោះដោយគេតែងស្គាល់វាថា[[សម័យ 5 ជនជាតិ 16 នគរ|នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]]។ ពួក[[ស៊ានប៉ិ (រដ្ឋ)|ស៊ានប៉ិ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋខាងជើងទាំងប៉ុន្មានរួចបង្កើតបានជានគរ[[អ៊ួយខាងជើង]]។ ខុសពីអធិរាជមុនៗរបស់អ៊ួយខាងជើង ព្រះចៅ[[ព្រះចៅចាវវិននៃអ៊ួយខាងជើង|ចាវវិន]]បានបញ្ជាឱ្យមានការលាយចូលគ្នារវាងវប្បធម៌នគរខាងជើងនិងវប្បធម៌ហាន។ បែរមកភាគខាងត្បូងវិញ ឧត្តមសេនីយ៍[[ព្រះចៅលីវ អ៊ីនៃសុង|លីវ អ៊ី]]បានផ្តួលរលំរាជវង្សជិន ហើយក៏បានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងនាមជាអធិរាជនៃ[[រាជវង្សលីវសុង]]។ រាជវង្សស្នងបន្តៗនៃរដ្ឋទាំងអស់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[រាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង]] ហើយទីបំផុតនៅឆ្នាំ ៥៨១ រដ្ឋទាំងពីរទិសក៏ត្រូវបង្រួបបង្រួមបង្កើតបានជា[[រាជវង្សសួយ]]។ ==== សួយ ថាង និងសុង ==== រាជវង្សសួយបានស្តារប្រព័ន្ធដឹកនាំរបស់ហានឡើងវិញនិងព្រមទាំងធ្វើកំណែទម្រង់កសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច ជីកសាងសង់[[មហាប្រឡាយចិន|មហាប្រឡាយ]] និងផ្សព្វផ្សាយ[[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅចិន|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]។ ការបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សក៏ចាប់ផ្ទុះឡើងដែលជាលទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមហ្គូគូយីអូ–សួយ|ការចាញ់សង្គ្រាម]]នៅ[[ហ្គូគូយីអូ|កូរ៉េភាគខាងជើង]] ហើយរាជវង្សសួយក៏ដួលរលំ។<ref>Ki-Baik Lee (1984). ''A new history of Korea.'' Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-61576-2}}. p.47.</ref><ref>David Andrew Graff (2002). ''Medieval Chinese warfare, 300–900.'' Routledge. {{ISBN|0-415-23955-9}}. p.13.</ref> [[File:Tang Protectorates.png|វិសាលភាពកំពូលនៃរាជវង្សថាង បូករួមទាំងរដ្ឋក្រោមអាណាព្យាបាលថាង|thumb|upright=1.1]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[រាជវង្សថាង]]និង[[រាជវង្សសុង|សុង]] ប្រទេសចិនបានឈានចូលទៅដល់យុគសម័យមាសដោយទទួលបានការអភិវឌ្ឍន៍ស្ទើរគ្រប់វិស័យ ជាពិសេសគឺវិស័យសេដ្ឋកិច្ច បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌។<ref>Adshead, S. A. M. (2004). ''T'ang China: The Rise of the East in World History''. New York: Palgrave Macmillan. p. 54</ref> រាជវង្សថាងបានស្តារការគ្រប់គ្រងនៅភាគខាងលិចវិញដែលជាទីកន្លែងនៃផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏ល្បីល្បាញ។<ref>{{citation|last=Nishijima|first=Sadao|editor1-last=Twitchett|editor1-first=Denis|editor2-last=Loewe|editor2-first=Michael|chapter=The Economic and Social History of Former Han|title=Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220|year=1986|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-24327-8|pages=545–607}}</ref> អំណាចរបស់រាជវង្សថាងបានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ដោយសារតែ[[ការបះបោរអានលូសាន]]នៅអំឡុងសតវត្សទី៨។<ref>City University of HK Press (2007). ''China: Five Thousand Years of History and Civilization''. {{ISBN|962-937-140-5}}. p.71</ref> នៅឆ្នាំ ៩០៧ រាជវង្សថាងបានដួលរលំទាំងស្រុងនៅពេលដែលស្តេចត្រាញ់ម្នាក់បានឡើងគ្រប់គ្រងអំណាច។ នៅឆ្នាំ ៩៦០ រាជវង្សសុងបានលេចឡើងជាមហាអំណាចមួយស្មើនឹង[[រាជវង្សលៀវ]] (រាជវង្សស្នងពីថាង)។ រដ្ឋាភិបាលសុងគឺជារដ្ឋាភិបាលដំបូងបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលជម្រុញឱ្យប្រជាជនប្រើប្រាស់លុយក្រដាស និងជារដ្ឋបាលនយោបាយចិនដំបូងគេដែលបង្កើតកងនាវាឈរជើងអចិន្ត្រៃយ៍ដោយទទួលបានការគាំទ្រពីក្រុមឧស្សាហកម្មផលិតនាវានិងឈ្មួញពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រ។<ref>Paludan, Ann (1998). ''Chronicle of the Chinese Emperors''. London: Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-05090-2}}. p. 136.</ref> នៅរវាងសតវត្សទី១០ និងទី១១ ប្រជាជនចិនបានកើនចំនួនទ្វេដងរហូតដល់ទៅ ១០០ លាននាក់ នេះគឺដោយសារតែការពង្រីកកសិកម្មស្រូវនៅតាមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូង និងផលិតផលស្បៀងអាហារជាច្រើនទៀត។ លទ្ធិខុងជឺដែលបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលអស់រយៈពេលរាប់រយឆ្នាំដោយសារតែភ្លើងសង្គ្រាម ត្រូវបានរាជវង្សសុងគាំទ្រនិងយកមកផ្សព្វផ្សាយឡើងវិញ<ref>{{cite book|title=Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=3|url=https://books.google.com/books?id=sjzPPg8eK7sC&pg=PA3|isbn=978-0-313-26449-8}}</ref> ចំណែកឯវប្បធម៌ហើយសិល្បៈវិញបានទទួលនូវការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងសម្បើម។<ref>{{cite web|title=Northern Song dynasty (960–1127)|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/nsong/hd_nsong.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|access-date=27 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://d.wanfangdata.com.cn/Thesis_Y1795153.aspx |script-title=zh:从汝窑、修内司窑和郊坛窑的技术传承看宋代瓷业的发展 |website=wanfangdata.com.cn |date=15 February 2011 |access-date=15 August 2015}}</ref> ដោយមើលឃើញថាសុងមានកម្លាំងយោធាខ្សោយដូច្នេះ[[រាជវង្សជិន (១១១៥–១២៣៤)|រាជវង្សជិន]]ក៏បានឆក់យកឱកាសនេះដើម្បីឈ្លានពានទឹកដីរបស់សុង ហើយនៅឆ្នាំ១១២៧ រាជធានីរបស់សុងក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជិន។ ជួររដ្ឋាភិបាល កងទ័ព និងមន្ត្រីនៃរាជវង្សសុងទាំងប៉ុន្មានដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារត់ដកថយមកភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។<ref>{{cite book|title=Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276|year=1962|publisher=Stanford University Press|page=[https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22 22]|url=https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22|isbn=978-0-8047-0720-6}}</ref> ==== យាន ==== [[File:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|អធិរាជចិនដំបូងគឺព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]], ព្រះអង្គជាអ្នកបង្រួបបង្រួមរដ្ឋចម្បាំងទាំងអស់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចតែមួយ និងជាអ្នកស្ថាបនិកដំបូងនៃ[[មហាកំផែងចិន]]។]] ពួកម៉ុងហ្គោលបានចាប់ផ្ដើម[[ការវាយត្រួតត្រារបស់ម៉ុងហ្គោលលើចិន|ដំណើរវាយត្រួតត្រាប្រទេសចិន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះចៅ[[ជេនហ្គិស ខាន់]]។<ref>{{cite book|last=May|first=Timothy|title=The Mongol Conquests in World History|year=2012|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-971-2|url=https://books.google.com/books?id=ZRIt9sZaTREC|page=1211}}</ref><ref>{{cite book|last=Weatherford|first=Jack|title=Genghis Khan and the Making of the Modern World|publisher=Random House/Three Rivers Press|year=2004|isbn=978-0-609-80964-8 |chapter=2: Tale of Three Rivers |title-link=Genghis Khan and the Making of the Modern World|page=95}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ មេដឹកនាំម៉ុងហ្គោលម្នាក់ព្រះនាមថា[[គូប៊ីឡៃ ខាន់]]បានស្ថាបនា[[រាជវង្សយាន]]ឡើង និងបន្តយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមទឹកដីដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានរបស់សុងនៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៩។ ប្រវត្តិវិទូបានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា មុនការចូលឈ្លានពានរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនចិនសរុបមានប្រមាណ ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៣០០ ពោលគឺក្រោយការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនសរុបបានធ្លាក់ចុះមកនូវត្រឹមតែ ៦០ លាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ ទាសករម្នាក់បានដឹកនាំប្រជាជនចិនដើម្បីផ្តួលរំលំរាជវង្សយាន ហើយបានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះអធិរាជនៃ[[រាជវង្សមិង]]ថ្មីក្រោមព្រះនាមថា [[ហុងវូ]]។ នៅក្រោមរាជវង្សមិង ប្រទេសចិនបានឈានចូលមកដល់យុគសម័យមាសម្តងទៀតដោយក្នុងនោះប្រទេសចិនគឺជារដ្ឋដែលមានកម្លាំងទ័ពជើងទឹកដ៏មានអំណាចជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយមានសេដ្ឋកិច្ច សិល្បៈ និងវប្បធម៌ដ៏ចម្រើនអស្ចារ្យ។ ក្នុងសម័យនេះហើយដែលចិនបានចេញទៅធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យនៅតាមតំបន់ឆ្ងាយៗតាមរយៈផ្លូវសមុទ្រ។<ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |title=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |last=Rice|first=Xan|date=25 July 2010 |newspaper=[[The Guardian]]|access-date=16 January 2020}}</ref> ==== មិង ==== នៅក្នុងសម័យរាជវង្សមិង រាជធានីប្រទេសចិនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺផ្លាស់មកតាំងនៅ[[ណានជិង]] និងលើកទីពីរគឺនៅប៉េកាំង។ នៅក្នុងសម័យនេះ អ្នកប្រាជ្ញល្បីៗជាច្រើនបានផុសចេញមកដោយបន្សល់ទុកនូវការអប់រំ ប្រៀនប្រដៅដ៏ប្រពៃសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងពីរជំនាន់គឺបច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។<ref>{{cite encyclopedia |title=Wang Yangming (1472—1529) |url = https://www.iep.utm.edu/wangyang/ |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=9 December 2013|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109100108/http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |archive-date=9 November 2013}}</ref> ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះបានក្លាយជាកម្លាំងចលករគាំទ្រនូវចលនាពហិការពន្ធក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មចិន។ កត្តានេះបូករួមជាមួយគ្រោះទុរ្ភិក្ស និងព្រមទាំងការចំណាយធនធានលើវិស័យការពារជាតិពី[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើកូរ៉េ (១៥៩២–១៥៩៨)|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន]]ផង និង[[ការវាយដណ្តើមមិងដោយឈីង|ការលុកលុយរបស់ពួកម៉ាន់ជូ]]ផងបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុជាតិចុះខ្សោយយ៉ាងដំណំ។<ref>{{cite book |url=http://www.docin.com/p-378667223.html |script-title=zh:论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |website=docin.com |date=8 April 2012 |access-date=2 September 2015 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៤ រាជធានីប៉េកាំងត្រូវបានវាយត្រួតត្រាដោយកម្លាំងបះបោរជាច្រើនក្រុមដែលដឹកនាំដោយកសិករម្នាក់ឈ្មោះ[[លី ស៊ីឆេង]]។ ព្រះចៅអធិរាជមិងចុងក្រោយព្រះនាម[[ឆុងជិន]]បានធ្វើអត្តឃាតខ្លួននៅពេលដែលរាជធានីប៉េកាំងកំពុងដួលរលំ។ [[រាជវង្សឈីង]]របស់ជនជាតិម៉ាន់ជូបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយឧត្តមសេនីយ៍មិងម្នាក់រួចវាយដណ្តើមទីក្រុងប៉េកាំងមកវិញ និងផ្តួររំលំ[[រាជវង្សឈុន]]របស់លី។ ក្រោយដណ្តើមបានសម្រេច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏ក្លាយជារាជធានីថ្មីរបស់រាជវង្សឈីង។ ==== រាជវង្សឈីង ==== [[File:Qing Empire circa 1820 EN.svg|ដំណើរត្រួតត្រារបស់ឈីងលើរាជវង្សមិង|thumb|upright=1.1]] [[រាជវង្សឈីង]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៦៤៤ ដល់ឆ្នាំ១៩១២ គឺជារាជវង្សចុងក្រោយបង្អស់នៃប្រទេសចិន។ ការវាយដណ្តើមអំណាចរវាងមិង និងឈីងបានបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៥ លាននាក់ហើយធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិទាំងមូលធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។<ref>John M. Roberts (1997). ''[https://books.google.com/books?id=3QZXvUhGwhAC A Short History of the World]''. Oxford University Press. p. 272. {{ISBN|0-19-511504-X}}.</ref> បន្ទាប់ពីត្រួតត្រាទឹកដីស្នូលរបស់មិងរួចហើយ ពួកឈីងនូវតែបន្តយុទ្ធនាការត្រួតត្រាទឹកដីផ្សេងៗដូចជា៖ ម៉ុងហ្គោលី ទីបេ និងស៊ីនជាំង។<ref>The Cambridge History of China: Volume 10, Part 1, by John K. Fairbank, p37</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ចំនួនប្រជាជនចិនបានបន្តកើនឡើងជាលំដាប់ ខណៈប្រវិត្តវិទូបានកត់សម្គាល់ថា ចំនួនប្រជាជនចិននៅមុនសម័យសាធារណរដ្ឋបានឆ្លងកាត់នូវសន្ទុះកើនឡើងធំៗចំនួនពីរលើក ដែលលើកទីមួយគឺស្ថិតក្នុងសម័យ[[សុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧) និងលើកទីពីរគឺស្ថិតក្នុងសម័យរាជវង្សឈីងនេះ (ប្រ. ១៧០០–១៨៣០)។<ref>{{cite book | first = Kent | last = Deng | title = China's Population Expansion and Its Causes during the Qing Period, 1644–1911 | year = 2015 | pages = 1 | url = https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | accessdate = April 7, 2024 | archive-date = 2024-03-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240309224404/https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | url-status = live }}</ref> នៅយុគ[[សម័យឈីងកំពូល]] ប្រទេសចិនបានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដែលមានពាណិជ្ជកម្មរីកចម្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក ហើយមកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ ប្រជាជាតិចិនបានឆ្លងកាត់បដិវត្តន៍ពាណិជ្ជកម្មលើកទីពីរ។<ref>{{cite book |last = Rowe |first = William |title = China's Last Empire – The Great Qing | year = 2010 | publisher = Harvard University Press | url=https://books.google.com/books?id=KN7Awmzx2PAC | page=123| isbn = 9780674054554}}</ref> ដើម្បីឱ្យរបបខ្លួននៅគង់វង្សយូរអង្វែង ថ្នាក់ដឹកនាំនៃរាជវង្សឈីងបានប្រកាសនូវគោលនយោបាយមួយចំនួនដូចជា ការគាំទ្រវិស័យកសិកម្ម និងរឹតបន្តឹងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម (បិទលែងឱ្យឈ្មួញធ្វើពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវសមុទ្រ) និងថែមទាំងបង្រៀនមនោគមវិជ្ជារបស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រជាជនគ្រប់វណ្ណៈថ្នាក់។ ដោយសារតែគោលនយោបាយរឹតត្បឹតខាងលើទើបធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធសង្គម និងបច្ចេកវិទ្យារបស់ចិនរងការជាប់គាំងលែងទៅមុខទៀត។<ref>{{cite book |script-title=zh:中国通史·明清史 |year=2010|publisher=九州出版社|pages=104–112|isbn=978-7-5108-0062-7}}</ref><ref>{{cite book |script-title=zh:中华通史·第十卷 |year=1996 |publisher=花城出版社|page=71 |isbn=978-7-5360-2320-8 }}</ref> === ការដួលរលំនៃរាជវង្សឈីង === នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ឈីងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ជាមួយអង់គ្លេស និង[[បារាំង]]ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យចិនបង់ប្រាក់សំណងយ៉ាងច្រើនលើសលប់ បើកកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្ម អនុញ្ញាតឱ្យមានដីបរទេសនៅក្នុងស្រុក និងប្រគល់ទីក្រុង[[ហុងកុង]]ទៅឱ្យអង់គ្លេស<ref>{{Cite book |last1=Embree |first1=Ainslie |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |title=Asia in Western and World History: A Guide for Teaching |last2=Gluck |first2=Carol |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=1-56324-265-6 |page=597 |author-link=Ainslie Embree |author-link2=Carol Gluck |url-access=limited}}</ref> ក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងណានជីង]]ឆ្នាំ១៨៤២ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "[[សន្ធិសញ្ញាវិសមភាព]]" ដំបូងគេបង្អស់។ លើសពីនេះទៅទៀត ឈីងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី១|សង្គ្រាមជាមួយជប៉ុន]] និងជាលទ្ធផលបានបង្កឱ្យចិនបាត់បង់ឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅ[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ហើយត្រូវកាត់កោះតៃវ៉ាន់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]]គ្រប់គ្រង។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War|title=Sino-Japanese War (1894–95)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 November 2012}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនបានជួបនូវវិបត្តិផ្ទៃក្នុងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនរាប់សិបលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត ពិសេសនៅក្នុង[[ឧទ្ទាមកម្មបទុមស]] [[ឧទ្ទាមកម្មថៃភីង]] (ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ ដល់ ១៨៦០) និង[[ការបះបោរថុងជី]] (១៨៦២–១៨៧៧) នៅភាគពាយ័ព្យប្រទេស។<ref name="Lee2004">{{cite book|author=李恩涵|title=近代中國外交史事新研| url=https://books.google.com/books?id=cA8OBkr-JmMC&pg=PA78| year=2004|publisher=臺灣商務印書館| isbn=978-957-05-1891-7| page=78}}</ref> [[ចលនាពង្រឹងជាតិ]]របស់រាជរដ្ឋាភិបាលឈីងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ ត្រូវបានបង្អាក់ដោយជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងបរាជ័យខាងយោធាជាច្រើននៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ និងឆ្នាំ១៨៩០។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ប្រជាជនចិនជាច្រើនបាននាំគ្នាភៀសខ្លួនចេញក្រៅប្រទេស។ ដោយហេតុនេះទើបបានជាសង្គមចិនធ្លាក់ចុះខ្សោយដោយពិបាកនឹងងើបឡើងវិញ និងមិនតែប៉ុណ្ណោះ គ្រោះមហន្តរាយដូចជា[[គ្រោះទុរ្ភិក្សចិនភាគខាងជើងឆ្នាំ១៨៧៦–១៨៧៩]] បានសម្លាប់មនុស្សពី ៩ ទៅ ១៣ លាននាក់បន្ថែម។<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |title=Dimensions of need – People and populations at risk |year=1995 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030150743/https://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨ ព្រះចៅ[[ក្វាងស៊ូ]]បានរៀបចំផែនការកំណែទម្រង់ ដើម្បីបង្កើតរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប៉ុន្តែផែនការព្រះអង្គត្រូវបានរារាំងដោយអធិរាជិនី[[ស៊ីស៊ី]]។ អំណាចរបស់រាជវង្សឈីងលើប្រទេសចិនបានរបូតម្តងបន្តិចៗ ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៩ នៅពេល[[ឧទ្ទាមកម្មអ្នកវាយបុក]]ប្រឆាំងនឹងបរទេសបានផ្ទុះឡើង។ ដោយស្ថានការណ៍កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ព្រះអធិរាជិនីស៊ីស៊ីបានបញ្ជាឱ្យដំណើរការនូវកំណែទម្រង់របស់ទ្រង់ផ្ទាល់ដែលគេស្គាល់ថា [[កំណែទម្រង់ចុងសម័យឈីង]] ប៉ុន្តែវាមិនបានបំពេញចិត្តប្រជាជនចិននោះទេ។ [[បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]]នៃឆ្នាំ១៩១១–១៩១២ បានផ្តួលរាជវង្សឈីង ហើយជំនួសមកវិញនូវ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|របបសាធារណរដ្ឋថ្មី]]។<ref name="xb1">{{cite book|author=Li, Xiaobing|year=2007|title=A History of the Modern Chinese Army|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-2438-4|pages= 13, 26–27}}</ref> ព្រះចៅអធិរាជចិនចុងក្រោយបង្អស់ព្រះនាម[[ភូយី]]បានសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២។<ref name=abdicate>{{cite web|date=4 June 2013|title=The abdication decree of Emperor Puyi (1912)|url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|access-date=April 8, 2024|website=Chinese Revolution|archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410202346/https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|url-status=live}}</ref> ===សាធារណរដ្ឋចិន និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២=== {{Main|សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)}} នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១២ សាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងដោយមានលោក[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] (ប្រធានបក្សជាតិនិយម"គួមីនតាង") ជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្ន។<ref>Eileen Tamura (1997). ''China: Understanding Its Past.'' Volume 1. University of Hawaii Press. {{ISBN|0-8248-1923-3}}. p.146.</ref> តែមិនយូរប៉ុន្មាននៅខែមីនានៃឆ្នាំដដែរ តំណែងប្រធានាធិបតីនោះក៏ត្រូវប្រគល់មកឱ្យលោក[[យ័ន ស៊ីខាយ]]ដែលជាអតីតឧត្តមសេនីយ៍នៅក្នុងរបបរាជវង្សឈីង ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៥ លោកក៏បានប្រកាសខ្លួនជា[[ចក្រភពចិន (១៩១៥–១៩១៦)|ព្រះចៅអធិរាជចិនថ្មី]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយត្រូវប្រឈមនឹងការមិនពេញចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជនចិន និងព្រមទាំង[[កងទ័ពប៉ីយ៉ាង]]របស់លោក ដូច្នេះគាត់ក៏បានបង្ខំដាក់រាជ្យ និងស្ដាររបបសាធារណរដ្ឋចិនឡើងវិញ។<ref>[[Stephen G. Haw|Stephen Haw]], (2006). Beijing: A Concise History. Taylor & Francis, {{ISBN|0-415-39906-8}}. p.143.</ref> ក្រោយពីមរណភាពរបស់លោកស៊ីខាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៦ នយោបាយប្រទេសចិនក៏ត្រូវដួលរលំបែកបាក់ភ្លាមៗ។ រដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉េកាំងដែលត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ តាមការពិតមិនមានឥទ្ធិពលអំណាចអ្វីឡើយ ដោយសារអំណាចនីមួយៗត្រូវបានធ្លាក់ទៅក្រោមដៃពួកស្តេចត្រាញ់ដែលត្រួតត្រានៅតាមតំបន់ខេត្តនីមួយៗនៃប្រទេសចិន។<ref>Bruce Elleman (2001). ''Modern Chinese Warfare''. Routledge. {{ISBN|0-415-21474-2}}. p.149.</ref><ref>Graham Hutchings (2003). ''Modern China: A Guide to a Century of Change''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-01240-2}}. p.459.</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រទេសចិនបានប្រកាសចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដែលជាហេតុបង្កកើតការបះបោរធំៗប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល ([[ចលនាទីបួនខែឧសភា]])។<ref>{{cite web|author=Ankit Panda|url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|title=The Legacy of China's May Fourth Movement|work=The Diplomat|date=2015-05-05|access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222173851/https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|url-status=live}}</ref> [[File:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|លោក[[ម៉ៅ សេទុង]] និង[[ឈៀង កៃសេក]]កំពុងជល់កែវប្រារព្ធជ័យជម្នះរបស់ប្រជាជាតិចិននៅក្រោយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។]] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គណបក្សគួមីនតាងដែលដឹកនាំដោយលោក[[ឈៀង កៃសេក]]បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសជាតិឡើងវិញតាមរយៈយុទ្ធនាការយោធា និងវិធីសាស្ត្រនយោបាយម្យ៉ាងដែលគេស្គាល់ថា [[បេសនកម្មភាគខាងជើង]]។ បក្សគួមីនតាងបានផ្លាស់រដ្ឋធានីមកតាំងនៅ[[ណានជីង]] ហើយបានអនុវត្តគោលនយោបាយថ្មីហៅថា"នយោបាយអាណាព្យាបាល"ក្នុងគោលបំណងវិវត្តនយោបាយប្រទេសចិនតាមកម្មវិធីរបស់លោកយ៉ាតសេនដើម្បីឱ្យចិនក្លាយជាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យដ៏ទំនើបមួយ។<ref>Hung-Mao Tien (1972). ''Government and Politics in Kuomintang China, 1927–1937 (Volume 53)''. Stanford University Press. {{ISBN|0-8047-0812-6}}. pp.&nbsp;60–72.</ref><ref>[[Suisheng Zhao]] (2000). ''China and Democracy: Reconsidering the Prospects for a Democratic China''. Routledge. {{ISBN|0-415-92694-7}}. p.43.</ref> គួមីនតាងបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]មួយរយៈពេលខ្លីខណៈពេលកំពុងអនុវត្តបេសនកម្មភាគខាងជើង។ តែមិនយូរប៉ុន្មានពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ សម្ព័ន្ធភាពរវាងបក្សទាំងពីរក៏បានបែកបាក់ បន្ទាប់ពីឈៀងបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនទៅបង្ក្រាបចលនាកុម្មុយនីស្តចិន និងអ្នកពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយពិសេសនៅទីក្រុងសៀងហៃ បង្កផ្ទុះចេញ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ឡើង។<ref>David Ernest Apter, Tony Saich (1994). ''Revolutionary Discourse in Mao's Republic''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-76780-2}}. p.198.</ref> បក្សកុម្មុយនីស្តបានប្រកាសតំបន់ដែលខ្លួនគ្រប់គ្រងថាជា [[សាធារណរដ្ឋចិនសូវៀត]] (គេនិយមហៅ "ជាំងស៊ីសូវៀត") នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣១ នៅក្រុង[[រ៉ូយជីន]] ខេត្ត[[ជាំងស៊ី]]។ ជាំងស៊ីសូវៀតត្រូវបានកងទ័ពគួមីនតាងវាយកម្ចាត់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣៤ ដែលបង្ខំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តផ្តួចផ្តើម[[ចលនាចល័តទ័ពវែង]] ដោយត្រូវផ្លាស់ប្តូរទីតាំងមូលដ្ឋានទៅក្រុង[[យ៉ានអាន]] ក្នុងខេត្ត[[ស្សានស៊ី]]រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើម៉ាន់ជូរី|ចូលឈ្លានពាន និងត្រួតត្រា]]តំបន់[[ម៉ាន់ជូរី]]។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៣៧ ជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានទឹកដីផ្សេងៗទៀតនៃប្រទេសចិន បង្កបង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២]] (១៩៣៧–១៩៤៥)។ សង្គ្រាមមួយនេះបានបង្ខំឱ្យបក្សពួកនយោបាយទាំងពីរគូចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នាម្តងទៀត។ នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពឈ្លានពានជប៉ុនបានប្រព្រឹត្តិអំពើកំណាចឃោរឃៅដែលមិនអាចប្រៀបបានមកលើជនស៊ីវិលចិន ហើយជាលទ្ធផល ជនជាតិចិនប្រមាណ ២០ លាននាក់ត្រូវបានស្លាប់នៅក្នុងដៃកងទាហានជប៉ុន។<ref>[https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml "Nuclear Power: The End of the War Against Japan"]. BBC&nbsp;— History. Retrieved 14 July 2013.</ref> ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលណានជីង]] ដែលប្រជាជនចិនប្រមាណពី ៤០,០០០ ទៅ ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបានទាហានជប៉ុនចាប់សម្លាប់យ៉ាងឆៅដៃ។<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html "Judgement: International Military Tribunal for the Far East"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |date=2018-08-04 }}. ''Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities).'' November 1948. Retrieved 8 April 2024.</ref> ប្រទេសចិន រួមជាមួយចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[សេចក្តីប្រកាសដោយសហប្រជាជាតិ]]ចាត់ទុកថាជា "[[បងធំទាំងបួន]]" នៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។<ref>{{cite book|title=Yearbook of the United Nations 1946–1947|date=1947|publisher=United Nations|location=Lake Success, NY|oclc=243471225|page=3|chapter-url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38|access-date=25 April 2015|chapter=The Moscow Declaration on general security}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1942-declaration-united-nations/|title=Declaration by United Nations|publisher=United Nations|access-date=20 June 2015}}</ref> រួមជាមួយនឹងមហាអំណាចបីផ្សេងទៀត ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្តធំៗទាំងបួននៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។<ref>Hoopes, Townsend, and Douglas Brinkley. ''FDR and the Creation of the U.N.'' (Yale University Press, 1997)</ref><ref>{{cite book|first=John Lewis|last=Gaddis|title=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947|url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd|url-access=registration|year=1972|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12239-9|pages=[https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd/page/24 24]–25}}</ref> ក្រោយពីជប៉ុនទម្លាក់អាវុធទទួលចុះចាញ់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ទឹកដីដើមរបស់ចិនដែលធ្លាប់កាន់កាប់ដោយជប៉ុនទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញ។<ref name=":1">{{cite book|title=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China|chapter=The Constitutional Conundrum and the Need for Reform|year=1991|publisher=M.E. Sharpe|page=3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |first=Hung-mao |last=Tien |editor-first= Harvey |editor-last=Feldman|isbn=978-0-87332-880-7}}</ref> === សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៤៩–១៩៧៦)}} [[File:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|[[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ពិធីស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅម៉ោង ៣ រសៀលនៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៩។ រូបភាពខាងលើបានបង្ហាញពីប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តលោកម៉ៅ សេទុងឈរប្រកាសស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននៅ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{Cite web |last=李丹青 |title=What's behind the founding ceremony of the PRC? |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |access-date=2024-04-08 |website=www.chinadaily.com.cn |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218080210/https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |url-status=live }}</ref>]] ប្រទេសចិនបានលេចឡើងក្លាយជាអ្នកឈ្នះនៅក្នុងសង្គ្រាមមែន ប៉ុន្តែសង្គម និងហិរញ្ញវត្ថុជាតិបានធ្លាក់ក្រោមស្ថានភាពហែកហួរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។ ការមិនទុកចិត្តគ្នាជាបន្តបន្ទាប់រវាងគួមីនតាង និងបក្សកុម្មុយនីស្តបាននាំឱ្យផ្ទុះឡើងនូវ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]សារជាថ្មី។ ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ ប៉ុន្តែដោយសារតែភាពចលាចលនៃសង្គ្រាម បទប្បញ្ញត្តិជាច្រើននៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសាធារណរដ្ឋចិនមិនដែលត្រូវបានអនុវត្តនៅលើទឹកដីចិនដីគោកនោះទេ។<ref name=":1" /> នៅចុងបញ្ចប់ បក្សកុម្មុយនីស្តបានកាន់កាប់ចិនដីគោកស្ទើរទាំងអស់ ខណៈរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនបានដកថយទៅកោះតៃវ៉ាន់។ នៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ ប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិន លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនឡើងនៅមុខ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk/index.html |work=CNN |title=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |author1=Ben Westcott |author2=Lily Lee |date=30 September 2019}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ កងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនបានដណ្តើមកាន់កាប់កោះ[[ហៃណាន]]ពីសាធារណរដ្ឋចិន<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880|title=Red Capture of Hainan Island|newspaper=The Tuscaloosa News|date=9 May 1950|access-date=20 July 2013}}</ref> និងកាត់តំបន់ទីបេជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |title=The Tibetans |publisher=University of Southern California |access-date=20 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |archive-date=16 October 2013 |archivedate=16 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf }}</ref> កងកម្លាំងគួមីនតាងដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានបាននាំគ្នាបន្តធ្វើ[[កុបកម្មឥស្លាមគួមីនតាង|កុបកម្មតូចៗនៅឯភាគខាងលិចប្រទេសចិន]]អស់ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZNCghCIbyVAC&q=C.I.A%20%20Ma%20bufang&pg=PA169|title=The Sino-American alliance: Nationalist China and American Cold War strategy in Asia|author=John W. Garver|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0025-7|page=169|access-date=20 July 2013}}</ref> របបកុម្មុយនីស្តថ្មីនេះបានទទួលប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងពីសំណាក់ប្រជាកសិករចិនតាមរយៈ[[កំណែទម្រង់ដីធ្លី]] ដែលក្នុងនោះ [[កំណែទម្រង់ដីធ្លីចិន|ម្ចាស់ដីធ្លីស្រែចម្ការពីមួយលានទៅពីរលាននាក់ត្រូវរដ្ឋាភិបាលចាប់យកទៅសម្លាប់ចោល]]។<ref>Busky, Donald F. (2002). ''[https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC Communism in History and Theory]''. Greenwood Publishing Group. p.11.</ref> ដំបូងឡើយ ចិនបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយសហភាពសូវៀត ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសកុម្មុយនីស្តទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមកើតមានភាពតានតឹង ដែលនាំឱ្យចិនផ្តួចផ្តើមបង្កើតប្រព័ន្ធឧស្សាហកម្មឯករាជ្យ និងផលិត[[ចិន និងអាវុធប្រល័យលោក|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title= A Country Study: China |url=https://www.loc.gov/item/87600493/|website=www.loc.gov|access-date=3 October 2017}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ចំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើងពី ៥៥០ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ រហូតទៅដល់ ៩០០ លាននាក់នៅឆ្នាំ១៩៧៤។<ref>{{Cite book|author=Madelyn Holmes |url=https://books.google.com/books?id=lJK-GRriJAoC |title=Students and teachers of the new China: thirteen interviews |publisher=McFarland |access-date=7 November 2011 | year=2008 |page=185 |isbn= 978-0-7864-3288-2}}</ref> ទោះជាស្ថិតិកំណើនប្រជាជនកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ក្ដី តែគួរកត់សម្គាល់ថា ផែនការ[[មហាលោតផ្លោះ]]នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៦១ បានសម្លាប់ប្រជាជនចិនប្រមាណពី [[គ្រោះមហាទុរ្ភិក្សចិន|១៥ ទៅ ៣៥ លាននាក់]] ដោយភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការស្រេកឃ្លាន។<ref name="nyt">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207|title=Unnatural Disaster|last=Mirsky|first=Jonathan|date=9 December 2012|newspaper=The New York Times|access-date=7 December 2012}}</ref><ref>Holmes, Leslie. ''Communism: A Very Short Introduction'' ([[Oxford University Press]] 2009). {{ISBN|978-0-19-955154-5}}. p. 32 "Most estimates of the number of Chinese dead are in the range of 15 to 30 million."</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ចិនបានធ្វើតេស្តបំផ្ទុះគ្រាប់បែកបរមាណូដំបូងរបស់ខ្លួនដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite web |title=1964: China's first atomic bomb explodes |website=china.org.cn |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |access-date=2024-04-08 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322065350/http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ម៉ៅ សេទុង និងគ្នីគ្នាគាត់បានប្រកាសដំណើរការនៃ[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]] ដែលបង្កឱ្យមានការរើសអើងនៅក្នុងវិស័យនយោបាយ និងភាពវឹកវរក្នុងសង្គមដោយបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃមរណៈរបស់ម៉ៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនសម្រាប់អាសនៈតំណាងប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងបានក្លាយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ។<ref>Michael Y.M. Kao. "Taiwan's and Beijing's Campaigns for Unification" in Harvey Feldman and Michael Y. M. Kao (eds., 1988): ''Taiwan in a Time of Transition''. New York: Paragon House. p.188.</ref> === កំណែទម្រង់ និងប្រវត្តិសហសម័យ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Události na náměstí Tian an men, Čína 1989, foto Jiří Tondl.jpg|thumb|[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិន]]ត្រូវបានបង្ក្រាបដោយកងយោធាចិន]] បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ម៉ៅសេទុង អ្នកនយោបាយចិនចំនួនបួនរូបដែលមានរហស្សនាមថា[[ក្រុមមនុស្សទាំងបួន]]ដែលជាអ្នកនៅពីក្រោយគោលនយោបាយបដិវត្តន៍វប្បធម៌ត្រូវបានលោក[[ហ័រ គួហ្វុង]]បញ្ជាឱ្យគេចាប់ខ្លួន។ [[អ្នកជើងចាស់ទាំងប្រាំបី|អ្នកនយោបាយចិនជើងចាស់]]ឈ្មោះ[[តេង សៀវពីង]]បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចេញអនុវត្ត[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ]]ជាច្រើន។ រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមបន្ធូរបន្ធយការគ្រប់គ្រងលើជីវិតប្រជាពលរដ្ឋខ្លួន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវវប្បធម៌សមូហភាព និងធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មដីស្រែ​ចម្ការ។<ref name="Hamrin-1995">{{Cite book |last1=Hamrin |first1=Carol Lee |url=https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32 |title=Decision-making in Deng's China: Perspectives from Insiders |last2=Zhao |first2=Suisheng |date=1995-01-15 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3694-2 |access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161407/https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32#v=snippet&q=boluan%20fanzheng&f=false |url-status=live }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាជ្ញាធរបានផ្ដោតសំខាន់ទៅលើពាណិជ្ជកម្មបរទេស និងបង្កើត[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេសឡើង]] ខណៈដែលសហគ្រាសគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋដែលគ្មានប្រសិទ្ធភាពត្រូវបានរៀបចំធ្វើកំណែទម្រង់ឡើងវិញ។ ទាំងនេះគឺជាសញ្ញាសម្គាល់នៃការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចិនពីប្រទេស[[ផែនការសេដ្ឋកិច្ច]]ទៅជាប្រទេសដែលប្រកាន់សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះនិង[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសង្គមនិយម|ទីផ្សារសេរី]]។<ref name="Ref_e">Hart-Landsberg, Martin; and Burkett, Paul. [http://www.monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm "China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |date=2009-01-05 }}. Monthly Review. Retrieved 30 October 2008.</ref> ចិនបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ននៅថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨២។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ [[បាតុកម្មទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មផ្ដើមឡើងដោយនិស្សិតចិន]]បានផ្ទុះឡើងនៅ[[ទីលានធានអានមិន]] ហើយបានរីករាលដាលទៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|title=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy|last=Harding|first=Harry|date=December 1990|website=National Bureau of Asian Research|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|archive-date=4 April 2014|access-date=28 November 2013|archivedate=4 មេសា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិននាពេលនោះគឺលោក[[ចាវ ហ្សឺយ៉ាង]]ដែលមានទស្សនៈអាណិតអាសូរនឹងនិស្សិតបាតុករ ត្រូវបានអំណាចថ្នាក់លើឃាត់ខ្លួនឃុំឃាំងក្នុងគេហដ្ឋាន ហើយត្រូវដកតំណែងរួចប្រគល់ទៅឱ្យលោក[[ជាំង ហ្សឺមីន]]។ ជាំងបានបន្តការងារកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់រដ្ឋាភិបាលដោយបានបិទសហគ្រាសរដ្ឋជាច្រើនបន្តបន្ទាប់ និងកាត់បន្ថយ "[[ចានបាយដែក]]" (បុគ្គលកាន់មុខតំណែងពេញមួយជីវិត)។<ref name="APs-2022">{{cite news |date=30 November 2022 |title=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403160544/https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=13 September 1997 |title=China Gets Down to Business at Party Congress |website=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |url-status=live |access-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018190108/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |archive-date=18 October 2022}}</ref><ref>{{cite book |last=Vogel |first=Ezra |title=Deng Xiaoping and the Transformation of China |date=2011 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-72586-7 |page=682 |author-link=Ezra Vogel}}</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលជាំង សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងខ្ពស់ជាងមុនប្រាំពីរដង។<ref name="APs-2022" /> ទឹកដី[[ហុងកុង]] (អង់គ្លេស) និង[[ម៉ាកាវ]] (ព័រទុយហ្កាល់) ត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ និងឆ្នាំ១៩៩៩ ដោយរដ្ឋាភិបាលចិនបញ្ចូលទីក្រុងពីរនេះជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសក្រោមគោលការណ៍[[ប្រទេសមួយ ប្រព័ន្ធពីរ]]។ ចិនបានចូលជាសមាជិក[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។<ref name="APs-2022" /> [[File:One-belt-one-road.svg|thumb|[[កិច្ចផ្តួចផ្ដើមខ្សែក្រវ៉ាត់មួយផ្លូវមួយ]] និងគម្រោងផែនការពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយ។]] នៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តលើកទី១៦ ក្នុងឆ្នាំ២០០២ លោក[[ហ៊ូ ជីនតាវ]]បានឡើងស្នងតំណែងជាអគ្គលេខាធិការបក្សបន្តពីជាំង។<ref name="APs-2022" /> នៅក្រោមរដ្ឋបាលហ៊ូ ប្រទេសចិនបានបន្តរក្សាអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់របស់ខ្លួនដដែរ ដោយវ៉ាដាច់បណ្ដាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដូចជា៖ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង អាល្លឺម៉ង់ និងជប៉ុន និងក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទីពីរនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=Orlik |first=Tom |date=16 November 2012 |title=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |work=The Wall Street Journal |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |accessdate=08 April 2024 |archive-date=2016-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221121820/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |url-status=live }}</ref> ប៉ុន្តែ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចទាំងនេះបានជះឥទ្ធិពលអាក្រក់ជាច្រើនដល់ធនធាន និងបរិស្ថានធម្មជាតិនៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2007/08/26/world/asia/20070826_CHINA_GRAPHIC.html|title=China's Environmental Crisis|last1=Carter|first1=Shan|date=26 August 2007|work=The New York Times|access-date=16 May 2012|last2=Cox|first2=Amanda|last3=Burgess|first3=Joe|last4=Aigner|first4=Erin}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm|title=China worried over pace of growth|last=Griffiths|first=Daniel|date=16 April 2004|work=BBC News|access-date=16 April 2006}}</ref> និងបង្កជាវិបត្តិបម្លាស់ទីលំនៅក្នុងស្រុក។<ref name="Ref_k">[https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 ''China: Migrants, Students, Taiwan'']. Migration News. January 2006.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html|title=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms|last=Cody|first=Edward|date=28 January 2006|work=The Washington Post|access-date=18 January 2020|issn=0190-8286}}</ref> លោក[[ស៊ី ជីនពីង]]បានឡើងស្នងតំណែងជាមេដឹកនាំកំពូលចិនបន្តពីហ៊ូនៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តក្នុងឆ្នាំ២០១២។ ភ្លាមៗក្រោយឡើងកាន់អំណាច លោកស៊ីបានចាត់[[យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយក្រោមស៊ី ជីនពីង|យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយទ្រង់ទ្រាយធំ]]<ref>{{cite news |date=20 March 2018 |title=China's anti-corruption campaign expands with new agency |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |url-status=live |access-date=08 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924060145/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |archive-date=24 September 2019}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ មន្ត្រីចិនជាងពីរលាននាក់ត្រូវបានជាប់ទោសពីបទអំពើពុករលួយ។<ref name="Marquis-2022b">{{Cite book |last1=Marquis |first1=Christopher |title=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |last2=Qiao |first2=Kunyuan |date=2022-11-15 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-26883-6 |pages= |doi=10.2307/j.ctv3006z6k |jstor=j.ctv3006z6k |s2cid=253067190 |author-link=Christopher Marquis}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋបាលស៊ី លោកបានពង្រឹង​ក្ដោបអំណាចយ៉ាងស្អិតរមួតមិនធ្លាប់ឃើញ​ចាប់​តាំង​ពី​ចិនបាន​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើកំណែទម្រង់​សេដ្ឋកិច្ច និង​នយោបាយមក។<ref>{{Cite news |last=Wingfield-Hayes |first=Rupert |date=23 October 2022 |title=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317004249/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |archive-date=17 March 2023 |access-date=08 April 2024 |work=BBC News }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រចិន}} [[File:East Asia topographic map.png|thumb|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន]] ប្រទេសចិនមានវិសាលភាពទឹកដីធំទូលាយ និងសម្បូរបែប ដោយរាប់ចាប់ពី[[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]នៅភាគខាងជើង រហូតដល់តំបន់ព្រៃត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូង។ បណ្ដុំ[[ជួរភ្នំហិមាល័យ]] [[ការ៉ាកូរ៉ាំ]] [[ប៉ាមារ៍]] និង[[ធានសាន]]នៅប៉ែកខាងលិចបានបំបែកប្រទេសចិនដាច់ចេញពីតំបន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីកណ្ដាល|កណ្តាល]]។ ទន្លេពីរសំខាន់ៗគឺ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]] និងទន្លេលឿងបានលាតសន្ធឹងឆ្លងប្រទេសចិនពីលិចទៅកើតចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]]ហូរឆ្ពោះទៅកាន់តំបន់សមុទ្រភាគខាងកើត។ ប្រទេសចិនមានឆ្នេរសមុទ្រប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ដោយសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅជាប់នឹងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក និងត្រូវបានបន្តបែងចែកទៅជា [[សមុទ្របូហៃ]] [[សមុទ្រលឿង]] [[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និង[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានព្រំដែនតូចមួយជាប់ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានផងដែរ ដែលតភ្ជាប់ប្រទេសមួយនេះទៅនឹងតំបន់[[ស្តិបអឺរ៉ាស៊ី|វាលស្មៅអឺរ៉ាស៊ី]]។ ទឹកដីប្រទេសចិនស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៨|១៨°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥៤|៥៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៧៣|៧៣°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៣៥|១៣៥°]]។ ទឹកដីនៃប្រទេសចិនមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នាច្រើនអាស្រ័យទៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ នៅភាគខាងកើត តាមបណ្តោយច្រាំងសមុទ្រលឿង និងសមុទ្រចិនខាងកើត គេឃើញមានវាលទំនាប និងប្រជាជនរស់នៅច្រើនកុះករ រីឯនៅខាងតំបន់ខ្ពង់រាបជាយម៉ុងហ្គោលីនៅភាគខាងជើងវិញគឺច្រើនគ្របដណ្ដប់ដោយវាលស្មៅធំទូលាយ។ នៅខាងត្បូងប្រទេសចិនគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំ និងជួរភ្នំទាបៗ ខណៈតំបន់មជ្ឈិម-កើតមានដីសណ្តនៃទន្លេធំៗពីរនៅក្នុងប្រទេសគឺ ទន្លេលឿង និងទន្លេយ៉ាងសេ។ ទន្លេសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ទន្លេស៊ី]] [[ទន្លេមេគង្គ]] [[ទន្លេព្រហ្មបុត្រ]] និង[[ទន្លេអាមួរ]]។ នៅឯភាគខាងលិចវិញគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំធំៗ ពិសេសគឺជួរភ្នំហិម៉ាល័យ។ តំបន់ខ្ពង់រាបកម្រិតខ្ពស់នៅភាគខាងជើងគឺមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំងដោយសារតែវាត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយវាលលំហធំៗពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]។ ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ[[ភ្នំអេវឺរេស]] (៨,៨៤៨ ម៉ែត្រ) គឺស្ថិតនៅតាមព្រំដែនចិន-នេប៉ាល់។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|title=Nepal and China agree on Mount Everest's height|date=8 April 2010|work=BBC News|access-date=25 June 2024|archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712190003/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|url-status=live}}</ref> ចំណុចទាបបំផុតនៅក្នុងប្រទេស និងជាចំណុចទាបបំផុតទីបីលើពិភពលោកផងដែរគឺ បឹងស្ងួតហៅ[[បឹងអៃឌីង]] (−១៥៤ ម) ស្ថិតនៅក្នុង[[កំហូងធូលូហ្វាន់]]។<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|title=Lowest Places on Earth|date=28 February 2015|publisher=National Park Service|access-date=25 June 2024|archive-date=2015-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|url-status=live}}</ref> === អាកាសធាតុ === {{Main|អាកាសធាតុនៅចិន}} {{Further|មហាកំផែងបៃតង (ចិន)}} អាកាសធាតុនៅចិនជាចម្បងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]]សើម និង[[រដូវប្រាំង]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យសីតុណ្ហភាពរវាងរដូវរងា និងរដូវក្តៅមានអត្រាខុសគ្នាច្រើន។ នៅរដូវរងារ ខ្យល់ភាគខាងជើងដែលបក់មកពីតំបន់រយៈទទឹងខ្ពស់មានលក្ខណៈត្រជាក់ និងស្ងួត។ ចំណែកនៅរដូវក្តៅ ខ្យល់ភាគខាងត្បូងបក់ពីតំបន់ឆ្នេរនៅរយៈទទឹងទាបគឺមានលក្ខណៈក្តៅ និងសំណើម។<ref>{{cite book|title=Regional Climate Studies of China|year=2008|publisher=Springer|page=1|url=https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1|isbn=978-3-540-79242-0|access-date=2024-06-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160123/https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> បញ្ហាបរិស្ថានដ៏សំខាន់មួយនៅប្រទេសចិនគឺការរីករាលដាលនៃវាលលំហនៅក្នុងប្រទេស ពិសេសគឺ[[វាលលំហហ្កូប៊ី]]។<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|title=Fighting Desertification|last=Waghorn|first=Terry|date=7 March 2011|newspaper=Forbes|access-date=26 June 2024|archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729115736/https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm|title=Beijing hit by eighth sandstorm|date=17 April 2006|work=BBC News|access-date=26 June 2024|archive-date=2009-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101023529/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4915690.stm|url-status=live}}</ref> ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការទប់ស្កាត់បាតុភូតនេះ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបញ្ជាឱ្យដាំកូនឈើនៅជាយព្រំប្រទល់នៃវាលលំហនោះ ចាប់ផ្ដើមពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ តែទោះជាយ៉ាងណា ភាពរាំងស្ងួត និងការអនុវត្តកសិកម្មមិនល្អបានបណ្តាលឱ្យមាន[[ព្យុះធូលីអាស៊ី|ព្យុះធូលី]]វាយប្រហារភាគខាងជើងប្រទេសចិនរៀងរាល់និទាឃរដូវ និងបន្តរីករាលដាលដល់ផ្នែកផ្សេងទៀតនៃតំបន់អាស៊ីបូព៌ា រួមទាំងប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េផងដែរ។ ស្ថិតិផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនអំពីផលិតភាពកសិកម្មក្នុងប្រទេសខ្លួនគឺមិនអាចទុកចិត្តបានឡើយ ដោយសារតែការបំផ្លើសនៃផលិតកម្មដោយរដ្ឋាភិបាលកម្រិតមូលដ្ឋាន។<ref>Chow, Gregory (2006) Are Chinese Official Statistics Reliable? CESifo Economic Studies 52. 396–414. 10.1093/cesifo/ifl003.</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Liu G, Wang X, Baiocchi G, Casazza M, Meng F, Cai Y, Hao Y, Wu F, Yang Z |date=October 2020 |title=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117|issue=41|pages=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117|pmc=7568317|pmid=32978301 |bibcode=2020PNAS..11725434L |doi-access=free}}</ref> ប្រទេសចិនភាគច្រើនមានអាកាសធាតុសមរម្យសម្រាប់វិស័យកសិកម្ម ដែលនាំឱ្យខ្លួនអាចផលិតដំណាំជាច្រើនក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំដូចជា៖ អង្ករ ស្រូវសាលី ប៉េងប៉ោះ ត្រប់វែង ទំពាំងបាយជូ ឪឡឹក ស្ពៃ និងដំណាំជាច្រើនប្រភេទទៀត។<ref>{{cite web|title=Countries by commodity|website=[[FAOSTAT]]|url=http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|access-date=30 June 2024|archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629173611/http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ វាលស្មៅ និងតិណភូមិអចិន្រ្តៃយ៍ប្រមាណ ១២ ភាគរយគឺស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជា ៨% នៃផ្ទៃដីដាំដុះសកលផងដែរ។<ref name=":14">{{Cite book |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |place=Rome |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |access-date=2024-06-30 |date=2023 |doi=10.4060/cc8166en |isbn=978-92-5-138262-2 |archive-date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215161116/https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |url-status=live }}</ref> === ជីវៈចម្រុះ === {{Main|ជីវិតសត្វព្រៃនៅចិន}} [[File:Giant Panda Eating.jpg|thumb|[[ខ្លាឃ្មុំផេនដា]] ដែលជាប្រភេទសត្វជិតផុតពូជ និងដោយតំបន់ដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតរបស់ចិន]] ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[ប្រទេសមហាចម្រុះ]]ចំនួន ១៧ ប្រទេស<ref name="Ref_2009a">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|title=Biodiversity Theme Report|last=Williams|first=Jann|date=10 December 2009|website=Environment.gov.au|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811045957/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|archive-date=11 August 2011|access-date=30 June 2024}}</ref> ដោយមានទីតាំងស្ថិតលើ[[ពិភពជីវភូមិសាស្ត្រ]]សំខាន់ៗពីរនៅលើពិភពលោក ពោលគឺ [[ប៉ាឡេអាកទិក]] និង[[ឥណ្ឌូម៉ាឡៃស៍]]។ យោងតាមការវាស់វែង ប្រទេសចិនមានសត្វ និងរុក្ខជាតិសរសៃនាំសរុបជាង ៣៤,៦៨៧ ប្រភេទ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសសម្បូរជីវៈចម្រុះច្រើនបំផុតលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]] និង[[កូឡុំប៊ី]]។<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm Countries with the Highest Biological Diversity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326060253/http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm|date=26 March 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 24 April 2013.</ref> ចិនជាភាគីមួយនៃ[[អនុសញ្ញាស្តីពីជីវៈចម្រុះ]]<ref>{{cite web|url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn|title=Country Profiles – China|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024|archive-date=2023-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209085157/https://www.cbd.int/countries/?country=cn|url-status=live}}</ref> ដោយ[[ផែនការសកម្មភាពជីវៈចម្រុះ]]របស់ចិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអនុសញ្ញានេះកាលពីឆ្នាំ២០១០។<ref>{{cite web |url=http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |title=translation: China Biodiversity Conservation Strategy and Action Plan. Years 2011–2030|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024}}</ref> ប្រទេសចិនជាជម្រករបស់ថនិកសត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៥៥១ ប្រភេទ (ជាប្រទេសមានចំនួនសត្វច្រើនបំផុតទីបី)<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns IUCN Initiatives – Mammals – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512150801/http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វស្លាបចំនួន ១,២២១ ប្រភេទ (ទីប្រាំបី)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm Countries with the most bird species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152146/http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm|date=16 February 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វល្មូនចំនួន ៤២៤ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm Countries with the most reptile species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152129/http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |date=2013-02-16 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងថលជលិកសត្វចំនួន ៣៣៣ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)។<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns#diversity IUCN Initiatives – Amphibians – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512145131/http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៨៤០ ប្រភេទកំពុងទទួលការគំរាមកំហែង ងាយរងគ្រោះ ឬជិតផុតពូជក្នុងជម្រកមូលដ្ឋាន ដោយសារតែសកម្មភាពរបស់មនុស្ស ដូចជា ការបំផ្លិចបំផ្លាញទីជម្រក ការបំពុល និងការប្រម៉ាញ់ជាអាហារ រោមសត្វ និង[[ឱសថបុរាណចិន]]ជាដើម។<ref>[http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species Top 20 countries with most endangered species IUCN Red List] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424182826/http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species|date=24 April 2013 }}. 5 March 2010. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វព្រៃជិតផុតពូជត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយច្បាប់ ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៥ ប្រទេសចិនមានរមណីយដ្ឋានធម្មជាតិជាង ២,៣៤៩ កន្លែងដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ១៤៩.៩៥ លានហិកតា ឬស្មើនឹង ១៥ ភាគរយនៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ប្រទេសចិន។<ref>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm|title=Nature Reserves|website=China Internet Information Center |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115063105/http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm |archive-date=15 November 2010|access-date=1 July 2024}}</ref> សត្វព្រៃភាគច្រើនមិនមានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់កសិកម្មស្នូលនៃភាគខាងកើត និងកណ្តាលនៃប្រទេសចិននោះឡើយ ដោយជម្រកចម្បងច្រើនស្ថិតនៅតំបន់ភ្នំភាគខាងត្បូង និងខាងលិច។<ref>{{cite journal|last1=Turvey|first1=Samuel|year=2013|title=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence|journal=Quaternary Science Reviews|volume=76|pages=156–166|doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030|bibcode=2013QSRv...76..156T }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lander|first1=Brian|last2=Brunson|first2=Katherine|year=2018 |title=Wild Mammals of Ancient North China|journal=The Journal of Chinese History|publisher=Cambridge University Press |volume=2|issue=2|pages=291–312|doi=10.1017/jch.2017.45|s2cid=90662935 }}</ref> ប្រទេសចិនមានរុក្ខជាតិសរសៃនាំជាង ៣២,០០០ ប្រភេទ<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm Countries with the most vascular plant species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112001508/http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm|date=12 January 2014 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងក៏ជាជម្រកនៃប្រភេទព្រៃឈើជាច្រើនផងដែរ។ [[ព្រៃសរលកូល]] ត្រជាក់គ្របដណ្ដប់នៅភាគខាងជើងនៃប្រទេស និងជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វដូចជា [[ក្ដាន់យក្ស]] និង[[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាស៊ី]] និងរួមទាំងសត្វស្លាបជាង ១២០ ប្រភេទទៀត។<ref name="rough guide" /> ផ្ទៃ​ខាង​ក្រោម​នៃ​ព្រៃ​សរលកូល​សំណើម​អាច​មាន​[[ឫស្សី]]​ក្រាស់ៗ។ ព្រៃត្រូពិច ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់កណ្តាល និងប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន គឺជាជម្រកនៃប្រភេទរុក្ខជាតិដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ រួមទាំងប្រភេទសត្វកម្រជាច្រើន។ ព្រៃត្រូពិចនៅ[[ខេត្តយូណាន]] និង[[ហៃណាន]]មានវត្តមានសត្វប្រមាណមួយភាគបួននៃប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិទាំងអស់នៅប្រទេសចិន។<ref name="rough guide">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213|title=China|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=978-1-84353-019-0|edition=3|page=1213|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានផ្សិតជាង ១០,០០០ ប្រភេទដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុក។<ref>{{cite book|title=Conservation Biology: Voices from the Tropics|year=2013|publisher=John Wiley & Sons|page=208|url=https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|isbn=978-1-118-67981-4|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|url-status=live}}</ref> === បរិស្ថាន === {{Main|បរិស្ថាននៅចិន|វិបត្តិបរិស្ថាននៅចិន}} [[File:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb|[[ទំនប់ជ្រលងបី]]នៅក្នុងខេត្តហូប៉ី ដែលជាទំនប់វារីអគ្គិសនីធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ បរិស្ថាននៃប្រទេសចិនបានទទួលរងនូវការបំពុលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលបណ្ដាលដោយដំណើរឧស្សាហូបនីយកម្មដ៏លឿនរហ័សរបស់ចិន។<ref name="Ma2002">{{Cite book |last1=Ma |first1=Xiaoying |url=https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1 |title=Environmental Regulation in China |last2=Ortalano |first2=Leonard |publisher=Rowman & Littlefield |year=2000 |isbn=978-0-8476-9399-3 |pages=1 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160050/https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|title=China acknowledges 'cancer villages'|date=22 February 2013|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321002451/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|url-status=live}}</ref> បទប្បញ្ញត្តិដូចជាច្បាប់ស្តីពីការការពារបរិស្ថានឆ្នាំ១៩៧៩ គឺមិនសូវបានប្រតិបត្តិបានល្អនោះឡើយ ហើយជារឿយៗត្រូវបានគេច្រានចោល ជាថ្នូរនឹងការបន្តអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|title=Riot police and protesters clash over China chemical plant|last=Soekov|first=Kimberley|date=28 October 2012|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410202328/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|url-status=live}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេស​ចិន​មាន​ចំនួន​អ្នក​ស្លាប់ដោយខ្យល់​បំពុល​ច្រើន​ជាង​គេ​ទី​ពីរ​​ ដោយមានចំនួន​អ្នក​ស្លាប់​ប្រមាណ​មួយ​លាន​នាក់ ដោយនៅ​ពី​ក្រោយតែប្រទេស​ឥណ្ឌា​ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |date=15 February 2016 |title=Is air quality in China a social problem? |url=https://chinapower.csis.org/air-quality/ |access-date=3 July 2024 |website=Center for Strategic and International Studies |publisher=ChinaPower Project |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326081416/https://chinapower.csis.org/air-quality/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|url-status=dead|archive-date=28 September 2016|title=Ambient air pollution: A global assessment of exposure and burden of disease|website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|access-date=3 July 2024|archivedate=28 កញ្ញា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/}}</ref> ទោះជាប្រទេសចិនបានជាប់ឈ្មោះជាប្រទេសដែលបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនិកច្រើនបំផុតក៏ដោយ<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610|title=Global carbon emissions hit record high in 2012 |last=Chestney|first=Nina|date=10 June 2013|work=Reuters|access-date=3 July 2024|archive-date=19 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131119111939/http://www.reuters.com/article/2013/06/10/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610 |url-status=live}}</ref> ប៉ុន្តែ CO₂ បញ្ចេញដោយមនុស្សម្នាក់ៗនៅចិនមានត្រឹមតែ ៨ តោនប៉ុណ្ណោះ ដែលជាអត្រាទាបខ្លាំងបើប្រៀបនឹងប្រទេសអភិវឌ្ឍមួយចំនួនដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក (១៦.១) អូស្ត្រាលី (១៦.៨) និងកូរ៉េខាងត្បូង (១៣.៦)។<ref name="UCS-2020">{{cite web|date=August 2020|title=Each Country's Share of CO2 Emissions|url=https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|access-date=3 July 2024|website=Union of Concerned Scientists|archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015184639/https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|url-status=live}}</ref> ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយប្រទេសចិនគឺមានបរិមាណខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសដទៃទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="UCS-2020" /> ប្រទេសនេះមានបញ្ហាទឹកកខ្វក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយបើយោងទៅតាម[[ក្រសួងបរិស្ថានវិទ្យា និងបរិយាកាស]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានឱ្យដឹងថា ទឹកប្រមាណ ៨៧.៩% នៃផ្ទៃទឹកជាតិប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមានលក្ខណៈសមស្របសម្រាប់មនុស្សប្រើប្រាស់។<ref>{{Cite web |date=21 July 2023 |title=2022 State of Ecology & Environment Report Review |url=https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |access-date=3 July 2024 |website=China Water Risk |archive-date=2024-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117010324/https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |url-status=live }}</ref> ប្រទេសចិនបានផ្ដោតលើយុទ្ធនាការកាត់បន្ថយការបំពុលបរិស្ថានជាធំ ដែលជាហេតុនាំឱ្យអត្រាបំពុលបរិស្ថានបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងលឿននៅអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite news |last1=Jayaram |first1=Kripa |last2=Kay |first2=Chris |last3=Murtaugh |first3=Dan |date=14 June 2022 |title=China Reduced Air Pollution in 7 Years as Much as US Did in Three Decades |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |access-date=1 August 2024 |work=Bloomberg News |archive-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107054008/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រកាសដាក់គោលដៅបរិស្ថានថា កម្រិតនៃការបំភាយឧស្ម័នបំពុលក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួននឹងហក់ឡើងដល់ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅមុនឆ្នាំ២០៣០ ហើយការបំភាយឧស្ម័នកាបូននឹងថយចុះដល់ចំណុចអព្យាក្រឹតនៅត្រឹមឆ្នាំ២០៦០ ដោយស្របទៅតាមផែនការចេញដោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]]។<ref name="CAT-2020">{{cite web |date=23 September 2020 |title=China going carbon neutral before 2060 would lower warming projections by around 0.2 to 0.3 degrees C |url=https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |access-date=1 August 2024 |website=Climate Action Tracker |archive-date=2024-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240211205338/https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |url-status=live }}</ref> បើយោងទៅតាមកម្មវិធីតាមដានសកម្មភាពអាកាសធាតុ (Climate Action Tracker) បានឱ្យដឹងថា ប្រសិនបើផែនការរបស់ចិនអាចសម្រេចបានជោគជ័យមែននោះ វានឹងជួយកាត់បន្ថយកំណើនសីតុណ្ហភាពពិភពលោកប្រមាណត្រឹម ០.២ ទៅ ០.៣ អង្សា ដែលជា "ការកាត់បន្ថយដ៏ធំបំផុតមិនធ្លាប់មានក្រោមការវាស់វែងប៉ាន់ស្មានរបស់អង្គការមួយនេះ"។<ref name="CAT-2020" /> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនគឺជាប្រទេសចូលវិនិយោគឈានមុខគេលើ[[ថាមពលកកើតឡើងវិញ]] និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មលើវាជាមួយនឹងទឹកប្រាក់វិនិយោគចំនួន ៥៤៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref name="Schonhardt-2023">{{Cite news |last=Schonhardt |first=Sara |date=30 January 2023 |title=China Invests $546 Billion in Clean Energy, Far Surpassing the U.S. |work=Scientific American |url=https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519125528/https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |url-status=live }}</ref> ចិនជាអ្នកផលិតបច្ចេកវិទ្យាថាមពលកកើតឡើងវិញដ៏ធំមួយ និងបានវិនិយោគថវិកាយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងគម្រោងថាមពលកកើតឡើងវិញនៅក្នុងស្រុក។<ref>{{cite news |last=Meng |first=Meng |date=5 January 2017 |title=China to plow $361 billion into renewable fuel by 2020 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074912/https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |url-status=live }}</ref><ref name="Schonhardt-2023" /> ក្នុងនាមជាប្រទេសមួយដែលច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រភពថាមពលមិនអាចកកើតឡើងវិញតាំងពីដើមដូចជាថាមពលធ្យូងថ្ម ការអនុវត្តប្រើប្រាស់ថាមពលកកើតឡើងវិញរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ដោយបម្រើបម្រាស់វាបានកើនឡើងពី ២៦.៣ ភាគរយក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ដល់ ៣១.៩ ភាគរយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Maguire |first=Gavin |date=23 November 2022 |title=Column: China on track to hit new clean & dirty power records in 2022 |url=https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |access-date=1 August 2024 |work=Reuters |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416175101/https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |url-status=live }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ថាមពលអគ្គីសនីរបស់ចិនប្រមាណ ៦០.៦% បានកើតចេញពីធ្យូងថ្ម (អ្នកផលិតច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក) ខណៈ ១៣.២% បានមកពីវារីអគ្គិសនី (ច្រើនបំផុតជាងប្រទេសដទៃ) ៩.៤% មកពីខ្យល់ (ច្រើនជាងគេ) ៦.២% មកពីថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ (ច្រើនជាងគេ) ៤.៦% ពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ (ច្រើនបំផុតទីពីរ) ៣.៣% ពីឧស្ម័នធម្មជាតិ (ច្រើនបំផុតទីប្រាំ) និង ២.២% ពីជីវថាមពល (ច្រើនបំផុត) ពោលគឺថាមពលប្រទេសចិនសរុប ៣១% គឺបានមកពីប្រភពថាមពលកកើតឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 May 2024 |title=Global Electricity Review 2024: Analysis of key power sector emitters in 2023 |url=https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-review-2024/major-countries-and-regions |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=1 August 2024 |website=Ember}}</ref> ទោះជាបានសង្កត់ធ្ងន់លើថាមពលកកើតឡើងវិញក្ដី ប្រទេសចិននៅតែមានទំនាក់ទំនងស៊ីជម្រៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ហើយជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ចិនបាននាំចូល[[ប្រេងឆៅ]]ច្រើនបំផុតពីរុស្ស៊ី គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite web |last=Perkins |first=Robert |date=2022-10-07 |title=Russian seaborne crude exports slide to 12-month low as EU ban, price caps loom |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014053951/https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |archive-date=2022-10-14 |website=S&P Global }}</ref><ref>{{cite web |last=International Energy Agency |author-link=International Energy Agency |date=24 February 2022 |title=Oil Market and Russian Supply – Russian supplies to global energy markets |url=https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |access-date=1 August 2024 |publisher=IEA |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116162235/https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |url-status=live }}</ref> === ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ === {{Main|ព្រំដែនប្រទេសចិន}} ចិនត្រូវជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេបំផុតទីបី]]នៅលើពិភពលោកបន្ទាប់ពីប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] និង[[កាណាដា]]បើគិតតាមក្រឡាផ្ទៃ និងជាប្រទេសធំបំផុតទីបី ឬទីបួនបើគិតតាមផ្ទៃដីសរុប។{{refn|group=ស|បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica'' បានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានទំហំ ៩,៥២២,០៥៥ គម^២ ដែលមានទំហំតូចជាងប្រទេសចិនបន្តិច។ ក៏ប៉ុន្តែ បើតាមសៀវភៅ "CIA World Factbook" វិញបានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបប្រទេសចិនធ្លាប់មានទំហំធំជាងសហរដ្ឋអាមេរិក ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសហរដ្ឋអាមេរិកបានកើនឡើងធំជាងប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកនៃតំបន់ឆ្នេរ[[ហ្គ្រែតលេកស៍]] (មហាបឹង) ចូលទៅក្នុងផ្ទៃដីសរុបរបស់ខ្លួន។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេកត់ត្រាថាមាន ៩,៣៧២,៦១០ គម^២ (រាប់តែផ្ទៃដីសរុប​ និងផ្ទៃទឹកក្នុងប្រទេសប៉ុណ្ណោះ)។ តួលេខនៃទំហំផ្ទៃដីសរុបមួយនេះត្រូវបានកែទៅ ៩,៦២៩,០៩១​ គម^២ វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ (ក្រោយបញ្ចូលតំបន់ហ្គ្រេតលេកស៍ និងតំបន់ឆ្នេរ)។ តួលេខត្រូវបានកែសម្រួលបន្តទៀតដូចជា​ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ វាបានកើនដល់ ៩,៦៣១,៤១៨ គម^២ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៦ វាបានឡើងបន្តិចដល់ ៩,៦៣១,៤២០ គម^២ ហើយជាចុងក្រោយគឺនៅឆ្នាំ២០០៧​​ ដោយតួលេខបានកើនរហូតដល់ ៩,៨២៦,៦៣០ គម^២ (ក្រោយរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកប្រទេសចូល)។}} ផ្ទៃដីសរុបនៃប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានទំហំប្រហែល ៩,៦០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{cite journal|last1=Ma|first1=Jin Shuang|last2=Liu|first2=Quan Riu|title=The Present Situation and Prospects of Plant Taxonomy in China|journal=Taxon|volume=47|number=1|date=February 1998|pages=67–74|publisher=Wiley|doi=10.2307/1224020|jstor=1224020}}</ref> តួលេខទំហំផ្ទៃដីជាក់លាក់អាចមានចាប់ពី ៩,៥៧២,៩០០ គម^២ បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica''<ref name="United States" /> រហូតដល់ទៅ ៩,៥៩៦,៩៦១ គម^២ ដោយយោងតាមសៀវភៅប្រជាសាស្រ្ត អសប<ref name="UN Stat" /> និង​ ''CIA World Factbook''​។<ref name="CIA">{{Cite CIA World Factbook|country=China|access-date=23 September 2024}}</ref> [[File:China administrative.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីជម្លោះទឹកដីរវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសជិតខាងមួយចំនួន។]] ប្រទេសចិនមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងព្រំប្រទល់ដីគោក|ព្រំប្រទល់ដីគោកសរុបវែងជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ដោយមានប្រវែង ២២,១១៧ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានឆ្នេរប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រដោយរាប់ចាប់ពីមាត់[[ទន្លេយ៉ាលូ]] (ទន្លេអាម្ណុក) រហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]។<ref name="CIA" /> ទឹកដីចិនគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងមូល និងមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសផ្សេងទៀតចំនួន ១៤ ប្រទេសដូចជា៖ ប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] [[ភូតាន]] [[នេប៉ាល់]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និង[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង ប្រទេស[[តាជីគីស្ថាន]] [[កៀគីស្ថាន]] និង[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីកណ្តាល ហើយនិងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] [[ម៉ុងហ្គោលី]] និង[[កូរ៉េខាងជើង]]នៅតំបន់នាយអាស៊ី និងអាស៊ីខាងជើង។ ចិនត្រូវបានបំបែកចេញពីប្រទេសបង់ក្លាដែស និងប្រទេសថៃតែបន្តិចប៉ុណ្ណោះនៅប៉ែកនិរតីនិងត្បូង ហើយមានដែនសមុទ្រជាប់ប្រទេសជាច្រើនទៀតដូចជា ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[ហ្វីលីពីន]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]។<ref>{{cite journal|last=Wei|first=Yuwa|title=China and ITS Neighbors |volume=22|number=1|date=2014|pages=105–136|publisher=Willamette University College of Law|journal=Willamette Journal of International Law and Dispute Resolution|jstor=26210500}}</ref> ប្រទេសចិនមានជម្លោះព្រំដែនដីគោកជាមួយប្រទេសចំនួនតែពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងចំណោមប្រទេសជិតខាងទាំងអស់សរុប ១៤ ប្រទេស<ref>{{cite web |title=Groundless to view China as expansionist, says Beijing after PM Modi's Ladakh visit |url=https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |access-date=25 September 2024 |website=India Today |date=3 July 2020 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810133156/https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fravel |first=M. Taylor |author-link=Taylor Fravel |date=1 October 2005 |title=Regime Insecurity and International Cooperation: Explaining China's Compromises in Territorial Disputes |journal=International Security |volume=30 |issue=2 |pages=46–83 |doi=10.1162/016228805775124534 |s2cid=56347789}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fravel |first=M. Taylor |title=Strong Borders, Secure Nation: Cooperation and Conflict in China's Territorial Disputes |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-13609-7 |author-link=Taylor Fravel}}</ref> ពោលគឺប្រទេសឥណ្ឌា<ref>{{Cite news |date=14 December 2022 |title=India-China dispute: The border row explained in 400 words |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420180958/https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |url-status=live }}</ref> និងភូតាន។<ref>{{Cite news |date=26 April 2023 |title=Bhutan wants a border deal with China: Will India accept? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515174751/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏កំពុងតែជាប់ក្នុងជម្លោះដែនសមុទ្រជាមួយប្រទេសមួយចំនួនជុំវិញដែនទឹករបស់ខ្លួនផងដែរ ពិសេសជុំវិញ[[ប្រជុំកោះសេនកាគុ]]នៅ[[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និងបណ្ដាប្រជុំកោះជាច្រើននៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។<ref>{{Cite news |date=12 May 2012 |title=China denies preparing war over South China Sea shoal |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2020-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207111212/https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |date=27 November 2013 |title=How uninhabited islands soured China-Japan ties |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710120934/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |url-status=live }}</ref> ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅចិន}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | image1 = Great Hall Of The People At Night.JPG | caption1 = អគារ[[មហាសាលប្រជាជន]]<br /> ជាកន្លែងដែល[[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]ជួបប្រជុំ។ | image2 = Xinhuamen Gate of Zhongnanhai across Changan Street.JPG | caption2 = អគារ[[ជុងណានហៃ]] ជាការិយាល័យកណ្តាលរបស់[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋាភិបាលចិន]] និង[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ }} សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន គឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]][[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|និយមម៉ាក្ស–លេនីន]]។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញចិន]]បានចែងថា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជា "រដ្ឋសង្គមនិយមក្រោមអំណាចផ្តាច់ការប្រជាជនប្រជាធិបតេយ្យដែលដឹកនាំដោយវណ្ណៈកម្មករ និងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពរវាងកម្មករនិងកសិករ" ហើយស្ថាប័នរដ្ឋនានា "ត្រូវអនុវត្តតាមគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យមជ្ឈិមនិយម"។<ref name="Constitution">{{cite web |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |website=The National People's Congress of the People's Republic of China |access-date=20 មីនា 2021 |date=20 វិច្ឆិកា 2019}}</ref> យោងតាមស្ថាប័នកំពូលរដ្ឋ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ ដោយតែងសម្ដៅលើខ្លួនឯងថាជា "ប្រជាធិបតេយ្យពិគ្រោះសង្គមនិយម"<ref>{{cite web |last=Jia |first=Qinglin |date=1 January 2013 |title=The Development of Socialist Consultative Democracy in China |url=http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309221709/http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |archive-date=9 March 2017 |access-date=9 April 2024 |website=Qiushi}}</ref> និង "[[ដំណើរការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យប្រជាជនទាំងមូល]]"។<ref name="Decoding China-2021" /> តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី មនុស្សភាគច្រើនមើលឃើញប្រទេសចិនជា រដ្ឋឯកបក្សនិយមផ្ដាច់ការ<ref>{{cite book |last=Ringen |first=Stein |title=The Perfect Dictatorship: China in the 21st Century |publisher=Hong Kong University Press |year=2016 |isbn=978-9-888-20893-7 |page=3 |author-link=Stein Ringen}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|title=Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State|work=The New York Times|last1=Qian|first1=Isabelle|last2=Xiao|first2=Muyi|last3=Mozur|first3=Paul|last4=Cardia|first4=Alexander|date=21 June 2022|access-date=9 April 2024|archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116110333/https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|url-status=live}}</ref> ដោយសារតែការរឹតបន្តឹងរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើសិទ្ធិសេរីភាពមួយចំនួនដូចជា [[សេរីភាពសារព័ត៌មាន]] [[សេរីភាពការជួបប្រជុំ]] [[សិទ្ធិបន្តពូជ|សិទ្ធិបង្កើតកូន]] [[អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល|សិទ្ធិបង្កើតអង្គការសង្គម]] [[សេរីភាពសាសនា]] និងសេរីភាពប្រើប្រាស់អ៊ីនធើណេតជាដើម។<ref name="freedomhouse">{{cite web |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |title=Freedom in the World 2024: China |year=2024|website=Freedom House|access-date=9 មេសា 2024}}</ref> [[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលធ្វើឡើងដោយ[[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានចាត់ទុកប្រទេសចិនជា "របបផ្តាច់ការ" ដោយស្ថិតនៅលេខរៀងទី ១៤៨ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៦៧ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{Cite news |date=14 February 2024 |title=Where democracy is most at risk |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |access-date=2024-04-09 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613 |archive-date=2024-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214222019/https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |url-status=live }}</ref> ===គណបក្សកុម្មុយនីស្ត=== {{Main|គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន}} [[File:18th National Congress of the Communist Party of China.jpg|thumb|[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]គឺជាគណបក្សនយោបាយដឹកនាំនិងកាន់អំណាចផ្តាច់មុខនៅប្រទេសចិន។]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៨ ស្ថាប័នចម្បងនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញចិនបានប្រកាសថា"និយមន័យនៃលក្ខណៈសង្គមនិយមដែលមានលក្ខណៈចិនគឺថ្នាក់ដឹកនាំរបស់[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]"។<ref name="2018-amendments-translated">{{Cite web|url=https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution/|title=Annotated Translation: 2018 Amendment to the P.R.C. Constitution (Version 2.0)|last=Wei|first=Changhao|date=11 មីនា 2018|website=NPC Observer|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ២០១៨ បានធ្វើឱ្យចិនក្លាយជារដ្ឋឯកបក្សយ៉ាងជាក់ស្តែង<ref name="2018-amendments-translated"/>ដែលនៅក្នុងនោះ [[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្ត]] (មេដឹកនាំគណបក្ស) គឺជាអ្នកកាន់កាប់អំណាចទូទៅនិងសិទ្ធិអំណាចខ្ពស់បំផុតលើរដ្ឋនិងរដ្ឋាភិបាល និងក៏ជា[[មេដឹកនាំកំពូល]]ក្រៅផ្លូវការផងដែរ។<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html|title=China's 'Chairman of Everything': Behind Xi Jinping's Many Titles|last=Hernández|first=Javier C.|date=25 តុលា 2017|work=The New York Times|access-date=15 កញ្ញា 2021|issn=0362-4331}}</ref> អង្គលេខាធិការបក្សបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]ដែលបានចូលបម្រើការតាំងពីថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ និងត្រូវបានជាប់ឆ្នោតបន្តទៀតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧។ ប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតគឺរូបរាងជាសាជី។ សភាប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយផ្ទាល់ហើយសភាប្រជាជនកំពូលៗរហូតដល់[[សភាជាតិប្រជាជន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយប្រយោលដោយសភាប្រជាជននៃកម្រិតទាប។ គណបក្សនយោបាយចំនួន ៨ ផ្សេងទៀតមានសមាជិកតំណាងនៅក្នុងសភាជាតិប្រជាជន និង[[សន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន]]។<ref>{{cite web|url=http://english.people.com.cn/data/China_in_brief/Political_Parties/Democratic%20Parties.html|title=Democratic Parties|work=[[People's Daily]]|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនបានគាំទ្រគោលការណ៍លេនីននិយមនៃ"[[ប្រជាធិបតេយ្យនិយមកណ្តាល]]"។ {{Further|ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន}} {|class="wikitable" |+ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន<ref name="ReferenceA">The landmark study of military generations and factions is William Whitson's ''The Chinese High Command,'' Praeger, 1973</ref> !ជំនាន់ !មេដឹកនាំកំពូល !ផ្តើម !បញ្ចប់ !ទ្រឹស្តី |- |rowspan=2|[[ចិនម៉ៅនិយម|ទីមួយ]] |[[ម៉ៅសេទុង]] |១៩៤៩ |១៩៧៦ |[[ម៉ៅនិយម|គំនិតម៉ៅសេទុង]] |- |[[ហ៊ួរ គួរហ្វេង]] |១៩៧៦ |១៩៧៨ |[[ពីរក្តី]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩|ទីពីរ]] |[[តេង សៀវពីង]] |១៩៧៨ |១៩៨៩ |[[ទ្រឹស្តីតេងសៀវពីង]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ទីបី]] |[[ជាំង ហ្សឺមីន]] |១៩៨៩ |២០០២ |[[បីតំណាង]] |- |[[រដ្ឋបាលហ៊ូ–វិន|ទីបួន]] |[[ហ៊ូ ជីនតាវ]] |២០០២ |២០១២ |[[ទស្សនៈនិស្ស័យវិទ្យាសាស្ត្រលើការអភិវឌ្ឍន៍]] |- |[[រដ្ឋបាលស៊ីជីនពីង|ទីប្រាំ]] |[[ស៊ី ជីនពីង]] |២០១២ | |[[គំនិតស៊ីជីនពីង]] |} ===រដ្ឋាភិបាល=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលនៃចិន}} {{multiple image |align = right |direction = horizontal |caption_align = center |image1 = 习近平 Xi Jinping 20221023 02.jpg |caption1 = [[ស៊ី ជីនពីង]]<br /><small>[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]]</small> |width1 = 120 |image2 = 李强 Li Qiang 20221023.jpg |caption2 = [[លី ឈាង]]<br /><small>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |width2 = 120 |image3 = 赵乐际 Zhao Leji 20221023.jpg |caption3 = [[ចាវ លឺជី]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសភាជាតិប្រជាជន|ប្រធានសភា]]</small> |width3 = 122 |total_width = | image4 = 王沪宁 Wang Huning 20221023.jpg | width4 = 122 | caption4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]</small> }} ប្រទេសចិនគឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលមានការដឹកនាំដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ [[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]បានធ្វើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសដោយបានលុបចេញនូវប្រព័ន្ធកំណត់ពីរអាណត្តិសម្រាប់បុគ្គលដែលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី។ សកម្មភាពនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យមេដឹកនាំបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]អាចបន្តបម្រើការជាប្រធានាធិបតីចិនបានដោយសេរីនិងព្រមទាំងទទួលបានការរិះគន់ពីបរទេសផងចំពោះបំណងបង្កើតរដ្ឋបាលផ្តាច់ការដោយថ្នាក់ដឹកនាំចិនសព្វថ្ងៃ។<ref name="BaturoElgie2019">{{cite book|author1=Alexander Baturo|author2=Robert Elgie|title=(អង់គ្លេស) The Politics of Presidential Term Limits|url=https://books.google.com/books?id=ncSbDwAAQBAJ&pg=PA263|year=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883740-4|page=263}}</ref><ref name="Kroenig2020">{{cite book|author=Matthew Kroenig|title=(អង់គ្លេស) The Return of Great Power Rivalry: Democracy Versus Autocracy from the Ancient World to the U. S. and China|url=https://books.google.com/books?id=dXLKDwAAQBAJ&pg=PA176|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-008024-2|pages=176–177}}</ref> ប្រធានាធិបតីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]ដែលត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងដោយសមាជិកនៃ[[សភាជាតិប្រជាជន]]។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ហើយជាប្រធាន[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ដែលមានឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ៤ រូបទៀត និងក៏ជាប្រមុខនៃក្រសួងនិងគណៈកម្មការផ្សេងៗផង។ ប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្នគឺលោកស៊ី ជីនពីងដែលកំពុងបម្រើការជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]]ដែលធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជា"[[មេដឹកនាំកំពូលចិន]]"។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីបច្ចុប្បន្នគឺ[[លី ខឹឈាន]]ដែលលោកជាសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃ[[គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយ]]ពោលគឺជាស្ថាប័នសម្រេចការវិនិច្ឆ័យកំពូលរបស់ចិន។<ref>{{cite news|first = Susan|last = Shirk|title=(អង់គ្លេស) China's Next Leaders: A Guide to What's at Stake|url=http://www.chinafile.com/chinas-next-leaders-guide-whats-stake|access-date=10 តុលា 2021|newspaper=China File|date=13 November 2012}}</ref><ref name="XiJinpingLiKeqiang">{{cite news|last=Moore|first=Malcolm|date=15 November 2012|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping crowned new leader of China Communist Party|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9679477/Xi-Jinping-crowned-new-leader-of-China-Communist-Party.html|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ លោកស៊ីបានអំពាវនាវឱ្យបក្សកុម្មុយនិស្តរឹតបន្តឹងការក្តោបក្តាប់លើប្រទេសដើម្បីលើកកម្ពស់សាមគ្គីភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំរបស់បក្សនិងសម្រេចបាននូវ"ក្តីសុបិន្តចិនក្នុងការបង្កើនយុវកម្មជាតិ"។<ref name="CDPD" /><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/confidence-control-paranoia-mark-xi-jinpings-speech-at-china-party-congress/2017/10/18/6e618694-b373-11e7-9b93-b97043e57a22_story.html|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping at China congress calls on party to tighten its grip on the country|date=18 October 2017|work=The Washington Post|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> កង្វល់ផ្នែកនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសចិនរួមមានកំណើននៃគម្លាតរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រ និងអំពើពុករលួយក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលជាដើម។<ref>{{Cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|title=(អង់គ្លេស) China sounds alarm over fast growing gap between rich and poor|date=11 May 2002|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610060248/http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|archive-date=10 មិថុនា 2014}}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាំទ្ររបស់សាធារណជនចំពោះរដ្ឋាភិបាលនិងការគ្រប់គ្រងប្រទេសជាតិគឺមានកម្រិតខ្ពស់ដោយប្រជាជនចិនប្រមាណ ៨០–៩៥% បានសម្តែងការពេញចិត្តចំពោះរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលខ្លួនបើយោងតាមការស្ទង់មតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-20178655|title=(អង់គ្លេស) A Point of View: Is China more legitimate than the West?|date=2 November 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃចិន}} {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ=== {{Main|ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចិន}} [[File:Diplomatic relations of the People's Republic of China.svg|upright=1.4|thumb|left|ផែនទីបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងការទូតរបស់ចិននៅជុំវិញពិភពលោក]] សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេសចំនួន ១៧៥ និងមានស្ថានទូតនៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៦២។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web|title=(អង់គ្លេស) Global Diplomacy Index – Country Rank|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225223052/https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-date=2024-02-25 |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនជារដ្ឋតំណាងតែមួយគត់នៃប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងព្រមទាំងជាសមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍មួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែរ។<ref name="Ref_r">Chang, Eddy (22 August 2004). [http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 ''Perseverance will pay off at the UN''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806100002/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768|date=6 August 2007 }}, ''The Taipei Times''.</ref> សព្វថ្ងៃ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលសំខាន់ៗដូចជា៖ [[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ|ជីម្ភៃ]]<ref>{{Cite web |title=About G20 |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |access-date=23 June 2024 |website=G20 |archive-date=2023-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825160730/https://www.g20.org/en/about-g20/ |url-status=live }}</ref> [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសៀងហៃ]]<ref>{{Cite news |date=2023-03-29 |title=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |access-date=2024-06-23 |archive-date=2023-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011070851/https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |url-status=live }}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីបូព៌ា]]<ref>{{Cite web |title=EAS Participating Countries |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |access-date=23 June 2024 |website=East Asia Summit |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923192301/https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |url-status=live }}</ref> និង[[កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ល។<ref>{{Cite web |date=September 2021 |title=About APEC |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |access-date=23 June 2024 |website=Asia-Pacific Economic Cooperation |archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |url-status=dead |archivedate=2024-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនធ្លាប់ជាអតីតសមាជិក និងរដ្ឋដឹកនាំមួយនៃ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] ហើយបច្ចុប្បន្នក៏នូវតែចាត់ទុកខ្លួនជារដ្ឋតស៊ូគាំទ្រមតិឱ្យបណ្ដា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ]]។<ref name="Ref_2009">{{Cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|title=China says communication with other developing countries at Copenhagen summit transparent|date=21 December 2009|work=People's Daily |access-date=10 តុលា 2021|archive-date=22 ធ្នូ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222225359/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|url-status=dead}}</ref> រួមជាមួយប្រទេសប្រេស៊ីល រុស្ស៊ី ឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ចិនគឺជាសមាជិកមួយនៃក្រុមប្រទេស[[ប្រ៊ីក្ស]] (BRICS) ដែលជាក្រុមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចកំពុងរីកចម្រើនធំៗ ហើយធ្លាប់បានថែមទាំងធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសម្រាប់កិច្ចប្រជុំកំពូលផ្លូវការលើកទីបីនៃអង្គការនេះផងដែរកាលពីអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229|title=(អង់គ្លេស) Bric summit ends in China with plea for more influence|date=14 April 2011|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនប្រតិបត្តិនូវ[[ចិនតែមួយ|គោលការណ៍ចិនតែមួយ]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន ដោយប្រកាន់ទស្សនៈថា ប្រជាជាតិចិនមានតំណាងរដ្ឋអធិបតេយ្យតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះពោលគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈតៃវ៉ាន់គឺគ្រាន់តែជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសចិនប៉ុណ្ណោះទេ។<ref name="Drun-2017">{{Cite web |last=Drun |first=Jessica |date=28 December 2017 |title=One China, Multiple Interpretations |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |access-date=24 June 2024 |website=Center for Advanced China Research |archive-date=2020-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |url-status=live }}</ref> ស្ថានភាពរបស់តៃវ៉ាន់បាននាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងឡាយដែលទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតិចិន ប្រកាន់យក "គោលនយោបាយចិនតែមួយ"។ ការប្រកាន់គោលនយោបាយចិនតែមួយដោយប្រទេសក្រៅមានលក្ខណៈខុសៗគ្នា ដោយប្រទេសមួយចំនួនបានសម្ដែងនូវការគាំទ្រនៃដំណើរទាមទាររបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជុំវិញកោះតៃវ៉ាន់ ខណៈឯប្រទេសខ្លះទៀតដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក និងជប៉ុន បានគ្រាន់តែ''មើលឃើញ''នូវដំណើរទាមទារនោះប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Drun-2017" /> មន្រ្តីចិនជាទូទៅតែងប្រតិកម្មខ្លាំងនៅពេលដែលប្រទេសក្រៅចាប់ផ្តើមទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយតៃវ៉ាន់<ref>{{Cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/33834|title=Taiwan's Ma to stopover in US: report|date=12 January 2010|work=[[Agence France-Presse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909170723/http://www.mysinchew.com/node/33834|archive-date=9 កញ្ញា 2015}}</ref> ជាពិសេសគឺទាក់ទងនឹងការលក់គ្រឿងសព្វាវុធយោធា។<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/china-says-us-arms-sales-to-taiwan-could-threaten-wider-relations-pl2j2pdn667|title=(អង់គ្លេស) China says US arms sales to Taiwan could threaten wider relations|last=Macartney|first=Jane|date=1 February 2010|work=The Times|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ចាប់តាំងពីចិនកុម្មុយនីស្តបានចូលជំនួសចិនតៃវ៉ាន់ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ មក បណ្ដាប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនក៏បានផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈលែងឈប់ទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋចិន និងងាកមកទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនវិញ។<ref>{{Cite news |last=Hale |first=Erin |date=25 October 2021 |title=Taiwan taps on United Nations' door, 50 years after departure |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |access-date=24 June 2024 |archive-date=2023-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129190345/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |url-status=live }}</ref> [[File:Russia and China sign major gas deal.jpeg|thumb|230px|នៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ចិននិងរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងឧស្ម័នមួយដែលមានតម្លៃស្មើនឹង ៤០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីកំពុងផ្គត់ផ្គង់ឧស្ម័នធម្មជាតិដល់ប្រទេសចិន។]] គោលនយោបាយការបរទេសចិនបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនគឺផ្អែកលើ[[គោលការណ៍ទាំងប្រាំនៃការរួមរស់ដោយសន្តិវិធី]]របស់អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ជូ អេងឡាយ]] ហើយក៏ត្រូវបានជំរុញដោយគំនិត"សុខដុមរមនាដោយគ្មានឯកសណ្ឋានភាព" ពោលគឺជំរុញទំនាក់ទំនងការទូតរវាងរដ្ឋនានាទោះបីជាមានមនោគមវិជ្ជាខុសគ្នាក្តី។<ref name="Keith">{{Cite book|last=Keith|first=Ronald C.|title=China from the inside out – fitting the People's republic into the world|publisher=PlutoPress|pages=135–136}}</ref> គោលនយោបាយនេះបាននាំឱ្យប្រទេសចិនគាំទ្រ និងរក្សាចំណងជិតស្និទជាមួយរដ្ឋដែលប្រទេសលោកខាងលិចចាត់ទុកថា "គ្រោះថ្នាក់" មានដូចជា ប្រទេស[[ស៊ូដង់]]<ref>{{Cite web |last=Timothy Webster |date=17 May 2013 |title=China's Human Rights Footprint in Africa |url=https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |website=Case Western Reserve University School of Law |pages=628 and 638 |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229040705/https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |url-status=live }}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]ជាដើម។<ref>{{cite news|title=An Authoritarian Axis Rising?|url=https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|newspaper=The Diplomat|date=29 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216045110/https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|archive-date=16 ធ្នូ 2013}}</ref> មួយវិញទៀត ចិនក៏បានរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]ផងដែរតាមរយៈការផ្តល់សំឡេងគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលកំពុងកាន់អំណាចបច្ចុប្បន្ន ក៏ដូចជាក្រុមឧទ្ទាមមួយចំនួន។<ref>{{Cite web |last=Maria Siow |date=2021-03-27 |title=Could Myanmar's ethnic armed groups turn the tide against the junta, with a little help from Beijing? |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127152703/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |archive-date=2023-11-27 |access-date=8 June 2024 |website=South China Morning Post }}</ref> ប្រទេសចិនមាន[[ទំនងទំនងចិន–រុស្ស៊ី|ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា]]យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយរុស្ស៊ី<ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/china-russia-launch-largest-ever-joint-military-exercise/a-16931106|title=(អង់គ្លេស) China, Russia launch largest ever joint military exercise|date=5 July 2013|work=Deutsche Welle|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ហើយរដ្ឋទាំងពីរតែងតែបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆន្ទនៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632|title=(អង់គ្លេស) Energy to dominate Russia President Putin's China visit|date=5 June 2012|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/20/world/middleeast/russia-and-china-veto-un-sanctions-against-syria.html|title=Friction at the U.N. as Russia and China Veto Another Resolution on Syria Sanctions|last=Gladstone|first=Rick|date=19 July 2012|work=The New York Times|access-date=10 តុលា 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21911842|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping: Russia-China ties 'guarantee world peace'|date=23 March 2013|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ផ្ទុយទៅវិញ [[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិន និងសហរដ្ឋអាមេរិក|ទំនាក់ទំនងរវាងចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក]]គឺមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ទោះជាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរវាងប្រទេសទាំងពីរមានភាពស៊ីជម្រៅគ្នាមែន ប៉ុន្តែទស្សនៈនយោបាយវិញគឺខុសគ្នាស្រឡះ។<ref>{{Cite news |last1=Martin |first1=Eric |last2=Monteiro |first2=Ana |date=7 February 2023 |title=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |access-date=8 June 2024 |archive-date=2023-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502105302/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |url-status=live }}</ref> ចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ មក ប្រទេសចិនបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយបណ្តាប្រទេសអាហ្វ្រិកដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការទ្វេភាគី។<ref>{{Cite news|url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|title=A rising China counters US clout in Africa|last=McLaughlin|first=Abraham|date=30 March 2005|work=The Christian Science Monitor|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816123236/http://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|archive-date=16 សីហា 2007|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cfr.org/publication/8436/|title=China's Rising Role in Africa|last=Lyman|first=Princeton|date=21 July 2005|website=Council on Foreign Relations|archive-url=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|archive-date=15 កក្កដា 2007|access-date=10 តុលា 2021|archivedate=15 កក្កដា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration|title=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration|last=Politzer|first=Malia|date=6 August 2008|website=Migration Policy Institute|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ថ្វីបើទំនាក់ទំនងរបស់ចិននឹងលោកខាងលិចមានសភាពមិនទៀងទាត់ ប្រទេសចិននៅតែបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងទូលំទូលាយ និងចម្រុះជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref name="qz_EU_trade">{{cite news |last=Timsit |first=Annabelle |date=15 February 2021 |title=China dethroned the US as Europe's top trade partner in 2020 |work=Quartz |url=https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020/ |access-date=18 មីនា 2021 |archive-date=2023-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002082249/https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020 |url-status=live }}</ref> បច្ចុប្បន្ន ចិនកំពុងតែបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]]<ref>{{cite web|date=2023-05-24|author=Stefan Wolff|url=https://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|title=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west|work=The Conversation|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303040833/http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|url-status=live}}</ref> និងប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង។<ref>{{cite web|author1=Owen Greene|author2=Christoph Bluth|work=The Conversation|title=China's increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response|url=https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|date=2024-02-09|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303175200/https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនក៏មានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរឹងមាំជាមួយ[[អាស៊ាន]]<ref>{{cite web |date=December 2022 |title=ASEAN Statistical Yearbook 2022 |url=https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |access-date=24 May 2024 |work=ASEAN |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144951/https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |url-status=live }}</ref> និងបណ្តាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកខាងត្បូងធំៗផងដែរ<ref>{{Cite news|url=https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|title=(អង់គ្លេស) The U.S. and China Are Battling for Influence in Latin America, and the Pandemic Has Raised the Stakes|date=4 February 2021|work=Time|access-date=10 តុលា 2021|archive-date=23 មីនា 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123844/https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|url-status=dead}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃវាជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតរបស់ប្រេស៊ីល ឈីលី ប៉េរូ អ៊ូរុយគ្វេ អាហ្សង់ទីន និងប្រទេសមួយចំនួនទៀត។<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R|title=In Latin America, a Biden White House faces a rising China|date=14 December 2020|work=Reuters|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសដំណើរការនូវ[[កិច្ច​ផ្តួចផ្តើម​ខ្សែ​ក្រ​វ៉ា​ត់​ និង​ផ្លូវ]]​ ដែលជាគំនិតផ្តួចផ្តើមកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសកលដ៏ធំមួយ ដែលត្រូវចំណាយថវិកាពី ៥០ ទៅ ១០០ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web |last=Dollar |first=David |date=October 2020 |title=Seven years into China's Belt and Road |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |access-date=24 June 2024 |website=Brookings |archive-date=2023-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530150820/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |url-status=live }}</ref> កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមនេះអាចក្លាយជាគម្រោងផែនការអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យថ្មី។<ref>{{cite web |last=Cai |first=Peter |title=Understanding China's Belt and Road Initiative |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំចុងក្រោយ យុទ្ធនាការមួយនេះបានរីករាលដាលទៅគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃពិភពលោក ហើយបើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២០ វាបានជ្រាបចូលទៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៣៨ និងអង្គការអន្តរជាតិចំនួន ៣០។ ក្រៅពីបានពង្រឹងទំនាក់ទំនងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់ចិន ផែនការនេះបានផ្ដោតទៅលើការកសាងផ្លូវដឹកជញ្ជូនប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ជាពិសេស[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]តភ្ជាប់ទៅកាន់តំបន់អាហ្វ្រិកខាងកើត និងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ប្រាក់កម្ចីជាច្រើនដែលបានធ្វើឡើងនៅក្រោមកម្មវិធីនេះគឺមិនមាននិរន្តរភាព និងមិនសូវចំណេញនោះទេ ដោយប្រទេសម្ចាស់បំណុលជាច្រើនបានទាមទារអំពាវនាវឱ្យចិនជួយបន្ធូរបន្ថយកាត់ចំនួនបំណុល។<ref>{{cite news |last1=Kynge |first1=James |author-link=James Kynge |last2=Sun |first2=Yu |date=30 April 2020 |title=China faces wave of calls for debt relief on 'Belt and Road' projects |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |url-access=subscription |access-date=28 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |archive-date=10 December 2022}}</ref><ref>{{Cite book |author=Harry G. Broadman |url=http://hdl.handle.net/10986/7186 |title=Africa's Silk Road: China and India's New Economic Frontier |date=2007 |publisher=World Bank |isbn=9780821368350 |hdl=10986/7186 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160049/https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ba2454cc-7c86-58e3-b0ad-c9b0968b70eb |url-status=live }} *{{Cite book |author1=Wolf D. Hartmann |title=Chinas neue Seidenstraße Kooperation statt Isolation - der Rollentausch im Welthandel |author2=Wolfgang Maennig |author3=Run Wang |publisher=Frankfurter Allgemeine Buch |year=2017 |isbn=9783956012242 |page=59}} *{{Cite book |author=Marcus Hernig |title=Die Renaissance der Seidenstrasse : der Weg des chinesischen Drachens ins Herz Europas |publisher=FinanzBuch Verlag (FBV) |year=2018 |isbn=9783959721387 |page=112}} *{{Cite journal |author=Harry de Wilt |date=17 December 2019 |title=Is 'One Belt, One Road' a China Crisis for North Sea Main Ports? |url=https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |journal=World Cargo News |volume=17 |url-access=registration |access-date=2023-10-16 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024445/https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |url-status=dead }} *{{Cite journal |author=Guido Santevecchi |date=November 2019 |title=Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste |url=https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |journal=Corriere della Sera |volume=5 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024550/https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |url-status=live }}</ref> ===បញ្ហាសង្គមនយោបាយ និងសិទ្ធិមនុស្ស=== {{See also|សិទ្ធិមនុស្សនៅចិន}} [[File:港人燭光遊行至中聯辦悼念劉曉波 12.jpg|thumb|បាតុកម្មរំលឹកដល់ម្ចាស់[[ពានរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព]]ចិនម្នាក់ឈ្មោះ[[លីវ សីវបូ]] បន្ទាប់ពីលោកបានទទួលមរណភាពដោយសារជំងឺខូចសរីរាង្គខណៈពេលជាប់ឃុំឃាំងដោយរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧។]] បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រើប្រាស់បណ្តាញចារកម្មដ៏ធំដូចជាមាននៅតាមប្រព័ន្ធកាមេរ៉ាសាធារណៈ កម្មវិធីសម្គាល់ផ្ទៃមុខ ការលាក់ការណ៍ ការឃ្លាំមើលបច្ចេកវិទ្យាផ្ទាល់ខ្លួន និងប្រព័ន្ធឥណទានសង្គមដែលជាមធ្យោបាយនៃការគ្រប់គ្រងសង្គមដែលមនុស្សរស់នៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Anna Mitchell, Larry|date=2018-02-02|title=(អង់គ្លេស) China's Surveillance State Should Scare Everyone|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/china-surveillance/552203/|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|website=[[The Atlantic]]}}</ref> [[ចលនាប្រជាធិបតេយ្យចិន]] សកម្មជនសង្គម និងសមាជិកមួយចំនួននៃបក្សកុម្មុយនិស្តចិនជឿជាក់លើតម្រូវការសម្រាប់កំណែទម្រង់សង្គម និងនយោបាយ។ ខណៈពេលដែលការគ្រប់គ្រងលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមត្រូវបានបន្ធូរបន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ មកក្តីក៏[[សេរីភាពនយោបាយ]]នូវតែមានលក្ខណៈតឹងរ៉ឹងខ្ពស់។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានចែងថា"សិទ្ធិជាមូលដ្ឋាន"របស់ពលរដ្ឋរួមមាន សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ សេរីភាពសារព័ត៌មាន សិទ្ធិទទួលបានការកាត់ក្តីដោយយុត្តិធម៌ សេរីភាពខាងសាសនា សិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល និងសិទ្ធិទ្រព្យសម្បត្តិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយនៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង ប្រការខាងលើនេះមិនមានលទ្ធភាពការពារសកម្មជនឬប្រជាជនពីការកាត់ទោសព្រហ្មទណ្ឌដោយរដ្ឋនោះទេ។<ref name="books.google">{{cite book|last=Sorman|first=Guy|url=https://books.google.com/books?id=aRaLevXMZf4C&pg=PA46|title=Empire of Lies: The Truth About China in the Twenty-First Century|publisher=[[Encounter Books]]|year=2008|isbn=978-1-59403-284-4|pages=46, 152}}</ref><ref name="hrw">{{cite web|url=https://www.hrw.org/en/world-report-2009/china|title=(អង់គ្លេស) World Report 2009: China|website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> សកម្មភាពត្រួតពិនិត្យសុន្ទរកថា និងព័ត៌មាននយោបាយ ជាពិសេសនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនប្រព្រឹត្តិទៅជាប្រចាំ។<ref>[http://apnews.myway.com//article/20121228/DA3EQG1G1.html "China Requires Internet Users to Register Names"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101031700/http://apnews.myway.com/article/20121228/DA3EQG1G1.html |date=2013-01-01 }}. [[Associated Press]] via My Way News. 28 December 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 10 វិច្ឆិកា 2021.</ref><ref name="AnonymousNoMore">{{cite news|last=Bradsher|first=Keith|date=28 December 2012|title=(អង់គ្លេស) China Toughens Its Restrictions on Use of the Internet|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2012/12/29/world/asia/china-toughens-restrictions-on-internet-use.html|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|issn=0362-4331}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបរទេសរួមជាមួយទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានបរទេសនិងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនបានរិះគន់កំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសចិនដោយចោទប្រកាន់ថាមានការរំលោភសិទ្ធិពលរដ្ឋយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដូចជា ការចាប់ឃុំខ្លួនមនុស្សដោយគ្មានការជំនុំជម្រះ ការរំលូតកូនដោយបង្ខំ<ref>{{cite news|url=http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|title=Forced abortion highlights abuses in China policy|last=Tang|first=Didi|date=9 January 2014|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107035605/http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|archive-date=7 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ការសារភាពដោយបង្ខំ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរឹតត្បិតសិទ្ធិមូលដ្ឋាន<ref name="freedomhouse"/><ref name="XinBan2012"/> និងការប្រើប្រាស់ទោសប្រហារជីវិតហួសកម្រិត។<ref name="wp">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/23/AR2008122302795.html|title=China's Capital Cases Still Secret, Arbitrary|last1=Fan|first1=Maureen|date=24 December 2008|work=The Washington Post|access-date=16 August 2010|last2=Cha|first2=Ariana Eunjung|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite news|url=https://ph.news.yahoo.com/amnesty-sees-hope-china-death-penalty-011032864.html|title=Amnesty sees hope in China on death penalty|last=Millard|first=Robin|date=27 March 2012|work=[[Agence France-Presse]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> រដ្ឋាភិបាលនឹងចេញបង្ក្រាបសកម្មភាពតវ៉ានិងបាតុកម្មណាមួយដែលខ្លួនគិតថាមានសក្តានុភាពគំរាមកំហែងចំពោះ"ស្ថិរភាពសង្គម" ដូចករណី[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនកាលពីឆ្នាំ១៩៨៩]] អញ្ចឹង។<ref>Christian Göbel and Lynette H. Ong, [https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf "Social unrest in China." ''Long Briefing, Europe China Research and Academic Network (ECRAN)'' (2012) p 18]. [[Chatham House]]</ref> [[File:Xinjiang Internment Map, US-Aus Gov Assessment.jpg|thumb|left|រដ្ឋាភិបាលប្រទេសលោកខាងលិចបានចោទប្រកាន់ប្រទេសចិនថាកំពុងប្រព្រឹត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍អ៊ុយហ្គឺរ|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍លើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរ]] និងការឃុំឃាំងជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរជាងមួយលាននាក់រួមជាមួយជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងនៃតំបន់[[ស៊ីនជាំង]]។<ref>{{cite news|title=(អង់គ្លេស) U.S., UK, Germany clash with China at U.N. over Xinjiang|url=https://www.reuters.com/world/us-vows-keep-speaking-out-until-china-stops-genocide-2021-05-12/|work=Reuters|date=12 May 2021}}</ref>]] រដ្ឋចិនត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជារឿយៗចំពោះការគាបសង្កត់ទ្រង់ទ្រាយធំ និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងតំបន់[[ទីបេ]]<ref>{{Cite journal|last=Anna Morcom|date=June 2018|title=(អង់គ្លេស) The Political Potency of Tibetan Identity in Pop Music and Dunglen|url=https://digitalcommons.macalester.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2348&context=himalaya|journal=Himalaya|publication-place=[[Royal Holloway, University of London]]|volume=38}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-15617026|title=(អង់គ្លេស) Dalai Lama hits out over burnings|date=7 November 2011|via=www.bbc.com}}</ref> និង[[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Rayhan Asat, Yonah|title=The World's Most Technologically Sophisticated Genocide Is Happening in Xinjiang|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/15/uighur-genocide-xinjiang-china-surveillance-sterilization/|website=[[Foreign Policy]]}}</ref>រួមទាំងការបង្រ្កាបហិង្សាពីកម្លាំងនគរបាលជាតិ និងការគាបសង្កត់សាសនានៅទូទាំងប្រទេសចិន។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653|title=(អង់គ្លេស) China 'moves two million Tibetans'|last=Hatton|first=Celia|date=27 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177|title=(អង់គ្លេស) Fresh unrest hits China's Xinjiang|date=29 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ផ្អែកលើរបាយការណ៍របស់សារព័ត៌មាន ''The Guardian'' បានចុះផ្សាយថា ជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរយ៉ាងហោចណាស់ចំនួនមួយលាននាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនចាប់ឃុំខ្លួននៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងដ៏ធំហៅថា "មជ្ឈមណ្ឌលអប់រំ និងបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ" ក្នុងគោលបំណងផ្លាស់ប្តូរគំនិតនយោបាយរបស់អ្នកជាប់ឃុំ អត្តសញ្ញាណ និងជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/24/china-cables-leak-no-escapes-reality-china-uighur-prison-camp|title=(អង់គ្លេស) 'Allow no escapes': leak exposes reality of China's vast prison camp network|last1=Graham-Harrison|first1=Emma|date=24 November 2019|work=The Guardian|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|last2=Garside|first2=Juliette|issn=0261-3077}}</ref> យោងតាមក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងថា៖ សកម្មភាពដែលបានប្រព្រឹត្តិមកលើអ្នកជាប់ឃុំទាំងនោះរួមមាន ការបញ្ចូលមនោគមវិជ្ជានយោបាយ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរំលោភបំពានផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ការចាប់ក្រៀវដោយបង្ខំ ការរំលោភបំពានផ្លូវភេទ និងការធ្វើពលកម្មធ្ងន់ៗដោយបង្ខំ។ល។<ref>{{Cite web|date=2019|title=(អង់គ្លេស) 2019 Report on International Religious Freedom: China - Xinjiang|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200816035752/https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|archive-date=16 សីហា 2020|website=[[ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍ឆ្នាំ២០២០ បានបញ្ជាក់ថា ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរគឺត្រូវនឹងនិយមន័យអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ<ref>{{cite news|date=4 July 2020|title=China Suppression Of Uighur Minorities Meets U.N. Definition Of Genocide, Report Says|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2020/07/04/887239225/china-suppression-of-uighur-minorities-meets-u-n-definition-of-genocide-report-s|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ហើយក្រុមជាច្រើនបានអំពាវនាវឱ្យមានការចុះស៊ើបអង្កេតពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|last=Nebehay|first=Stephanie|date=15 September 2020|title=(អង់គ្លេស) Activists decry 'genocide' of China's Uighur minority: letter|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-uighurs/activists-decry-genocide-of-chinas-uighur-minority-letter-idUSKBN26613M|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២១ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក លោក[[ម៉ៃក៍ ប៉ុមប៉េអូ]]បានប្រកាសថា ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំណត់ថា"អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ និងឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ"គឺកំពុងតែប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រទេសចិនលើជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរ។<ref name="wsj._U.S._says">{{Cite web|title=U.S. Says China Is Committing 'Genocide' Against Uighur Muslims|last=Gordon|first=Michael R.|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=19 January 2021|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url= https://www.wsj.com/articles/u-s-declares-chinas-treatment-of-uighur-muslims-to-be-genocide-11611081555}}</ref> [[File:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|[[បាតុកម្មទីក្រុងហុងកុងឆ្នាំ២០១៩–២០]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ និងឆ្នាំ២០២០ [[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវព្យូ]] (Pew) បានចុះផ្សាយថា សកម្មភាពរឹតបន្តឹងសាសនារបស់រដ្ឋាភិបាលចិនគឺមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅលើពិភពលោក ថ្វីបើអង្គការដដែរនេះធ្លាប់បានចុះថាអរិភាពសង្គមទាក់ទងនឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនមានអត្រាទាបក្ដី។<ref>{{Cite web |date=2019-07-15 |title=3. Middle East still home to highest levels of restrictions on religion, although levels have declined since 2016 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181144/https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-29 |title=3. Small changes in median scores for government restrictions, social hostilities involving religion in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181143/https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |url-status=live }}</ref> [[សន្ទស្សន៍ទាសភាពសកល]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ប្រជាជនចិនជាង ៣.៨ លាននាក់ (ស្មើនឹង ០.២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប) បានកំពុងតែរស់នៅក្នុង "ស្ថានភាពជាទាសករនៃសម័យទំនើប" ដោយក្នុងនោះពួកគេបានក្លាយជាជនរងគ្រោះនៃជំនួញជួញដូរមនុស្ស ពលកម្មដោយបង្ខំ អាពាហ៍ពិពាហ៍ដោយបង្ខំ ពលកម្មកុមារ និងការបង្ខិតបង្ខំដោយរដ្ឋជាដើម។ ប្រព័ន្ធអប់រំថ្មីតាមរយៈពលកម្ម (''ឡៅជាវ'') របស់រដ្ឋត្រូវបានលុបបំបាត់ជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប៉ុន្តែគេមិនសូវច្បាស់ប៉ុន្មានទេថា កម្រិតនៃការអនុវត្តរបស់វាគឺនៅតែបន្តទៀតឬយ៉ាងណា។<ref>{{cite web|url=https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|title=China|year=2016|website=Global Slavery Index|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|archive-date=6 July 2016|access-date=2024-06-20|archivedate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ប្រព័ន្ធកែប្រែតាមរយៈពលកម្ម (ឡៅកៃ) នៅតែបន្តវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសចិន។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ [[មូលនិធិស្រាវជ្រាវឡៅកៃ]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រទេសចិនមានទីតាំងឡៅកៃរហូតដល់ទៅ ១,៤២២ កន្លែង តែចំនួនពិតអាចមានច្រើនជាងនេះឆ្ងាយ។<ref>{{Cite web |date=2008 |title=Laogai Handbook: 2007–2008 |url=https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |website=Laogai Research Foundation |access-date=2024-06-20 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225055906/https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |url-status=live }}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចចិន}} ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក]]​ បើគិតជា[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]]<ref>{{Cite news |last=Kollewe |first=Justin McCurry Julia |date=14 February 2011 |title=China overtakes Japan as world's second-largest economy |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |access-date=26 September 2024 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719223048/https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |url-status=live }}</ref> និងធំជាងគេបង្អស់ បើគិតតាម[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]]។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|title=GDP PPP (World Bank)|year=2018|publisher=World Bank|access-date=26 September 2024|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|url-status=dead|archivedate=2019-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ សេដ្ឋកិច្ចចិនមានទំហំស្មើនឹង ១៨% នៃ[[សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]សរុបជាមធ្យម។<ref name="IMF-2023">{{cite web |author= |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |access-date=26 September 2024 |website=International Monetary Fund |publisher= |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live }}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនលឿនបំផុត]]<ref>{{cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=26 September 2024|publisher=World Bank|archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930014300/https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|url-status=live}}</ref> ដោយកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនតែងតែស្ទុះឡើងលើសពី ៦ ភាគរយរៀងរាល់ឆ្នាំចាប់តាំងពីការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច]]នៅឆ្នាំ​១៩៧៨ មក។<ref>{{cite web |title=GDP growth (annual %) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173009/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |url-status=live }}</ref> ជាក់ស្ដែង បើយោងតាមធនាគារពិភពលោកបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនៃប្រទេសចិនបានកើនពី ១៥០ ពាន់លានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ឡើងមកដល់ ១៧.៩៦ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២​ ថ្មីៗនេះ។<ref>{{cite web |title=GDP (current US$) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906052638/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |url-status=live }}</ref> សព្វថ្ងៃនេះផងដែរ ចិនបានជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស​ (មធ្យម) ក្នុងម្នាក់|ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៦៤ នៃ ផសស មធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ]] ពោលជាប្រទេសដែលមានចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់។<ref>{{cite web |year=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=dead |archivedate=2019-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true }}</ref> លើសពីនេះ នៅក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនធំៗចំនួន ៥០០​ នៅលើពិភពលោក មាន ១៣៥ ក្រុមហ៊ុនដែលមានទីស្នាក់ការកណ្ដាលនៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web |title=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=26 September 2024 |website=Fortune Global 500 |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116163740/https://fortune.com/ranking/global500/ |url-status=live }}</ref> មកត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ប្រទេសចិនមានទីផ្សារភាគហ៊ុន និងទីផ្សារអនាគតធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក និងក៏ដូចជាទីផ្សារមូលបត្របំណុលធំបំផុតទីបីផងដែរ។<ref name=":Curtis&Klaus">{{Cite book |last1=Curtis |first1=Simon |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |last2=Klaus |first2=Ian |publisher=Yale University Press |isbn=9780300266900 |location=New Haven and London |publication-date=2024 |doi=10.2307/jj.11589102 |jstor=jj.11589102}}</ref>{{Rp|page=153}} ប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចមួយក្នុងចំណោមមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលសកល មិនថានៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា ឬពិភពលោក។ សរុបជាងពីរសហ្សវត្សរ៍មកនេះ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនគឺមានទំហំធំសម្បើមបើប្រៀបនឹងរដ្ឋដទៃៗ<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-164758-1|page=379|author-link=Angus Maddison|access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161352/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison#v=snippet&q=angus%20maddison&f=false|url-status=live}}</ref> ហើយក៏ធ្លាប់បានធ្លាក់ និងឡើងវិញជាងច្រើនដងក្នុងសម័យកាលផ្សេងៗ។<ref name="Dahlman Aubert 2001"/><ref>{{cite web |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Angus Maddison. Chinese Economic Performance in the Long Run. Development Centre Studies. |page=29 |access-date=26 September 2024}}</ref> ចាប់តាំងពីបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ១៩៧៨ មក ចិនបានអភិវឌ្ឍទៅជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ និងជាតួអង្គយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ វិស័យសំខាន់ៗដែលជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចចិនមានការប្រកួតប្រជែងខ្ពស់រួមមាន៖ ឧស្សាហផល ជំនួញលក់រាយ អាជីវកម្មរ៉ែ ឧស្សាហកម្មដែកថែប វាយនភណ្ឌ យានយន្ត ផលិតកម្មថាមពល ថាមពលបៃតង ធនាគារ អេឡិចត្រូនិក ទូរគមនាគមន៍ អចលនទ្រព្យ ពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិក និងទេសចរណ៍។ល។ ប្រទេសចិនមានផ្សារហ៊ុនធំៗចំនួនបីក្នុងចំណោមផ្សារហ៊ុនធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|date=19 February 2019|title=Top 10 Largest Stock Exchanges in the World By Market Capitalization|url=https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|url-status=dead|archive-date=15 May 2019|access-date=28 September 2024|website=ValueWalk|archivedate=15 ឧសភា 2019|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/}}</ref> ពោលគឺនៅ[[ផ្សារហ៊ុនសៀងហៃ|សៀងហៃ]] [[ផ្សារហ៊ុនហុងកុង|ហុងកុង]] និង[[ផ្សារហ៊ុនសិនជិន|សិនជិន]] ដោយបូករួមបញ្ចូលគ្នាស្មើនឹងមូលធនប័ត្រទីផ្សារជាង ១៥.៩ ទ្រីលានដុល្លារ បើគិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news|date=13 October 2020|title=China's Stock Market Tops $10 Trillion First Time Since 2015|publisher=Bloomberg L.P.|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|access-date=28 September 2024|archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042855/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុចំនួន ៤ ([[សៀងហៃ]] [[ហុងកុង]] [[ប៉េកាំង]] និង[[សិនជិន]]) ក្នុងចំណោមមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក ដែលជាចំនួនច្រើនជាងប្រទេសដទៃៗ បើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍មជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុសកល]]ឆ្នាំ២០២០។<ref name="GFCI2">{{cite web|date=September 2020|title=The Global Financial Centres Index 28 |url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-date=2024-09-28 |url-status=live|access-date=26 September 2020|publisher=Long Finance}}</ref> [[File:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|ក្រាហ្វិកបង្ហាញពីប្រទេសចិន និងប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចជឿនលឿនដទៃទៀតតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់ ដោយរាប់ពីឆ្នាំ១៩៩០ មកឆ្នាំ២០១៣]] សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលទ្ធផលនៃ[[មូលធននិយមរដ្ឋ]] ឬ[[មូលធននិយមបក្ស-រដ្ឋ]]។<ref name="Pearson-2021">{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2021-09-01 |title=Party-State Capitalism in China |journal=Current History |volume=120 |issue=827 |pages=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret M. |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2022-10-01 |title=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |journal=International Security |volume=47 |issue=2 |pages=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447|doi-access=free}}</ref> រដ្ឋជាអ្នកគ្រប់គ្រងលើវិស័យ "សសរស្តម្ភ" យុទ្ធសាស្ត្រ ដូចជា ផលិតកម្មថាមពល និងឧស្សាហកម្មធុនធ្ងន់ជាដើម ប៉ុន្តែសហគ្រាសឯកជននូវតែរីកលូតលាស់បន្ត ដោយនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ គេបានកត់សម្គាល់វត្តមានអាជីវកម្មឯកជនប្រមាណ ៣០ លាននៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref name="Ref_abf">John Lee. [https://web.archive.org/web/20080726102845/http://www.cis.org.au/issue_analysis/IA95/ia95.html "Putting Democracy in China on Hold"]. The Center for Independent Studies. 26 July 2008. Retrieved 16 July 2013.</ref><ref name="Ref_2005a">{{cite web |date=22 August 2005 |title=China Is a Private-Sector Economy |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |archive-date=13 February 2008 |access-date=28 September 2024 |work=Bloomberg Businessweek |archivedate=13 កុម្ភៈ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm }}</ref><ref name="Ref_abg">{{cite web |title=Microsoft Word – China2bandes.doc |url=http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010154017/http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-date=2008-10-10 |access-date=28 September 2024 |publisher=OECD}}</ref> យោងតាមស្ថិតិផ្លូវការ ក្រុមហ៊ុនឯកជនបានចូលរួមចំណែកក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបចិនប្រមាណ ៦០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។<ref>{{Cite news |last=Hancock |first=Tom |date=30 March 2022 |title=China Crackdowns Shrink Private Sector's Slice of Big Business |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |access-date=28 September 2024 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161405/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |url-status=live }}</ref> ចិនបានក្លាយជាប្រទេសផលិតកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ដោយវ៉ាដាច់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលធ្លាប់ជាផលិតករធំបំផុតក្នុងរយៈពេលមួយរយឆ្នាំមុន។<ref>{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription|title=China noses ahead as top goods producer|last=Marsh|first=Peter|date=13 March 2011|work=Financial Times|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=dead|title=U.S. Manufacturing in International Perspective|last=Levinson|first=Marc|date=21 February 2018|website=Federation of American Scientists|access-date=30 កញ្ញា 2024|archivedate=9 តុលា 2022|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf}}</ref> យោងតាម[[មូលនិធិវិទ្យាសាស្ត្រជាតិ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងផងដែរថា ចិនគឺជាប្រទេសផលិតបច្ចេកវិទ្យាដ៏ធំបំផុតទីពីរចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ មក។<ref>{{cite web|url=https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|title=Report – S&E Indicators 2018|website=nsf.gov|access-date=30 September 2024|archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923083925/https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|url-status=live}}</ref> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនគឺជាទីផ្សារលក់រាយធំជាងគេទីពីរបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Shane |first=Daniel |date=23 January 2019 |title=China will overtake the US as the world's biggest retail market this year |work=CNN |publisher= |url=https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |access-date=30 September 2024 |archive-date=2024-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425193226/https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |url-status=live }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសចិនក៏នាំមុខគេផងដែរនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិកដែលចូលជាង ៣៧% នៃចំណែកទីផ្សារពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite news |last=Cameron |first=Isabel |date=9 August 2022 |title=China continues to lead global ecommerce market with over $2 trillion sales in 2022 |work=Charged |url=https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |access-date=30 September 2024 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202091337/https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |url-status=live }}</ref> ចិនក៏ជាប្រទេសនាំមុខគេក្នុងការប្រើប្រាស់ និងផលិតរថយន្តអគ្គិសនីផងដែរ ហើយព្រមទាំងការទិញរថយន្តអគ្គិសនីប្រភេទ BEV និង PHEV ជាក់ពាក់កណ្ដាលនៃពិភពលោក បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Baraniuk |first=Chris |date=11 October 2022 |title=China's electric car market is booming but can it last? |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62825830 |access-date=30 September 2024}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ចិន​ក៏​ជា​ប្រទេស​ផលិត​អាគុយ​ឈាន​មុខ​គេ​សម្រាប់​រថយន្ត​អគ្គិសនីផងដែរ និង​ព្រម​ទាំង​វត្ថុ​ធាតុ​ដើម​សំខាន់​មួយ​ចំនួន​សម្រាប់​អាគុយរថយន្តអគ្គិសនី។<ref>{{cite web|url=https://www.instituteforenergyresearch.org/renewable/china-dominates-the-global-lithium-battery-market/|title=China Dominates the Global Lithium Battery Market|date=9 September 2020|website=Institute for Energy Research|access-date=30 September 2024}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|ទេសចរណ៍នៅចិន}} ប្រទេសចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ៦៤.៧ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition">{{Cite journal |date=18 December 2020 |title=UNWTO World Tourism Barometer and Statistical Annex, December 2020 {{!}} World Tourism Organization |journal=UNWTO World Tourism Barometer (English Version) |volume=18 |issue=7 |pages=1–36 |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.7 |doi-access=free}}</ref> ហើយនៅឆ្នាំ២០១៨ ចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរច្រើនជាងគេបំផុតទី ៤ នៅលើពិភពលោក។<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition" /> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានបរិមាណទេសចរណ៍ក្នុងស្រុកដ៏ច្រើនខ្លាំងផងដែរ។ ភ្ញៀវទេសចរចិនបានធ្វើដំណើរក្នុងប្រទេសប្រមាណ ៦ ពាន់លានដងកាលពីឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite news |last=Liang |first=Xinlu |date=19 August 2021 |title=How has China's travel industry been hurt by the coronavirus pandemic, and when will tourism recover? |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3145468/how-has-chinas-travel-industry-been-hurt-coronavirus-pandemic |access-date=30 September 2024}}</ref> ​ចិន​ជាម្ចាស់[[ទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក]]​ច្រើនជាង​គេ​ទី​ពីរ​លើ​ពិភពលោកបន្ទាប់​ពី​ប្រទេស​អ៊ីតាលី ([[បញ្ជីរាយទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅចិន|សរុប ៥៦]]) និង​ជា[[ចំណាត់ថ្នាក់ទេសចរណ៍ពិភពលោក|​គោលដៅ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ពេញ​និយម​បំផុត​មួយ]] (ទី​មួយ​នៅតំបន់​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក)។ ===ភោគទ្រព្យ=== [[File:20045-Shanghai-Pano (cropped).jpg|thumb|upright=1.3|តំបន់[[លូចាវហ្ស៊ូអេ]]នៃទីក្រុងសៀងហៃ]] ប្រទេសចិនត្រូវជាម្ចាស់នៃភោគទ្រព្យពិភពលោកប្រមាណ ១៧.៩% បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ដោយនៅពីក្រោយតែសហរដ្ឋអាមេរិកមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="databook20222">{{Cite book |last1=Shorrocks |first1=Anthony |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2022.pdf |title=Global Wealth Databook 2022 |last2=Davies |first2=James |last3=Lluberas |first3=Rodrigo |publisher=Credit Suisse Research Institute |year=2022 |author-link=Anthony Shorrocks}}</ref> គួរដឹងផងដែរថាប្រទេសចិនបានជួយប្រជាជនខ្លួនឱ្យរួចផុតពីភាពក្រីក្របានច្រើនបំផុតជាងប្រទេសផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite news |date=13 October 2017 |title=China lifting 800 million people out of poverty is historic: World Bank |work=Business Standard India |agency=Press Trust of India |url=https://www.business-standard.com/article/international/china-lifting-800-million-people-out-of-poverty-is-historic-world-bank-117101300027_1.html |access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url= |title=Four Decades of Poverty Reduction in China: Drivers, Insights for the World, and the Way Ahead |date=2022 |publisher=World Bank Publications |isbn=9781464818783 |location= |page=ix |quote=By any measure, the speed and scale of China's poverty reduction is historically unprecedented.}}</ref> ដោយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ ប្រជាជនចិនប្រមាណ​ ៨៨០ លាននាក់បានរួចផុតពីភាពក្រីក្រ។<ref name=":0" />{{Rp|page=23}} ពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ នេះផងដែរ ស្តង់ដារជីវិតរស់នៅជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនចិនបានកើនស្មើនឹងផលគុណកត្តានឹងម្ភៃប្រាំមួយ។<ref name="Bergsten 2022">{{Cite book |last=Bergsten |first=C. Fred |date=2022 |title=The United States vs. China: The Quest for Global Economic Leadership |publisher=Polity Press |isbn=978-1-5095-4735-7 }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រាក់ឈ្នួលសម្រាប់ប្រជាជនចិននីមួយៗក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ផងដែរក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដោយតម្លៃប្រាក់ឈ្នួលពិត (អតិផរណាកែតម្រូវ) បានកើនចំនួន ៧​ ដងពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web |title=Rising Wages: Has China Lost Its Global Labor Advantage? |url=https://www.iza.org/publications/dp/5008/rising-wages-has-china-lost-its-global-labor-advantage |access-date=30 September 2024 |website=iza.org}}</ref> ក្រៅពីនេះ កម្រិតអភិវឌ្ឍន៍នៅប្រទេសចិនគឺមិនស្មើគ្នានោះឡើយ ដោយគេសង្កេតឃើញថាទីក្រុងធំៗ និងតំបន់ឆ្នេរមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនជាងបើធៀបនឹងតំបន់ជនបទ និងតំបន់ជ្រៅៗក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite news |last=King |first=Stephen |date=2 February 2016 |title=China's path to tackling regional inequality |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9c6203d8-e1d9-3ca3-818a-e55b409ece94}}</ref> លើសពីនេះ​ ចិនក៏មានកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ផងដែរ<ref>{{cite news |last=Duggan |first=Jennifer |date=12 January 2013 |title=Income inequality on the rise in China |publisher=Al Jazeera |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |url-status=dead |access-date=30 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722192442/http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |archive-date=22 July 2013}}</ref> ពិសេសវាបានកើនឡើងយ៉ាងលឿនក្រោយពីកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០<ref>{{cite news |last=Tobin |first=Damian |date=29 June 2011 |title=Inequality in China: Rural poverty persists as urban wealth balloons |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-13945072 |access-date=30 September 2024}}</ref> តែមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចបានថយចុះប្រសើរជាងមុនឆ្ងាយ។<ref>{{Cite news |date=2 October 2021 |title=Just how Dickensian is China? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2021/10/02/just-how-dickensian-is-china |access-date=30 September 2024}}</ref> យោងតាមធនាគារពិភពលោក ពិន្ទុមេគុណជីនីរបស់ចិនមាន ០.៣៧១ ពិន្ទុនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref name="GINI" /> ===ចិននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកល=== ប្រទេសចិនបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTO) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០១ មក និងសព្វថ្ងៃត្រូវជាមហាអំណាចពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=He |first=Laura |date=13 January 2023 |title=China's exports plunge as global demand weakens, but trade with Russia hits record high |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/2023/01/13/economy/china-exports-struggle-reopening-2022-intl-hnk/index.html |access-date=30 September 2024}}</ref> គិតមកត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ចិនបានក្លាយជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតជាមួយប្រទេសចំនួន ១២៤។<ref>{{Cite web|url=https://www.visualcapitalist.com/four-maps-showing-chinas-rising-dominance-trade/|title=Four Maps Showing China's Rising Dominance in Trade|last=Desjardins|first=Jeff|date=27 April 2016|website=Visual Capitalist|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> លើសពីនេះ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតលើលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បើគិតតាមផលបូកនៃការនាំចូលនិងការនាំចេញ និងត្រូវជាប្រទេសនាំចូលធំបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរដោយស្មើនឹង ៤៥% នៃទីផ្សារដំណឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/business/2014/jan/10/china-surpasses-us-world-largest-trading-nation|title=(អង់គ្លេស) China surpasses US as world's largest trading nation|last=Monaghan|first=Angela|date=10 January 2014|work=The Guardian|access-date=10 ធ្នូ 2021|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|last=Paris|first=Costas|date=2021-04-27|title=(អង់គ្លេស) China's Imports of Commodities Drive a Boom in Dry-Bulk Shipping|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/chinas-imports-of-commodities-drive-a-boom-in-dry-bulk-shipping-11619541574|access-date=10 តុលា 2021|issn=0099-9660}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== ====សម័យដើម==== [[File:Chinese Gunpowder Formula.JPG|thumb|រូបមន្តម្សៅរំសេវដ៏ចំណាស់បំផុត (武經總要) ដែលបានកត់ត្រាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ១០៤៤]] នៅបុរាណកាល ចិនត្រូវជារដ្ឋនាំមុខគេខាងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យារហូតដល់សម័យ[[រាជវង្សមិង]]។<ref>Tom (1989), 99; Day & McNeil (1996), 122; Needham (1986e), 1–2, 40–41, 122–123, 228.</ref> របកគំហើញ និងប្រឌិតកម្មចិនបុរាណរួមមាន ក្រដាស​ ពុម្ពអក្សរ ត្រីវិស័យ និងម្សៅរំសេវ (ដែលគេនិយមហៅថា [[មហាប្រឌិតកម្មទាំងបួន]]) បានរាលដាលទៅពាសពេញតំបន់អាស៊ីបូព៌ា មជ្ឈិមបូព៌ា និងព្រមទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបផងដែរ។ គណិតវិទូចិនបុរាណត្រូវបានគេចាត់ទុកថាក្រុមគណិតវិទូដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលចេះប្រើប្រាស់[[ចំនួនអវិជ្ជមាន]]។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p003hyd9|title=In Our Time: Negative Numbers|date=9 March 2006|website=BBC News|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>Struik, Dirk J. (1987). ''A Concise History of Mathematics''. New York: Dover Publications. pp. 32–33. "''In these matrices we find negative numbers, which appear here for the first time in history.''"</ref> មកដល់ត្រឹមសតវត្សរ៍ទី១៧ លោកខាងលិចបានវ៉ាដាច់ប្រទេសចិនក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា<ref>{{cite book|title=Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology|volume=179|year=1996|publisher=Kluwer Academic Publishers|pages=137–138|url=https://books.google.com/books?id=jaQH6_8Ju-MC&pg=PA137|isbn=978-0-7923-3463-7}}</ref> ដោយព្រឹត្តិការណ៍មួយនេះនូវតែបន្តជាប្រធានបទពិភាក្សាដ៏ក្ដៅគគុករបស់វិជ្ជាករបច្ចុប្បន្ន។<ref>{{cite journal|last=Frank|first=Andre|author-link=Andre Gunder Frank|title=Review of ''The Great Divergence''|journal=Journal of Asian Studies|volume=60|issue=1|year=2001|pages=180–182|doi=10.2307/2659525|url=http://www.rrojasdatabank.info/agfrank/pomeranz.html|jstor=2659525 }}</ref> បន្ទាប់ពីត្រូវទទួល[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់|បរាជ័យផ្នែកយោធា]]ម្តងហើយម្តងទៀតទៅក្នុងដៃ[[សម្ព័ន្ធមិត្តប្រជាជាតិទាំងប្រាំបី|មហាអំណាចលោកខាងលិច]] និង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ|ជប៉ុន]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្រុមអ្នកនិយមកំណែទម្រង់ចិនក៏ចាប់ផ្ដួចផ្ដើមលើកកម្ពស់ និងអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាទំនើបក្នុងគោលបំណង[[ចលនាពង្រឹងខ្លួន|ពង្រឹងប្រទេសជាតិ]]ខ្លួនឡើងវិញ។​ ក្រោយពីចលនាកុម្មុយនីស្តចិនបានយកជ័យជម្នះចូលកាន់កាប់់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ រាល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងខាងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាទាំងប៉ុន្មានសុទ្ធតែផ្អែកលើគំរូ[[សហភាពសូវៀត]] ដែលក្នុងនោះ ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រត្រូវជាផ្នែកមួយនៃផែនការកណ្ដាលរបស់រដ្ឋ។<ref>{{cite book|last=Yu|first=Q. Y.|title=The Implementation of China's Science and Technology Policy|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=2|url=https://books.google.com/books?id=IluWYKmTCN0C&pg=PA2|isbn=978-1-56720-332-5}}</ref> បន្ទាប់ពីលោកម៉ៅ សេទុងបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាត្រូវបានគេលើកជាចំណុចអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ចាំបាច់មួយក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រ[[ទំនើបកម្មទាំងបួន]]<ref>{{cite book|last=Vogel|first=Ezra F.|title=Deng Xiaoping and the Transformation of China|year=2011|publisher=Harvard University Press|page=[https://books.google.com/books?id=3IaR-FxlA6AC&pg=PA129 129]|isbn=978-0-674-05544-5}}</ref> ហើយប្រព័ន្ធរដ្ឋបណ្ឌិតលក្ខណៈសូវឿតក៏ត្រូវបានគេកែទម្រង់បន្តិចម្តងៗផងដែរ។<ref>{{cite book|last=DeGlopper|first=Donald D.|chapter=Soviet Influence in the 1950s|chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cntoc.html|publisher=Library of Congress|title=China: a country study|year=1987}}</ref> ====សម័យទំនើប==== បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]បានបញ្ចប់មក ប្រទេសចិនបានចំណាយទុនវិនិយោគយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ<ref name="CWRD">{{cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|title=R&D share for basic research in China dwindles|last=Jia|first=Hepeng|date=9 September 2014|website=Chemistry World|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|archive-date=19 February 2015|access-date=1 October 2024|archivedate=19 កុម្ភៈ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles}}</ref> ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងរត់តាមសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍។<ref>{{Cite news|url=https://www.science.org/content/article/surging-rd-spending-china-narrows-gap-united-states|title=Surging R&D spending in China narrows gap with United States|last=Normile|first=Dennis|date=10 October 2018|website=Science|access-date=1 October 2024}}</ref><ref>{{cite web|title=China Has Surpassed the U.S. in R&D Spending, According to New National Academy of Arts and Sciences Report – ASME|url=https://www.asme.org/government-relations/capitol-update/china-has-surpassed-the-u-s-in-r-d-spending,-according-to-new-national-academy-of-arts-and-sciences-report|access-date=1 October 2024|website=asme.org}}</ref> ប្រទេសចិនបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ២.៦% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ដែលសរុបជាទឹកប្រាក់ប្រហែល ៤៥៨.៥ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web |date=5 March 2024 |title=China's R&D expenditure exceeds 3.3 trln yuan in 2023: minister |url=https://english.www.gov.cn/news/202403/05/content_WS65e6ff4dc6d0868f4e8e4b66.html |access-date=1 October 2024 |website=State Council of the People's Republic of China}}</ref> ចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១២ នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រឌិតកម្មសកល]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២៣ ដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ដ៏ប្រសើរខ្លាំងជាងមុនបើប្រៀបនឹងឆ្នាំ២០១៣ ដែលកាលនុះចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៣៥។<ref>{{Cite book |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |access-date=2024-10-01 |publisher=WIPO |doi=10.34667/tind.46596 |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |date=9 December 2023 |isbn=9789280534320 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |year=2022 |title=Global Innovation Index 2022: What Is the Future of Innovation Driven Growth? |edition=15th |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2022/index.html |series=Global Innovation Index |publisher=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |isbn=9789280534320 |access-date=2024-10-01}}</ref><ref>{{cite web|date=28 October 2013|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=1 Ocober 2024|website=INSEAD Knowledge|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|url-status=dead|archivedate=2 កញ្ញា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}</ref> ប្រទេសចិនកំពុងអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធអប់រំរបស់ខ្លួនដោយផ្តោតទៅលើ[[វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា វិស្វកម្ម និងគណិតវិទ្យា]] (STEM)។<ref>{{Cite news |last=Colvin |first=Geoff |date=29 July 2010 |title=Desperately seeking math and science majors |work=CNN Business |publisher= |url=https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |url-status=dead |access-date=1 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017232727/https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |archive-date=17 October 2010}}</ref> [[File:Launch of Shenzhou 13.jpg|thumb|upright|ការបាញ់បង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 13]] ដោយប្រើរ៉ុក្កែត[[ឆឹងជឹង 2F]]។]] កម្មវិធីអវកាសចិនបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយទទួលជំនួយបច្ចេកវិទ្យាមួយចំនួនពីសហភាពសូវៀត។ ប៉ុន្តែភ្លាមៗនោះ ចិនមិនបានបញ្ចេញសកម្មភាពអវកាសអ្វីនោះទេ តែផ្ទុយទៅវិញបានផ្តោតការសិក្សាលើបច្ចេកវិទ្យារបស់សូវៀតទាំងនោះ។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧០ ទើបចិនបានចាប់ផ្ដើមសកម្មភាពអវកាសដំបូងជាមួយនឹងការបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួន ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជាប្រទេសទីប្រាំប៉ុណ្ណោះដែលអាចធ្វើវាបានដោយឯករាជ្យ។<ref>{{cite web|last=Long|first=Wei|url=http://www.spacedaily.com/news/china-00u.html|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html|url-status=dead|archive-date=15 May 2016|title=China Celebrates 30th Anniversary of First Satellite Launch|publisher=Space daily|date=25 April 2000|access-date=1 តុលា 2024|archivedate=15 ឧសភា 2016|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសទីបីនៅលើពិភពលោកប៉ុណ្ណោះដែលបានបញ្ជូនមនុស្សទៅកាន់ទីអវកាសដោយឯករាជ្យបន្ទាប់ពីបង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 5]] ដឹកអវកាសយានិកលោក[[យ៉ាង លីវ័យ]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៣ ជនជាតិចិនចំនួន ១៨ នាក់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីអវកាសដោយក្នុងនោះមាននារីចំនួនពីរនាក់។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសពីផែនការបញ្ជូនមនុស្សទៅលើព្រះច័ន្ទនៅក្នុងឆ្នាំ២០៣០។<ref>{{cite news |title=China Announces Plan to Land Astronauts on Moon by 2030|url= https://www.nytimes.com/2023/05/29/world/asia/china-space-moon-2030.html|work=The New York Times|date= 29 May 2023|last1= Wang|first1= Vivian}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:China Population Density, 2000 (6171905307).jpg|thumb|right|ផែនទីដង់ស៊ីតេប្រជាជននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០០)]] [[ជំរឿនប្រជាជនចិនឆ្នាំ២០២០]] បង្ហាញឱ្យឃើញថាប្រទេសចិនមានចំនួនប្រជាជនប្រហែល ១,៤១១,៧៧៨,៧២៤ នាក់។ ក្នុងនោះប្រមាណ ១៧.៩៥% ជាអ្នកមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំ ឬចុះក្រោម ប្រមាណ ៦៣.៣៥% មានអាយុចន្លោះពី ១៥ ទៅ ៥៩ ឆ្នាំ និង ១៨.៧% ជាអ្នកមានអាយុលើសពី ៦០ ឆ្នាំ។<ref name="2020_census2">{{cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-date=11 May 2021 |access-date=1 October 2024 |url-status=live |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០២០ អត្រាកំណើនប្រជាជនជាមធ្យមគឺ ០.៥៣%។<ref name="2020_census2"/> ដោយមានការព្រួយបារម្ភអំពីកំណើនប្រជាជន ប្រទេសចិនបានអនុវត្តគោលនយោបាយកូនពីរក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានរឹតបន្តឹងគោលនយោបាយនោះមកកូនម្នាក់ក្នុងមួយគ្រួសារវិញ។ ដោយគោលនយោបាយកំណត់ចំនួនកូនមិនមានភាពពេញនិយម រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាតឱ្យមានការលើកលែងចំពោះករណីមួយចំនួន ជាពិសេសនៅតាមតំបន់ជនបទ ដែលនាំឱ្យកើតគោលនយោបាយកូន "១.៥" ពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ដល់ឆ្នាំ២០១៥។ ជនជាតិភាគតិចក៏ត្រូវបានលើកលែងពីគោលនយោបាយកំណត់កូនមួយនោះដែរ។<ref name=":13">{{Cite web |last=Kızlak |first=Kamuran |date=2021-06-21 |title=(ជាភាសាតួកគី) Çin'de üç çocuk: Siz yapın, biz bakalım |url=https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120012/https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |archive-date=2022-08-16 |website=BirGün }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបន្ធូរបន្ថយគោលនយោបាយនោះបន្ថែមដោយអនុញ្ញាតឱ្យគ្រួសារមានកូនពីរនាក់ប្រសិនបើឪពុកម្តាយម្នាក់ជាកូនតែមួយ។<ref>{{cite news |date=28 December 2013 |title=China formalizes easing of one-child policy |newspaper=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ |access-date=1 October 2024}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០១៦ គោលនយោបាយកូនមួយត្រូវបានជំនួសវិញដោយគោលនយោបាយកូនពីរ។<ref name="Birtles-2021">{{Cite news |last=Birtles |first=Bill |author-link=Bill Birtles |date=31 May 2021 |title=China introduces three-child policy to alleviate problem of ageing population |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |access-date=1 October 2024}}</ref> គោលនយោបាយកូនបីត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ដោយតែកំណើននៃមនុស្សចាស់ជរានៅក្នុងប្រទេស<ref name="Birtles-2021" /> ហើយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ ការកំណត់ទំហំគ្រួសារទាំងអស់ ក៏ដូចជាការពិន័យចំពោះការបង្កើតកូនលើសចំនួនកំណត់ត្រូវបានលុបចោលទាំងស្រុង។<ref>{{Cite news |last=Cheng |first=Evelyn |date=21 July 2021 |title=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |access-date=1 October 2024}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ [[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]នៃប្រទេសចិនមាន ១.០៩ នាក់ដែលស្ថិតក្នុងចំណោមអត្រាទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web |last=Qi |first=Liyan |date=August 19, 2023 |title=China's Fertility Rate Dropped Sharply, Study Shows |url=https://www.wsj.com/world/china/chinas-fertility-rate-dropped-sharply-study-shows-e97e647f |url-access=subscription |access-date=1 October 2024 |website=The Wall Street Journal }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ដដែរនោះ [[ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចិន]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាចំនួនប្រជាជនបានធ្លាក់ចុះចំនួន ៨៥០,០០០ នាក់ពីឆ្នាំ២០២១ ដល់ឆ្នាំ ២០២២ ដែលជាតំហយចុះលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦១ មក។<ref>{{cite news |last1=Ng |first1=Kelly |date=17 January 2023 |title=China's population falls for first time since 1961 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |access-date=1 October 2024}}</ref> ===ក្រុមជនជាតិ=== {{Main|បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅចិន}} [[File:China ethnolinguistic 1967.jpg|thumb|ផែនទីជាតិភាសាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។​]] ជាផ្លូវការ ប្រទេសចិនទទួលស្គាល់ក្រុមជនជាតិចំនួន ៥៦ ក្រុមដោយក្នុងនោះ [[ជនជាតិចិនហាន់|ជនជាតិហាន]]គឺជាជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ ដែលត្រូវស្មើនឹងជាង ៩១% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។<ref name="2020_census2" /> ជនជាតិហាន ដែលត្រូវជាក្រុមជនជាតិដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite news |last=Lilly |first=Amanda |date=7 July 2009 |title=A Guide to China's Ethnic Groups |url=https://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209112957/http://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |archive-date=9 December 2013 |access-date=3 October 2024 |work=The Washington Post }}</ref> មានចំនួនច្រើនជាងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗទាំងអស់ស្ទើរតែទូទាំងប្រទេសចិនលើកលែងតែនៅក្នុង[[តំបន់ស្វយ័តទីបេ|តំបន់ទីបេ]] [[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |title=China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change |date=2011 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-0-7425-6784-9 |page=[https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse/page/102 102] |url-access=registration}}</ref> ទីក្រុង[[លីងស៊ា]]<ref>{{Cite journal |last=Zhang |first=Bo |last2=Druijven |first2=Peter |last3=Strijker |first3=Dirk |date=17 September 2017 |title=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |journal=Journal of Cultural Geography |language=en |publication-place=University of Groningen |volume=35 |issue=1 |pages=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> និង[[ខេត្តស្វយ័ត]]មួយចំនួនដូចជា [[ខេត្តស្វយ័តស៊ីហ្សួងបាណ្ណាដៃ|ខេត្តស៊ីហ្សួងបាណ្ណា]]ជាដើម។​<ref>{{Cite web |title=Ecosystem services and management of Long Forest created by Dai Indigenous People in Xishuangbanna, China |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china |access-date=3 October 2024 |website=Open Case Studies |publication-place=University of British Columbia }}</ref> ជនជាតិភាគតិចនៅចិនគឺមានចំនួនតិចជាង ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅក្នុងប្រទេសបើយោងទៅតាមជំរឿនឆ្នាំ២០២០។<ref name="2020_census2" /> បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១០ ចំនួនជនជាតិហានបានកើនចំនួន ៦០,៣៧៨,៦៩៣ នាក់ ឬស្មើនឹង ៤.៩៣% ខណៈដែលចំនួនជនជាតិភាគតិចចំនួន ៥៥ ក្រុមផ្សេងទៀតរួមគ្នាកើនបានចំនួន ១១,៦៧៥,១៧៩ នាក់ ឬ ១០.២៦%។<ref name="2020_census2" /> ជំរឿនឆ្នាំ២០២០ បានបង្ហាញឱ្យឃើញមានជនជាតិបរទេសសរុបចំនួន ៨៤៥,៦៩៧ នាក់រស់នៅលើចិនដីគោក។<ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |access-date=3 October 2024 |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃចិន}} [[File:Lihaozhai High School - P1360829.JPG|thumb|left|ផ្លាកសញ្ញានៅក្នុងវិទ្យាល័យមួយកន្លែងនៅស្រុក[[ជានស៊ួយ|ជានស៊ួយ]] [[ខេត្តយូណាន]]។ ក្នុងផ្លាកមានសរសេរជា[[ភាសាហានី]] (អក្សរឡាតាំង) [[ភាសានីស៊ូ|នីស៊ូ]] (អក្សរយី) និងអក្សរចិន។]] ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃមាន[[ភាសាសម័យ]]រហូតដល់ទៅ ២៩២ ភាសា។<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN Languages of China] – from Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.</ref> [[ភាសាចិនកុកងឺ|ចិនកុកងឺ]]ដែលមានប្រភពមកពីមែក[[ភាសាស៊ីនីទិក|ស៊ីនីទិក]]នៃអំបូរ[[ភាសាចិន-ទីបេ]] គឺជាភាសាដែលប្រជាជនចិននិយាយទូទៅច្រើនបំផុត (និយាយដោយប្រជាជនប្រមាណ ៨០%)<ref>{{Cite web |title=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |access-date=5 October 2024 |website=People's Daily Online}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kaplan |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687 |title=Language Planning and Policy in Asia: Japan, Nepal, Taiwan and Chinese characters |last2=Baldauf |first2=Richard B. |date=2008 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-8476-9095-1 |page=[https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687/page/n48 42] |url-access=limited}}</ref> ហើយនានាភាពនៃ[[ភាសាចិន]]ផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ភាសាចិនជីន|ជីន]] [[ភាសាចិនអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាចិនមីន|មីន]] [[ភាសាហាក់កា|ហាក់កា]] [[ភាសាចិនយូអេ|យូអេ]] [[ភាសាចិនហ្ស៊ែង|ហ្ស៊ែង]] [[ភាសាចិនកាន|កាន]] [[ភាសាចិនហ៊ុយចូវ|ហ៊ុយចូវ]] និង[[ភីងហ័រ]]ជាដើម។<ref>{{Citation |last=Chinese Academy of Social Sciences |title=(ជាភាសាចិន) 中国语言地图集(第2版):汉语方言卷 |pages=8 |year=2012 |place=Beijing |publisher=The Commercial Press |isbn=978-7-100-07054-6}}</ref> ក្រុមភាសានៃមែក[[ភាសាទីបេ-ភូមា|ទីបេ-ភូមា]]ដូចជា [[ភាសាទីបេ]] [[ភាសាឈាំង|ឈាំង]] [[ភាសាណាឈី|ណាឈី]] និង[[ភាសាយី|យី]]ជាដើម ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅតាមតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] និង[[ខ្ពង់រាបយូណាន-គុយចូវ|យូណាន-គុយចូវ]]។ ចំពោះប្រជាជនរស់នៅភាគឦសាន និងភាគពាយព្យវិញ ពួកគេច្រើននិយមនិយាយក្រុម[[ភាសាអាល់តាអ៊ីក]]ដែលមាន [[ភាសាម៉ាន់ជូ]] [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] និងពពួកភាសាទួកស៊ីគមួយចំនួនដូច៖ [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ]] [[ភាសាកាហ្សាក់|កាហ្សាក់]] [[ភាសាកៀគីស|កៀគីស]] [[ភាសាសាឡារ|សាឡារ]] និង[[ភាសាយូហ្គ័រខាងលិច|យូហ្គ័រខាងលិច]]។ល។<ref>{{Cite web |last=Li Yang |date=17 November 2015 |title=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |access-date=6 October 2024 |website=China Daily}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yugur, Saragh in China |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18736/CH |access-date=6 October 2024 |website=Joshua Project }}</ref> [[ភាសាកូរ៉េ]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជារឿយៗនៅតាមព្រំដែន[[កូរ៉េខាងជើង]]។ [[ជនជាតិដើមតៃវ៉ាន់]]ដែលរស់នៅលើចិនដីគោកច្រើននិយាយ[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី|ពពួកភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី]]។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅចិន}} [[File:Distribution of religions in China.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីបង្ហាញពីជំនឿសាសនានៅតាមតំបន់នីមូយៗនៃប្រទេសចិន៖<br/><ref name="map1">{{Cite map |last=Dumortier |first=Brigitte |title=(ជាភាសាបារាំង) Atlas des religions. Croyances, pratiques et territoires |map=Religions en Chine |date=2002 |publisher=Autrement |series=Atlas/Monde |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135523/http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg |archive-date=27 April 2017 |isbn=2-7467-0264-9 |map-url=http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg}} p. 34.</ref><ref name="map2">{{Cite map |title=Narody Vostochnoi Asii |trans-title=Ethnic Groups of East Asia |map=Religions in China |date=1965 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135600/http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg}} ''Zhongguo Minsu Dili'' [Folklore Geography of China], 1999; ''Zhongguo Dili'' [Geography of China], 2002.</ref><ref name="map3">{{Cite map |editor-last=Gao 高 |editor-first=Wende 文德 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族史大辞典 |map=Religions in China |date=1995 |publisher=Jilin Education Press (吉林教育出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135641/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg}}</ref><ref name="map4">{{Cite map |editor-last=Yin 殷 |editor-last2=Li 李 |editor-last3=Guo 郭 |editor-first=Haishan 海山 |editor-first2=Yaozong 耀宗 |editor-first3=Jie 洁 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族艺术词典 |map=Religions in China |date=1991 |publisher=National Publishing House (民族出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135713/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg}}</ref><br/>ពណ៌ក្រហម៖ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] (មាន៖ [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និងក្រុម[[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]])<br/>ពណ៌លឿង៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនាដើម]] (ទីបេ)<br/>ពណ៌ត្នោត៖ [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]<br/>ពណ៌ស្វាយ៖ [[សាសនានៅចិន#សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច|សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]<br/>ពណ៌ខៀវ៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយម៉ុងហ្គោល]]<br/>ពណ៌លឿងខ្ចី៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយចិនឦសាន]]]] សេរីភាពសាសនាត្រូវបានធានាដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសចិន (ជំពូក ២ មាត្រា ៣៦) ប៉ុន្តែអង្គការសាសនាណាដែលខ្វះការទទួលស្គាល់ផ្លូវការអាចត្រូវរងនឹងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពីរដ្ឋ។<ref name="Constitution"/> រដ្ឋាភិបាលនៃ​ប្រទេស​ចិនគឺមិនជឿនឹងសាសនាណាមួយឡើយពោលគឺត្រូវជារដ្ឋាភិបាលអទេវនិយម។ រាល់កិច្ចការ និងបញ្ហាសាសនាទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសគឺស្ថិតនៅក្រោមទំនួលខុសត្រូវរបស់រដ្ឋបាលកិច្ចការសាសនាជាតិ ក្រោម[[នាយកដ្ឋានកិច្ចការរណសិរ្សរួបរួម]]។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាចិន) 国家宗教事务局 |url=https://www.sara.gov.cn/ |publisher=Chinese Government }}</ref> ជាងមួយសហស្សវត្សរ៍មកនេះ អរិយធម៌ចិនបានទទួលរងឥទ្ធិពលពីចលនាសាសនាជាច្រើន។ "[[គោលលទ្ធិទាំងបី]]" របស់ចិនរួមមាន [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]]) ហើយសាសនាធំៗទាំងបីនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការវិវត្តន៍នៃវប្បធម៌ចិន<ref name="Yao2011">{{Cite book |last=Yao |first=Xinzhong |title=Chinese Religion: A Contextual Approach |date=2010 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-8470-6475-2 |location=London |authorlink1=Yao Xinzhong}} pp. 9–11.</ref><ref>{{Cite book |last=Miller |first=James |title=Chinese Religions in Contemporary Societies |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9626-8}} p. 57.</ref> ពង្រឹងក្របខណ្ឌទ្រឹស្ដី និងប្រលឹងនៃសាសនាប្រពៃណី។ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]]ក៏បានទទួលឥទ្ធិពលពីគោលលទ្ធិទាំងបី និងតាមទំនៀមទំលាប់ផ្សេងៗទៀតផងដែរ<ref>Tam Wai Lun, "Local Religion in Contemporary China", in {{Cite book |last=Xie |first=Zhibin |title=Religious Diversity and Public Religion in China |date=2006 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-5648-7}} p. 73.</ref> ហើយក្នុងនោះមានជំនឿដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយហៅថា [[ស៊្យែន]] (神) ដែលជាតួតំណាងឱ្យ "[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន|ថាមពលនៃជំនាន់]]" ដែលអាចចាត់ទុកជាព្រះអាទិទេពនៃធម្មជាតិជុំវិញ ឬដូនតារបស់មនុស្ស គោលគំនិតប្រណិប័តន៍ វីរបុរសវប្បធម៌ មាននៅក្នុង[[ទេវកថាចិន|ទេវកថា]] និងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនជាដើម។<ref>{{Citation |last=Teiser |first=Stephen F. |title=Religions of China in Practice |date=1996 |editor-last=Donald S. Lopez Jr. |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |chapter=The Spirits of Chinese Religion |chapter-url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press}}. Extracts in ''[http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/bgov/cosmos.htm The Chinese Cosmos: Basic Concepts]''.</ref> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២១ រដ្ឋាភិបាលចិនបានចូលរួមស្តារជំនឿប្រជាប្រិយឡើងវិញ ដោយទទួលស្គាល់នូវជំនឿទាំងនោះ។<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Secular in South, East, and Southeast Asia. Global Diversities |publisher=Palgrave Macmillan Cham |last=Wang |first=Xiaoxuan |date=2019 |editor-last=Dean |editor-first=Kenneth |pages=137–164 |doi=10.1007/978-3-319-89369-3_7 |isbn=978-3-0300-7751-8 |contribution='Folk Belief', Cultural Turn of Secular Governance and Shifting Religious Landscape in Contemporary China |editor-last2=Van der Veer |editor-first2=Peter |s2cid=158975292 |contribution-url=https://www.researchgate.net/publication/325765161}}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយដែលមានរូបសំណាកសាសនាខ្ពស់ៗជាងទីកន្លែងផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក ដែលសុទ្ធសឹងតែជារូបតំណាងឱ្យព្រះអាទិទេពនៃសាសនាប្រជាប្រិយចិន ឬបុគ្គលត្រាស់ដឹងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា។ [[File:中国道教 拜章昇疏 01.jpg|thumb|[[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]]ត្រូវបានចាត់តាំងជាសាសនារបស់រដ្ឋជាច្រើនដងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន។<ref>{{Cite journal |title=Daoism – World Religions |url=https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |journal=Florida State College at Jacksonville}}</ref>]] ស្ថិតិទាក់ទិននឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺពិបាកប្រមូលណាស់ដោយសារតែនិយមន័យដ៏ស្មុគស្មាញ និងភាពស្រដៀងគ្នានៃប្រពៃណីសាសនានីមួយៗ។ ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ វិជ្ជាករបានកត់សម្គាល់ថានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺមិនមានបន្ទាត់បែងចែកច្បាស់លាស់រវាងគោលលទ្ធិទាំងបី និងការប្រតិបត្តិសាសនាប្រជាប្រិយនោះឡើយ។<ref name="Yao2011" /> យោងតាមការសិក្សាដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ បានចងក្រងនូវការវិភាគប្រជាសាស្រ្តដែលបានធ្វើឡើងពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ និងដើមឆ្នាំ២០២០ ដោយក្នុងនោះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនចិនប្រមាណ ៧០% មានជំនឿ ឬអនុវត្តសាសនាប្រជាប្រិយចិន។ លទ្ធផលលម្អិតបន្ថែមបានបង្ហាញទៀតថា ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៧០% នោះមាន ៣៣.៤% បានចាត់ទុកខ្លួនជាពុទ្ធសាសនិក ១៩.៦% ជាអ្នកគោរពប្រតិបត្តិលទ្ធិតាវ និង ១៧.៧% ទៀតប្រកាន់ខ្ជាប់នូវប្រភេទសាសនាប្រជាប្រិយផ្សេងៗ។<ref name=religion2023/> ចំពោះប្រជាជនចិនដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានទៀតមាន ២៥.២% ជាអ្នកមិនជឿ ឬប្រកាន់សាសានាណាមួយ ២.៥% ជា[[គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្តសាសនិក]] និង ១.៦% ជា[[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាមសាសនិក]]។<ref name=religion2023/> ==វប្បធម៌== {{ផ្នែកទទេ}} == សូមមើលផងដែរ == {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{ប្រទេសកាន់លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត}} {{BRIC}} {{G8+5}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អទេវនិយមរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិប៊្រីកស៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋឯកបក្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] imtygnxzbhcc60yieh022u60ctlixej 0 4094 334567 334458 2026-04-22T11:05:22Z ~2026-24611-64 50684 [jeangroo ១] 334567 wikitext text/x-wiki <ref name=":0" group="jeangroo" /> == ប្រវត្តិសាស្រ្ត == ហ្គូហ្កលបានចាប់ផ្តើមកកើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៩៦ ដែលបានស្រាវជ្រាវគម្រោងដោយ [[:w:Larry Page|Larry Page]] និង [[:w:Sergey Brin|Sergey Brin]] នៅពេលដែលអ្នកទាំងពីរ មានបំណងរៀននៅ សកលវិទ្យាល័យ [http://standford%20http://en.wikipedia.org/wiki/Stanford_University Stanford]{{Dead link|date=កុម្ភៈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}ក្នុងរដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា <ref group="jeangroo" name=":0">[http://www.google.com/intl/en/corporate/history.html Google Milestones] សហប្រតិបត្តិការព័ត៌មាន , ហ្គូហ្កល</ref> ។ [[ឯកសារ:Google1998.png|150px|ស៊ុម|ធ្វេង|''ហ្គូហ្កលឆ្នាំ ១៩៩៨'']] ម៉ាស៊ីនស្វែងរកព័ត៌មានដ៏តូចមួយត្រូវបានគេហៅថា "[[:w:PageRank|RankDex]]" ចេញពី សេវាកម្មព័ត៌មាន IDD ដែលបានរចនាដោយ [[:w:Robin Li|Robin Li]] តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៦ ។ បច្ចេកវិទ្យាដែលប្រើប្រាស់នៅក្នុង RankDex នឹងមានភាពជាក់ស្តែងច្បាស់លាស់ និង ត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងពេលក្រោយនៅពេលដែល Robin Li ត្រូវបានរកឃើញ [[:w:Baidu|Baidu]] នៅប្រទេសចិន ។ កាលពីមុន មានឈ្មោះហៅក្រៅថា «BackRub» ,​ប៉ុន្តែត្រូវបានប្តូរឈ្មោះមកជា«Google» ដែលមានកំណើតមកពី ការប្រកបតួខុសនៃពាក្យ«[[:w:Googol|googol]]» , ដែលបន្ទាប់ពីតួទីមួយ មានលេខ០ ដល់ទៅជាងមួយរយលេខ , ដែលចង់ប្រាប់ថា ម៉ាស៊ីនស្វែងរកនៃ ហ្គូហ្កល អាចផ្តល់នៅបរិមាណព័ត៌មានដ៏ធំទូលំទូលាយ សម្រាប់អ្នកស្វែងរក ទៅតាមចំនួននៃលេខសូន្យនោះ ។ ហ្គូហ្កល ស្ថិតនៅក្រោមដំណើរការរបស់ គេហទំព័រនៃ សកលវិទ្យាល័យស្តេនហ្វត(Stanford University website) , ដែលមានអាស័យដ្ឋានឬឌូម៉ែន (domain) [http://google.stanford.edu/ google.stanford.edu] ។ អាស័យដ្ឋានពេញនៃ ហ្គូហ្កល (The domain name for Google)ត្រូវបានបង្កើតនៅ ថ្ងៃទី១៥ ខែ​ កញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៩៧ , ហើយនិង កុ្រមហ៊ុនត្រូវបាន បង្កើតជាសាវជីកម្ម​ នៅថ្ងៃទី៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៨ ។ វាត្រូវបានពឹងផ្អែកទៅលើដៃគូ ([[:w:Susan Wojcicki|Susan Wojcicki]]) ដែលជាយានដ្ឋាន នៅក្នុងឧទ្យាន ម៉ែនឡូ([[:w:Menlo Park, California|Menlo Park]]),​រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា , Craig Silverstein , ដែលជាសមាជិកនៃ ក្រុមនិស្សិតនៅសកលវិទ្យាល័យ ស្តេនហ្វ័ត , ដែលត្រូវបានជួលជា និយោជកលើកទី១ ។ នៅក្នុង ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០១១​ , ចំនួននៃអ្នកប្រើប្រាស់ហ្គូហ្កល ជារៀងរាល់ខែមានចំនួនលើសពី ១០លាននាក់ ជាលើកដំបូង , ដែលជាការកើនឡើង ៨.៤ ភាគរយ ចាប់ពីខែឧសភា ឆ្នាំ២០១០ (មាន៩១៣០ លាននាក់)។ == សូមមើលផងដែរ == * Gmail - សេវាកម្មអ៊ីមែលដោយឥតគិតថ្លៃរបស់Google * [[ហ្គូហ្គលបកប្រែ|Google Translate]] - អ្នកបកប្រែវិបរបស់ Google * Googlebot * Google China * Google File System * Google Platform * [[ហ្គូហ្គលផែនទី|Google Map]] * Google logo * Google Reader * Google search * Search engine * Google's hoaxes * TrustRank * [[YouTube]] == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} [[Category:ហ្គូហ្គល]] q4qlgooez903i0jds5nzbmf2nnlggwt 0 14441 334563 333716 2026-04-22T08:35:09Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334563 wikitext text/x-wiki {{Not Khmer}} {{Other uses}} {{Infobox Language |name=បាលី (បាលៃ?) |nativename={{lang|pi|Pāḷi}} |pronunciation={{IPA-sa|paːli|}} |states=[[កម្ពុជា]], [[បង់ក្លាដេស]], [[ឥណ្ឌា]], [[ឡាវ]], [[ភូមា]], [[នេប៉ាល់]], [[ស្រី​លង្កា​|ស្រីលង្កា]], [[ថៃ]], [[វៀតណាម]] |iso1=pi |iso2=pli |iso3=pli |familycolor=Indo-European |fam2=[[ភាសាឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់|ឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់]] |fam3=[[ភាសាឥណ្ឌូ-អារ្យ|ឥណ្ឌូ-អារ្យ]] |script= [[Brāhmī script|Brāhmī]] and [[Brahmic family of scripts|derived scripts]] and [[Devanagari transliteration|Latin alphabet]] ([[Pali#Pali writing|refer to article]]) |extinct=No native speakers, used as a literary and liturgical language only |notice=Indic }} [[ឯកសារ:Sanskrit-Pali Faulmann Gesch T10.jpg|thumb|350px|Plate 10 from C. Faulmann: [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Illustrirte_Geschichte_der_Schrift_(Faulmann) Illustrirte Geschichte der Schrift] (1880). The upper half shows a text in [[Sanskrit]] (praise of [[Vishnu]]), written in [[Devanagari]]. For the script, while the lower half shows a text in Pali from a Buddhist ceremonial scripture called "Kammuwa" from Burma (probably in old [[Mon script]]). [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Illustrirte_Geschichte_der_Schrift_(Faulmann)_554.jpg pp.485f.] of that book.]] '''បាលី''' ('''Pā{{transl|sinh|ISO|ḷ}}i''')គឺជា[[ភាសាឥណ្ឌូ-អារ្យមជ្ឈិម]]មួយ (ឬ [[ប្រាក្រឹត]]) នៃ[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌា]] ។ បាលីជាភាសាបុរាណមួយបែប ដែលមនុស្សជំនាន់​​ដើម​និយាយ​ទាក់ទងគ្នា ។ មនុស្ស​ខ្លះ​និយម​ហៅ​ភាសា​បាលី​ថា​ជា​ភាសារបស់ព្រះពុទ្ធ។ សព្វថ្ងៃ គេឃើញមានភាសានេះនៅក្នុងក្បួនច្បាប់មួយចំនួនធំ ដូចជាក្នុងព្រះពុទ្ធ​វចនៈ ([[ព្រះត្រ័យបិដក|ព្រះត្រៃបិដក]]) ជាដើម​ និង មាន​[[ពុទ្ធបរិស័ទ]]ខាងនិកាយ​[[ថេរវាទ]]​យក​ទៅ​ប្រើ​តាម​ប្រទេស​រៀង​ខ្លួន ។ == ដើមកំណើត និង ការប្រែក្លាយ == === និរុត្តិសាស្ត្រនៃឈ្មោះ === ពាក្យថា ''បាលី'' បានសេចក្តីថា ជួរ ឬដងព្រៃ ,ស្ពាន , របៀប , ភាសាដ៏មានរបៀបមួយ ។ This name for the language seems to have its origins in commentarial traditions, wherein the ''Pali'' (in the sense of the line of original text quoted) was distinguished from the commentary or vernacular translation that followed it in the manuscript. As such, the name of the language has caused some debate among scholars of all ages; the spelling of the name also varies, being found with both long "ā" {{IPA|[aː]}} and short "a" {{IPA|[a]}}, and also with either a [[retroflex]] {{IPA|[a]}} or non-[[retroflex]] {{IPA|[l]}} "l" sound, as in the [[ISO 15919]]/[[ALA-LC]] rendering, '''Pāli'''. To this day, there is no single, standard spelling of the term; all four spellings can be found in textbooks. R.C. Childers translates the word as "series" and states that the language "bears the epithet in consequence of the perfection of its grammatical structure".<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, page 19.</ref> === ចំណាត់ថ្នាក់ === Pali is a [[literary language]] of the [[Prakrit]] language family. When the canonical texts were written down in [[Sri Lanka]] in the first century BCE, Pali stood close to a living language; this is not the case for the commentaries.<ref>Students' Britannica India, [http://books.google.com/books?id=ISFBJarYX7YC&pg=PA145&dq=history+of+the+pali+language&sig=ACfU3U2P8niEMFn9ME8litgG1xbStvlmLA#PPA145,M1].</ref> Despite excellent scholarship on this problem, there is persistent confusion as to the relation of {{transl|sinh|ISO|Pāli}} to the vernacular spoken in the ancient kingdom of [[Magadha]], which was located around modern-day [[Bihar (India)|Bihār]]. Pali as a [[Middle Indo-Aryan languages|Middle Indo-Aryan language]] is different from [[Sanskrit]] not so much with regard to the time of its origin as to its dialectal base, since a number of its morphological and lexical features betray the fact that it is not a direct continuation of {{transl|sinh|ISO|Rigvedic}} [[Vedic Sanskrit]]; rather it descends from a dialect (or a number of dialects) that was, despite many similarities, different from {{transl|sinh|ISO|Rigvedic}}.<ref>Oberlies, Thomas ''Pali: A Grammar of the Language of the {{transl|sinh|ISO|Theravāda Tipitaka}}'', Walter de Gruyter, 2001.</ref> === ប្រវត្តិដើម === ==== នៅក្នុងពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ==== នៅក្នុងប្រភពនៃ [[ថេរវាទ]] ត្រូវបានស្គាល់ភាសាបាលីជាភាសា <big>'''[[មគធៈ]]'''</big> (Magadha). ភាសានេះត្រូវបានសរសេរនៅក្នុង[[ព្រះត្រ័យបិដក|ព្រះត្រៃបិដក]], អដ្ឋកថា ជាដើម, ហើយ​នឹង​ត្រូវ​បាន​ព្យាយាម​ប្រើ​ប្រាស់​ដោយ​ពុទ្ធ​សាសនិក​ជន​​ជា​ច្រើន ដើម្បី​ងាយ​ស្រួល​ក្នុង​ការ​ប្រាស្រ័យ​ទាក់​ទង​នឹង​សាសន៍​ដទៃ​ដែល​​កាន់​​[[ពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធ​សាសនា]]​ដូចគ្នា ។ ព្រះ​ពុទ្ធ​បង្រៀន, ប្រទាន​ឱវាទ ដល់​ជន​ទាំង​ឡាយ​ជា​ភាសា​មគធៈ ប៉ុន្តែ​ទី​ស្ថាន​សំខាន់​ៗ​ ៤ ​កន្លែង​របស់​ព្រះអង្គ​ ស្ថិត​នៅ​ក្រៅ​តំបន់​នេះ​ទាំង​អស់ ។ វា​ប្រហែល​ជា​ភាសា​បាលី​ជា​គ្រាម​ភាសា​ដែល​ធ្វើ​អោយ​​មាន​ការ​ងាយ​ស្រួល​ក្នុង​ការ​ពន្យល់​ និង ​ងាយ​យល់​ពីសំណាក់​ប្រជាជន ឥណ្ឌូអារ្យមជ្ឈិម ។ គេ​ពុំ​ទាន់​ឃើញ​មាន​​ភស្តុតាង​​ណា​មួយ​ដែល​អាច​បញ្ជាក់ពីភាសា​ដទៃ​របស់​ពួក​ ឥណ្ឌូអារ្យមជ្ឈិម​ ដែល​ប្រសើរ​​ជាង​​ភាសា​បាលី​ទេ ។ គេ​ឃើញ​មាន​​ភាសា​បាលី​នៅ​ក្នុង​សិលា​ចារឹក​​ជា​ច្រើន​​របស់​ព្រះបាទ[[​អសោក]]នៅ ​Girnar​ ផ្នែកខាងលិច[[ប្រទេសឥណ្ឌា]], និង c នៅខាងកើត ។ Similarities to the Western inscription may be misleading, because the inscription suggests that the Ashokan scribe may not have translated the material he omreceived from មគធៈ into the vernacular of the people there. Whatever the relationship of the Buddha's speech to Pali, the [[Pali Canon|Canon]] was eventually transcribed and preserved entirely in it, while the commentarial tradition that accompanied it (according to the information provided by [[ព្រះពុទ្ធឃោសៈ]]) was translated into olk[[ភាសាសីហឡៈ]] and preserved local languages for several generations. In Sri Lanka, Pali is thought to have entered into a period of decline ending around the 4th or 5th century (as Sanskrit rose in prominence, and simultaneously, as Buddhism's adherents became a smaller portion of the subcontinent), but ultimately survived. The work of Buddhaghosa was largely responsible for its reemergence as an important scholarly language in Buddhist thought. The [[Visuddhimagga]] and the other commentaries that Buddhaghosa compiled codified and condensed the [[Sinhalese language|Sinhalese]] commentarial tradition that had been preserved and expanded in Sri Lanka since the 3rd century BCE. ==== ទិដ្ឋភាពនៅដើមបស្ចឹម ==== [[T.W. Rhys Davids]] in his book ''Buddhist India'',<ref>[http://fsnow.com/text/buddhist-india/chapter9.htm Buddhist India, ch. 9] Retrieved 14 June 2010.</ref> and [[Wilhelm Geiger]] in his book ''Pali Literature and Language'', suggested that Pali may have originated as a form of [[lingua franca]] or common language of culture among people who used differing dialects in North India, used at the time of the Buddha and employed by him. Another scholar states that at that time it was "a refined and elegant vernacular of all Aryan-speaking people."<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, page 11.</ref> Modern scholarship has not arrived at a consensus on the issue; there are a variety of conflicting theories with supporters and detractors.<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, pages 1-44.</ref> After the death of the Buddha, Pali may have evolved among Buddhists out of the language of the Buddha as a new artificial language.<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, page 29.</ref> R.C. Childers, who held to the theory that Pali was Old Magadhi, wrote: "Had Gautama never preached, it is unlikely that Magadhese would have been distinguished from the many other vernaculars of Hindustan, except perhaps by an inherent grace and strength which make it a sort of [[Tuscan dialect|Tuscan]] among the Prakrits."<ref>Hazra, Kanai Lal. ''Pali Language and Literature; a systematic survey and historical study.'' D.K. Printworld Lrd., New Delhi, 1994, page 20.</ref> According to [[K.R. Norman]], it is likely that the viharas in North India had separate collections of material, preserved in the local dialect. In the early period it is likely that no degree of translation was necessary in communicating this material to other areas. Around the time of Ashoka there had been more linguistic divergence, and an attempt was made to assemble all the material. It is possible that a language quite close to the Pali of the canon emerged as a result of this process as a compromise of the various dialects in which the earliest material had been preserved, and this language functioned as a lingua franca among Eastern Buddhists in India from then on. Following this period, the language underwent a small degree of Sanskritisation (i.e., MIA bamhana -> brahmana, tta -> tva in some cases).<ref>K.R. Norman, ''Pali Literature.'' Otto Harrassowitz, 1983, pages 1-7.</ref> ==== Modern scholarship ==== [[Bhikkhu Bodhi]], summarizing the current state of scholarship, states that the language is "closely related to the language (or, more likely, the various regional dialects) that the Buddha himself spoke." He goes on to write: {{quote|Scholars regard this language as a hybrid showing features of several Prakrit dialects used around the third century BCE, subjected to a partial process of Sanskritization. While the language is not identical with any the Buddha himself would have spoken, it belongs to the same broad linguistic family as those he might have used and originates from the same conceptual matrix. This language thus reflects the thought-world that the Buddha inherited from the wider Indian culture into which he was born, so that its words capture the subtle nuances of that thought-world.<ref>Bhikkhu Bodhi, ''In the Buddha's Words.'' Wisdom Publications, 2005, page 10.</ref>}} According to [[A.K. Warder]], the Pali language is a Prakrit language used in a region of western India.<ref>Warder, A.K. ''Indian Buddhism''. 2000. p. 284</ref> Warder associates Pali with the Indian realm (''[[janapada]]'') of [[Avanti (India)|Avanti]], where the [[Sthaviravada|Sthavira]] sect was centered.<ref>Warder, A.K. ''Indian Buddhism''. 2000. p. 284</ref> Following the initial split in the Buddhist community, the Sthavira branch of Buddhism became influential in western and southern India, while the [[Mahāsāṃghika]] branch became influential in central and eastern India.<ref>Hirakawa, Akira. Groner, Paul. ''A History of Indian Buddhism: From Śākyamuni to Early Mahāyāna.'' 2007. p. 119</ref> Akira Hirakawa and Paul Groner also associate Pali with west India and the Sthavira sect, citing inscriptions at [[Girnar]] in [[Gujarat]], India, which are linguistically closest to the Pali language.<ref>Hirakawa, Akira. Groner, Paul. ''A History of Indian Buddhism: From Śākyamuni to Early Mahāyāna.'' 2007. p. 119</ref> === បច្ចុប្បន្នភាពនៃភាសាបាលី === បច្ចុប្បន្ននេះ មុខវិជ្ជាភាសាបាលីត្រូវបានបញ្ចូល​ក្នុង​ផ្នែកពុទ្ធសាសនា ដើម្បីអោយ​ពុទ្ធ​សាសនិក​ជន​មាន​ភាព​ងាយ​ស្រូល​ក្នុង​ការ​អាន​គម្ពីរ និង​សូត្រ​នមស្សការជា​ប្រចាំ​រាល់​ថ្ងៃ។ ក្រៅពី​ខាង​ផ្នែក​សាសនា, ​អក្សរសាស្ត្រ កាលប្បវត្តិជាភាសាបាលី, ឯកសារ​ខាង​វិជ្ជាពេទ្យ​ និង​អក្សរ​ចារឹក​មួយ​ចំនួន គឺជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រយ៉ាង​សំខាន់​ផង​ដែរ ។ មជ្ឈមណ្ឌល​រៀន​ភាសា​បាលីដែល​គួរ​អោយ​កត់​សំគាល់​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ គឺ​មា​ននៅ​តែ​ក្នុង​ពុទ្ធ​សាសនា​[[ថេរវាទ]] នៅ​ប្រទេស​អាស៊ីអាគ្នេយ៍មាន​ដូច​ជា: [[ភូមា]], [[ស្រីលង្កា]], [[ថៃ]], [[ឡាវ]], និង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]។ ចាប់​តាំង​ពី​សតវត្យ​ទី​១៩, various societies for the revival of Pali studies in India have promoted awareness of the language and its literature, perhaps most notably the [[Maha Bodhi Society]] founded by [[Anagarika Dharmapala|Anagarika Dhammapala]]. In Europe, the [[Pali Text Society]] has been a major force in promoting the study of Pali by Western scholars since its founding in 1881. Based in the United Kingdom, the society publishes romanized Pali editions, along with many English translations of these sources. In 1869, the first ''Pali Dictionary'' was published using the research of [[Robert Caesar Childers]], one of the founding members of the Pali Text Society. It was the first Pali translated text in English and was published in 1872. Childers's dictionary later received the [[Volney Prize]] in 1876. The Pali Text Society was in part founded to compensate for the very low level of funds allocated to [[Indology]] in late 19th-century England and the rest of the UK; incongruously, the citizens of the UK were not nearly so robust in Sanskrit and [[Prakrit]] language studies as Germany, Russia, and even Denmark. Without the inspiration of colonial holdings such as the former British occupation of Sri Lanka and [[Burma]], institutions such as the [[Danish Royal Library]] have built up major collections of Pali manuscripts, and major traditions of Pali studies. == Lexicon == Virtually every word in {{transl|sinh|ISO|Pāḷi}} has [[cognate]]s in the other Prakritic [[Middle Indo-Aryan languages]], e.g., the [[Jain Prakrit]]s. The relationship to earlier Sanskrit (e.g., [[Vedic language]]) is less direct and more complicated. Historically, influence between Pali and Sanskrit has been felt in both directions. The Pali language's resemblance to Sanskrit is often exaggerated by comparing it to later Sanskrit compositions{{ndash}} which were written centuries after Sanskrit ceased to be a living language, and are influenced by developments in Middle Indic, including the direct borrowing of a portion of the Middle Indic lexicon; whereas, a good deal of later Pali technical terminology has been borrowed from the vocabulary of equivalent disciplines in Sanskrit, either directly or with certain phonological adaptations. Post-canonical Pali also possesses a few loan-words from local languages where Pali was used (e.g. Sri Lankans adding Sinhalese words to Pali). These usages differentiate the Pali found in the [[Sutta Pitaka|{{transl|sinh|ISO|Suttapiṭaka}}]] from later compositions such as the Pali commentaries on the canon and folklore (e.g., the stories of the [[Jataka|Jātaka]] commentaries), and comparative study (and dating) of texts on the basis of such loan-words is now a specialized field unto itself. ភាសាបាលីមិនត្រូវបានប្រើទាំងស្រុងដើម្បីបង្ហាញការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទេ ដូចដែលអាចសន្និដ្ឋានបានពីអត្ថិភាពនៃអត្ថបទខាងលោកិយមួយចំនួនដូចជា សៀវភៅវិទ្យាសាស្ត្រវេជ្ជសាស្រ្ត/ការណែនាំជាភាសាបាលី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការចាប់អារម្មណ៍របស់អ្នកប្រាជ្ញលើភាសាត្រូវបានផ្តោតលើអក្សរសិល្ប៍សាសនា និងទស្សនវិជ្ជា ដោយសារតែបង្អួចតែមួយគត់ដែលវាបើកក្នុងដំណាក់កាលមួយក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ == Emic views of Pali == Although Sanskrit was said in the [[Brahmin|Brahmanical]] tradition to be the unchanging language spoken by the gods, in which each word had an inherent significance, this view of language was not shared in the early Buddhist tradition,{{Which?|date=April 2011}} in which words were only conventional and mutable signs.<ref>[[David Kalupahana]], ''Nagarjuna: The Philosophy of the Middle Way.'' SUNY Press, 1986, page 19. The author refers specifically to the thought of early Buddhism here.</ref> Neither the Buddha nor his early followers shared the Brahmins' reverence for the [[Vedic Sanskrit|Vedic]] language or its [[Veda|sacred texts]]. This view of language naturally extended to Pali, and may have contributed to its usage (as an approximation or standardization of local Middle Indic dialects) in place of Sanskrit. However, by the time of the compilation of the Pali commentaries (4th or 5th century), Pali was regarded as the natural language, the root language of all beings.<ref>''Dispeller of Delusion'', Pali Text Society, volume II, pages 127f</ref>{{Who|date=April 2011}} Comparable to [[Egyptian language|Ancient Egyptian]], [[Latin]] or [[Hebrew]] in the [[Mysticism|mystic]] traditions of the West, Pali recitations were often thought to have a [[supernatural]] power (which could be attributed to their meaning, the character of the reciter, or the qualities of the language itself), and in the early strata of Buddhist literature we can already see Pali [[dharani|{{transl|sinh|ISO|dhāraṇī}}]]s used as charms, e.g. against the bite of snakes. Many people in Theravada cultures still believe that taking a vow in Pali has a special significance, and, as one example of the supernatural power assigned to chanting in the language, the recitation of the vows of [[Angulimala|{{transl|sinh|ISO|Aṅgulimāla}}]] are believed to alleviate the pain of childbirth in Sri Lanka. In [[Thailand]], the chanting of a portion of the [[Abhidhamma|{{transl|sinh|ISO|Abhidhammapiṭaka}}]] is believed to be beneficial to the recently departed, and this ceremony routinely occupies as much as seven working days. Interestingly, there is nothing in the latter text that relates to this subject, and the origins of the custom are unclear. == សូរវិទ្យា == {{IPA notice}} With regard to its phonology, R.C. Childers compared Pali to [[Italian language|Italian]]: "Like Italian, Pali is at once flowing and sonorous: it is a characteristic of both languages that nearly every word ends in a vowel, and that all harsh conjunctions are softened down by [[Assimilation (linguistics)|assimilation]], [[elision]], or [[crasis]], while on the other hand both lend themselves easily to the expression of sublime and vigorous thought."<ref>Robert Caesar Childers, ''A Dictionary of the Pali Language.'' Published by Trübner, 1875, pages xii-xiv. Republished by Asian Educational Services, 1993.</ref> === ស្រៈ === {| class="wikitable" !rowspan="2"|លក្ខណៈសំឡេង !Colspan="4"|ទីតាំង |- !មុខ !កណ្តាល !ក្រោយ |- !ខ្ពស់ |align="center"|'''ិ '''ឬ '''ឥ''' {{IPA|[i]}} '''ី''' ឬ '''ឦ''' {{IPA|[iː]}} |style="background:silver"| |align="center"|'''ុ '''ឬ '''ឧ''' {{IPA|[u]}} '''ូ ឬ ឩ''' {{IPA|[uː]}} |- !មធ្យម |align="center"|'''េ '''ឬ ''' ឯ''' {{IPA|[e]}}, {{IPA|[eː]}} |align="center"|'''ៈ ''' ឬ '''អ''' {{IPA|[ɐ]}} |align="center"|'''ោ''' ឬ '''ឱ''' {{IPA|[o]}}, {{IPA|[oː]}} |- !ទាប |style="background:silver"| |align="center"|'''ា''' ឬ '''អា''' {{IPA|[aː]}} |style="background:silver"| |- |} Long and short vowels are only contrastive in open syllables; in closed syllables, all vowels are always short. Short and long '''e''' and '''o''' are in complementary distribution: the short variants occur only in closed syllables, the long variants occur only in open syllables. Short and long '''e''' and '''o''' are therefore not distinct phonemes. A sound called ''[[anusvara|anusvāra]]'' (Skt.; Pali: ''nigghahita''), represented by the letter '''{{transl|sinh|ISO|ṁ|}}''' ([[ISO 15919]]) or '''{{transl|sinh|ISO|ṃ}}''' ([[ALA-LC]]) in romanization, and by a raised dot in most traditional alphabets, originally marked the fact that the preceding vowel was nasalized. That is, '''{{transl|sinh|ISO|aṁ}}''', '''{{transl|sinh|ISO|iṁ}}''' and '''{{transl|sinh|ISO|uṁ}}''' represented {{IPA|[ã]}}, {{IPA|[ĩ]}} and {{IPA|[ũ]}}. In many traditional pronunciations, however, the anusvāra is pronounced more strongly, like the velar nasal {{IPA|[ŋ]}}, so that these sounds are pronounced instead {{IPA|[ãŋ]}}, {{IPA|[ĩŋ]}} and {{IPA|[ũŋ]}}. However pronounced, '''{{transl|sinh|ISO|ṁ}}''' never follows a long vowel; '''ā, ī''' and '''ū''' are converted to the corresponding short vowels when {{transl|sinh|ISO|ṁ}} is added to a stem ending in a long vowel, e.g. '''{{transl|sinh|ISO|kathā + ṁ}}''' becomes '''{{transl|sinh|ISO|kathaṁ}}''', not {{transl|sinh|ISO|*kathāṁ}}, '''{{transl|sinh|ISO|devī + ṁ}}''' becomes '''{{transl|sinh|ISO|deviṁ}}''', not *{{transl|sinh|ISO|devīṁ}}. === ព្យញ្ជនៈ === The table below lists the [[consonant]]s of Pali. In bold is the transliteration of the letter in traditional [[romanization]], and in square brackets its pronunciation transcribed in the [[International Phonetic Alphabet|IPA]]. {| class="wikitable IPA" border="1" |-align=center ! colspan="3" rowspan="2" | ! colspan="2" | ឱដ្ឋជៈ ! rowspan="2" | ទន្តជៈ ! colspan="2" | [[alveolar consonant|Alveolar]] ! colspan="2" | មុទ្ធជៈ ! rowspan="2" | តាលុជៈ ! rowspan="2" | កណ្ឋជៈ ! rowspan="2" | [[glottal consonant|Glottal]] |-align=center class=small ! ([[bilabial consonant|bilabial]]) ! ([[labiodental consonant|labiodental]]) ! central ! [[lateral consonant|lateral]] ! central ! [[lateral consonant|lateral]] |-align=center ! rowspan="5" | ព្យញ្ជនវគ្គ ! colspan="2" | នាសិក | '''ម''' {{IPA|[m]}} | | '''ន''' {{IPA|[n̪]}} | | | '''ណ''' {{IPA|[ɳ]}} | | '''ញ''' {{IPA|[ɲ]}} | ('''ង''' {{IPA|[ŋ]}}) | |-align=center ! rowspan="2" | <small>អឃោសៈ</small> ! <small>សិថិល</small> | '''ប''' {{IPA|[p]}} | | '''ត''' {{IPA|[t̪]}} | | | '''ដ''' {{IPA|[ʈ]}} | | '''ច''' {{IPA|[tʃ]}} | '''ក''' {{IPA|[k]}} | |-align=center ! <small>ធនិត</small> | '''ផ''' {{IPA|[pʰ]}} | | '''ថ''' {{IPA|[t̪ʰ]}} | | | '''ឋ''' {{IPA|[ʈʰ]}} | | '''ឆ'''{{IPA|[tʃʰ]}} | '''ខ''' {{IPA|[kʰ]}} | |-align=center ! rowspan="2" | <small> ឃោសៈ</small> ! <small>សិថិល</small> | '''ព''' {{IPA|[b]}} | | '''ទ''' {{IPA|[d̪]}} | | | '''ឌ''' {{IPA|[ɖ]}} | | '''ជ''' {{IPA|[dʒ]}} | '''គ''' {{IPA|[ɡ]}} | |-align=center ! <small>ធនិត</small> | '''ភ''' {{IPA|[bʱ]}} | | '''ធ''' {{IPA|[d̪ʱ]}} | | | '''ឍ''' {{IPA|[ɖʱ]}} | | '''ឈ''' {{IPA|[dʒʱ]}} | '''ឃ''' {{IPA|[ɡʱ]}} | |-align=center ! colspan="2" rowspan="3" | ព្យញ្ជនអវគ្គ ! colspan="1" | <small>ឧសុម</small> | | | | '''ស''' {{IPA|[s]}} | | | | | | '''ហ''' {{IPA|[h]}} |-align=center !colspan=1| <small>សិថិល</small> | | '''វ''' {{IPA|[ʋ]}} | | | '''ល''' {{IPA|[l]}} | '''រ''' {{IPA|[ɻ]}} | ('''ឡ''' {{IPA|[ɭ]}}) | '''យ''' {{IPA|[j]}} | | |-align=center ! <small>ធនិត</small> | | | | | | | ('''ំ''' {{IPA|[ɭʱ]}}) | | | |} Of the sounds listed above only the three consonants in parentheses, '''ṅ''', '''ḷ''', and '''ḷh''', are not distinct [[phoneme]]s in Pali: '''ṅ''' only occurs before velar stops and '''ḷ''', and '''ḷh''' are [[allophone]]s of single '''ḍ''', and '''ḍh''' between [[vowel]]s. == រូបសព្ទ == ស្ទើរតែគ្រប់ពាក្យទាំងអស់ក្នុងភាសាបាលី​ត្រូវបាន​ផ្លាស់​ប្តូរទំរង់​ដើម សម្រាប់ប្រើក្នុងការ​តភ្ជាប់ពាក្យដើម្បី​អោយ​មានន័យ​អាច​ស្តាប់បាន។ គេអាច​យល់​ន័យ​នៅក្នុង​ប្រយោគ​នីមួយៗដោយ​ការ​សំគាល់​លើពាក្យដែលត្រូវ​បាន​បំលែងទាំងនោះ ឧទាហរណ៍ ដូចជា គេ​អាច​ស្គាល់​ប្រធាន ឬស្គាល់កាល តាមរយៈការបំបែក​កិរិយាសព្ទក្នុង​ប្រយោគនោះ ជាដើម។​ === នាមសព្ទ === ភេទសម្រាប់​សំគាល់​នាមសព្ទ​នៅក្នុងវេយ្យាករណ៍​បាលី មានបី​គឺ បុំលិង្គ (ភេទប្រុស), ឥត្ថីលិង្គ (ភេទស្រី), នបុំសកលិង្គ (ភេទខ្ទើយ ឬភេទមិនប្រុសមិនស្រី)។ នាមនេះ​ត្រូវ​បានបែងចែង​ជាពីរ គឺ ឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​ប្រើជាប្រយោគ​មួយៗ នាមសព្ទនេះ​ត្រូវបាន​បំបែកដើម្បី​បញ្ជាក់ន័យ​អោយ​ប្រធាន ឬកម្មបទ ដើម្បី​អោយ​​មានសេចក្តី​​ស្តាប់បាន ដែលគេហៅថាវិភត្តិ។ វិភត្តិនេះត្រូវបានចែកជា៨ប្រភេទគឺ បឋមា(ប្រធាន), ទុតិយា(កម្មបទ),តតិយា(អកម្ម,ធ្នាក់), ចតុត្ថី(កម្មបទប្រយោល), បញ្ចមី(ទំរង់បែងចែក), ឆដ្ឋី(បញ្ជាក់កម្មសិទ្ធ), សត្តមី(អាយតនិបាត), អាលបន(សម្ពោធន)។ ==== អ-ការន្ត ==== អ-ការន្ត គឺជាស្រៈទីបំផុតមួយនៃនាមសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុំលិង្គ (ភេទប្រុស) និង នបុំសកលិង្គ (ភេទខ្ទើយ)។ គេសំគាល់"អ-ការន្ត" បានដោយពាក្យមាន"អ" (ៈ)នៅ​ខាង​ចុង មាន​ដូច​ជា បុរិស(បុ.រិ.សៈ), លោក(លោកៈ), ធម្ម(ធម្មៈ)ជា​ដើម។ នាម​សព្ទ​ដែល​ជា​ភេទ​ប្រុស និងភេទ​ខ្ទើយ​នេះ មាន​លក្ខណៈ​ខុស​គ្នា​តែនៅ​ក្នុង​សព្វ​នាម, អាលបនៈ, និង​កម្មបទ​ប៉ុណ្ណោះ។ {| class="wikitable" |- !rowspan="2"| !colspan="2"| បុំលិង្គ (''លោក'' "លោក") !colspan="2"| នបុំសកលិង្គ (''យាន'' "រទេះសេះកង់៤") |- ! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ !! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ |- ! បឋមា(សព្វនាម) | លោកោ ||rowspan="2"| លោកា ||rowspan="3"| {{transl|sinh|ISO|យានំ}} ||rowspan="3"| យានានិ |- ! អាលបន | លោក |- ! ទុតិយា(កម្មបទ) | {{transl|sinh|ISO|លោកំ}} || លោកេ |- ! តតិយា(អកម្ម) | លោកេន ||rowspan="2"| លោកេហិ || យានេន ||rowspan="2"| យានេហិ |- ! បញ្ចមីAblative | លោកា (លោកម្ហា, លោកស្មា; លោកទោ) || យានា (យានម្ហា, យានស្មា; យានទោ) |- ! ចតុត្ថី(កម្មបទប្រយោល) | លោកស្ស (លោកាយ) ||rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|លោកានំ}} || យានស្ស (យានាយ) ||rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|យានានំ}} |- ! ឆដ្ឋី(កម្មសិទ្ធ) | លោកស្ស || យានស្ស |- ! សត្តមីLocative | លោកេ ({{transl|sinh|ISO|លោកស្មឹ}}) || លោកេសុ || យានេ ({{transl|sinh|ISO|យានស្មឹ}}) || យានេសុ |} ==== អា-ការន្ត ==== នាមដែលបញ្ចប់ដោយ "អា" (ា) ភាគច្រើនជាឥត្ថីលិង្គ។ {| class="wikitable" |- !rowspan="2"| !colspan="2"| ឥត្ថីលិង្គ (''កថា'' "ពំនោល") |- ! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ |- ! (បឋមា)សព្វនាម | កថា ||rowspan="3"| កថាយោ |- ! អាលបន | កថេ |- ! ទុតិយា(កម្មបទ) | {{transl|sinh|ISO|កថំ}} |- ! តតិយា(អកម្ម) |rowspan="4"| កថាយ ||rowspan="2"| កថាហិ |- ! បញ្ចមីAblative |- ! ចតុត្ថី Dative |rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|កថានំ}} |- ! ឆដ្ឋី (កម្មសិទ្ធ) |- ! សត្តមីLocative | កថាយ, {{transl|sinh|ISO|កថាយំ}} || កថាសុ |} ==== ឥ-ការន្ត និង ឧ-ការន្ត ==== ឥ-ការន្ត និង ឧ-ការន្ត ភាគច្រើនជាបុំលិង្គ(ភេទប្រុស) ឬ នបុំសកលិង្គ(ភេទមិនប្រុស មិនស្រី)។ នាមដែលបំបែកក្នុងទំរង់ (ភេទ) ទាំង​ពីរ​នេះខុសគ្នាតែ​​សព្វនាម និង​កម្មបទ។ ចំណែក​ឯ​អាលបនៈដូចគ្នាទៅនឹង​សព្វនាម។ {| class="wikitable" |- !rowspan="2"| !colspan="2"| បុំលិង្គ (''ឥសិ-'' "ឥសី") !colspan="2"| នបុំសកលិង្គ (''អគ្គិ-'' "ភ្លើង") |- ! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ !! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ |- ! បឋមា(សព្វនាម) |rowspan="2"| ឥសិ ||rowspan="3"| ឥសយោ, ឥសី ||rowspan="3"| អគ្គិ, {{transl|sinh|ISO|អគ្គឹ}} ||rowspan="3"| អគ្គី, អគ្គីនិ |- ! អាលបន |- ! ទុតិយា(កម្មបទ) | {{transl|sinh|ISO|ឥសឹ}} |- ! តតិយា(អកម្ម) | ឥសិនា ||rowspan="2"| ឥសិហិ, ឥសីហិ || អគ្គិនា ||rowspan="2"| អគ្គិហិ, អគ្គីហិ |- ! បញ្ចមីAblative | ឥសិនា, ឥសិទោ || អគ្គិនា, អគ្គិទោ |- ! ចតុត្ថី | ឥសិនោ ||rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|ឥសិនំ, ឥសីនំ}} || អគ្គិនោ ||rowspan="2"| {{transl|sinh|ISO|អគ្គិនំ, អគ្គីនំ}} |- ! ឆដ្ឋី(កម្មសិទ្ធ) | ឥសិស្ស, ឥសិនោ || អគ្គិស្ស, អគ្គិនោ |- ! សត្តមីLocative | {{transl|sinh|ISO|ឥសិស្មឹ}} || ឥសិសុ, ឥសីសុ || {{transl|sinh|ISO|អគ្គិស្មឹ}} || អគ្គិសុ, អគ្គីសុ |} {| class="wikitable" |- !rowspan="2"| !colspan="2"| បុំលិង្គ (''ភិក្ខុ-'' "អ្នកបួស") !colspan="2"| នបុំសកលិង្គ (''ចក្ខុ-'' "ភ្នែក") |- ! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ !! ឯកវចនៈ !! ពហុវចនៈ |- ! បឋមា(សព្វនាម) |rowspan="2"| ភិក្ខុ ||rowspan="3"| ភិក្ខវោ, ភិក្ខូ ||rowspan="3"| {{transl|sinh|ISO|ចក្ខុ, ចក្ខុំ}} ||rowspan="3"| ចក្ខូនិ |- ! អាលបនVocative |- ! ទុតិយា(កម្មបទ) | {{transl|sinh|ISO|ភិក្ខុំ}} |- ! តតិយា |rowspan="2"| ភិក្ខុនា ||rowspan="2"| ភិក្ខូហិ ||rowspan="2"| ចក្ខុនា||rowspan="2"| ចក្ខូហិ |- ! បញ្ចមីAblative |- ! ចតុត្ថីDative | ភិក្ខុនោ || {{transl|sinh|ISO|ភិក្ខូនំ}} || ចក្ខុនោ || {{transl|sinh|ISO|ចក្ខូនំ}} |- ! ឆដ្ឋីGenitive | ភិក្ខុស្ស, ភិក្ខុនោ || {{transl|sinh|ISO|ភិក្ខូនំ, ភិក្ខុនំ្ន}} || ចក្ខុស្ស, ចក្ខុនោ || {{transl|sinh|ISO|ចក្ខូនំ, ចក្ខុន្នំ}} |- ! សត្តមីLocative | {{transl|sinh|ISO|ភិក្ខុស្មឹ}} || ភិក្ខូសុ || {{transl|sinh|ISO|ចក្ខុស្មឹ}} || ចក្ខូសុ |} == ការវិភាគអត្ថបទក្នុងភាសាបាលី == ខាងក្រោមនេះជាគាថាដកស្រង់ពី [[គាថាធម្មបទ]]: :''មនោបុព្វង្គមា ធម្មា , មនោសេដ្ឋា មនោមយា;'' :''មនសា ចេ បទុដ្ឋេន , ភាសតិ វា ករោតិ វា ,'' :''តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ , ចក្កំវ វហតោ បទំ។'' ការប្រែពាក្យ: :មនោ = ចិត្ត, បុព្វ=មុន, គមា=ទៅ, ធម្មា=ធម៌; :សេដ្ឋ= ប្រសើរបំផុត, មយា=ធ្វើ(សម្រេច); :មនសា=ចិត្ត, ចេ= បើ, បទុដ្ឋេន=គឺទោសប្រទូស្ត, ភាសតិ=និយាយ, វា=ក្តី, ករោតិ=ធ្វើ; :តតោ នំ=ព្រោះអំពើនោះ, ទុក្ខមន្វេតិ= ទុក្ខតាម, ចក្ក=កង់(កាំ), វហតោ=នាំទៅ, បទ=ស្នាមជើង ប្រែថា: :'''មនោបុព្វង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា'''; :ធម៌ទាំងឡាយមានចិត្តជាធំ, មានចិត្តប្រសើរបំផុត សម្រេចមកពីចិត្ត : :'''មនសា ចេ បទុដ្ឋេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា''', :បើបុគ្គលមានចិត្តត្រូវទោសប្រទូស្តរ៉ាយហើយ, ទោះបីនិយាយក្តី ធ្វើក្តី (ក៏អាក្រក់ដែរ) : :'''តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, ចក្កំវ វហតោ បទំ'''. :ព្រោះអំពើអាក្រក់នោះឯង, សេចក្តីទុក្ខរមែងដេញជាប់​តាមក្រោយបុគ្គលនោះដូចកង់រទេះវិលតាមស្នាមជើងគោដែលអូសនឹមរទេះនោះ។ == បាលី និងអឌ្ឍមគធី == The most archaic of the Middle Indo-Aryan languages are the inscriptional Aśokan Prakrit on the one hand and បាលី and [[Ardhamāgadhī|អឌ្ឍមគធី]] on the other, both literary languages. The Indo-Aryan languages are commonly assigned to three major groups - Old, Middle and New Indo-Aryan -, a linguistic and not strictly chronological classification as the MIA languages are not younger than ('Classical') Sanskrit. And a number of their morphophonological and lexical features betray the fact that they are not direct continuations of Ṛgvedic Sanskrit, the main base of 'Classical' Sanskrit; rather they descend from dialects which, despite many similarities, were different from Ṛgvedic and in some regards even more archaic. MIA languages, though individually distinct, share features of phonology and morphology which characterize them as parallel descendants of Old Indo-Aryan. Various sound changes are typical of the MIA phonology: (1) The vocalic liquids 'ṛ' and 'ḷ' are replaced by 'a', 'i' or 'u'; (2) the diphthongs 'ai' and 'au' are monophthongized to 'e' and 'o'; (3) long vowels before two or more consonants are shortened; (4) the three sibilants of OIA are reduced to one, either 'ś' or 's'; (5) the often complex consonant clusters of OIA are reduced to more readily pronounceable forms, either by assimilation or by splitting; (6) single intervocalic stops are progressively weakened; (7) dentals are palatalized by a following '-y-'; (8) all final consonants except '-ṃ' are dropped unless they are retained in 'sandhi' junctions. The most conspicuous features of the morphological system of these languages are: loss of the dual; thematicization of consonantal stems; merger of the f. 'i-/u-' and 'ī-/ū-' in one 'ī-/ū-' inflexion, elimination of the dative, whose functions are taken over by the genitive, simultaneous use of different case-endings in one paradigm; employment of 'mahyaṃ' and 'tubhyaṃ' as genitives and 'me' and 'te' as instrumentals; gradual disappearance of the middle voice; coexistence of historical and new verbal forms based on the present stem; and use of active endings for the passive. In the vocabulary, the MIA languages are mostly dependent on Old Indo-Aryan, with addition of a few so-called 'deśī' words of (often) uncertain origin. == គីតសទ្ទោ == Although Pali cannot be considered a direct descendant of either [[Classical Sanskrit]] or of the older [[Vedic Sanskrit|Vedic dialect]] {{Dubious|date=July 2010}}, the languages are obviously very closely related and the common characteristics of Pali and [[Sanskrit]] were always easily recognized by those in India who were familiar with both. Indeed, a very large proportion of Pali and Sanskrit word-stems are identical in form, differing only in details of inflection. The connections were sufficiently well-known that technical terms from Sanskrit were easily converted into Pali by a set of conventional phonological transformations. These transformations mimicked a subset of the phonological developments that had occurred in Proto-Pali. Because of the prevalence of these transformations, it is not always possible to tell whether a given Pali word is a part of the old [[Prakrit]] lexicon, or a transformed borrowing from Sanskrit. The existence of a Sanskrit word regularly corresponding to a Pali word is not always secure evidence of the Pali etymology, since, in some cases, artificial Sanskrit words were created by back-formation from Prakrit words. The following phonological processes are not intended as an exhaustive description of the historical changes which produced Pali from its Old Indic ancestor, but rather are a summary of the most common phonological equations between Sanskrit and Pali, with no claim to completeness. === ស្រៈ និង ស្រៈផ្សំ === *Sanskrit '''ai''' and '''au''' always monophthongize to Pali '''e''' and '''o''', respectively ::Examples: '''maitrī''' → '''mettā''', '''auṣadha''' → '''osadha''' *Sanskrit '''aya''' and '''ava''' likewise often reduce to Pali '''e''' and '''o''' ::Examples: '''dhārayati''' → '''dhāreti''', '''avatāra''' → '''otāra''', '''bhavati''' → '''hoti''' *Sanskrit '''avi''' becomes Pali '''e''' (i.e. '''avi''' → '''ai''' → '''e''') ::Example: '''sthavira''' → '''thera''' *Sanskrit '''ṛ''' appears in Pali as '''a''', '''i''' or '''u''', often agreeing with the vowel in the following syllable. '''ṛ''' also sometimes becomes '''u''' after labial consonants. ::Examples: '''kṛta''' → '''kata''', '''tṛṣṇa''' → '''taṇha''', '''smṛti''' → '''sati''', '''ṛṣi''' → '''isi''', '''dṛṣṭi''' → '''diṭṭhi''', '''ṛddhi''' → '''iddhi''', '''ṛju''' → '''uju''', '''spṛṣṭa''' → '''phuṭṭha''', '''vṛddha''' → '''vuddha''' *Sanskrit long vowels are shortened before a sequence of two following consonants. ::Examples: '''kṣānti''' → '''khanti''', '''rājya''' → '''rajja''', '''īśvara''' → '''issara''', '''tīrṇa''' → '''tiṇṇa''', '''pūrva''' → '''pubba''' === ព្យញ្ជនៈ === ==== បម្រែបម្រួលសម្លេង ==== *The Sanskrit sibilants '''ś''', '''ṣ''', and '''s''' merge together as Pali '''s''' ::Examples: '''śaraṇa''' → '''saraṇa''', '''doṣa''' → '''dosa''' *The Sanskrit stops '''ḍ''' and '''ḍh''' become '''ḷ''' and '''ḷh''' between vowels (as in Vedic) ::Example: '''cakravāḍa''' → '''cakkavāḷa''', '''virūḍha''' → '''virūḷha''' ==== Assimilations ==== ===== ក្បួនច្បាប់ទូទៅ ===== *Many [[Assimilation (linguistics)|assimilations]] of one consonant to a neighboring consonant occurred in the development of Pali, producing a large number of [[Gemination|geminate]] (double) consonants. Since [[Aspiration (phonetics)|aspiration]] of a geminate consonant is only phonetically detectable on the last consonant of a cluster, geminate '''kh, gh, ch, jh, ṭh, ḍh, th, dh, ph''' and '''bh''' appear as '''kkh, ggh, cch, jjh, ṭṭh, ḍḍh, tth, ddh, pph''' and '''bbh''', not as ''khkh, ghgh'' etc. *When assimilation would produce a geminate consonant (or a sequence of unaspirated stop+aspirated stop) at the beginning of a word, the initial geminate is simplified to a single consonant. ::Examples: '''prāṇa''' → '''pāṇa''' (not ''ppāṇa''), '''sthavira''' → '''thera''' (not ''tthera''), '''dhyāna''' → '''jhāna''' (not ''jjhāna''), '''jñāti''' → '''ñāti''' (not ''ññāti'') *When assimilation would produce a sequence of three consonants in the middle of a word, geminates are simplified until there are only two consonants in sequence. ::Examples: '''uttrāsa''' → '''uttāsa''' (not ''utttāsa''), '''mantra''' → '''manta''' (not ''mantta''), '''indra''' → '''inda''' (not ''indda''), '''vandhya''' → '''vañjha''' (not ''vañjjha'') *The sequence '''vv''' resulting from assimilation changes to '''bb''' ::Example: '''sarva''' → savva → '''sabba''', '''pravrajati''' → pavvajati → '''pabbajati''', '''divya''' → divva → '''dibba''' ===== Total assimilation ===== Total assimilation, where one sound becomes identical to a neighboring sound, is of two types: progressive, where the assimilated sound becomes identical to the following sound; and regressive, where it becomes identical to the preceding sound. ====== Progressive assimilations ====== *Internal [[visarga]] assimilates to a following voiceless stop or sibilant ::Examples: '''duḥkṛta''' → '''dukkata''', '''duḥkha''' → '''dukkha''', '''duḥprajña''' → '''duppañña''', '''niḥkrodha''' (='''niṣkrodha''') → '''nikkodha''', '''niḥpakva''' (='''niṣpakva''') → '''nippakka''', '''niḥśoka''' → '''nissoka''', '''niḥsattva''' → '''nissatta''' *In a sequence of two dissimilar Sanskrit stops, the first stop assimilates to the second stop ::Examples: '''vimukti''' → '''vimutti''', '''dugdha''' → '''duddha''', '''utpāda''' → '''uppāda''', '''pudgala''' → '''puggala''', '''udghoṣa''' → '''ugghosa''', '''adbhuta''' → '''abbhuta''', '''śabda''' → '''sadda''' *In a sequence of two dissimilar nasals, the first nasal assimilates to the second nasal ::Example: '''unmatta''' → '''ummatta''', '''pradyumna''' → '''pajjunna''' *'''j''' assimilates to a following '''ñ''' (i.e., '''jñ''' becomes '''ññ''') ::Examples: '''prajñā''' → '''paññā''', '''jñāti''' → '''ñāti''' *The Sanskrit liquid consonants '''r''' and '''l''' assimilate to a following stop, nasal, sibilant, or '''v''' ::Examples: '''mārga''' → '''magga''', '''karma''' → '''kamma''', '''varṣa''' → '''vassa''', '''kalpa''' → '''kappa''', '''sarva''' → savva → '''sabba''' *'''r''' assimilates to a following '''l''' ::Examples: '''durlabha''' → '''dullabha''', '''nirlopa''' → '''nillopa''' *'''d''' sometimes assimilates to a following '''v''', producing vv → '''bb''' ::Examples: '''udvigna''' → uvvigga → '''ubbigga''', '''dvādaśa''' → '''bārasa''' (beside '''dvādasa''') *'''t''' and '''d''' may assimilate to a following '''s''' or '''y''' when a morpheme boundary intervenes ::Examples: '''ut+sava''' → '''ussava''', '''ud+yāna''' → '''uyyāna''' ====== Regressive assimilations ====== *Nasals sometimes assimilate to a preceding stop (in other cases epenthesis occurs; see below) ::Examples: '''agni''' → '''aggi''', '''ātman''' → '''atta''', '''prāpnoti''' → '''pappoti''', '''śaknoti''' → '''sakkoti''' *'''m''' assimilates to an initial sibilant ::Examples: '''smarati''' → '''sarati''', '''smṛti''' → '''sati''' *Nasals assimilate to a preceding stop+sibilant cluster, which then develops in the same way as such clusters without following nasals (see '''Partial assimilations''' below) ::Examples: '''tīkṣṇa''' → tikṣa → '''tikkha''', '''lakṣmī''' → lakṣī →'''lakkhī''' *The Sanskrit liquid consonants '''r''' and '''l''' assimilate to a preceding stop, nasal, sibilant, or '''v''' ::Examples: '''prāṇa''' → '''pāṇa''', '''grāma''' → '''gāma''', '''śrāvaka''' → '''sāvaka''', '''agra''' → '''agga''', '''indra''' → '''inda''', '''pravrajati''' → pavvajati → '''pabbajati''', '''aśru''' → '''assu''' *'''y''' assimilates to preceding non-dental/retroflex stops or nasals ::Examples: '''cyavati''' → '''cavati''', '''jyotiṣ''' → '''joti''', '''rājya''' → '''rajja''', '''matsya''' → macchya → '''maccha''', '''lapsyate''' → lacchyate → '''lacchati''', '''abhyāgata''' → '''abbhāgata''', '''ākhyāti''' → '''akkhāti''', '''saṁkhyā''' → '''saṅkhā''' (but also '''saṅkhyā'''), '''ramya''' → '''ramma''' *'''y''' assimilates to preceding non-initial '''v''', producing vv → '''bb''' ::Example: '''divya''' → divva → '''dibba''', '''veditavya''' → veditavva → '''veditabba''', '''bhāvya''' → bhavva → '''bhabba''' *'''y''' and '''v''' assimilate to any preceding sibilant, producing '''ss''' ::Examples: '''paśyati''' → '''passati''', '''śyena''' → '''sena''', '''aśva''' → '''assa''', '''īśvara''' → '''issara''', '''kariṣyati''' → '''karissati''', '''tasya''' → '''tassa''', '''svāmin''' → '''sāmī''' *'''v''' sometimes assimilates to a preceding stop ::Examples: '''pakva''' → '''pakka''', '''catvāri''' → '''cattāri''', '''sattva''' → '''satta''', '''dhvaja''' → '''dhaja''' ===== Partial and mutual assimilation ===== *Sanskrit [[Sibilant consonant|sibilants]] before a stop assimilate to that stop, and if that stop is not already aspirated, it becomes aspirated; e.g. '''śc''', '''st''', '''ṣṭ''' and '''sp''' become '''cch''', '''tth''', '''ṭṭh''' and '''pph''' ::Examples: '''paścāt''' → '''pacchā''', '''asti''' → '''atthi''', '''stava''' → '''thava''', '''śreṣṭha''' → '''seṭṭha''', '''aṣṭa''' → '''aṭṭha''', '''sparśa''' → '''phassa''' *In sibilant-stop-liquid sequences, the liquid is assimilated to the preceding consonant, and the cluster behaves like sibilant-stop sequences; e.g. '''str''' and '''ṣṭr''' become '''tth''' and '''ṭṭh''' ::Examples: '''śāstra''' → śasta → '''sattha''', '''rāṣṭra''' → raṣṭa → '''raṭṭha''' *'''t''' and '''p''' become '''c''' before '''s''', and the sibilant assimilates to the preceding sound as an aspirate (i.e., the sequences '''ts''' and '''ps''' become '''cch''') ::Examples: '''vatsa''' → '''vaccha''', '''apsaras''' → '''accharā''' *A sibilant assimilates to a preceding '''k''' as an aspirate (i.e., the sequence '''kṣ''' becomes '''kkh''') ::Examples: '''bhikṣu''' → '''bhikkhu''', '''kṣānti''' → '''khanti''' *Any dental or retroflex stop or nasal followed by '''y''' converts to the corresponding palatal sound, and the '''y''' assimilates to this new consonant, i.e. '''ty, thy, dy, dhy, ny''' become '''cc, cch, jj, jjh, ññ'''; likewise '''ṇy''' becomes '''ññ'''. Nasals preceding a stop that becomes palatal share this change. ::Examples: '''tyajati''' → cyajati → '''cajati''', '''satya''' → sacya → '''sacca''', '''mithyā''' → michyā → '''micchā''', '''vidyā''' → vijyā → '''vijjā''', '''madhya''' → majhya → '''majjha''', '''anya''' → añya → '''añña''', '''puṇya''' → puñya → '''puñña''', '''vandhya''' → vañjhya → vañjjha → '''vañjha''' *The sequence '''mr''' becomes '''mb''', via the epenthesis of a stop between the nasal and liquid, followed by assimilation of the liquid to the stop and subsequent simplification of the resulting geminate. ::Examples: '''āmra''' → ambra → '''amba''', '''tāmra''' → '''tamba''' ==== Epenthesis ==== An [[Epenthesis|epenthetic]] vowel is sometimes inserted between certain consonant-sequences. As with '''ṛ''', the vowel may be '''a''', '''i''', or '''u''', depending on the influence of a neighboring consonant or of the vowel in the following syllable. '''i''' is often found near '''i''', '''y''', or palatal consonants; '''u''' is found near '''u''', '''v''', or labial consonants. *Sequences of stop + nasal are sometimes separated by '''a''' or '''u''' ::Example: '''ratna''' → '''ratana''', '''padma''' → '''paduma''' ('''u''' influenced by labial '''m''') *The sequence '''sn''' may become '''sin''' initially ::Examples: '''snāna''' → '''sināna''', '''sneha''' → '''sineha''' *'''i''' may be inserted between a consonant and '''l''' ::Examples: '''kleśa''' → '''kilesa''', '''glāna''' → '''gilāna''', '''mlāyati''' → '''milāyati''', '''ślāghati''' → '''silāghati''' *An epenthetic vowel may be inserted between an initial sibilant and '''r''' ::Example: '''śrī''' → '''sirī''' *The sequence '''ry''' generally becomes '''riy''' ('''i''' influenced by following '''y'''), but is still treated as a two-consonant sequence for the purposes of vowel-shortening ::Example: '''ārya''' → arya → '''ariya''', '''sūrya''' → surya → '''suriya''', '''vīrya''' → virya → '''viriya''' *'''a''' or '''i''' is inserted between '''r''' and '''h''' ::Example: '''arhati''' → '''arahati''', '''garhā''' → '''garahā''', '''barhiṣ''' → '''barihisa''' *There is sporadic epenthesis between other consonant sequences ::Examples: '''caitya''' → '''cetiya''' (not ''cecca''), '''vajra''' → '''vajira''' (not ''vajja'') ==== Other changes ==== *Any Sanskrit sibilant before a nasal becomes a sequence of nasal followed by '''h''', i.e. '''ṣṇ''', '''sn''' and '''sm''' become '''ṇh''', '''nh''', and '''mh''' ::Examples: '''tṛṣṇa''' → '''taṇha''', '''uṣṇīṣa''' → '''uṇhīsa''', '''asmi''' → '''amhi''' *The sequence '''śn''' becomes '''ñh''', due to assimilation of the '''n''' to the preceding palatal sibilant ::Example: '''praśna''' → praśña → '''pañha''' *The sequences '''hy''' and '''hv''' undergo [[Metathesis (linguistics)|metathesis]] ::Examples: '''jihvā''' → '''jivhā''', '''gṛhya''' → '''gayha''', '''guhya''' → '''guyha''' *'''h''' undergoes metathesis with a following nasal ::Example: '''gṛhṇāti''' → '''gaṇhāti''' *'''y''' is geminated between '''e''' and a vowel ::Examples: '''śreyas''' → '''seyya''', '''Maitreya''' → '''Metteyya''' *Voiced aspirates such as '''bh''' and '''gh''' on rare occasions become '''h''' ::Examples: '''bhavati''' → '''hoti''', '''-ebhiṣ''' → '''-ehi''', '''laghu''' → '''lahu''' *Dental and retroflex sounds sporadically change into one another :: Examples: '''jñāna''' → '''ñāṇa''' (not ''ñāna''), '''dahati''' → '''ḍahati''' (beside Pali '''dahati''') '''nīḍa''' → '''nīla''' (not ''nīḷa''), '''sthāna''' → '''ṭhāna''' (not ''thāna''), '''duḥkṛta''' → '''dukkaṭa''' (beside Pali '''dukkata''') === Excptions === There are several notable exceptions to the rules above; many of them are common Prakrit words rather than borrowings from Sanskrit. *'''ārya''' → '''ayya''' (beside '''ariya''') *'''guru''' → '''garu''' (adj.) (beside '''guru''' (n.)) *'''puruṣa''' → '''purisa''' (not ''purusa'') *'''vṛkṣa''' → rukṣa → '''rukkha''' (not ''vakkha'') == សំណេរបាលី == === អក្ខរក្រមបាលី === ស្តេច [[អសោក]] (Ashoka) បានសាងសង់សរសរស្តំ (pillar)​ មួយចំនួន ព្រមទាំង​បាន​បញ្ញត្ត (ហាម)​ សរសេរភាសាប្រាក្រឹតតិចបំផុត ៣ តំបន់ ជាអក្សរ​ព្រាហ្មណ៍,<ref>''Inscriptions of Asoka'' by Alexander Cunningham, Eugen Hultzsch. Calcutta: Office of the Superintendent of Government Printing. Calcutta: 1877</ref> ដែលភាសាទាំងនោះស្រដៀងនឹងភាសាបាលី។ តាមការស្រាវជ្រាវ ផ្អែកលើ​ការ​​សាក​សួរ និង សង្កេត, គេជឿថា [[ព្រះត្រ័យបិដក|ព្រះត្រៃបិដក​]]​បាលី ​​ត្រូវ​បានសរសេរជាភាសាសីហឡ (Sinhala, Sinhalese) មុនគេ ​។ នៅក្នុងគម្ពីរ[[មហាវង្ស]] (Mahavamsa) (កាលប្បវត្តិនៃ​ប្រទេស​ស្រីលង្កា), កំឡុងពេលមានទុរ្ភិក្ស (កង្វះ​អាហារ) ក្នុង​ប្រទេស, ព្រះសង្ឃជា[[សាវ័កព្រះពុទ្ធ|សាវ័កនៃព្រះពុទ្ធ]] បានចារ[[ព្រះត្រ័យបិដក|ព្រះត្រៃបិដក]] ក្នុងកំឡុងរាជ នៃ​ស្តេច [[វដ្តគាមនី អភយៈ]] (Vattagamani Abhaya) ក្នុងពុទ្ធសករាជ ៤៤៤ (១០០ ឆ្នាំ មុនគ្រិស្ត​សករាជ) ។ ការ​សរសេរ​បាលី ​ត្រូវ​បាន​ថែ​រក្សា​ក្នុងប្រព័ន្ធអក្សរ​សកល តែ​វា​ត្រូវ​បាន​បញ្ជាក់​ពី​តម្លៃ​ជាក់​ស្តែង​គួរ​ឲ្យ​ភ្ញាក់​ផ្អើល​នៃ​អក្សរ​ដទៃ ៗ ។ ប្រទេស​កាន់​តាម​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទ​នីមួយៗ បាន​កត់ត្រា​សំនៀង​អត្ថបទបាលី​ក្នុង​[[​ព្រះត្រ័យបិដក]]​ដោយ​ប្រើ​អក្សរ​នៃ​ជាតិ​របស់​ខ្លួន ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​មាន​សំនឿង​អាន​ ខុស​ប្លែក​ពី​គ្នា​ខ្លះ​ៗ ។ នៅប្រទេស[[កម្ពុជា]] អត្ថបទបាលីត្រូវបានសរសេរជា[[ភាសាខ្មែរ|អក្សរ​ខ្មែរ]], ប្រទេស[[ស្រីលង្កា]] ប្រើ​អក្សរ​[[សីហឡ]], នៅ​ប្រទេស​ភូមា (មីយ៉ាន់ម៉ា) ប្រើ​[[ភាសាមន|អក្សរ​មន]], នៅ​ប្រទេសថៃ​ ប្រើ​​[[ភាសាថៃ|អក្សរ​ថៃ]](ឆ្នាំ ១៨៩៣), នៅ​ប្រទេស​[[ឡាវ]] ប្រើ[[​អក្សរ​ឡាវ]], នៅ​ប្រទេស[[​ឥណ្ឌា]] ប្រើ​[[ទេវនាគរី]](Devanāgarī)។ ចាប់តាំងពីសតវត្យទី ១៩, ភាសាបាលីត្រូវបានសរសេរជាអក្សរ​ឡាតាំង (Latin) ទុក​ជា​គោល​សម្រាប់​ផ្ទៀង​ផ្ទាត់ និង​ សម្រាប់​អ្នក​សិក្សាស្រាវជ្រាវ ទូទៅ ។ An alternate scheme devised by [[Frans Velthuis]] allows for typing without [[diacritics]] using plain [[ASCII]] methods, but is arguably less readable than the standard [[Rhys Davids]] system, which uses [[diacritical]] marks. អក្ខរៈសម្រាប់​ប្រើក្នុងភាសាបាលីមាន៤១តួ គឺ សរៈ(ស្រៈ) ៨ តួ និង ព្យញ្ជនៈ ៣៣ តួ * ជាអក្សរឡាតំាង '''a-ā-i-ī-u-ū-e-o-ṃ-k-kh-g-gh-ṅ-c-ch-j-jh-ñ-ṭ-ṭh-ḍ-ḍh-ṇ-t-th-d-dh-n-p-ph-b-bh-m-y-r-l-ḷ-v-s-h''' * ជាអក្សរខ្មែរ៖ :: ស្រៈនិស្ស័យ= '''-ា-ិ-ី-ុ-ូ-េ-ោ''' :: ស្រៈពេញតួ= '''អ-អា-ឥ-ឦ-ឧ-ឩ-ឯ-ឱ''' :: ព្យញ្ជនៈ= '''ក-ខ-គ-ឃ-ង-ច-ឆ-ជ-ឈ-ញ-ដ-ឋ-ឌ-ឍ-ណ-ត-ថ-ទ-ធ-ន-ប-ផ-ព-ភ-ម-យ-រ-ល-វ-ស-ហ-ឡ-ំ''' === អក្សរសព្ទបាលីលើគណិតូបករណ៍ (កំណត់សូរ) === There are several fonts to use for Pali transliteration. However, older ASCII fonts such as Leedsbit PaliTranslit, Times_Norman, Times_CSX+, Skt Times, Vri RomanPali CN/CB etc., are not recommendable since they are not compatible with one another and technically out of date. ផ្ទុយទៅវិញ ពុម្ពអក្សរដែលមានមូលដ្ឋានលើស្តង់ដារ[[យូនីកូដ]]ត្រូវបានណែនាំ ពីព្រោះយូនីកូដហាក់ដូចជាអនាគតសម្រាប់ពុម្ពអក្សរទាំងអស់ ហើយដោយសារតែវាងាយស្រួលចល័តទៅគ្នាទៅវិញទៅមក។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ មិនមែនពុម្ពអក្សរយូនីកូដទាំងអស់មានតួអក្សរចាំបាច់នោះទេ។ ដើម្បីបង្ហាញឱ្យបានត្រឹមត្រូវនូវសញ្ញាសម្គាល់ទាំងអស់ដែលប្រើសម្រាប់ភាសាបាលីរ៉ូម៉ាំង (ឬសម្រាប់បញ្ហានោះជាភាសាសំស្ក្រឹត) ពុម្ពអក្សរយូនីកូដត្រូវតែមានជួរតួអក្សរខាងក្រោម៖ :* Basic Latin: U+0000 – U+007F :* Latin-1 Supplement: U+0080 – U+00FF :* Latin Extended-A: U+0100 – U+017F :* Latin Extended-B: U+0180 – U+024F :* Latin Extended Additional: U+1E00 – U+1EFF Some Unicode fonts freely available for typesetting Romanized Pali are as follows: :* Google's Chrome OS has 3 font families which can be downloaded from [http://code.google.com/webfonts Google Font Directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110206204359/http://code.google.com/webfonts |date=2011-02-06 }}. Even better, they can be used as embedded in websites to show the Pali text that users can view without having the fonts on their machines. :** ''Tinos'' is a serif font. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Arimo'' is a sans-serif font. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Cousine'' is a monospaced font. Regular, italic, bold and bold italic styles. :*[http://www.palitext.com/subpages/PC_Unicode.htm The Pali Text Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213221143/http://www.palitext.com/subpages/PC_Unicode.htm |date=2021-02-13 }} recommends [http://zencomp.com/greatwisdom/fonts/ VU-Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224172613/http://zencomp.com/greatwisdom/fonts/ |date=2021-02-24 }} and [http://www.ebmp.org/p_dwnlds.php Gandhari Unicode] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716182039/http://www.ebmp.org/p_dwnlds.php |date=2011-07-16 }} for Windows and Linux Computers. :*[http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/diacritic%20fonts.html The Tibetan & Himalayan Digital Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/diacritic%20fonts.html |date=2020-11-10 }} recommends [http://www.bcca.org/services/fonts/ Times Ext Roman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070617033953/http://www.bcca.org/services/fonts/ |date=2007-06-17 }}, and provides links to several Unicode diacritic [http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/windows%20unicode%20diacritic%20fonts.html Windows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/windows%20unicode%20diacritic%20fonts.html |date=2020-11-10 }} and [http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/macintosh%20unicode%20diacritic%20fonts.html Mac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/macintosh%20unicode%20diacritic%20fonts.html |date=2020-11-10 }} fonts usable for typing Pali together with ratings and installation instructions. It also provides [http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/diacritic%20fonts.html macros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110005635/http://www.thlib.org/tools/#wiki=/access/wiki/site/c06fa8cf-c49c-4ebc-007f-482de5382105/diacritic%20fonts.html |date=2020-11-10 }} for typing diacritics in OpenOffice and MS Office. :*[http://www.sil.org/ SIL: International] provides [http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&id=CharisSIL_download Charis SIL and Charis SIL Compact] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100224025123/http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&id=charissil_download |date=2010-02-24 }}, [http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&cat_id=FontDownloadsDoulos Doulos SIL], [http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&item_id=Gentium_download Gentium], [http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&item_id=Gentium_basic Gentium Basic, Gentium Book Basic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226105845/http://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&item_id=Gentium_basic |date=2012-02-26 }} fonts. Of them, Charis SIL, Gentium Basic and Gentium Book Basic have all 4 styles (regular, italic, bold, bold-italic); so can provide publication quality typesetting. :*[http://www.linuxlibertine.org/ Libertine Openfont Project] provides the Linux Libertine font (4 serif styles and many Opentype features) and Linux Biolinum (4 sans-serif styles) at the [http://www.sourceforge.net/projects/linuxlibertine Sourceforge]. :*[http://junicode.sourceforge.net/ Junicode] (short for Junius-Unicode) is a Unicode font for medievalists, but it provides all diacritics for typing Pali. It has 4 styles and some Opentype features such as Old Style for numerals. :*[http://www.io.com/~hmiller/lang/ Thryomanes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100725041925/http://www.io.com/~hmiller/lang/ |date=2010-07-25 }} includes all the Roman-alphabet characters available in Unicode along with a subset of the most commonly used Greek and Cyrillic characters, and is available in normal, italic, bold, and bold italic. :*[http://www.gust.org.pl/ GUST] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610103043/http://www.gust.org.pl/ |date=2011-06-10 }} (Polish TeX User Group) provides [http://www.gust.org.pl/projects/e-foundry/latin-modern/download Latin Modern] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603224918/http://www.gust.org.pl/projects/e-foundry/latin-modern/download |date=2011-06-03 }} and [http://www.gust.org.pl/projects/e-foundry/tex-gyre TeX Gyre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622122721/http://www.gust.org.pl/projects/e-foundry/tex-gyre |date=2011-06-22 }} fonts. Each font has 4 styles, with the former finding most acceptance among the LaTeX users while the latter is a relatively new family. Of the latter, each typeface in the following families has nearly 1250 glyphs and is available in PostScript, TeX and OpenType formats. :** The ''TeX Gyre Adventor'' family of sans serif fonts is based on the URW Gothic L family. The original font, [[ITC Avant Garde|ITC Avant Garde Gothic]], was designed by Herb Lubalin and Tom Carnase in 1970. :** The ''TeX Gyre Bonum'' family of serif fonts is based on the URW Bookman L family. The original font, [[Bookman (typeface)|Bookman]] or Bookman Old Style, was designed by Alexander Phemister in 1860. :** The ''TeX Gyre Chorus'' is a font based on the URW Chancery L Medium Italic font. The original, [[ITC Zapf Chancery]], was designed in 1979 by Hermann Zapf. :** The ''TeX Gyre Cursor'' family of monospace serif fonts is based on the URW Nimbus Mono L family. The original font, [[Courier (typeface)|Courier]], was designed by Howard G. (Bud) Kettler in 1955. :** The ''TeX Gyre Heros'' family of sans serif fonts is based on the URW Nimbus Sans L family. The original font, [[Helvetica]], was designed in 1957 by Max Miedinger. :** The ''TeX Gyre Pagella'' family of serif fonts is based on the URW Palladio L family. The original font, [[Palatino]], was designed by Hermann Zapf in the 1940's. :** The ''TeX Gyre Schola'' family of serif fonts is based on the URW Century Schoolbook L family. The original font, [[Century Schoolbook]], was designed by Morris Fuller Benton in 1919. :** The ''TeX Gyre Termes'' family of serif fonts is based on the Nimbus Roman No9 L family. The original font, [[Times New Roman|Times Roman]], was designed by Stanley Morison together with Starling Burgess and Victor Lardent. :*John Smith provides [http://bombay.indology.info/software/fonts/induni/index.html IndUni] Opentype fonts, based upon URW++ fonts. Of them: :** ''IndUni-C'' is Courier-lookalike; :** ''IndUni-H'' is Helvetica-lookalike; :** ''IndUni-N'' is New Century Schoolbook-lookalike; :** ''IndUni-P'' is Palatino-lookalike; :** ''IndUni-T'' is Times-lookalike; :** ''IndUni-CMono'' is Courier-lookalike but monospaced; :*An English Buddhist monk titled Bhikkhu Pesala provides some [http://aimwell.org/Fonts/fonts.html Pali fonts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320233551/http://www.aimwell.org/Fonts/fonts.html |date=2012-03-20 }} he has designed himself. Of them: :** ''Akkhara'' is a derivative of Gentium with low profile accents, reduced line-spacing and high accents prevented from getting clipped. Maths symbols are the same width as figures. The additional arrows, symbols, and dingbats are designed to match the Caps height.Regular & Italic styles. :** ''Cankama'' is a Gothic, Black Letter script. Regular style only. :** ''Garava'' was designed for body text with a generous x-height and economical copyfit. It includes Small Caps, Bold Small Caps, and Heavy styles besides the usual four styles (regular, italic, bold, bold italic). :** ''Guru'' is another font family for body text with OpenType features. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Hattha'' is a hand-writing font. Regular, italic, and bold styles. :** ''Kabala'' is a distinctive Sans Serif typeface designed for display text or headings. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Lekhana'' is a Zapf Chancery clone, a flowing script that can be used for correspondence or body text. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Mandala'' is designed for display text or headings. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Pali'' is a clone of Hermann Zapf's Palatino. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''Odana'' is a calligraphic brush font suitable for headlines, titles, or short texts where a less formal appearance is wanted. Regular style only. :** ''Talapanna'' and ''Talapatta'' are clones of Goudy Bertham, with decorative gothic capitals and extra ligatures in the Private Use Area. These two are different only in decorative gothic capitals in the Private Use Area. Regular and bold styles. :** ''Veluvana'' is another brush calligraphic font but basic Greek glyphs are taken from ''Guru''. Regular style only. :** ''Verajja'' is derived from Bitstream Vera. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** ''VerajjaPDA'' is a cut-down version of ''Verajja'' without symbols. For use on PDA devices. Regular, italic, bold and bold italic styles. :** He also provides some [http://aimwell.org/Fonts/Keyboards/keyboards.html Pali keyboards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321073228/http://www.aimwell.org/Fonts/Keyboards/keyboards.html |date=2012-03-21 }} for Windows XP. :*[http://www.alanwood.net/unicode/fonts.html The font section] of Alanwood's Unicode Resources have links to several general purpose fonts that can be used for Pali typing if they cover the character ranges above. Some of the latest fonts coming with Windows 7 can also be used to type transliterated Pali: ''Arial'', ''Calibri'', ''Cambria'', ''Courier New'', ''Microsoft Sans Serif'', ''Segoe UI'', ''Segoe UI Light'', ''Segoe UI Semibold'', ''Tahoma'', and ''Times New Roman''. And some of them have 4 styles each hence usable in professional typesetting: ''Arial, Calibri'' and ''Segoe UI'' are sans-serif fonts, ''Cambria'' and ''Times New Roman'' are serif fonts and ''Courier New'' is a monospace font. === បាលីជា ASCII === The [[Devanagari transliteration#Velthuis|Velthuis scheme]] was originally developed in 1991 by Frans Velthuis for use with his "devnag" [[Devanāgarī]] font, designed for the [[TeX]] typesetting system. ប្រព័ន្ធតំណាងឱ្យសញ្ញាសម្គាល់ភាសាបាលីនេះ ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងគេហទំព័រ និងបញ្ជីពិភាក្សាមួយចំនួន។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដោយសារគេហទំព័រខ្លួនវាផ្ទាល់ និងកម្មវិធីអ៊ីមែលវិវត្តន៍បន្តិចម្តងៗឆ្ពោះទៅរកស្តង់ដារការអ៊ិនកូដយូនីកូដ ប្រព័ន្ធនេះស្ទើរតែមិនចាំបាច់ និងលែងប្រើហើយ។ ខាងក្រោមនេះគឺជាតារាងប្រៀបធៀបន័យនិងការសន្មត់ប្រើឃីផ្សំ(key) {| class="wikitable" !អក្សរខ្មែរ ! អក្សរឡាតាំង ! ASCII rendering ! ឈ្មោះសំគាល់អក្សរ ! លេខយូនីកូដ ! ការផ្សំឃី(key) ! HTML កូដ |- | align="center"|អា||ā || aa || a macron || U+0101 || Alt+A || &amp;#257; |- | align="center"|ឦ||ī || ii || i macron || U+012B || Alt+I || &amp;#299; |- | align="center"|ឩ||ū || uu || u macron || U+016B || Alt+U || &amp;#363; |- | align="center"|ំ||ṃ || .m || m dot-under || U+1E43 || Alt​ Gr+M || &amp;#7745; |- | align="center"|ណ||ṇ || .n || n dot-under || U+1E47 || Alt+N || &amp;#7751; |- | align="center"|ញ||ñ || ~n || n tilde || U+00F1 || Alt+Ctrl+N || &amp;ntilde; |- | align="center"|ដ||ṭ || .t || t dot-under || U+1E6D || Alt+T || &amp;#7789; |- | align="center"|ឌ||ḍ || .d || d dot-under || U+1E0D || Alt+D || &amp;#7693; |- | align="center"|ង||ṅ || "n || n dot-over || U+1E45 || Ctrl+N || &amp;#7749; |- | align="center"|ឡ||ḷ || .l || l dot-under || U+1E37 || Alt+L || &amp;#7735; |} == ឯកសារយោង == {{Reflist|1}} *See entries for "Pali" (written by [[K. R. Norman]] of the Pali Text Society) and "India--Buddhism" in ''The Concise Encyclopedia of Language and Religion'', (Sawyer ed.) ISBN 0-08-043167-4 *{{cite book |last=Warder|first=A.K.|authorlink=A. K. Warder |title=Introduction to Pali|edition= third edition|year=1991|publisher=[[Pali Text Society]]|isbn=0860131971}} *{{cite book |last=de Silva|first=Lily|title=Pali Primer|edition= first edition|year=1994|publisher=Vipassana Research Institute Publications|isbn=817414014X}} *{{cite book |last=Müller|first=Edward|title=Simplified Grammar of the Pali Language|year=1884,1995|publisher=Asian Educational Services|isbn=8120611039}} == អានបន្ថែម == *Gupta, K. M. (2006). ''Linguistic approach to meaning in Pali''. New Delhi: Sundeep Prakashan. ISBN 81-7574-170-8 *Müller, E. (2003). ''The Pali language: a simplified grammar''. Trubner's collection of simplified grammars. London: Trubner. ISBN 1-84453-001-9 *Oberlies, T., & Pischel, R. (2001). ''Pāli: a grammar of the language of the {{transl|sinh|ISO|Theravāda Tipiṭaka}}''. Indian philology and South Asian studies, v. 3. Berlin: Walter de Gruyter. ISBN 3-11-016763-8 *Hazra, K. L. (1994). ''Pāli language and literature: a systematic survey and historical study''. Emerging perceptions in Buddhist studies, no. 4-5. New Delhi: D.K. Printworld. ISBN 81-246-0004-X *American National Standards Institute. (1979). ''American National Standard system for the romanization of Lao, Khmer, and Pali''. New York: The Institute. * Russell Webb (ed.) ''An Analysis of the Pali Canon'', Buddhist Publication Society, Kandy; 1975, 1991 (see http://www.bps.lk/reference.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603122253/http://www.bps.lk/reference.asp |date=2013-06-03 }}) *Soothill, W. E., & Hodous, L. (1937). ''A dictionary of Chinese Buddhist terms: with Sanskrit and English equivalents and a Sanskrit-Pali index''. London: K. Paul, Trench, Trubner & Co. *Collins, Steven (2006). ''A Pali Grammar for Students''. Silkworm Press. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{interwiki|code=pi}} {{wiktionarylang|code=pi}} * Glenn Wallis, ''[http://www.pariyatti.org/Bookstore/productdetails.cfm?PC=1924 Buddhavacana: A Pali Reader]''(Onalaska, Wash: Pariyatti Press, 2011). * Pali Text Society, London. [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/pali/ The Pali Text Society's Pali-English dictionary]. Chipstead, 1921-1925. * [http://fsnow.com/text/buddhist-india/chapter9.htm Buddhist India by T.W. Rhys Davids, chapter IX, Language and Literature] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pli Pali at Ethnologue] * [http://www.palitext.com/ Pali Text Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150921151757/http://www.palitext.com/ |date=2015-09-21 }} * [http://www.tipitaka.org] Free searchable online database of Pali literature, including the whole Canon *http://pali.pratyeka.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117061959/http://pali.pratyeka.org/ |date=2021-01-17 }} Eisel Mazard's excellent website on Pali resources, including ** [http://www.pratyeka.org/pali/ Resources for reading & writing Pāli in indigenous scripts: Burmese, Sri Lankan, & Cambodian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927013341/http://www.pratyeka.org/pali/ |date=2007-09-27 }} ** [http://www.pratyeka.org/narada/ A textbook to teach yourself Pali (by Narada Thera)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927013313/http://www.pratyeka.org/narada/ |date=2007-09-27 }} ** [http://www.pratyeka.org/duroiselle/ A reference work on the grammar of the Pali language (by G Duroiselle)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927013423/http://www.pratyeka.org/duroiselle/ |date=2007-09-27 }} * [http://www.metta.lk/tipitaka/ Complete Pāli Canon in romanized Pali and Sinhala, mostly also in English translation (metta.lk)] * [http://www.accesstoinsight.org/canon/index.html Pāli Canon selection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030601154657/http://www.accesstoinsight.org/canon/index.html |date=2003-06-01 }} * [http://accesstoinsight.org/lib/authors/bullitt/learningpali.html A guide to learning the Pāli language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929125354/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bullitt/learningpali.html |date=2007-09-29 }} * [http://www.vri.dhamma.org/publications/pali/primer/ "Pali Primer" by Lily De Silva (requires installation of special fonts)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041020090848/http://www.vri.dhamma.org/publications/pali/primer/ |date=2004-10-20 }} * [http://www.saigon.com/~anson/uni/u-palicb/e00.htm "Pali Primer" by Lily De Silva (UTF-8 encoded)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060211174604/http://www.saigon.com/~anson/uni/u-palicb/e00.htm |date=2006-02-11 }} * [http://www.buddhanet.net/pdf_file/ele_pali.pdf Free/Public-Domain Elementary Pāli Course--PDF format] * [http://www.orunla.org/tm/pali/htpali/pcourse.html Free/Public-Domain Pāli Course--html format] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513070049/http://orunla.org/tm/pali/htpali/pcourse.html |date=2008-05-13 }} * [http://www.buddhanet.net/pdf_file/paligram.pdf Free/Public-Domain Pāli Grammar (in PDF file)] * [http://www.buddhanet.net/pdf_file/palidict.pdf Free/Public-Domain Pāli Buddhist Dictionary (in PDF file)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008041234/http://www.buddhanet.net/pdf_file/palidict.pdf |date=2012-10-08 }} * [http://wikisource.org/wiki/Main_Page:Pali Comprehensive list of Pāli texts on Wikisource] * [http://www.metta.lk/pali-utils/Pali-Proper-Names/index.html Buddhist Dictionary of Pali Proper Names], HTML version of the book by G.P. Malalasekera, 1937-8 * [http://sourceforge.net/projects/palireader Pali Text Reader (software)] * [http://www.jainworld.com/scriptures/ Jain Scriptures] * [http://help.com/wiki/P%C4%81li Pali help at Help.com Wiki]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bodhimonastery.net/bm/programs/pali-class-online.html "A Course in the Pali Language,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111019140517/http://www.bodhimonastery.net/bm/programs/pali-class-online.html |date=2011-10-19 }} audio lectures by [[Bhikkhu Bodhi]] based on Gair & Karunatilleke (1998). * [http://www.bps.lk/other_library/pdf_pali_tables.zip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419062420/http://www.bps.lk/other_library/pdf_pali_tables.zip |date=2012-04-19 }} Pali Conjugation and Declension Tables for Students * [http://www.bps.lk/other_library/reference_table_of_pali_literature.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420122923/http://www.bps.lk/other_library/reference_table_of_pali_literature.pdf |date=2012-04-20 }} Comprehensive Reference Table of Pali Literature {{Languages of South Asia}} {{Buddhism topics}} s0jazaciqofk89szde5wxkmatb3a2fp 0 22382 334522 331265 2026-04-21T22:38:17Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334522 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = គូឡាឡាំពួ <br />(Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur)<br/> <small>ទឹកដីសហព័ន្ធគូឡាឡាំពួ</small><br /> <small>吉隆坡联邦直辖区</small><br /> <small>கோலாலம்பூர்</small> |settlement_type = ទីក្រុង |nickname = គ.ឡ. ទីក្រុងសួនពន្លឺ |motto = Maju dan Makmur <br>({{lang-en|Progress and Prosper}}) |image_skyline = KL Composite2.jpg|imagesize = 275px |image_caption = Clockwise from top left: [[Petronas Twin Towers]], [[Petaling Street]], Masjid Jamek and [[Gombak River|Gombak]]/[[Klang River|Klang]] river confluence, [[National Monument (Malaysia)|National Monument]], [[National Mosque of Malaysia|National Mosque]], skyline of KL. Centre: [[KL Tower]] |image_flag = Flag of Kuala Lumpur Malaysia.svg |300px |image_seal = Seal of Kuala Lumpur (1992-2019).svg |image_map = |pushpin_map = Malaysia peninsula |pushpin_label_position = right |pushpin_label = កូឡាឡាំពួរ (Kuala Lumpur) |pushpin_map_caption = Location in [[Peninsular Malaysia]] |pushpin_map1 = Malaysia |pushpin_label_position1 = right |pushpin_label1 = កូឡាឡាំពួរ (Kuala Lumpur) |pushpin_map_caption1 = Location in [[ម៉ាឡេស៊ី]] |coordinates_region = MY |subdivision_type = [[Countries of the world|Country]] |subdivision_type1 = [[States of Malaysia|State]] |subdivision_name = [[ម៉ាឡេស៊ី]] |subdivision_name1 = [[Federal Territory (Malaysia)|Federal Territory]] |established_title = ការបង្កើតឡើង |established_date = ១៨៥៧ |established_title2 = បានក្លាយជាទីក្រុង |established_date2 = ១ កុម្ភៈ ១៩៧២ |established_title3 = Granted [[Federal Territory (Malaysia)|Federal Territory]] |established_date3 = ១ កុម្ភៈ ១៩៧៤ |leader_title = [[Mayor]] (''Datuk Bandar'') |leader_name = Ahmad Phesal Talib<ref>{{cite web |url=http://www.dbkl.gov.my/v6/index.php?option=com_content&view=article&id=119&Itemid=22&lang=en |title=Mayor's Welcome Message |publisher=Kuala Lumpur City Hall |accessdate=2011-01-25 |archivedate=2010-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100904043828/http://www.dbkl.gov.my/v6/index.php?option=com_content&view=article&id=119&Itemid=22&lang=en |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/12/12/nation/20081212190323&sec=nation|title=Ahmad Fuad is new mayor of KL|author=M, Bavani|publisher=The Star Online|accessdate=2010-03-27}}</ref><br>From 18 July 2012 |area_footnotes = <ref name="Laporan Kiraan Permulaan 2010"/> |area_magnitude = 1 E8 |area_total_sq_mi = |area_total_km2 = ២៤៣ |area_metro_km2 = ២,២៤៣.២៧ |population_as_of = ២០១០ |population_footnotes = <ref name="statistics.gov.my"/> |population_total = 1,627,172 ([[List of urban areas in Malaysia by population|1st]]) |population_metro = ១៣,២៣៩,៨៧១ |population_density_sq_mi = 17,310 |population_density_km2 = ៦,៨៩១ |population_density_metro_km2 = ២៥១.៩ |population_blank1_title = [[Demonym]] |population_blank1 = [[KLites|KL-ite]] / Kuala Lumpurian |demographics_type1 = [[Human Development Index]] |demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> |demographics1_title1 = HDI (2010) |demographics1_info1 = 0.795&nbsp;(<span style="color:#090;">very high</span>) ([[States and federal territories of Malaysia|2nd]]) |timezone = [[Malaysian Standard Time|MST]] |utc_offset = +8 |timezone_DST = Not observed |utc_offset_DST = +8 |blank_name = [[Mean solar time]] |blank_info = UTC + 06:46:48 |elevation_m = 21.95 |elevation_ft = 72 |latd = 3 |latm = 8 |lats = 51 |latNS = N |longd = 101 |longm = 41 |longs = 36 |longEW = E |postal_code_type = [[List of postal codes in Malaysia|Postal code]] |postal_code = 5xxxx |blank1_name = [[Telephone numbers in Malaysia|National calling code]] <!-- refer to Warsaw --> |blank1_info = 03 |blank2_name = [[Malaysian vehicle license plates|License plate prefix]] |blank2_info = W <small> (for all vehicles except taxis) </small> <br /> HW <small> (for taxis only) </small> |blank3_name = [[ISO 3166-2]] |blank3_info = MY-14 |website = {{URL|http://www.dbkl.gov.my/}} }} '''គូឡា​ឡាំពួរ''' ({{IPA-may|ˈkwalə ˈlumpʊ|ms}}) គឺ​ជា​រាជធានីនៃ​សហព័ន្ធ និង​ជា​ទីក្រុង​ដែល​មាន​ចំនួន​ប្រជា​ជន​ច្រើន​បំផុត​ក្នុង​ប្រទេស​ [[ម៉ាឡេស៊ី]]។ <ref name="world-gazetteer.com">{{cite web|title=Malaysia: largest cities and towns and statistics of their population|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-152&srt=pnan&col=dhoq&msz=1500|archiveurl=https://archive.today/20121216152810/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-152&srt=pnan&col=dhoq&msz=1500|archivedate=2012-12-16|access-date=2013-03-22|url-status=dead}}</ref> ទីក្រុង​មាន​ផ្ទៃ​ក្រឡា​សរុប ២៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៩៤ម៉ាញ៍) និង​មាន​ប្រជាជន​ប្រហែល​ជាង​១.៦លាន​នាក់​នៅ​ឆ្នាំ​២០១២។ <ref name="world-gazetteer.com"/> [[ទីក្រុងធំគូឡាឡាំពួរ]] ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជ្រលងក្លាំង គឺជាការប្រមូលផ្តុំទីក្រុងចំនួន ៧,២ លាន<ref>Helders, Stefan .World: metropolitan areas. World Gazetteer Archived from the original on 2007-09-30.Retrieved on 2007-12-13.</ref> វាស្ថិតនៅក្នុងចំណោមតំបន់ទីប្រជុំជនដែលមានការរីកចម្រើនលឿនបំផុតនៅក្នុងប្រទេសទាក់ទងនឹងចំនួនប្រជាជននិងសេដ្ឋកិច្ច។ ទីក្រុងនេះបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ ហិរញ្ញវត្ថុ និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី។ វាក៏ជាកន្លែងរបស់[[សភាម៉ាឡេស៊ី]] និង [[អ៊ីស្តាណានេការ៉ា]] ដែលជាលំនៅដ្ឋានផ្លូវការរបស់[[យ៉ាងឌី-ពឺទួនអាកុង]] (ស្តេចនៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ី)។ គូឡាឡាំពួរបានអភិវឌ្ឍដំបូងនៅប្រហែលឆ្នាំ១៨៥៧ ជាទីក្រុងបម្រើការជីករ៉ែសំណប៉ាហាំងក្នុងតំបន់ និងបម្រើការជារដ្ឋធានីនៃ[[សេឡង់ហ្គ័រ|សេឡានហ្គ័រ]]ពីឆ្នាំ១៨៨០ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៨ ។ គូឡាឡាំពួគឺជារដ្ឋធានីនៃ[[សហព័ន្ធម៉ាឡាយ៉ា]] និងអ្នកស្នងតំណែងរបស់ម៉ាឡេស៊ី ហើយទីក្រុងនេះនៅតែជាកន្លែងអាសនៈនៃផ្នែកប្រតិបត្តិ និងតុលាការនៃរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី រហូតទាល់តែអ្នកទាំងនេះត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងទៅ[[បុត្រាជ័យ]] នៅដើមឆ្នាំ១៩៩៩។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ផ្នែកខ្លះនៃស្ថាប័ននយោបាយនៅតែស្ថិតក្នុងទីក្រុងគូឡាឡាំពួ។ ទីក្រុងនេះគឺជាទឹកដីសហព័ន្ធមួយក្នុងចំណោមដែនដីសហព័ន្ធទាំងបីរបស់ម៉ាឡេស៊ី ដែលព័ទ្ធជុំវិញ ក្នុង[[រដ្ឋសេឡានហ្គ័រ]] នៅឆ្នេរភាគខាងលិចនៃឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី។ គូឡាឡាំពួគឺជាទីក្រុងឈានមុខគេមួយក្នុងពិភពលោកសម្រាប់ទេសចរណ៍ និងការដើរទិញឥវ៉ាន់ ដែលជាទីក្រុងដែលមានអ្នកទស្សនាច្រើនបំផុតទី៦ នៅលើពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០១៩។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ កូឡាឡាំពួរ == == ភូមិសាស្ត្រ == == វប្បធម៌ == ==ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ== [[File:Isfahankualalumpur.jpg|200px|thumb|[[អ៊ីសហ្វាហាន]] ផ្លូវក្នុងទីក្រុងគូឡាឡាំពួ]] <!-- Citations are required as proof that these cities are twinned with Kuala Lumpur. At present, these are unsourced: * {{flagicon|Australia}} ស៊ីដនី, អូស្ត្រាលី * {{flagicon|China}} ប៉េកាំង, ចិន According to http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/, Kuala Lumpur is not a sister city of Beijing. *{{flagicon|Germany}} ប៊ែរឡាំង, អាល្លឺម៉ង់ According to http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/staedtepartnerschaft_ueberblick.de.html, Kuala Lumpur is not a sister city of Berlin. *{{Flagicon|Indonesia}} [[ហ្សាកាតា]], [[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] * {{flagicon|Iran}} [[ស៊ីរ៉ា]], [[អ៊ីរ៉ង់]] *{{flagicon|Mexico}} [[Los Mochis, Sinaloa|Los Mochis]], Mexico * {{flagicon|New Zealand}} [[អ៊កលែន]], នូវែល​សេឡង់ *{{flagicon|Pakistan}} [[ការ៉ាជី]], [ប៉ាគីស្ថាន]] *{{Flagicon|Philippines}} [[Los Baños, Laguna]], [[Philippines]] * {{flagicon|United Arab Emirates}} [[ឌូបៃ]], [[អារ៉ាបរួម]] According to http://www.dubaicityguide.com/site/features/index.asp?id=3149 and http://www.uaeinteract.com/news/default.asp?ID=328, KL is not Dubai's sister city According to the database of twinning towns from the Local Government International Bureau (UK) (http://www.lga.gov.uk/lga/aio/664175), Kuala Lumpur does not maintain sister city or twin town relations with any location in the United Kingdom. * {{flagicon|United Kingdom}} ឡុងដ៏, សហព្រះរាជាណាចក្រ * {{flagicon|United Kingdom}} [[មែនឆេសស្ទ័រ]], សហព្រះរាជាណាចក្រ According to http://www.sister-cities.org/directory/USlistingsResults.cfm, Kuala Lumpur is not a sister city of any of the American cities listed below. * {{flagicon|United States of America}} [[ហ្វ្រេសណូ, កាលីហ្វ័រញ៉ា|ហ្វ្រេសណូ]], សហរដ្ឋ​អាមេរិក * {{flagicon|United States of America}} [[អូក្លាហូម៉ាស៊ីធី]], [[អូក្លាហូម៉ា]], សហរដ្ឋអាមេរិក * {{flagicon|United States of America}} [[សង់ហ្វ្រង់ស៊ីស្កូ]], [[កាលីហ្វ័រញ៉ា]], សហរដ្ឋអាមេរិក * {{flagicon|United States of America}} ឡូស​អេនជើឡេស, [[កាលីហ្វ័រញ៉ា]], សហរដ្ឋអាមេរិក * {{flagicon|United States of America}} New York City, New York, United States --> កូឡាឡាំពួរបានបង្កើតនូវការរៀបចំ[[ភ្លោះ]]ជាផ្លូវការ និងភាពជាដៃគូការទូតជាមួយទីក្រុងជាច្រើនជុំវិញពិភពលោក។ {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:100%;"| |- ! ! style="background:#811541; color:white; height:17px; width:120px;"| Country ! ! style="background:#811541; color:white; width:140px;"| City ! ! style="background:#811541; color:white; width:150px;"| Partnership status ! ! style="background:#811541; color:white; width:150px;"| Citation(s) |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Flag|ឥណ្ឌា}} |! !| [[Chennai]] |! !| Sister City |! !|<ref>{{cite news|url=http://hindu.com/2010/11/26/stories/2010112661760300.htm|title=Chennai, Kuala Lumpur sign sister city pact|accessdate=2010-11-26|location=Chennai, India|work=The Hindu|date=2010-11-26|archive-date=2010-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101129155307/http://www.hindu.com/2010/11/26/stories/2010112661760300.htm|url-status=dead}}</ref> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Flag|ឥណ្ឌា}} |! !| [[Delhi]] |! !| Sister city |! !|<ref name="times_sister">{{cite news|last=Kumar Das|first=Arun|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/15278423.cms|title=Delhi to London, it’s a sister act|publisher=The Times of India|date=2002-07-07|accessdate=2008-08-30}}</ref> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Flag|អ៊ីរ៉ង់}} |! !| [[Isfahan]] |! !| Sister city |! !|<ref>{{cite web|year=2005|url=http://www.council.isfahan.ir/EStatic/WFESisterhood.aspx|title=Sisterhoods|work=Isfahan Islamic Council|accessdate=2007-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012171031/http://council.isfahan.ir/EStatic/WFESisterhood.aspx|archivedate=2007-10-12|url-status=live}}</ref><ref name="APCS"/> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Flag|អ៊ីរ៉ង់}} |! !| [[Mashhad]] |! !| Sister city |! !|<ref>{{cite news|title=Mashad-Kuala Lumpur Become Sister cities|date=2006-10-14|url=http://kuala-lumpur-news.newslib.com/story/453-3234431/|publisher=FARS News Agency|accessdate=2007-12-04|archive-date=2011-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714174230/http://kuala-lumpur-news.newslib.com/story/453-3234431/|url-status=dead}}</ref> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Flag|ជប៉ុន}} |! !| [[Osaka]] |! !| Business partner city |! !|<ref name="APCS"/><ref>{{cite web|url=http://www.city.osaka.lg.jp/seisakukikakushitsu/page/0000040993.html|title=ビジネスパートナー都市 (BPC)|date=2009-12-28|publisher=Osaka City Government|accessdate=2010-09-23|language=Japanese|archivedate=2013-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120230641/http://www.city.osaka.lg.jp/seisakukikakushitsu/page/0000040993.html|url-status=dead}}</ref> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Flag|ម៉ាឡេស៊ី}} |! !| [[Malacca Town]] |! !| Sister city |! !|<ref name="APCS">{{cite web|url=http://www.urc.or.jp/summit/summit/map/more_e.php?id=0605&apcs_mbr=715654f62317576a55d2271bbc82c814|title=About Members: Kuala Lumpur|publisher=Asian-Pacific City Summit|accessdate=2007-11-03|archivedate=2011-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425175410/http://www.urc.or.jp/summit/summit/map/more_e.php?id=0605&apcs_mbr=715654f62317576a55d2271bbc82c814|url-status=dead}}</ref> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Flag|ម៉ារ៉ុក}} |! !| [[Casablanca]] |! !| Sister city |! !|<ref name="APCS"/> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Flag|តួកគី}} |! !| [[Ankara]] |! !| Sister city |! !|<ref name="APCS"/><ref>{{cite web|url=http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx|title=Kardeş Kentleri Listesi ve 5 Mayıs Avrupa Günü Kutlaması|publisher=Ankara Büyükşehir Belediyesi|accessdate=2010-09-30|language=Turkish|archivedate=2009-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114033014/http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx|url-status=dead}}</ref> |} ==See also== {{Portal|Malaysia}} *[[Greater Kuala Lumpur]] *[[Klang Valley]] *[[បុត្រាជ័យ]] *[[Multimedia Super Corridor]] *[[Selangor]] *[[1998 Commonwealth Games]] *[[May 13th Incident]] *[[2005 Malaysian haze]] *[[2019 Asian Games]] *[[Kuala Lumpur FA]] *[http://www.kl48hourfilm.com Kuala Lumpur 48 Hour Film Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629185836/http://www.kl48hourfilm.com/ |date=2013-06-29 }} ==References== {{Reflist|30em}} ==External links== {{Commons|Kuala Lumpur}} *[http://www.dbkl.gov.my/ Kuala Lumpur City Hall] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110320022700/http://www.dbkl.gov.my/ |date=2011-03-20 }} *[http://www.itis.com.my/ ITIS Kuala Lumpur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201217193145/http://www.itis.com.my/ |date=2020-12-17 }} *[http://www.got.my/KualaLumpur/ Kuala Lumpur Deals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173803/http://www.got.my/KualaLumpur/ |date=2012-04-02 }} *[http://www.geographia.com/malaysia/kualalumpur.html Kuala Lumpur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130331154412/http://www.geographia.com/malaysia/kualalumpur.html |date=2013-03-31 }} *[http://www.klia.com.my/ KLIA] *[http://www.welcome-kl.com/ WE!Come KL Travelguide] *[http://www.panoramio.com/user/5982849/tags/Malaysia%20-%20KL Panoramio] *{{Wikivoyage-inline}} * [http://www.travelvideokualalumpur.hmcinternational.com Video about Kuala Lumpur]{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Coord|3.1357|101.688|type:city|display=title}} {{Good article}} {{Kuala Lumpur}} {{Cities in Malaysia}} {{States and Federal Territories of Malaysia}} {{List of Asian capitals by region}} {{Commonwealth Games Host Cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Geographic location | North = [[Rawang, Selangor|Rawang]] | West = [[Petaling Jaya]] | Centre = គូឡាឡាំពួ | East = [[Ampang, Kuala Lumpur|Ampang]] | South = [[បុត្រាជ័យ]] }} 2p7igcjcofi2oaxruk6jc04ojryua69 0 23271 334508 334323 2026-04-21T13:12:29Z TheRandomGoober 27248 /* កម្ពុជា */ 334508 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = សង្គ្រាមវៀតណាម<br /><small>{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}</small> |partof = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] |image ={{Multiple image | image1 = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg | caption1 = [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០ | image2 = Pavnbattle.jpg | caption2 = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦ | image3 = Hue Massacre Interment.jpg | caption3 = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨ | image4 = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif | caption4 = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧ | image5 = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg | caption5 = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦ | image6 = Saigon Execution.jpg | caption6 = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨ | width = 180 | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 }} |date = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥<ref group=A name="start date" />&nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥<br>(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ) |place = {{flatlist| * [[វៀតណាមខាងត្បូង]] * [[វៀតណាមខាងជើង]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]] * [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] * [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}} |territory = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}} |result = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]] |combatant1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]] * {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]] * {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]] * {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] * {{flag|ចិន}} * {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}} * {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}} {{Endplainlist}} |combatant2 = {{Plainlist}} * {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} * {{flag|អូស្ត្រាលី}} * {{flag|នូវែលសេឡង់}} * {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩) * {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​ * {{flag|ថៃ}} ​ * {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}} * {{flag|តៃវ៉ាន់}}<ref>{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}</ref> {{Endplainlist}} |strength2 = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖<br />៨៥០,០០០ ១៩៦៨)<br />១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)<ref>{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf|archive-date=February 2, 2023}}</ref> * {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖<br />សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម<br />៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)<ref name=Tucker/>{{Rp|xlv}} * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖<br />២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖<br />៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])<ref>{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖<br />៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០) * {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)<br />(នៅវៀតណាម<ref>{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026</ref> និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប<br />(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)<ref>{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}</ref> * {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨<ref name=Blackburn>{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's "More Flage": The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}</ref>{{rp|158}} * {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១ {{Endplainlist}} |strength1 = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖<br />៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។<ref>{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. "By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers."</ref>}} * {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖<br />~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)<ref>{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}</ref> * {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖<br />១៧០,០០០ (១៩៦៨)<br />សរុប ៣២០,០០០<ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops">{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |url-status=live }}</ref><ref name="Roy">{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman & Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}</ref><ref name="Womack">{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}</ref> * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖<br />៧០,០០០ (១៩៧២)<ref name="Tucker">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}</ref>{{Rp|376}} * {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':<br />៤៨,០០០ (១៩៧០)<ref>{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}</ref> * {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០<ref>{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=171}}</ref> * {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០<ref>{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}</ref> {{Endplainlist}} |commander2 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}} * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |commander1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |casualties2 = {{Plainlist}} * '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖<br />'''ស្លាប់៖'''<br/>១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Hirschman/><ref name="Lewy">{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}</ref>{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}<br />៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)<ref name="Rummel">{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}</ref>(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)<ref name="Clarke">{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}</ref>{{Rp|275}}<br/>'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០<ref>{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}</ref> * '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖<br />៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="2new">{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}</ref> (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)<ref>{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile "Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.</ref><br />៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស<ref name="USd&w" group="ស" /> * '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}</ref> * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន * '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}</ref><ref>{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}</ref> * '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name=Tucker/>{{Rp|}} * '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}</ref> * '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}</ref><br />១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> * '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}</ref> ៦៤ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}</ref> {{Endplainlist}} '''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប<br />៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួស៖<br />≈១,៣៤០,០០០+'''<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖<br /> ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)''' |casualties1 = {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖<br />'''ស្លាប់'''៖<br/>៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Tucker/>{{Rp|176}}<ref name="Hirschman">{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}</ref><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name=bfvietnam>{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}</ref><br />៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)<ref name="Moyar, Mark" /><ref name="Chuyen">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref name="VNMOD">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |trans-title=The work of searching and collecting the remains of martyrs from now to 2020 and the next |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}</ref><br />៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–451}}<br />'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)<ref name="Moyar, Mark">Moyar, Mark. "Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968". Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: "Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from "Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, "downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463."</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}</ref><br />'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស<ref name="Hastings">{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}</ref>{{Rp|739}} * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស<ref name=Womack/> * '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}</ref> * '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}</ref> '''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖<br />≈១,១០០,០០០'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប<br />≈៦០៤,២០០'''<br />(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]) {{Endplainlist}} |casualties3 = {{Plainlist}} * '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០<ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name="Shenon">{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="Obermeyer">{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}</ref> * '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០<ref name=Hirschman/>–៣,០១០,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០<ref name="Heuveline">{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=102–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}</ref><ref name="Banister">{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}</ref><ref name="Sliwinski">{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}</ref> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤ * '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤ * សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម <br> ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]] {{Endplainlist}} }} '''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។<ref>{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}</ref> សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។ ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។<ref name="Falk-1973" /><ref name="Chiarini-2022" /> ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។<ref name="Kolko">{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤៤–១៤៥}}<ref name="Westing-1984">{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor & Francis |pages=5ff}}</ref> ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។<ref>{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}</ref> ==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម== ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។ តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។<ref>Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).</ref> ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។<ref>{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}</ref> អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។ ==សាវតារ== '''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}''' វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។{{sfn|Tran|2022|pages=5–19}}{{sfn|Goscha|2016|pages=135–136, 170–181, 206}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Umair Mirza-2017">{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}</ref> ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០<ref name="Reilly ori">{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}<br />{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}</ref> ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ<ref name="Tran & Vu 2022">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}</ref> ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។<ref name="Vu 2019">{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}</ref> ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។<ref name="Asselin 2023">{{Cite journal <!-- Deny Citation Bot-->|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}</ref>{{Rp|៥១៥}} ===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន=== {{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}} [[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។<ref name="Jen 2024">{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។<ref name="Umair Mirza-2017" /> ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។<ref>{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}</ref><ref name="Kinzer-2013" /> ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។<ref>{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}</ref> ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។{{sfn|Goscha|2016|pages=194–197}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។<ref name="Guillemot 2019">{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the "Fascist" Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945 |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}</ref>{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។<ref>{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &#124; Guerre d'Indochine &#124; 23 SEPTEMBER 1945}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars & Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}</ref> ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។ ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}} [[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា "ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់" របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]] ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643}}</ref>{{sfn|Kort|2017|pages=62–63, 81–85}}{{sfn|Tran|2022|pages=24–30}}<ref name="Marr 2013">{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}</ref>{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}<ref name="Guillemot 2004"/>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}}<ref name="Tran 2023">{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}</ref>{{Rp|៦៩៩–៧០០}} បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់{{sfn|Kort|2017|page=85}}{{sfn|Tran|2022|page=27}} ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 238–241}}<ref name="Reilly 2018"/>{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 245–248}} ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។<ref name="McHale 2004">{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}</ref><ref name="Vu 2009">{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}</ref><ref name="Hoang 2009">{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។<ref>{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |url-status=live }}</ref> នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។<ref name="McNamara">{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}</ref>{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។ ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។<ref name="Ang">{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}</ref>{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|២៦}}<ref name="HistoryPlace">{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.<ref name="Herring">{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}</ref>{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។<ref name=Hastings/>{{Rp|៣៥}} ====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ==== {{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}} នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}} ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។<ref name="Maclear">{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}</ref><ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។<ref name="Maclear" /> ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។<ref name="Tucker" />{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម<ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។<ref name="Gravel">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}</ref> នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}</ref> ==សម័យអន្តរកាល== [[File:Gen-commons.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]] វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}</ref><ref name=Hastings/>{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Kinzer-2013">{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៦}}<ref>{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។{{sfn|Goscha|2016|pages=280}} ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}</ref> ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។<ref name=Kolko/>{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។<ref name=Ang/>{{Rp|១៤}} [[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។<ref name="Turner">{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}</ref>{{Rp|១៤៣}}<ref>{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}</ref><ref name="Courtois">{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}</ref>{{Rp|៥៦៩}}<ref>{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=340}}</ref> ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=103 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី "ភាពហួសហេតុ"ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៩–១០០}} នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref name="PP">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}</ref>{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ "គណៈកម្មាការតំបន់"។<ref name=PP/>{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ "ផែនការអាមេរិក" ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ "ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ"។<ref name=PP/>{{Rp|៥៧០–៥៧១}} លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖ {{Blockquote|"ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។"{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}} ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ "ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ"។<ref>{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។<ref>{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ "The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។"</ref> ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។<ref name=Tucker/> នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី "៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ" ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។<ref name=Hastings/> ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។<ref name=Turner/>{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}} [[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។<ref name=McNamara/>{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ "ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម"។<ref>{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}</ref> ==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣== === របបគ្រប់គ្រង === [[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]] ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ "លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]"។<ref name=McNamara/>{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}</ref> លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ "បរិហារកុម្មុយនីស្ត" ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។<ref name="WarBegan" /> រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=174–178}}</ref> ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។<ref name=Kolko/>{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤–១៦}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}} === កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ === {{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}} នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា "ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ"។<ref name="McNamera35">{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ <ref>{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}</ref> ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦}}<ref name="WarBegan" /> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៥–៥៨}} ==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ==== {{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា "មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង" ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៨}} ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Prados-1999">{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}</ref>{{Rp|២៤}} បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត "សង្គ្រាមប្រជាជន" លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩<ref name=Hastings/>{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។<ref name="Morrocco-1985">{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}</ref>{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។<ref>{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}</ref> ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។<ref name=Ang/>{{Rp|៧៦}} ==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣== {{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}} [[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]] បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។<ref>{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}</ref> គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}</ref> តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៩}} [[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]] ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។<ref>{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}</ref> នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។<ref name=Hastings/>{{Rp|១៣១}} [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name=Tucker/>{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។ ===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម=== {{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}} {{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}} នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។<ref name="Sheehan">{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}</ref>{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា "ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់..."។<ref>Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.</ref> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref name="NPV 2018">{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}</ref> [[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]] មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន "ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក" ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}} ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=119}}</ref> [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣<ref name=Herring/>{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា "វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ"។<ref>{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> ==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩== {{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}} ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ<ref name="Karnow 1997 336_339">{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។<ref>{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.</ref> ===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង=== {{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}} [[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]] នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។<ref name=Kolko/>{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}</ref> អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}</ref>{{Rp|២២២–២៤៤}} ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥<ref>{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}</ref> ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}} ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref name="KiernanTaylor">{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}</ref> តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}} ===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤=== [[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}<ref>{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}</ref> ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា "ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់"។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name="Kahin">{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}</ref> នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]<ref>{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}</ref> ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។<ref name="McNeill">{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |date=1993 |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}</ref>{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។<ref name=McNeill/>{{Rp|៩៤}} ===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក=== {{See also|ពុទ្ធបះបោរ}} [[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]] នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}</ref> ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៤៩–៣៥១}} ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖ *ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។ *ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។ *ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.</ref> ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.</ref> ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។<ref>{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=83–89}}</ref> វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=193}}</ref> [[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]<ref>{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}</ref> ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}</ref> ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។<ref name="Ward">{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}</ref>{{Rp|១៥៣–១៥៦}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}} ==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត== {{Main|ការវាយលុកតេត}} [[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]] [[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]] នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] "បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]"។<ref name="Wilson">{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}</ref> លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ<ref name="Nguyen">{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}</ref>{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។<ref>{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។<ref name=Wilson/> ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម<ref>{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}</ref>{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name=Kolko/>{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}} នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="Trieu">{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}</ref> បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។<ref name=Trieu/>​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។<ref name=Ankony/>{{Rp|១០៤}}<ref name=Villard/>{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។<ref>{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}</ref> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។<ref>{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Wheeler to President Johnson, "Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements," February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}</ref> សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។<ref>{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា "និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា" ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។<ref>{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's "Talk-Fight" Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។<ref>{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}</ref> នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨ តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។<ref>The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&view=1up&seq=108}}</ref> វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}<ref>{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=198 }}</ref> ==វៀតណាមនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២== ===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត=== លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ "[[វៀតណាមនីយកម្ម]]" ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។<ref>{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។<ref>{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}</ref> ===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ=== [[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}</ref> ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ<ref name="Currey">{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}</ref>{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។<ref name=Nguyen/>{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត<ref name=Currey/> ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។<ref name=Currey/>{{Rp|១៨៩}} ===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក<ref name="Stewart">{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }}</ref>{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}<ref name="Daddis">{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}</ref>{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។<ref name="Heinl">{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។<ref name=Heinl/> ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១<ref>{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}</ref> និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤<ref>{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។ ===វៀតណាមនីយកម្ម=== {{See also|វៀតណាមនីយកម្ម}} [[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]] ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។<ref name="upi1970">{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}</ref> ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​<ref name="Wiest">{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}</ref> ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។<ref name=Wiest/> នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។<ref name=upi1970/> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=26|publisher=Cornell University Press }}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។<ref name=Nguyen/> នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។<ref name="StantonVOB">{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}</ref>{{Rp|២៤០}} ===កម្ពុជា=== {{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}} [[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ<ref>{{cite journal |last1=Sihanouk |first1=Norodom |title=Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity |journal=Foreign Affairs |date=1958 |volume=36 |issue=4 |pages=582–586 |id={{ProQuest|198176909}} |doi=10.2307/20029312 |jstor=20029312 }}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់[[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] និង[[ផ្លូវលំសីហនុ]]ដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមីនុយ]] ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីអំណាច]]ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខ[[លន់ នល់]] ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។<ref>{{Cite book |last=Sutsakhan |first=S. |url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse |date=1987 |publisher=United States Army Center of Military History |page=42 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=12 មេសា 2019 }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last1=Lipsman |first1=Samuel |url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 |title=The Vietnam Experience Fighting for time |last2=Doyle |first2=Edward |date=1983 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0-939526-07-9 |page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 145]}}</ref> នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់[[ខ្មែរក្រហម]] ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោក[[នួន ជា]]។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា "នួន ជាបាន​ស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ"។<ref>{{cite book |doi=10.4324/9780203790847 |title=Genocide in Cambodia and Rwanda |date=2017 |isbn=978-0-203-79084-7 |editor-first1=Susan E. |editor-last1=Cook |page=54 }}</ref> កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការចេនឡា ២]] ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។ ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមាន[[បញ្ជីរាយបាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមវៀតណាម|បាតុកម្មតវ៉ា]]ផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍]] ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។<ref name=Daddis/>{{Rp|១២៨–១២៩}} យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល]] នោះ។ ===ឡាវ=== {{Main|ប្រតិបត្តិការខូម្មែនដូហាន់ត៍|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩}} ==ចំណារពន្យល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist}} 7raurnvgivy5biemaykmc253636n8hh 334557 334508 2026-04-22T04:22:19Z TheRandomGoober 27248 /* ឡាវ */ 334557 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = សង្គ្រាមវៀតណាម<br /><small>{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}</small> |partof = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] |image ={{Multiple image | image1 = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg | caption1 = [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០ | image2 = Pavnbattle.jpg | caption2 = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦ | image3 = Hue Massacre Interment.jpg | caption3 = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨ | image4 = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif | caption4 = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧ | image5 = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg | caption5 = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦ | image6 = Saigon Execution.jpg | caption6 = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨ | width = 180 | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 }} |date = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥<ref group=A name="start date" />&nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥<br>(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ) |place = {{flatlist| * [[វៀតណាមខាងត្បូង]] * [[វៀតណាមខាងជើង]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]] * [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] * [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}} |territory = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}} |result = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]] |combatant1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]] * {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]] * {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]] * {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] * {{flag|ចិន}} * {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}} * {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}} {{Endplainlist}} |combatant2 = {{Plainlist}} * {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} * {{flag|អូស្ត្រាលី}} * {{flag|នូវែលសេឡង់}} * {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩) * {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​ * {{flag|ថៃ}} ​ * {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}} * {{flag|តៃវ៉ាន់}}<ref>{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}</ref> {{Endplainlist}} |strength2 = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖<br />៨៥០,០០០ ១៩៦៨)<br />១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)<ref>{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf|archive-date=February 2, 2023}}</ref> * {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖<br />សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម<br />៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)<ref name=Tucker/>{{Rp|xlv}} * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖<br />២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖<br />៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])<ref>{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖<br />៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០) * {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)<br />(នៅវៀតណាម<ref>{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026</ref> និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប<br />(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)<ref>{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}</ref> * {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨<ref name=Blackburn>{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's "More Flage": The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}</ref>{{rp|158}} * {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១ {{Endplainlist}} |strength1 = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖<br />៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។<ref>{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. "By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers."</ref>}} * {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖<br />~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)<ref>{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}</ref> * {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖<br />១៧០,០០០ (១៩៦៨)<br />សរុប ៣២០,០០០<ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops">{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |url-status=live }}</ref><ref name="Roy">{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman & Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}</ref><ref name="Womack">{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}</ref> * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖<br />៧០,០០០ (១៩៧២)<ref name="Tucker">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}</ref>{{Rp|376}} * {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':<br />៤៨,០០០ (១៩៧០)<ref>{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}</ref> * {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០<ref>{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=171}}</ref> * {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០<ref>{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}</ref> {{Endplainlist}} |commander2 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}} * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |commander1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |casualties2 = {{Plainlist}} * '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖<br />'''ស្លាប់៖'''<br/>១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Hirschman/><ref name="Lewy">{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}</ref>{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}<br />៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)<ref name="Rummel">{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}</ref>(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)<ref name="Clarke">{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}</ref>{{Rp|275}}<br/>'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០<ref>{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}</ref> * '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖<br />៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="2new">{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}</ref> (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)<ref>{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile "Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.</ref><br />៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស<ref name="USd&w" group="ស" /> * '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}</ref> * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន * '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}</ref><ref>{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}</ref> * '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name=Tucker/>{{Rp|}} * '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}</ref> * '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}</ref><br />១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> * '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}</ref> ៦៤ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}</ref> {{Endplainlist}} '''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប<br />៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួស៖<br />≈១,៣៤០,០០០+'''<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖<br /> ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)''' |casualties1 = {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖<br />'''ស្លាប់'''៖<br/>៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Tucker/>{{Rp|176}}<ref name="Hirschman">{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}</ref><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name=bfvietnam>{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}</ref><br />៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)<ref name="Moyar, Mark" /><ref name="Chuyen">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref name="VNMOD">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |trans-title=The work of searching and collecting the remains of martyrs from now to 2020 and the next |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}</ref><br />៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–451}}<br />'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)<ref name="Moyar, Mark">Moyar, Mark. "Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968". Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: "Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from "Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, "downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463."</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}</ref><br />'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស<ref name="Hastings">{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}</ref>{{Rp|739}} * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស<ref name=Womack/> * '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}</ref> * '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}</ref> '''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖<br />≈១,១០០,០០០'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប<br />≈៦០៤,២០០'''<br />(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]) {{Endplainlist}} |casualties3 = {{Plainlist}} * '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០<ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name="Shenon">{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="Obermeyer">{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}</ref> * '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០<ref name=Hirschman/>–៣,០១០,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០<ref name="Heuveline">{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=102–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}</ref><ref name="Banister">{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}</ref><ref name="Sliwinski">{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}</ref> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤ * '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤ * សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម <br> ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]] {{Endplainlist}} }} '''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។<ref>{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}</ref> សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។ ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។<ref name="Falk-1973" /><ref name="Chiarini-2022" /> ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។<ref name="Kolko">{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤៤–១៤៥}}<ref name="Westing-1984">{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor & Francis |pages=5ff}}</ref> ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។<ref>{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}</ref> ==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម== ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។ តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។<ref>Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).</ref> ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។<ref>{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}</ref> អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។ ==សាវតារ== '''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}''' វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។{{sfn|Tran|2022|pages=5–19}}{{sfn|Goscha|2016|pages=135–136, 170–181, 206}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Umair Mirza-2017">{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}</ref> ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០<ref name="Reilly ori">{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}<br />{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}</ref> ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ<ref name="Tran & Vu 2022">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}</ref> ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។<ref name="Vu 2019">{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}</ref> ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។<ref name="Asselin 2023">{{Cite journal <!-- Deny Citation Bot-->|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}</ref>{{Rp|៥១៥}} ===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន=== {{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}} [[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។<ref name="Jen 2024">{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។<ref name="Umair Mirza-2017" /> ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។<ref>{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}</ref><ref name="Kinzer-2013" /> ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។<ref>{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}</ref> ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។{{sfn|Goscha|2016|pages=194–197}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។<ref name="Guillemot 2019">{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the "Fascist" Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945 |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}</ref>{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។<ref>{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &#124; Guerre d'Indochine &#124; 23 SEPTEMBER 1945}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars & Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}</ref> ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។ ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}} [[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា "ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់" របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]] ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643}}</ref>{{sfn|Kort|2017|pages=62–63, 81–85}}{{sfn|Tran|2022|pages=24–30}}<ref name="Marr 2013">{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}</ref>{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}<ref name="Guillemot 2004"/>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}}<ref name="Tran 2023">{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}</ref>{{Rp|៦៩៩–៧០០}} បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់{{sfn|Kort|2017|page=85}}{{sfn|Tran|2022|page=27}} ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 238–241}}<ref name="Reilly 2018"/>{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 245–248}} ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។<ref name="McHale 2004">{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}</ref><ref name="Vu 2009">{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}</ref><ref name="Hoang 2009">{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។<ref>{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |url-status=live }}</ref> នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។<ref name="McNamara">{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}</ref>{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។ ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។<ref name="Ang">{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}</ref>{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|២៦}}<ref name="HistoryPlace">{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.<ref name="Herring">{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}</ref>{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។<ref name=Hastings/>{{Rp|៣៥}} ====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ==== {{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}} នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}} ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។<ref name="Maclear">{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}</ref><ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។<ref name="Maclear" /> ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។<ref name="Tucker" />{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម<ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។<ref name="Gravel">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}</ref> នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}</ref> ==សម័យអន្តរកាល== [[File:Gen-commons.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]] វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}</ref><ref name=Hastings/>{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Kinzer-2013">{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៦}}<ref>{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។{{sfn|Goscha|2016|pages=280}} ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}</ref> ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។<ref name=Kolko/>{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។<ref name=Ang/>{{Rp|១៤}} [[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។<ref name="Turner">{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}</ref>{{Rp|១៤៣}}<ref>{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}</ref><ref name="Courtois">{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}</ref>{{Rp|៥៦៩}}<ref>{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=340}}</ref> ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=103 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី "ភាពហួសហេតុ"ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៩–១០០}} នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref name="PP">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}</ref>{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ "គណៈកម្មាការតំបន់"។<ref name=PP/>{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ "ផែនការអាមេរិក" ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ "ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ"។<ref name=PP/>{{Rp|៥៧០–៥៧១}} លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖ {{Blockquote|"ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។"{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}} ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ "ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ"។<ref>{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។<ref>{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ "The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។"</ref> ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។<ref name=Tucker/> នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី "៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ" ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។<ref name=Hastings/> ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។<ref name=Turner/>{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}} [[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។<ref name=McNamara/>{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ "ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម"។<ref>{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}</ref> ==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣== === របបគ្រប់គ្រង === [[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]] ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ "លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]"។<ref name=McNamara/>{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}</ref> លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ "បរិហារកុម្មុយនីស្ត" ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។<ref name="WarBegan" /> រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=174–178}}</ref> ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។<ref name=Kolko/>{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤–១៦}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}} === កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ === {{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}} នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា "ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ"។<ref name="McNamera35">{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ <ref>{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}</ref> ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦}}<ref name="WarBegan" /> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៥–៥៨}} ==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ==== {{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា "មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង" ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៨}} ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Prados-1999">{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}</ref>{{Rp|២៤}} បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត "សង្គ្រាមប្រជាជន" លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩<ref name=Hastings/>{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។<ref name="Morrocco-1985">{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}</ref>{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។<ref>{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}</ref> ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។<ref name=Ang/>{{Rp|៧៦}} ==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣== {{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}} [[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]] បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។<ref>{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}</ref> គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}</ref> តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៩}} [[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]] ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។<ref>{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}</ref> នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។<ref name=Hastings/>{{Rp|១៣១}} [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name=Tucker/>{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។ ===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម=== {{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}} {{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}} នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។<ref name="Sheehan">{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}</ref>{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា "ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់..."។<ref>Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.</ref> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref name="NPV 2018">{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}</ref> [[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]] មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន "ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក" ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}} ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=119}}</ref> [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣<ref name=Herring/>{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា "វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ"។<ref>{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> ==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩== {{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}} ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ<ref name="Karnow 1997 336_339">{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។<ref>{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.</ref> ===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង=== {{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}} [[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]] នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។<ref name=Kolko/>{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}</ref> អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}</ref>{{Rp|២២២–២៤៤}} ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥<ref>{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}</ref> ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}} ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref name="KiernanTaylor">{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}</ref> តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}} ===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤=== [[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}<ref>{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}</ref> ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា "ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់"។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name="Kahin">{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}</ref> នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]<ref>{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}</ref> ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។<ref name="McNeill">{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |date=1993 |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}</ref>{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។<ref name=McNeill/>{{Rp|៩៤}} ===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក=== {{See also|ពុទ្ធបះបោរ}} [[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]] នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}</ref> ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៤៩–៣៥១}} ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖ *ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។ *ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។ *ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.</ref> ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.</ref> ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។<ref>{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=83–89}}</ref> វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=193}}</ref> [[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]<ref>{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}</ref> ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}</ref> ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។<ref name="Ward">{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}</ref>{{Rp|១៥៣–១៥៦}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}} ==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត== {{Main|ការវាយលុកតេត}} [[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]] [[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]] នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] "បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]"។<ref name="Wilson">{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}</ref> លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ<ref name="Nguyen">{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}</ref>{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។<ref>{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។<ref name=Wilson/> ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម<ref>{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}</ref>{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name=Kolko/>{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}} នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="Trieu">{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}</ref> បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។<ref name=Trieu/>​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។<ref name=Ankony/>{{Rp|១០៤}}<ref name=Villard/>{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។<ref>{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}</ref> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។<ref>{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Wheeler to President Johnson, "Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements," February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}</ref> សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។<ref>{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា "និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា" ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។<ref>{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's "Talk-Fight" Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។<ref>{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}</ref> នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨ តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។<ref>The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&view=1up&seq=108}}</ref> វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}<ref>{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=198 }}</ref> ==វៀតណាមនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២== ===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត=== លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ "[[វៀតណាមនីយកម្ម]]" ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។<ref>{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។<ref>{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}</ref> ===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ=== [[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}</ref> ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ<ref name="Currey">{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}</ref>{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។<ref name=Nguyen/>{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត<ref name=Currey/> ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។<ref name=Currey/>{{Rp|១៨៩}} ===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក<ref name="Stewart">{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }}</ref>{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}<ref name="Daddis">{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}</ref>{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។<ref name="Heinl">{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។<ref name=Heinl/> ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១<ref>{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}</ref> និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤<ref>{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។ ===វៀតណាមនីយកម្ម=== {{See also|វៀតណាមនីយកម្ម}} [[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]] ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។<ref name="upi1970">{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}</ref> ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​<ref name="Wiest">{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}</ref> ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។<ref name=Wiest/> នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។<ref name=upi1970/> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=26|publisher=Cornell University Press }}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។<ref name=Nguyen/> នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។<ref name="StantonVOB">{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}</ref>{{Rp|២៤០}} ===កម្ពុជា=== {{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}} [[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ<ref>{{cite journal |last1=Sihanouk |first1=Norodom |title=Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity |journal=Foreign Affairs |date=1958 |volume=36 |issue=4 |pages=582–586 |id={{ProQuest|198176909}} |doi=10.2307/20029312 |jstor=20029312 }}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់[[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] និង[[ផ្លូវលំសីហនុ]]ដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមីនុយ]] ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីអំណាច]]ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខ[[លន់ នល់]] ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។<ref>{{Cite book |last=Sutsakhan |first=S. |url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse |date=1987 |publisher=United States Army Center of Military History |page=42 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=12 មេសា 2019 }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last1=Lipsman |first1=Samuel |url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 |title=The Vietnam Experience Fighting for time |last2=Doyle |first2=Edward |date=1983 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0-939526-07-9 |page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 145]}}</ref> នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់[[ខ្មែរក្រហម]] ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោក[[នួន ជា]]។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា "នួន ជាបាន​ស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ"។<ref>{{cite book |doi=10.4324/9780203790847 |title=Genocide in Cambodia and Rwanda |date=2017 |isbn=978-0-203-79084-7 |editor-first1=Susan E. |editor-last1=Cook |page=54 }}</ref> កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការចេនឡា ២]] ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។ ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមាន[[បញ្ជីរាយបាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមវៀតណាម|បាតុកម្មតវ៉ា]]ផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍]] ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។<ref name=Daddis/>{{Rp|១២៨–១២៩}} យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល]] នោះ។ ===ឡាវ=== {{Main|ប្រតិបត្តិការខូម្មែនដូហាន់ត៍|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩}} ដោយមើល​ឃើញពី​ភាពជោគជ័យ​របស់​កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅ​កម្ពុជា និង​ដើម្បីតេស្តសាកល្បង​​កម្មវិធី​វៀតណាម​នីយកម្មបន្ថែមទៀត​ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើម[[​ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩]] នៅ​កំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១ ក្នុងគោលដៅវាយបណ្ដាច់​ផ្លូវលំ​ហូជីមិញ។ នេះក៏​ជា​លើកដំបូង​ផង​ដែរ ដែលយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបាន​ធ្វើតេស្ត​សាកល្បងប្រើកងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​រួម​របស់ខ្លួន​នៅលើសមរភូមិ។<ref name=Nguyen/>{{Rp|}} ពីរបីថ្ងៃដំបូងៗនៃប្រតិបត្តិកានេះ កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានទទួលជោគជ័យច្រើន ប៉ុន្តែក្រោយមក កម្លាំងរុញប្រយុទ្ធពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមចុះថមថយក្រោយពីទាហានវៀតណាមខាងជើងបានវាយតបបកមកវិញ។ ធៀវបានបញ្ជាឱ្យបញ្ឈប់ដំណើររុញច្រានបន្តទៅមុខទៀត ដែលជាហេតុនាំឱ្យកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងការឡោមព័ទ្ធដោយកងពលរថពាសដែកវៀតណាមខាងជើង។{{Sfn|Willbanks|2014|p=89}} ធៀវបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងអាកាសវាយប្រហារលើចំណុចបំបែកផ្លូវលំហូជីមិញនៅស្រុកសេពុញរួចចាំដកថយចេញវិញ ថ្វីបើកម្លាំងខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងសត្រូវដែលមានចំនួនច្រើនជាងរហូតដល់ទៅបួនដងក៏ដោយ។ ខណៈពេលកំពុងតែដកថយ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយបកលើកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេកើតការស្លន់ស្លោ ហើយជាលទ្ធផល ប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានសត្រូវចាប់បាន ឬសម្លាប់ចោល ហើយពាក់កណ្តាលនៃឧទ្ធម្ភាគចក្រវៀតណាមខាងត្បូង/អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់។ ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ និងជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៅទន់ជ្រាយរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Karnow|1997|pp=644–645}} ===យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២=== ==ចំណារពន្យល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist}} hp7qraqhxsz1fx9awghblk52of3e63o 0 23831 334509 332845 2026-04-21T14:18:28Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:2016_Phnom_Penh,_Wielkie_zdjęcie_króla_Kambodży_Norodoma_Sihamoni.jpg|2016_Phnom_Penh,_Wielkie_zdjęcie_króla_Kambodży_Norodoma_Sihamoni.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[ 334509 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|| | image = Ceremonial Reception of the King of Cambodia, Norodom Sihamoni on May 30, 2023 (3x4 cropped).jpg | reign = ២៩ តុលា ២០០៤ – បច្ចុប្បន្ន | coronation = ២៩ តុលា ២០០៤ | predecessor = [[នរោត្តម សីហនុ]] | succession = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | successor = | full name = | reg-type = {{nowrap|[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]]}} | regent = [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] | royal anthem = | father = [[នរោត្តម សីហនុ]] | mother = [[នរោត្តម មុនិនាថ សីហនុ]] | house = [[រាជវង្សនរោត្ដម]] | birth_date = ១៤ ឧសភា ១៩៥៣ | birth_place = [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]], [[ប្រទេសកម្ពុជា]] | death_date = | death_place = | buried = | signature = | religion = [[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] }} '''ព្រះ​ករុណាព្រះបាទ​សម្ដេចព្រះបរមនាថ នរោត្ដមសីហមុនី''' (ព្រះរាជសម្ភពនាថ្ងៃទី ១៤ ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៣) គឺជាព្រះមហាក្សត្រនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ព្រះអង្គគឺជា​ព្រះ​រាជ​បុត្រ​​[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេច​ព្រះ ​នរោត្ដម សីហនុ ព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះវររាជបិតាឯករាជ្យ បូរណភាពទឹកដី និងឯកភាពជាតិខ្មែរ «ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ»]] និង​ព្រះ​មាតា​ព្រះ​នាម [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនីនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរ ក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និងសុភមង្គល]]។ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេច​ព្រះ​បរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី​ មាន​ព្រះរៀម​និង​ព្រះអនុជ​ម្តាយទីទៃ​សរុប​ចំនួន​១៣​អង្គ។ ព្រះអង្គ​មាន​ព្រះអនុជ​បង្កើត​តែ​មួយ​អង្គគត់​គឺ​ [[នរោត្តម នរិន្ទ្រពង្ស|សម្តេច នរោត្តម និន្ទ្រពង្ស]] ដែលទ្រង់ប្រសូតនៅថ្ងៃទី១៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥៤ ហើយសុគតនៅថ្ងៃទី០៨ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៣។ ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ទ្រង់ត្រូវបានក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិជ្រើសតាំងឲ្យឡើងសោយរាជ្យបន្តពីព្រះបិតា ក្រោយពីព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ដែលជាព្រះវររាជបិតាដាក់រាជ្យជាលើកទី២ កាលពីថ្ងៃទី០៧ ខែ តុលា ឆ្នាំ២០០៤។ មុន​ពេល​ដែល​ទ្រង់​ក្លាយ​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រ ព្រះករុណាព្រះ​បាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ដែលព្រះគោរម្យងាស្ដេចផែនដីកម្ពុជាបានប្រទានដោយ ព្រះវររាជបិតារបស់ព្រះអង្គគឺព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ នរោត្ដម សីហនុ ទ្រង់​ព្រះរាជ​ទាន នា​ថ្ងៃ​ទី​០១ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩៩៤ ក្រោយមកព្រះអង្គត្រូវបានតម្លើងជា «​'''សម្ដេច​ព្រះ​បរមនាថ'''​» នា​ថ្ងៃ​ទី​៣១ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​២០០៤។ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ត្រូវបានក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិជ្រើសតាំងជាឯកច្ឆ័ន្ទជាព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា បន្ទាប់ពី ព្រះវររាជបិតារបស់ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យកាលពីថ្ងៃទី០៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៤។ ព្រះ​រាជ​ពិធី​រាជាភិសេក​ព្រះ​អង្គ​ជា​ផ្លូវ​ការគឺ​ត្រូវ​បាន​ប្រារព្ធ​ឡើង​នៅ​ក្នុង​ព្រះ​បរម​រាជ​វាំង រាជធានីភ្នំពេញ រយៈពេល៣ថ្ងៃ ចាប់ពីថ្ងៃ​ទី​២៨-៣០ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៤ ដោយមានព្រះបរមនាមថា« '''ព្រះ​ករុណា​ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ​បរមនាថ នរោត្តម សី​ហ​មុនី'» <ref>{{Cite web |last=បូរិន |first=នួន |date=2020-05-14 |title=ព្រះជីវប្រវត្តិ៖ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា |url=https://wmc.org.kh/article/84041/%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9F%96-%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6/ |access-date=2023-08-24 |website=WMC |language=en-US |archivedate=2023-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230824084222/https://wmc.org.kh/article/84041/%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9F%96-%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6/ |url-status=dead }}</ref> 2024 ល្បីល្បាញ​ដោយ​ស្នា​ព្រះហស្ថ​របស់ព្រះអង្គជា​ឯកអគ្គរាជទូត​វប្បធម៌​នៅ​អង្គការ​យូនេស្កូ(UNESCO) និង​ជា​គ្រូ​បង្ហាត់​របាំបុរាណដ៏​ចំណាន​។ == ​ព្រះបរមនាម == == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == === ប្រវត្តិដំបូង === [[ឯកសារ:Prince Sihamoni & Princess Buppha Devi 1969.jpg|រូបភាពតូច|សមាជិកព្រឹទ្ធសភារដ្ឋម៉ុងតាណា លោក ម៉ៃ ម៉ាន់ហ្វីល ថ្វាយភួងផ្កាដល់ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាទេវី និងព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សីហមុនី លោកជាសមាជិក​ព្រឹទ្ធសភា និង​ភរិយា​របស់​លោក​បាន​មក​បំពេញ​ទស្សនកិច្ច​នៅ​កម្ពុជា​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៦៩]] ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះបរមនាថ នរោត្ដម សីហមុនី ទ្រង់​ព្រះរាជសម្ភព​​នា​ថ្ងៃ​ទី​១៤ ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​១៩៥៣ នា​​ [[រាជធានីភ្នំពេញ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ ទ្រង់​ជា​ព្រះ​រាជ​បុត្រ​ច្បង​របស់​ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេច​ព្រះ​ [[នរោត្ដម សីហនុ]] ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ និង​សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី​ [[នរោត្ដម មុនីនាថ សីហនុ]] ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរ ជាទីគោរពសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ។ ព្រះ​អនុជ​ព្រះ​អង្គ​គឺសម្ដេច នរោត្ដម នរិន្ទ្រពង្ស (យាងចូលព្រះទិវង្គត)។ ព្រះ​អង្គ​ជា​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ]]​នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]​នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន បន្ត​ព្រះរាជសម្បត្តិ​ពីព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ ​[[នរោត្តម សីហនុ]] ជាព្រះវររាជបិតា។ [[Image:Norodom king of Cambodia.jpg|thumb|left|200px|ព្រះបាទនរោត្តម-សីហមុនីនៅក្នុង[[ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល]]នៅភ្នំពេញ។]] មុនពេល​​ព្រះប្រសូត្រ​ទ្រង់​និង​ព្រះអនុជ​របស់​ព្រះអង្គ ព្រះមាតា​របស់​ទ្រង់មាន​ដើម​កំណើតជាសញ្ជាតិបារាំង អ៊ីតាលី និង​ខ្មែរ ដែល​ជា​ព្រះមហេសី​មួយ​អង្គ​ក្នុង​ចំណោម​មហេសី​ទាំង៦អង្គ-នាក់របស់​ព្រះបាទ ​[[នរោត្តម សីហនុ]]​ បន្ទាប់​ពី​បានក្លាយជាគូនឹង​គ្នាចាប់​តាំង​ពី​ថ្ងៃ​ដែល​ទ្រង់​បាន​ជួប​គ្នា​នៅ​ឆ្នាំ១៩៥១ នៅ​ពេល​នោះ​កញ្ញា​ម៉ូនិច-អ៊ីហ៊្សី​ដែល​មាន​វ័យ​ក្មេង​បាន​ឈ្នះ​ជ័យ​លាភី​លេខ​មួយ​ក្នុង​ការ​ប្រកួត​បវរកញ្ញា​ថ្នាក់​ជាតិ។<ref>"The First Lady of the Kingdom"; The Royal House of Cambodia by Julio A. Jeldres, 2003 ISBN 974-90881-0-8 {{Please check ISBN|reason=Check digit (8) does not correspond to calculated figure.}}</ref> ទ្រង់​ត្រូវ​បាន​ផ្ដល់​គោរម្យងារ​ជា​អ្នកម្នាង ប៉ូល ម៉ូនិក សីហនុ រៀប​អភិសេក​របស់​ទ្រង់​ជាមួយ​ព្រះបាទ​ នរោត្តម សីហនុ​នៅ​ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥២។ បន្ថែម​ទៀត អ្នកម្នាង ម៉ូនិក ​គឺ​ជាកូនស្រី​នៃ​លោកស្រី ប៉ុម ពាង និង ជា​កូន​ប្ដី​ទី​ពីរ​របស់​គាត់​គឺ​លោក​ ហ្សង់ ហ្វ្រង់ស្វ័រ អ៊ីហ្ស៊ី ធនាគារិក​សញ្ជាតិ​បារាំង-អ៊ីតាលី។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/king.biography.html |title=King's biography |access-date=2013-08-04 |archive-date=2008-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080427112429/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/king.biography.html |url-status=dead |archivedate=2008-04-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080427112429/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/king.biography.html }}</ref> ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេច​ព្រះ​បរមនាថ [[នរោត្តម សីហមុនី]]​ មាន​ព្រះរៀម​និង​ព្រះអនុជ​ម្តាយទីទៃ​សរុប​ចំនួន​១៣​អង្គ។ ព្រះអង្គ​មាន​ព្រះអនុជ​បង្កើត​តែ​មួយ​អង្គគត់​គឺ​សម្តេច​ [[នរោត្តម នរិន្ទ្រពង្ស]] (១៨ កញ្ញា ១៩៥៤ - ៨ តុលា ២០០៣)។ អំឡុង​រដ្ឋប្រហារ​ឆ្នាំ​១៩៧០​ដោយ​លោកសេនាប្រមុខ​[[លន់ នល់]] ព្រះអង្គ​ស្តេច​គង់​នៅ​ប្រទេស​ឆេកូស្លូវ៉ាគី។ ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៧៥ ព្រះអង្គទ្រង់​យាង​ចាក​ចេញ​ពី​ទីក្រុង​ប្រាគ និង​បាន​ចាប់ផ្តើម​ការ​សិក្សា​ទាក់ទង​នឹង​វិស័យ​ភាពយន្ត​នៅ​ប្រទេស​កូរ៉េខាងជើង។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៧៧ ព្រះអង្គ​យាង​មាតុភូមិ​និវត្តន៍​មក​កាន់​ប្រទេស​កំណើត​វិញ។ ភ្លាម​ៗនោះ​ខ្មែរក្រហម​ដែល​កំពុង​កាន់​អំណាច​បាន​ប្រឆាំង​នឹង​រាជានិយម និង​បាន​ឃុំ​ព្រះអង្គ​នៅ​ក្នុង​ព្រះបរមរាជវាំង​ជាមួយ​ព្រះរាជវង្សានុវង្ស​ដទៃ​ទៀត​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧៩​ ក្រោម​ការ​អន្តរាគមន៍​ពី​សំណាក់​ប្រទេស ខណៈប្រទេស​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​ប្រទេស​វៀតណាម​វាយ​រំដោះ​ផង​នោះ។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៨១ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​យាង​ទៅ​កាន់​ទីក្រុង​ប៉ារីស​ដើម្បី​បង្ហាត់​បង្រៀន​របាំ​បាឡេ និង​បាន​ទទួល​ព្រះតួនាទី​ជា​ប្រធាន​សមាគម​របាំ​ខ្មែរ។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​គង់​នៅ​ប្រទេស​បារាំង​ជិត​២០​ឆ្នាំ ប៉ុន្តែ​ព្រះអង្គ​បាន​យាង​ទៅ​ទីក្រុង​ប្រាគ​ជា​រឿយៗ​ជា​ទី​ដែល​ព្រះអង្គ​បាន​ចំណាយ​ពេល​យ៉ាង​ច្រើន​ក្នុង​ព្រះជន្ម​ក្មេងវស្សា។ ព្រះអង្គ​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​តែ​មួយ​គត់​ដែល​មាន​ព្រះរាជសមត្ថភាព​មាន​ព្រះរាជបន្ទូលជា​ភាសា​ឆេក។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៩៣ ព្រះអង្គ​ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ជា​ប្រតិភូ​កម្ពុជា​ប្រចាំ​អង្គការ​យូនេស្កូ​ដែល​មាន​ទីស្នាក់ការ​នៅ​ទីក្រុង​ប៉ារីស​ប្រទេស​បារាំង ជា​ទី​ដែល​ព្រះអង្គ​មាន​ប្រជាប្រិយភាព​ចំពោះ​ការតស៊ូ​ធ្វើការ​យ៉ាង​ស្វិតស្វាញ និង​ភក្តីភាព​ចំពោះ​វប្បធម៌​កម្ពុជា។ ព្រះអង្គ​ធ្លាប់​បាន​បដិសេធ​ចំពោះ​ការ​តែងតាំង​ព្រះអង្គ​ជា​ឯកអគ្គរាជទូត​កម្ពុជា​ប្រចាំ​ប្រទេស​បារាំង។ <ref>[[The Weekend Australian]], 16–17 October 2004</ref> នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៤ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៤ ព្រះអង្គ​ត្រូវ​ជ្រើស​រើស​ដោយ​សមាជិក​ទាំង​៩អង្គនាក់​នៃ​ក្រុមប្រឹក្សា​រាជសម្បតិ្ត​ ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​ដំណើរការ​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​ និង​សម​ស្រប​ ក្រោយ​ពី​ដំណឹង​ដ៏​គួរ​អោយ​ភ្ញាក់​ផ្អើល​នៃ​ការ​ដាក់​រារាជ្យរបស់ព្រះ ករុណាព្រះបាទ​សម្តេច​ព្រះ [[នរោត្តម សីហនុ]] កាល​ពី​មួយ​សប្តាហ៍​មុន។ ការ​ជ្រើស​រើស​នេះ​គឺ​ស្រប​តាម​ការ​យល់​ព្រម​ពី​សំណាក់​សម្តេច​អគ្គមហាសេនាបតីតេជោ [[ហ៊ុន សែន]] អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា និង​សម្តេចក្រុមព្រះ [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] អតីតព្រះ​ប្រធាន​រដ្ឋសភា​ដែល​ជា​ព្រះរៀម​ម្តាយ​ទីទៃ​នៃ​ព្រះមហាក្សត្រ​ថ្មី ដែល​បុគ្គល​ទាំង​ពីរ​សុទ្ធ​តែ​ជា​សមាជិក​នៃ​ក្រុមប្រឹក្សា​រាជសម្បត្តិ។ សម្តេច​ព្រះ​បរមនាថ​ នរោត្តម សីហមុនី ទ្រង់​ឡើង​គ្រង​រាជសម្បត្តិ​នៅ​ថ្ងៃទី២៩ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៤ <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/3964277.stm |title=In Pictures: King Sihamoni's coronation |publisher=BBC News |date=2004-10-29 |accessdate=2012-06-11}}</ref> === ត្រឡប់មកមាតុភូមិវិញដោយពួកខ្មែរក្រហម === [[ឯកសារ:PrinceSihamoni200riel - Copy - Copy.jpg|រូបភាពតូច|ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់នរោត្តម-​សីហមុនី​កាល​នៅ​ព្រះរាជកុមារដូចបង្ហាញនៅលើក្រដាសលុយ ២០០រៀល]]ទោះបីជានៅឆ្នាំ១៩៧៦ ព្រះអង្គត្រូវបានបង្ខំឱ្យត្រលប់មកកម្ពុជាវិញ បន្ទាប់ពីត្រូវបានពួកខ្មែរក្រហមបោកប្រាស់ដោយទូរលេខក្លែងក្លាយ ដែលចុះហត្ថលេខាដោយ[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បញ្ជាឱ្យត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ។ ភ្លាមៗនោះ របបខ្មែរក្រហមដែលដឹកនាំដោយ ប៉ុល ពត បានប្រឆាំងនឹង[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|របបរាជានិយម]]ជាខ្លាំង ហើយបានដាក់អោយសមាជិករាជវង្សានុវង្សរួមមាន [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះអង្គនរោត្តម សីហមុនី]] [[នរោត្តម នរិន្ទ្រពង្ស|ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នរិន្ទ្រពង្ស]] មាតារបស់ព្រះអង្គ [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|នរោត្តម មុនីនាថ]] ព្រះបិតារបស់ព្រះអង្គ [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការឃុំខ្លួននៅក្នុង[[ព្រះបរមរាជវាំង]]ក្នុងរយៈពេលជាយូរ នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]  អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅកម្ពុជាជាលទ្ធផលបានធ្វើឱ្យសមាជិករាជវង្សមួយចំនួននៃព្រះរាជវង្សានុវង្សជាច្រើននាក់ត្រូវបានសម្លាប់ ហើយព្រះអង្គសីហមុនី និងសមាជិករាជវង្សភ្លាមៗនោះពួកទ្រង់ទាំងអស់រស់នៅក្នុងសេចក្ដីភាពភ័យខ្លាចជាប្រចាំសម្រាប់ជីវិតរបស់ពួកទ្រង់ ដោយបានបិទទ្វារចេញពីពិភពខាងក្រៅប្រកបដោយមានសុវត្ថិភាពនឹងប្រសិទ្ធភាព។ ពេញមួយរយៈពេលនៃការឃុំខ្លួនក្នុងព្រះរាជវាំង ព្រះអង្គទ្រង់បានរៀបរាប់ពីរបៀបដែលពួកខ្មែរក្រហមត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យទាក់ទងជាមួយនរណាម្នាក់ ហើយត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យមានអ្នកបម្រើនៅក្នុងវាំងនោះទេ។ ពួកទាហានខ្មែរក្រហមនឹងផ្តល់ព្រះក្រយាដល់ពួកទ្រង់រួមមានអង្ករ និងត្រី ដែលត្រូវបានកំណត់ត្រឹមតែពីរដងក្នុងមួយសប្តាហ៍ ហើយពួកទ្រង់មួយចំនួនភាគច្រើនធ្វើស្រែចំការដោយខ្លួនឯងពីសួនច្បារក្នុងវាំង។ ជាមួយនឹងការរំដោះទីក្រុងភ្នំពេញដោយរណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧៩ ដែលបានបណ្តេញពួកខ្មែរក្រហម សមាជិករាជវង្សានុវង្សត្រូវបានឡើងតាមយន្តហោះទៅកាន់ប្រទេសចិន ហើយហើយព្រះអង្គសីហមុនីបានធ្វើការជាលេខាសម្រាប់បិតារបស់ទ្រង់ជាបន្តបន្ទាប់។ === ការងារ === នៅឆ្នាំ១៩៨១ ព្រះអង្គទ្រង់បានផ្លាស់ទៅប្រទេសបារាំងដើម្បីបង្រៀនរបាំបាឡេជាសាស្រ្តាចារ្យផ្នែករបាំបុរាណ និងគរុកោសល្យសិល្បៈ ដែលជាមុខតំណែងដែលទ្រង់បានកាន់អស់រយៈពេលជិតពីរទសវត្សរ៍មកហើយ។ ក្រោយមកព្រះអង្គក៏ជាប្រធានសមាគមរបាំខ្មែរនៅទីនោះផងដែរ។ ព្រះអង្គបានរស់នៅក្នុងប្រទេសបារាំងអស់រយៈពេលជិត ២០ឆ្នាំ ហើយបានបន្តការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ទ្រង់ក្នុងវិស័យសិល្បៈ ដោយបានបង្កើតក្រុមរបាំ "របាំបាឡេ" ដែលជាក្រុមរបាំដើម ដែលក្នុងនោះទ្រង់បានបម្រើការជាអ្នកគ្រប់គ្រងទូទៅ និងជានាយកផ្នែកសិល្បៈ រួមជាមួយនឹងប្រធានក្រុមហ៊ុនសាជីវកម្មភាពយន្តខ្មែរ។ ក្នុងអំឡុងពេលនៅក្រៅប្រទេសនេះ មួយគ្រា ព្រះអង្គបានចូលបួសជាព្រះសង្ឃក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់[[បួរ គ្រី|សម្តេច បួរ គ្រី]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាសម្ដេចសង្ឃរាជរបស់កម្ពុជា។ [[ឯកសារ:French prime minister François-Fillon king norodom sihamoni.png|រូបភាពតូច|នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​បារាំងលោក ហ្វ្រង់ស័រ ហ្វីឡុង ជួប​ពិភាក្សា​ជាមួយ​ព្រះ​មហាក្សត្រ នរោត្តម សីហមុនី នៅក្នុងពិធីសម្ពោធប្រាសាទបាពួនក្នុង​ខេត្ត​សៀមរាប ឆ្នាំ​២០១១។]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ក្រុមប្រឹក្សាជាតិកំពូលរបស់កម្ពុជា ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយដំណោះស្រាយលេខ៦៦៨ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ជាផ្នែកមួយនៃដំណើរការអន្តរកាលក្នុងប្រទេស ស្របតាមកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩១ បានជ្រើសរើសជាឯកច្ឆ័ន្ទព្រះអង្គម្ចាស់សីហមុនី ជាអ្នកតំណាងអចិន្ត្រៃយ៍របស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ នៅឆ្នាំ១៩៩៣ ព្រះអង្គម្ចាស់ត្រូវបានតែងតាំងជាអ្នកតំណាងអចិន្ត្រៃយ៍របស់កម្ពុជា ប្រចាំ[[អង្គការយូណេស្កូ]] នៅទីក្រុងប៉ារីស ដែលជាតួនាទីដែលទ្រង់បានកាន់រហូតដល់ទ្រង់ឡើងសោយរាជ្យនៅឆ្នាំ២០០៤។ ក្នុងតួនាទីនេះ ទ្រង់ត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារការខិតខំប្រឹងប្រែង និងការលះបង់ចំពោះវប្បធម៌កម្ពុជា។ ព្រះអង្គធ្លាប់បានបដិសេធការតែងតាំងជាឯកអគ្គរាជទូតកម្ពុជាប្រចាំប្រទេសបារាំង។ នៅឆ្នាំ២០០៣ ព្រះអង្គត្រូវបានតែងតាំងជាទីប្រឹក្សាឯកជនជាន់ខ្ពស់របស់ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុនៅពេលនោះ។ == ការអប់រំនិងជីវិតនៅបរទេស == សា​បារាំង និង​ឆែក​យ៉ាង​ស្ទាត់​ជំនាញ។ ក្រៅ​ពី​នេះ​ ទ្រង់​ក៏​អាច​ប្រាស្រ័យ​[[ភាសា​អង់គ្លេស]] និង​រុស្សី​បាន​យ៉ាង​ប្រសើរ​ផង​ដែរ។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៧៥ ព្រះ​អង្គ​បាន​ចាក​ចេញ​ពី​ប្រាហ្ក ដើម្បី​ទៅ​សិក្សា​ផ្នែក​ខ្សែ​ភាពយន្ត នៅ​ប្រទេស​កូរ៉េ​ខាង​ជើង ហើយ​បន្ទាប់​មក​ទ្រង់​បាន​ត្រឡប់​ចូល​មាតុភូមិ​វិញ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៧៧។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៨១ ព្រះ​អង្គ​បាន​ផ្លាស់​ទៅ​ប្រទេស​បារាំង ដើម្បី​បង្រៀន[[​របាំ​បាឡេ]] ហើយ​បន្ទាប់​មក​ព្រះអង្គ​ធ្វើ​ជា​ប្រធាន​[[សមាគម​របាំ​ខ្មែរ]]។ ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​គង់​នៅ​ប្រទេស​បារាំង​អស់​រយៈ​ពេល​ជាង​២០​ឆ្នាំ។ == ព្រះរាជ​គោរម្យងារ == មុនពេលដែលទ្រង់ក្លាយជាព្រះមហាក្សត្រ <ref>{{Cite news|title=|url-status=live}}</ref>ព្រះអង្គមានគោរម្យងារជា​ព្រះមហាក្សត្រស្ដេចផែនដីប្រទេសកម្ពុជា ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះនរោត្ដម សីហនុ ទ្រង់​ព្រះរាជ​ទាន នា​ថ្ងៃ​ទី​១ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩៩៤ បន្ទាប់​មក​ត្រូវ​បាន​តំឡើង​ជា "​សម្ដេច​ព្រះ​បរមនាថ​" នា​ថ្ងៃ​ទី​៣១ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​២០០៤។ == ព្រះរាជាភិសេកព្រះមហាក្សត្របរមនាថ នរោត្ដម សីហមុនី 2004 == [[ព្រះបរមរាជវាំង|ព្]]រះអង្គត្រូវបានក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិ ជ្រើសតាំងជាឯកច្ឆ័ន្ទ ជា[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ព្រះ​រាជ​ពិធី​រាជាភិសេក​ព្រះ​អង្គ​ជា​ផ្លូវ​ការគឺ​ត្រូវ​បាន​ប្រារព្ធ​ឡើង​នៅ​ក្នុង​[[ព្រះបរមរាជវាំង|ព្រះ​បរម​រាជ​វាំងចតុមុខមង្គល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] នា​ថ្ងៃ​ទី​២៩ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៤ ដោយមានព្រះបរមនាមថា« '''ព្រះ​ករុណា​ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ​បរមនាថ នរោត្តម សី​ហ​មុនី សមាន​ភូមិ​ជាតិ​សាសនា រក្ខតខត្តិយា ខេមរា​រដ្ឋ​រាស្ត្រ ពុទ្ធិ​ន្ទ្រា​ធរា​មហាក្សត្រ ខេមរាជនា សមូហោភាស កម្ពុជ​ឯករាជ​រដ្ឋ​បូរណសន្តិ សុភមង្គលា សិរីវិបុលា ខេមរា​ស្រី​ពិរាស្ត្រ ព្រះ​ចៅ​ក្រុង​កម្ពុជា​ធិបតី'''» ដែលត្រូវបានប្រែជាមានអត្ថន័យថា «អ្នក​បម្រើ​មាតុភូមិ សាសនា ប្រជាជាតិ និង​ប្រជារាស្ត្រ​ខ្មែរ ដោយ​ស្វាមី​ភ័ក្តិ និង​ភ័ក្ដីភាព។ មហាក្សត្រ​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ និង​ព្រះ​ឥន្ទ្រ​លោក​ឧបត្ថម្ភ។ អ្នក​រួបរួម​ខេមរជន​ទាំង​អស់។ អ្នក​ការពារ​ឯករាជ្យ បូរណភាព​ទឹក​ដី និង​សន្តិភាព​របស់​កម្ពុជា ព្រម​ទាំង​សុភមង្គល សេរីភាព និង​វិបុលភាព របស់​ប្រជារាស្ត្រ​ខ្មែរ»៕<ref>{{Cite web |last=បូរិន |first=នួន |date=2020-05-14 |title=ព្រះជីវប្រវត្តិ៖ ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា |url=https://wmc.org.kh/article/84041/ព្រះជីវប្រវត្តិ៖-ព្រះបា/ |access-date=2023-08-24 |website=WMC |language=en-US }}{{Dead link|date=មករា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក === នៅថ្ងៃទី១២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៨ ព្រះអង្គសីហមុនីបានជ្រើសរើសសមាជិកចំនួន ២៦នាក់នៃព្រះរាជវង្សានុវង្សកម្ពុជាទៅកាន់ក្រុមប្រឹក្សារបស់ព្រះអង្គ ដែលក្នុងនោះមានញាតិសាច់សាលោហិតខាងប្រុងរបស់ព្រះអង្គ និងអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីព្រះអង្គ[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] ជាប្រធានទីប្រឹក្សា និងជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សា។ ជម្រើសផ្សេងទៀតរួមមាន ព្រះអង្គ[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិរ័ត្ន]] ព្រះនាង[[នរោត្តម ម៉ារី រណឫទ្ធិ|នរោត្តម ម៉ារី]] (មហេសីរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិ) និងព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ ធម្មិកោ]]។ ញាតិសាច់សាលោហិតខាងស្រីរបស់ព្រះអង្គ និងជាអតីតឯកអគ្គរាជទូតកម្ពុជាប្រចាំប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ព្រះនាង[[នរោត្តម អរុណរស្មី]] និងព្រះអង្គម្ចាស់ [[នរោត្តម សិរីវុឌ្ឍ|នរោត្តម សិរិវុឌ្ឍ]] ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាសមាជិកស្របច្បាប់។[[ឯកសារ:President Lee and Cambodia’s King Norodom Sihamoni (4348149784).jpg|រូបភាពតូច|ជំនួបពិភាក្សារវាងលោកប្រធានាធិបតីលី និង ព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម សីហមុនី]]ការតែងតាំងនេះត្រូវបានគេមើលឃើញថានៅពេលនោះដោយអ្នកសង្កេតការណ៍ថាជាសញ្ញានៃការបញ្ឈប់សមាជិករាជវង្សចូលរួមក្នុងនយោបាយ ដូចដែលទ្រឹស្តីរដ្ឋធម្មនុញ្ញមិនអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកបម្រើក្នុងពេលដំណាលគ្នាក្នុងរាជវាំង និងរដ្ឋាភិបាលទេ។ ជាការពិត របបរាជានិយមគឺជាកត្តាសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយកម្ពុជាតាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ ជាមួយនឹងសម័យកាលដែលគណបក្សរាជានិយមធ្លាប់បានគ្រប់គ្រងប្រទេស ដូចជា[[សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម|សង្គមរាស្ត្រនិយម]]របស់សម្ដេចសីហនុក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០-៦០ និងគណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០។ ឆ្លើយតបទៅនឹងការអត្ថាធិប្បាយនេះមន្ត្រីបក្សកាន់អំណាចមួយចំនួន និងសមាជិករាជវង្សបានទទូចថា មិនមានរបៀបវារៈនៅពីក្រោយការផ្លាស់ប្តូរនេះទេ ហើយវាមិនគួរត្រូវបានបកស្រាយថាជាការហាមឃាត់ ឬបញ្ចប់ការពាក់ព័ន្ធនយោបាយរបស់រាជវង្ស ទោះបីជាមានឥទ្ធិពល និងការបោះឆ្នោតក៏ដោយ ជោគជ័យនៃគណបក្សនយោបាយរាជានិយមបានធ្លាក់ចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ នៅចុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣ បន្ទាប់ពីការលាលែងពីនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[ហ៊ុន សែន]] លោកត្រូវបានប្រកាសថា ព្រះមហាក្សត្រនឹងតែងតាំងលោកឱ្យឡើងកាន់តំណែងជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សារាជបល័្លង្កបន្តពីព្រះអង្គ [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] ដែលបានទទួលសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ២០២១។ នេះស្របនឹងការប្រកាសតែងតាំងប្រធានរដ្ឋសភាលោក [[ហេង សំរិន]] រដ្មន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃលោក [[ស ខេង]] រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពាជាតិលោក [[ទៀ បាញ់]] និង លោកស្រី [[ម៉ែន សំអន]] រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងទំនាក់ទំនងរដ្ឋសភា និង ព្រឹទ្ធសភា និង អធិការកិច្ចដែលក្នុងនោះមានឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីទាំងបីរូបព្រមគ្នា ត្រូវបានតែងតាំងជាអ្នកផ្តល់ប្រឹក្សារាជបល័្លង្ក នៅពេលដែលពួកលោកបានលាឈប់ពីមុខតំណែងរៀងៗខ្លួន។ ការតែងតាំងចូលជាធរមាននៅពេលក្រោយក្នុងខែបន្ទាប់។ === តួនាទីក្នុងនយោបាយ === ព្រះមហាក្សត្រមានអំណាចក្នុងនយោបាយនៅមានកម្រិត ហើយទ្រង់ហាក់ដូចជាកម្រនឹងចូលរួមក្នុងឆាកនយោបាយរបស់កម្ពុជាឡើយ ដោយព្រះអង្គអនុលោមតាមតួនាទីរបស់ព្រះអង្គជាព្រះមហាក្សត្រគ្មានកាន់អំណាចដូចបានចែងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ក៏មានពួកឥស្សរជនមកគណបក្សប្រឆាំងរបស់កម្ពុជាមួយចំនួនបានអំពាវនាវឱ្យព្រះអង្គមានសន្ទរកថា និងពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ក្នុងបញ្ហានយោបាយរបស់ប្រទេស ដូចជាសម្ដេចនរោត្តម សីហនុ ជំនាន់មុនដែរ ដោយអះអាងថា ព្រះមហាក្សត្រមានសិទ្ធិធ្វើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនូវល័ក្ខខ័ណ្ឌនៃអំណាចស្របតាមរបស់ព្រះអង្គ។ ផ្ទុយទៅវិញ មានអ្នកខ្លះផ្សេងទៀតបានព្រមានប្រឆាំងនឹងការយល់ឃើញនេះ ដោយលើកឡើងថា រដ្ឋធម្មនុញ្ញធានាយ៉ាងតឹងតែងចំពោះព្រះមហាក្សត្រ។ ដោយកត់សម្គាល់ថា ការងាកទៅរកការធ្វើអន្តរាគមន៍ផ្នែកនយោបាយ មិនមែនជាផលប្រយោជន៍យូរអង្វែងរបស់រាជាធិបតេយ្យ ឬប្រទេសជាតិនោះទេ។ ព្រះអង្គសីហមុនី ចាប់តាំងពីដើមរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់បានសន្យា និងប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលជំហរនយោបាយយ៉ាងទូលំទូលាយ។ [[ឯកសារ:6th National Assembly of Cambodia official portrait.jpg|រូបភាពតូច|តំណាងរាស្រ្តរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ទាំង១២៥រូប ថតរូបអនុស្សាវរីយ៍ជាមួយ ព្រះមហាក្សត្រ ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី នៅក្នុងសម័យប្រជុំពេញអង្គលើកទី១ នីតិកាលទី៦ នាឆ្នាំ២០១៨។]] ក្នុងអំឡុងពេលដំណើរការជ្រើសរើសរាជាធិបតេយ្យ ព្រះបាទនរោត្ដម សីហនុ បានត្រាស់បង្គាប់ថា វិធីសាស្រ្តអព្យាក្រិត្យ និងមិនលំអៀងរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់សីហមុនីចំពោះនយោបាយថាជាចរិតសំខាន់សម្រាប់មូលហេតុដែលទ្រង់ស័ក្តិសមនឹងតួនាទី។ ការកំណត់ធ្វើនយោបាយណាមួយនៃរបបរាជានិយមជាស្ថាប័នមួយ ខណៈពេលដែលរក្សាបាននូវអព្យាក្រឹតភាព ក៏ដូចជាភាពស្របច្បាប់ ជាពិសេសចំពេលបរិបទដ៏ចម្រូងចម្រាស និងចលាចលនៃនយោបាយកម្ពុជា។ == គ្រឿង​ឥស្សរិយយស == * ឥស្សរិយយស [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ថ្នាក់​មហាសេរីវឌ្ឍន៍ * ឥស្សរិយយស មុនីសារាភ័ណ្ឌ ថ្នាក់​មហាសេរីវឌ្ឍន៍ * មន្ត្រីធំនៃ​កងពល​កិត្តិយស នៃ​សាធារណរដ្ឋ​បារាំង * មេដាយ​ប្រាក់​នៃ​ក្រុង​ប៉ារីស នៃ​សាធារណរដ្ឋ​បារាំង == តួនាទីសំខាន់ == === ភាសា === ក្រៅពីភាសាខ្មែរ ព្រះករុណាស្តេច​ទ្រង់​អាច​ប្រើប្រាស់ភាសាឆេក ភាសាបារាំង និងភាសាអង់គ្លេស​យ៉ាង​ស្ទាត់ជំនាញ។ === ការងារសប្បុរសធម៌ === នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ បានផ្តោតលើសុខុមាលភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ។ ព្រះអង្គត្រូវបានអ្នកខ្លះចាត់ទុកថាជា ព្រះមហាក្សត្រដ៏សុរាបសារមួយអង្គ ដោយសារតែកាប្រឹងប្រែងការងារសប្បុរសធម៌របស់ព្រះអង្គ និង ល្បីល្បាញខាងធ្វើសកម្មភាពមនុស្សធម៌ ។ [[ឯកសារ:Norodom Sihamoni (2007).jpg|រូបភាពតូច|នៅឆ្នាំ២០០៧ ព្រះបាទសម្តេច នរោត្តម សីហមុនី ទ្រង់បានយាងទៅកាន់សាលាបច្ចេកទេសដុនបូស្កូនៅខេត្តព្រះសីហនុ ហើយបានបើកសម្ពោធសាលាសណ្ឋាគារដុនបូស្កូជាផ្លូវការ។ ព្រះអង្គចង់យាងទៅសួរសុខទុក្ខយុវជនដែលកំពុងទទួលបានជំនាញ និងមកពីស្ថានភាពក្រីក្រមកពីភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសកម្ពុជា។ នៅខាងទ្រង់គឺលោក ចញ វីស្សឺរ ដែលជាអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាជនជាតិហូឡង់។]] កាលនៅឆ្នាំ២០០៦ ដែលនៅពេលដែលការផ្លាស់ប្តូរទីតាំងនៃសាខាមួយនៃ[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ]]បានបង្កឱ្យមានការរអាក់រអួលដល់សិស្ស និងលោកគ្រូ អ្នកគ្រូ រួមទាំងការបារម្ភពីសុវត្ថិភាពផងដែរនោះ ព្រះអង្គបានរៀបចំការបរិច្ចាគរថយន្តចំនួន ៣គ្រឿងដល់ ជួយក្នុងការដឹកជញ្ជូន។ នៅអំឡុងពេលក្រោយការរត់ជាន់គ្នានៅទីក្រុងភ្នំពេញឆ្នាំ២០១០ នៅ[[កោះពេជ្រ]]ដែលបានឃើញមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់ និងរបួស ព្រះអង្គបានទៅជួយជនរងគ្រោះ និងក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេ ដោយបរិច្ចាគថវិកាដល់គ្រប់ៗគ្រួសារដែលបានបាត់បង់សមាជិកគ្រួសារក្នុងឧបទ្ទវហេតុនេះផងដែរ។ ជាជំនួយផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុដល់អ្នកដែលរងរបួស ។ ក្នុងឆ្នាំំ២០១៦ ព្រះអង្គបានបរិច្ចាគទឹកប្រាក់រាចំនួន ៦.៥ លានដុល្លារពីប្រាក់ចំណូលដែលទទួលបានពីការលក់ព្រះរាជលំនៅឋាននៅខេត្តកោះកុង ដល់មូលនិធិគន្ធបុប្ផា ដែលមើលការខុសត្រូវលើក្រុមមន្ទីរពេទ្យកុមារល្បីៗទូទាំងប្រទេស។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៨ តាមការដឹងពីទុក្ខលំបាករបស់ប្រជាពលរដ្ឋខេត្តដែលរងផលប៉ះពាល់ដោយទឹកជំនន់ លោកបានប្រគល់ទំនិញសំខាន់ៗដល់ប្រជាពលរដ្ឋជាង ៥០០ គ្រួសារ។ ពេលខ្លះ ព្រះអង្គថែមទាំងបានជួយដល់បងប្អូនជនរួមជាតិរបស់ទ្រង់ដោយផ្ទាល់ដៃក្នុងពេលមានឧប្បត្តិហេតុមិនល្អ ដូចជាការចេញចូលទៅក្នុងតំបន់លិចទឹក និងប្រគល់ទំនិញដល់ជនរងគ្រោះដោយផ្ទាល់ ហើយត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានស្នើសុំឱ្យរថយន្តរដ្ឋផ្លូវការរបស់ទ្រង់ឈប់ ដូច្នេះទើបព្រះអង្គ អាចផ្តល់ភួយដល់ជនជាតិខ្មែរវ័យចំណាស់ម្នាក់ ដែលទ្រង់បានឃើញនៅតាមដងផ្លូវ។ បន្ថែមពីនេះ ព្រះអង្គត្រូវបានគេនិយាយថានឹងបរិច្ចាគដល់កាកបាទក្រហមកម្ពុជាជាប្រចាំនិងបានអនុញ្ញាតពីព្រះមហាក្សត្រសម្រាប់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ សាលារៀន មណ្ឌលកុមារកំព្រា សហគមន៍ដែលកំពុងតស៊ូ ស្ថាប័នសាសនា មនុស្សដែលរងផលប៉ះពាល់ដោយពិការភាព មជ្ឈមណ្ឌលស្តារនីតិសម្បទា អង្គការសុខភាពផ្លូវចិត្ត ជនរងគ្រោះនៃអំពើហិង្សា និងឧបត្ថម្ភការធ្វើដំណើររបស់សិស្ស ក្នុងចំណោមអ្នកដទៃទៀត។ សកម្មភាពសប្បុរសធម៌របស់ទ្រង់បានពង្រីកនៅក្នុងបរិបទអន្តរជាតិផងដែរ ដូចជា បន្ទាប់ពីព្យុះសង្ឃរាកាទ្រីណា ព្រះមហាក្សត្របានធ្វើអំណោយផ្ទាល់ខ្លួនដល់ជនរងគ្រោះដោយព្យុះ។ ចំពេលមានការរាតត្បាតជាសកលនៃជំងឺកូវីដ-១៩ ព្រះមហាក្សត្រ សីហមុនី រួមជាមួយសម្តេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្តម មុនីនាថ បានប្រោសព្រះរាជទានថវិកាចំនួនជាង ១លានដុល្លារ ដល់ការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ដើម្បីដោះស្រាយស្ថានការណ៍នៅកម្ពុជា ដោយជំរុញឱ្យមានយុទ្ធនាការសាធារណៈរួមគ្នាទូទាំងប្រទេស។ ជាងនេះទៅទៀត ព្រះមហាក្សត្របានចូលរួមចំណែកក្នុងការផ្តល់នូវការផ្គត់ផ្គង់សំខាន់ៗ រួមទាំងការបរិច្ចាគអាហារ ទឹក និងម៉ាសដល់ប្រជាជនកម្ពុជាដែលរងផលប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយជំងឺកូវីដ-១៩។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២២ ទ្រង់បានបរិច្ចាគ ៥០០,០០០ដុល្លារ ដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដោះមីនដែលកំពុងបន្តនៅក្នុងប្រទេស ដែលនៅតែញាំញីដោយបញ្ហាមីនដែលបន្សល់ពីជម្លោះជាច្រើនទសវត្សរ៍។ ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សហមុនី ព្រះអង្គបានយកព្រះទ័យទុកដាក់យ៉ាងខ្លាំងក្នុងទំនាក់ទំនងជាមួយបណ្ដាប្រទេសជាមិត្ត ព្រះអង្គតែងតែប្រោសព្រះរាជទាន និងធ្វើសវនាកាជាមួយអង្គទូតអស់អាណត្តិ និងមន្ត្រីអង្គទូតថ្មី ដើម្បីចូលគាល់សម្ដែងការគួរសម និងពិភាក្សាការងារផ្សេងៗ ដើម្បីពង្រីកទំនាក់ទំនង និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយបណ្តាប្រទេសជាមិត្តនានាលើសកលលោក។ == ឯកសារយោង == {{Reflist}} * {{S-start}} {{Succession box|before=[[នរោត្តម សីហនុ|ព្រះបាទ​សម្ដេច​នរោត្តម សីហនុ]].|title=[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|សម្ដេច​ព្រះមហាក្សត្នៃរកម្វុជទេឝ]]|years=|after=យកតំណែងឥឡូវនេះ.}} {{s-end}} [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនរោត្តម]] 8udqe481d01850bwwexblc95tqepeo4 0 24805 334514 303643 2026-04-21T17:07:58Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334514 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Mikoyan mig29.jpg|300px|រូបភាពតូច]] '''Mikoyan MiG-29''' (រុស្ស៊ី: МикоянМиГ-29; អង្គការណាតូឈ្មោះរាយការណ៍: "Fulcrum") គឺជាយន្តហោះចម្បាំងយន្តហោះជំនាន់ទីបួនដោយបានរចនាឡើងនៅក្នុងសហភាពសូវៀត។ បានអភិវឌ្ឍដោយការិយាល័យរចនា Mikoyan ជាចម្បាំងឧត្តមភាពខ្យល់ក្នុងអំឡុងពេលឆ្នាំ 1970, MiG-29 រួមជាមួយធំ Sukhoi Su-27 ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីប្រឆាំងនឹងយន្តហោះចម្បាំងរបស់អាមេរិកថ្មីដូចជា McDonnell Douglas F-15 Eagle បាននិងសក្ដានុពលទូទៅ F-16 របស់ក្រុមហ៊ុន Falcon ការប្រយុទ្ធគ្នា ។ <ref name= Gordon_Davidson_p9>Gordon and Davison 2005, p. 9.</ref> ការ MiG-29 ដែលបានបញ្ចូលសេវាជាមួយទ័ពអាកាសសូវៀតនៅឆ្នាំ 1983 ។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំនភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons|Mikoyan MiG-29}} * [http://www.migavia.ru/eng/production/?tid=1&id=17 MiG-29/-29UB/-29SE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140807153322/http://www.migavia.ru/eng/production/?tid=1&id=17 |date=2014-08-07 }}, [http://www.migavia.ru/eng/production/?tid=1&id=18 MiG-29SD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229143025/http://www.migavia.ru/eng/production/?tid=1&id=18 |date=2008-12-29 }}, [http://www.migavia.ru/eng/production/?tid=1&id=20 MiG-29SMT, upgraded MiG-29UB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229130550/http://www.migavia.ru/eng/production/?tid=1&id=20 |date=2008-12-29 }}, and [http://www.migavia.ru/eng/military_e/MiG_29_K_KUB_e.htm MiG-29K/KUB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317093834/http://www.migavia.ru/eng/military_e/MiG_29_K_KUB_e.htm |date=2013-03-17 }} pages on the official Russian Air Corporation MiG site * [http://www.fabulousfulcrums.de/index_e.html German Luftwaffe's former MiG-29 Staffel 1./JG 73"Steinhoff" in Laage] * [http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/mig-29.htm MiG-29 "Fulcrum" page on GlobalSecurity.org] * [http://www.milavia.net/aircraft/mig-29/mig-29.htm MiG-29 page on milavia.net] * [http://www.scribd.com/doc/49481652 Manual: (2001) GAF T.O. 1F-MIG29-1 Flight Manual MiG-29] <!-- U.S. military manuals are Public Domain and available to electronically at no cost. This is not a copyright violation. --> * [http://urrib2000.narod.ru/EqMiG29-e.html Cuban MiG-29] * [http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=1197 US purchases MiG-29 fighters from Moldova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002092955/http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=1197 |date=2006-10-02 }} * [https://www.redstar.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=2863:mig-29-fulcrum-9-12&catid=499&lang=en&Itemid=538 Photos of MiG-29 Fulcrum-A "9–12"] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យន្តហោះ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យន្តហោះប្រដេញ]] mxv88p4jzumiavicwac79uxobz20vn2 2 34699 334510 232758 2026-04-21T14:18:36Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Xi_Jinping_and_Norodom_Sihamoni_portrait_Phnom_Penh_(02).jpg|Xi_Jinping_and_Norodom_Sihamoni_portrait_Phnom_Penh_(02).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletio 334510 wikitext text/x-wiki [សេចក្ដីផ្ដើម] ជាដំ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​បូង​!សូមជំរាប់សួរលោកពុកខ្ញុំបាទឈ្មោះ សាន សារឿន​ ភេទប្រុស សិក្សានៅសាលា​ បច្ចែកទេស​ ដុនបូស្កូកែប ផ្នែកព៏តមានវិទ្យា​ ជំនាន់ទី ៥ ៕ កូន​មកេពីស្រុកដងទង់ ហើយកើតនៅឆ្នាំ ១៩៩៧។ ​ #ភូមិស្រូវក្រោម ភូមិស្រូវក្រោមនេះដែរ គឺមានប្រជាជនប្រហែល៣៥០០នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨នឹងក្នុងឆ្នាំ២០០៨ភូមិនេះមាន​ប្រជាជនចំនួន៣៨០០នាក់។នៅក្នុងស្រុកដងទង់​ មានប្រជាជនប្រមាណ៥៥.០០០នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨។ប្រជាជនរស់នៅក្នុងភូមិនេះភាកច្រើនប្រកបមុខរបរកសិករ នឹង ប្រកបកសិកម្មផងដែរហើយនៅក្នុងភូមិស្រូវក្រោមនេះវិញពុំសូវមានប្រជាជនរៀនសូត្រច្រើននោះទេ ដោយសារតែមានរោងចក្រនៅក្បែរនោះ​ ហើយ​ ប្រជាជនមានភាពក្រីក្រចខ្វះខាត​ថវិការរៀនសូត្រ។ ទើបដាច់ចិត្តបង្ខំចិត្តទៅធ្វើការនៅរោងចក្រ​ ទិឆ្ងាយពីភូមិស្រុក ជូនកាលថែមទាំង ឆ្លងដែនទៅប្រទេសក្រៅទៀតផង។ហើយ​និយាយខាងធ្ចើស្រែចម្ការវិញ ភូមិស្រូវក្រោម បាគឺមានការពិបាកវេទនាបន្ទិចដោយសារតែកត្តាអាកាសធាតុមិនអំណោយផល ហើយបច្ចុប្បន្នមានភាពរាំងស្ងូត ហើយ មានជំនន់:នៅដើមឆ្នាំអត់មានទឹកភ្លៀងទេរាំង រីឯនៅចុងឆ្នាំវិញមានទឹកជំនន់ពិបាកនិងប្រមូលផល។នៅពេលដែលមានភ្លៀងទឹកបានមកចាក់ក្នុងភូមិស្រូវក្រោមដោុយសារតែភូមិនេះមានលក្ខណះក្រោមគេ ហើយពិកនិងការបង្ហូចេញថែមទាំងមានលិចភូមិ លិចផ្ទះទៀតផង។ជាពិសេសទៀតគឺពិបាកចេញចូលមេភូមិសូវយកចិតទុកដាក់ប៉ុន្តែ កំពុងមានវិធានការទបស្កាត់កុំឧ្យកើតមាននឹងកែប្រែឡើង។ ==សេដ្ជកិច្ចភូមិស្រូវក្រោម== ក្រៅពីដំណាំស្រូវ មានដាំដំណាំបន្តប់បន្សំជាច្រើនទៀតដូចជា​​​ ស្វាយ ទាប ឆៃថាវ ដំឡូង ត្រាវ ពោត​ ស្ពី​ ម្រេច ...ល។ ជាពិសេសគឺដំណាំម្រេច ដែលជាដំណាំសនាំមុខគេបង្អស់នៅតំបន់នោះ ចំនែកដំណាំម្រេចវាមានតម្លៃខ្ពស់ ទាំងនៅទីផ្សារក្នុងស្រុក និងទីផ្សារអន្តរជាតិ​ បច្ចុប្បន្ននេះវាកំពុងមានគុណភាពខ្ពស់ខ្លាំងណាស់ ដែលបាននាំចេញទៅក្រៅប្រទេស ជាពិសេសនាំចេញទៅប្រទេសសហរដ្ឋអាមេរិចដែលជាកិត្យានុភាពកសិកម្ម របស់ប្រទេសកម្ពុជា។ ហើយនៅក្នុងភូមិគឺកំពុងតែសាងសង់ប្រឡាយទឹក និង​ ជីកអណ្ដូងជាច្រើន [[ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត]]​ សំរាប់ធ្វើស្រែប្រាំង ដើម្បីធ្វើអោយប្រជាជនទទួលបានទិន្នផល់ខ្ពស់ និងមានជីវភាពធូរធារ។ចំនែកឯអាជីវករលក់ដូរវិញ ឃើញថាសេដ្ឋកិច្ចគ្រួសារមានសំទុះយ៉ាងខ្លាំង​​ ព្រោះការប្រកបរបរនេះមានការរៀបចំសមល្មមងាយស្រួលរកស៊ីជាងរបរផ្សេងៗ​ និងមានអាជីវកម្មក្នុងផ្សារ[[ផ្សាដងទង់ចំនែកឯមន្រ្តីរាជការវិញ រយះពេលប៉ុន្មានឆ្នាំនេះមានសំទុះរីកចំរើនគួរអោយគាត់សំគាល់ ជាពិសេស គ្រូបង្រៀន ប៉ូលីស ទាហាន និង ធ្វើការនៅអង្គការផងដែរ ព្រោះយុវជន យុវនារីបានរៀនច្រើន និងមានចំនេះដឹងច្រើនផងដែរ។ #វិស័យអប់រំភូមិស្រូមក្រោម ចំពោះវិស័យអប់រំក្នុងភូមិដំណាក់កន្ទួតមានការរីនចម្រើនយ៉ាងរហ័សដោយសារក្នុងភូមិមានការសាកសង់សាលារៀន​ ជាច្រើនតាំងពីថ្នាក់មតេយ្យ រហូតដល់ ថ្នាក់វិទ្យាល័យ និងមានលោកគ្រូអ្នកគ្រូ​ ចាំបង្ហាត់បង្រៀនដល់សិស្សានុសិស្សា ដោយយកចិត្តទុកដាក់ ។​ ហើយដោយសារតែប្រជាជន មានចំណេះដឺង ពួកគេបានបញ្ទូនកូនៗរបស់ពួកគេ មកសាលារៀន​ ដើម្បីក្រេបជញ្ជក់ចំណេះវិជ្ចា​ អោយបានខ្ពង់ខ្ពស់ ដើម្បីយកចំណេះដឺងទាំងនេះយកទៅអភិវឌ្ឃន៍ ប្រទេេសជាតិ និង​ គ្រូសារ អោយការរីនចម្រើន។ បើនិយាយពីវិស័យអប់រំវិញមានការឈានទៅមុខដោយមាន សាលារៀនជាច្រើនសំរាប់អោយ​ កុមារា កុមារី យុវជន យុវនារី ទៅសិក្សាដើម្បីក្រេបជញ្ជក់យកចំណេះ និងក្លាយជាពលរដ្ឋល្អនៅក្នុងសង្គម ហើយក្លាយជាសរសទ្រូងសំរាប់ប្រទេសជាតិផងដែរ ។ #វិស័យសុខាភិបាលភូមិស្រូវក្រោម ចំពេោះវិស័យសុខាភិបាល ក្នុងភូមិនេះឃើញមានការរីនចម្រើនដែរ ដែលគ្រូពេទ្យ មានចំណេះដឺងខ្ពស់ក្នុងការព្យាបាលជំអី និងចេះរាក់ទាក់ដល់ប្រជាជនក្នុងភូមិ នៅតំបន់នោះមានមន្ទីរពេទ្យបង្អែក មួយដែលជួយសំរួលដល់ប្រជាជននៅពេលមានជំងឹឈឺថ្កាត់​ ហើយមានពេទ្យជំនាញដើម្បីពិនិត្យនិងពិគ្រោះជំងឺ​ និងមានភាពងាយស្រួលក្នុង សង្រ្គោះបន្ទាន់ ដូចជានៅពេលសំរាលបុត្រមានពេទ្យជំនាញសំរាប់ធ្វើការសំរាល និងមានបទពិសោធក្នុងការធ្វើការងារច្រើន។ ==ការអភិវឌ្ឍន៏== ចំពោះការអភិវឌ្ឈន៍ចំពោះភូមិស្រូវក្រោម​ វិញបើនិយាយពីផ្លូវមានភាពងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំណើរជាងមុន ដោយមានផ្លូវលំ​ មន្ទីរពេទ្យ សាលារៀន អណ្ដូង អណ្ដូងលូ​ ជាច្រើន​ មានប្រពន្ទ័ធារាសាស្រ្ត សំរាប់ផ្គត់ផ្គង់ ដល់ការធ្វើស្រែប្រាំង ចំការ និង ដំណាំផ្សេងៗជាច្រើនទៀត​នៅក្នុងភុូមិ ​​ ។ ជាពិសេសជាងនេះទៅទៀត នៅក្នុងតំបន់នោះនិង​ មានគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍នូវផ្លូវគមនាគមន៍សម្រាប់អោយប្រជាពលរដ្ឋនៅតំបន់នោះងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំណើរនិងប្រកបរបររកស៊ីផងដែរ។ ===សន្តិសុខភូមិស្រូវក្រោម== ចំពោះផ្នែកសន្ដិសុខក្នុងភូមិវិញ មានសណ្ដាប់ធ្នាប់ល្អ​​ គ្នានអំពើលួចឆក់ប្លន់​ គ្នានការជួរដូរក្រឿងញៀន គ្នានក្នេងទំនើង ដែលមិនធ្វើអោយប៉ះពាល់ដល់ការប្រកបរបរប្រជាជនឡើយ ​។ <span style="font-family: khmer os muol light; font-size:1៥០%;color:Green;" class="" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;font-family: khmer os muol light; font-size:1៥០%;color:Green;&quot;}" href="ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត">ឃុំនៅស្រុកដងទង់ កំពត</span> ​ ស្រុកដងទង់មានឃុំចំនួនដប់ គឺៈ ​ * [[ឃុំដំណាក់សុក្រំ]] * [[ឃុំដងទង់]] * ឃុំខ្ជាយខាងជើង(កំពត) * ឃុំខ្ជាយខាងត្បូង(កំពត) * ឃុំមានរិទ្ធិ(កំពត) * ឃុំស្រែជាខាងជើង(កំពត) * ឃុំស្រែជាខាងត្បូង(កំពត) * [[ឃុំទទុង(កំពត)]] * អង្គរមាស(កំពត) * ឃុំល្អាង(កំពត)ឃុំដងទង់ ឃុំដងទង់ ជាឃុំដងទង់មួយដែលមានប្រជាជនរស់នៅយ៉ាងកុះករ​ ហើយប្រជាជនមានការអភិវឌ្ឍន៍មានការងារធ្វើគ្រប់គ្នា នេះដោយសារតែថ្នាក់ដឹកនំមានការយកចិតទុកដាក់ទៅលើប្រជាជន។ ហើយទីនោះវិញមានសន្តិសុខភូមិដើរស្វាត់ស្វែងក្នុងឃុំ ប្រជាជនមានការសាមគ្គីនៅពេលដែលមានការអសន្តាប់ធ្នាប់អ្វីមួយបានកើតឡើង។​ជាពិសេសទៀតនៅេពេលដែលមានបុណ្យការ ទានអ្វីមួយ បើសិនមានក្មេងទំនើងមានការ វាយកាប់ចាក់គ្នាបើពូលិសចាប់បាន​ ឬ សន្តិសុខភូមិចាប់បាន​នោះពិតជាពិបាក់ក្នុងក្នុងការដោះលែងវិញណាស់ មានន័យថាមិនងាយដោះលែង ទោះបី​ក្មេងទំនើងនោះជាកូនអ្នកមានយ៉ាងណាក៍ដោយ គឺពូលិសមិនមានការស៊ីសំណូកនោះដែរ គឺមានច្បាប់វិន័យច្បាស់លាស់។ បើសិនមានរឿងប្តឹងផ្តល់គ្នាសូមកុំអោយដល់ស្រុកឬក៍ខេត្តអី លក់គោលលក់ដីសឹងតែមិនគ្រាប់ដែរ។នេះដោសារតែមេដឹកនាំយកចិត្តទុកដាក់ទៅលើប្រជាជនហើយប្រជាជនមានការយល់ដឹងច្រើនពីបញ្ហាុមួយចំនួន។ ==ស្រុកដងទង់== គឺជាស្រុកមួយដែលស្ថិតនៅខេត្តកំពត។ ស្រុកដងទង់គឺជាស្រុកមួយក្នុងចំណោមស្រុកទាំងប្រាំបីនៃខេត្ដកំពត​ ។​ បើយើងធ្វើដំណើរទៅស្រុកដងទង់យើងធ្វើដំណើរ​តាមផ្លូវជាតិលេខ៣​ដល់ស្រុកឈូកបត់ទៅទិសខាងត្បូងខាងលិចវិទ្យាល័យឈូកហើយប្រហែល២០km យើងនិងដល់ស្រុកដងទង់ ហើយធ្វើដំំណើរពីស្រុកកំពង់ត្រាច មកស្រុកដងទង់ក៏បានដែរ។​ ស្រុកដងទង់មានផ្លូវបំបែកជាបួនគឺ​​ ទៅទិសខាងកើតទៅឈុំ ទទុង ត្រពាំងត្រាំញ់ ទិសខាងលិចទៅវត្ដក្រាំលាវ ខាងត្បូងទៅស្រុកកំពង់ត្រាច និងខាងជើងទៅស្រុកឈូក ។ ស្រុកនេះមានវិទ្យាល័យមួយ ឈ្មោះថា វិទ្យាល័យប៉ុនរ៉ានីហ៊ុនសែនដងទង់​​​​​ បឋមសិក្សាដងទង់ និងមានផ្សាមួយឈ្មោះថា ផ្សារដងទង់ ​ដែលមានប្រជាជនជាច្រើន ។ ស្រុកដងទង់គឹជាស្រុកមួយដែលស្ថិតនៅតំបន់ដាច់ស្រយាល ពីទីរួមខេត្ដកំពត។ ស្រុកដងទង់មានព្រំប្រទល់ខាងលិចជាប់ស្រុកទឺកឈូ​ ខាងត្បូងជាប់ស្រុកកំពង់ត្រាច ខាងកើតជាបស្រុកបន្ទាយមាស​ ខាងជើងជាប់ស្រុកឈូក។ <ref>[[ស្រុកដងទង់ខេត្ដកំពត|ស្រុកដងទង់]]</ref> * [[ស្រុកកំពង់ត្រាច]] ស្រុកកំពង់ត្រាចគឺជាស្រុកមួយក្នុងចំណោមស្រុក-ក្រុងទាំង៨នៃខេត្តកំពត និង ស្រុកនេះបានតាំងនៅប៉ែកខាងកើតដែលជាប់នឹងព្រំដែនវៀតណាមនៅភាគខាងកើត ស្រុកបន្ទាយមាសនៅភាគខាងជើង ១៦គីឡូបៃ(៧៧៤ពាក្យ) - ម៉ោង២១:១២ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០៣ ខែមេសា ឆ្នាំ២០១៧ * [[ប្រជាជនខ្មែរ]] ចំណុចកំពូលនៃអរិយខ្មែរ។ ស្រុកកំពង់ត្រាច(កូអរដោនេ: 10°33′N 104°28′E) គឺជាស្រុកមួយក្នុងចំណោមស្រុក-ក្រុងទាំង៨នៃខេត្តកំពត និង ស្រុកនេះបានតាំងនៅប៉ែកខាងកើតដ ១០គីឡូបៃ(៦២០ពាក្យ) - ម៉ោង០៧:៥២ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៧ * [[ស្រុកជុំគិរី]] com/ <nowiki>http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/kampot.html</nowiki> គណកម្មការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត ខេត្ត/ក្រុងនៅប្រទេសកម្ពុជា ក្រសួងទេសចរកម្ពុជា ៩៧៤បៃ(៥២ពាក្យ) - ម៉ោង២០:០០ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី០៧ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៣ * [[ស្រុកឈូក]] ស្រុកឈូក រួមមាន ១៤ ឃុំ ៖ ឃុំបានៀវ ឃុំបឹងនិមល ឃុំឈូក ឃុំដូនយ៉យ ឃុំក្រាំងស្បូវ ឃុំក្រាំងស្នាយ ឃុំល្បើក ឃុំមានជ័យ ឃុំនរាយណ៍ ឃុំសត្វពង ឃុំត្រពាំងបី ឃុំត្រមែង ១គីឡូបៃ(៦៥ពាក្យ) - ម៉ោង២០:០០ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី០៧ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៣ * [[ខេត្តកំពត]] អត្ថបទនេះនិយាយអំពី ខេត្តកំពត ចំណែកក្រុងកំពត សូមចុច នៅទីនេះ ខេត្តកំពត ជា ខេត្ត មួយស្ថិតនៅប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសកម្ពុជា មានចម្ងាយ ១៤៨ គ.ម. ពីទីក្រុងភ្នំពេញ ៩៣គីឡូបៃ(៥២៥០ពាក្យ) - ម៉ោង១៣:០៧ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០១៧ * [[ស្រុកកំពត]] ស្រុកកំពត គឺជាអតីតស្រុកមួយនៃខេត្តកំពតរួមមាន ១៦ឃុំ បន្ទាប់ពីបង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលថ្មីមក បច្ចុប្បន្នបានប្ដូរទៅស្រុកទឹកឈូរវិញហើយ៖ ឃុំបឹងទូក ឃុំជុំគ្រៀល ឃុំកំពង់ក្រែង ២គីឡូបៃ(៨៧ពាក្យ) - ម៉ោង០៤:០២ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី០២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៣ * [[ស្រុកទឹកឈូ]] ស្រុកទឹកឈូ ជាស្រុកមួយក្នុងចំណោមក្រុង និង ស្រុកទាំង៨របស់ខេត្តកំពតពីមុនស្រុក ទឹកឈូ មានឈ្មោះថា ស្រុកកំពត មានទីតាំងស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតចំងាយ ៦គីឡូម៉ែត្រពីក្រុងកំពត ៧គីឡូបៃ(៣៨៨ពាក្យ) - ម៉ោង០៨:៤៦ ថ្ងៃអង្គារ ទី០២ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៧ * [[ស្រុកដងទង់ខេត្ដកំពត]] គឺជាស្រុកមួយដែលស្ថិតនៅខេត្តកំពត។ ស្រុកដងទង់គឺជាស្រុកមួយក្នុងចំណោមស្រុកទាំងប្រាំបីនៃខេត្ដកំពត​ ។​ បើយើងធ្វើដំណើរទៅស្រុកដងទង់យើងធ្វើដំណើរ​តាមផ្លូវជាតិលេ ៩គីឡូបៃ(៤៩៦ពាក្យ) - ម៉ោង០៨:០៣ ថ្ងៃសុក្រ ទី២៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៤ * [[ស្រុកទ្រាំង]] ស្រុកទ្រាំង ជាស្រុកមួយស្ថិតនៅក្នុង ខេត្តតាកែវ ។ មានផ្ទៃដី ៤០.២៧៧ ហិចតា និងមានប្រជាជនសរុប១១៥.៨០៨ នាក់ មាន២១.៨៣១ គ្រួសារ (ស្ថិតិឆ្នាំ២០០៨) ភាគច្រើនប្រកបរបរធ្វើស្រែជាចំបង ៧គីឡូបៃ(៨១ពាក្យ) - ម៉ោង១២:០០ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី០២ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦ * [[ស្រុកអង្គរជ័យ]] ឃុំប្រភ្នំ ឃុំសំឡាញ ឃុំតានី ទំព័រវិបសាយ​ខេត្តកំពត ទំព័រគ្រប់គ្រងភូមិបាល គណកម្មការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត ខេត្ត/ក្រុងនៅប្រទេសកម្ពុជា ក្រសួងទេសចរកម្ពុជា ១០គីឡូបៃ(៥៧១ពាក្យ) - ម៉ោង០២:១៣ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី០៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៧ * [[ក្រុងកំពត]] ក្រុងកំពត ខេត្តកំពត អត្ថបទនេះនិយាយអំពី ក្រុងកំពត ចំណែកខេត្តកំពត សូមចុច នៅទីនេះ ក្រុង​កំពត គឺជាក្រុងមួយដែលស្ថិតនៅ ខេត្តកំពត អតីតកាលជា ស្រុកកំពង់បាយ ២១គីឡូបៃ(១៤៧៤ពាក្យ) - ម៉ោង១៩:១៩ ថ្ងៃសុក្រ ទី០៨ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៣ * [[ខេត្តតាកែវ]] ទីក្រុងនៃខេត្តតាកែវគឺក្រុងដូនកែវ​ដែលជាក្រុងតូចមួ​យមានប្រជាជន ៣៩​ ១៨៦ នាក់។ ខេត្តនេះស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃប្រទេសកម្ពុជា​ ដែលមានព្រុំប្រទល់ខាងលិចជាប់ជាមួយខេត្តកំពត ៣៩គីឡូបៃ(១៣៩០ពាក្យ) - ម៉ោង១២:៥៣ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ២០១៧ * [[ស្រុកកំពង់បាយ]] ស្រុកកំពង់បាយ ជាស្រុកមួយដែលស្ថិតនៅ​ទីរួមខេត្តកំពត​ )ស្រុកកំពុងបាយខេត្តកំពត ហើយបច្ចុប្បន្ននេះឃើញថា ស្រុកនេះកំពុងមានការអភិវឌ្ឍន៍ផ្នែកហេត្ថារចនាសម្ព័ន ដូចជា៖ ១៤គីឡូបៃ(៨២៧ពាក្យ) - ម៉ោង០៦:៥៤ ថ្ងៃអង្គារ ទី២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៧ * [[ខេត្តកោះកុង]] (ផ្នែក [[ខេត្តកោះកុង#.E1.9E.9F.E1.9F.92.E1.9E.9A.E1.9E.BB.E1.9E.80-.E1.9E.80.E1.9F.92.E1.9E.9A.E1.9E.BB.E1.9E.84 .28.E1.9E.94.E1.9E.85.E1.9F.92.E1.9E.85.E1.9E.BB.E1.9E.94.E1.9F.92.E1.9E.94.E1.9E.93.E1.9F.92.E1.9E.93.29|ស្រុក-ក្រុង (បច្ចុប្បន្ន)]]) ឯ​ក្រុង​ជល​បុរី បាង​ព្រះ ស្រុក​បាង​លៈមុង ក្រុង​រៈយ៉ង ក្រុង​ក្លែង ក្រុង​ចន្ទបុរី ស្រុក​ខ្លុង ក្រុង​ត្រាច ក្រុង​បច្ចន្ត​គិរី​ខែត្រ និង​កោះ​សមេត​ក្រៅ ៣៤គីឡូបៃ(១៨១៩ពាក្យ) - ម៉ោង០៩:០៩ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៧ * [[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជា]] (ផ្នែក [[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជា#.E1.9E.94.E1.9F.86.E1.9E.8E.E1.9F.82.E1.9E.84.E1.9E.85.E1.9F.82.E1.9E.80.E1.9E.90.E1.9F.92.E1.9E.93.E1.9E.B6.E1.9E.80.E1.9F.8B.E1.9E.91.E1.9E.B8.E1.9E.96.E1.9E.B8.E1.9E.9A.E1.9F.96 .E1.9E.9F.E1.9F.92.E1.9E.9A.E1.9E.BB.E1.9E.80 .E1.9E.80.E1.9F.92.E1.9E.9A.E1.9E.BB.E1.9E.84 .E1.9E.81.E1.9E.8E.E1.9F.92.E1.9E.8C|បំណែងចែកថ្នាក់ទីពីរ៖ ស្រុក ក្រុង ខណ្ឌ]]) ត្រូវបានបែងចែកទៅជា ក្រុង ស្រុក ខណ្ឌ កាលពី 2010[update] ២៦ ក្រុង ដែលមាន ១៥៩ ស្រុក និង ១២ ខណ្ឌនៅភ្នំពេញ។ ខេត្តនីមួយៗមានទីរួមខេត្តមួយដែលឲ្យឈ្មោះថាក្រុង (ឧ. ខេត្តសៀមរាប ៣៤គីឡូបៃ(១៦៦២ពាក្យ) - ម៉ោង១៣:១៥ ថ្ងៃអង្គារ ទី០៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦ * [[ខេត្តកែប]] (បញ្ជូនបន្ត [[ក្រុង កែប]]) ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរាជក្រឹត្យថ្ងៃ ២២ ធ្នូ ២០០៨ ត្រូវបានបំបែកចេញពីខេត្តកំពត ស្របនឹងការសម្របសម្រួលព្រំសីមាខេត្តជាច្រើន។[ត្រូវការអំណះអំណាង] ទីរួមខេត្តគឺក្រុងកែប ៥៧គីឡូបៃ(៣៦៥៥ពាក្យ) - ម៉ោង០២:១៣ ថ្ងៃពុធ ទី១១ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៧ * [[ព្រៃវែង]] ភូមិព្រៃវែង ឃុំទ្រៀល ស្រុកបារាយណ៍ ខេត្តកំពង់ធំ។ ភូមិព្រៃវែង ឃុំស្រែក្នុង ស្រុកជុំគីរី ខេត្តកំពត។ សង្កាត់ព្រៃវែង ខណ្ឌដង្កោ រាជធានីភ្នំពេញ។ ទំព័រគំរូ:Short pages ២គីឡូបៃ(៧៦ពាក្យ) - ម៉ោង១៣:១៨ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៤ * [[ស្រុក​ទឹក​ឈូ]] ជាស្រុកមួយក្នុងចំណោមក្រុង និង ស្រុកទាំង៨របស់ខេត្តកំពតពីមុនស្រុក ទឹកឈូ មានឈ្មោះថា ស្រុកកំពត មានទីតាំងស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតចំងាយ ៦គីឡូម៉ែត្រពីក្រុងកំពត មានព្រំប្រទល់ៈ ១១គីឡូបៃ(៥៣០ពាក្យ) - ម៉ោង០៧:៥៧ ថ្ងៃអង្គារ ទី២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៧ * [[ឃុំអណ្តូងខ្មែរ]] (ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ខេត្តកំពត) គឺជាឃុំមួយដែលមានចំងាយ២គីឡូម៉ែត ពីទីរួមខេត្តកំពត​ )ស្រុកកំពុងបាយខេត្តកំពត ដែលស្ថិតនៅក្នុងស្រុកកំពុងបាយ​ ហើយកំពុងមានការអភិវឌ្ឍន៍ផ្នែកហេត្ថារចនាសម្ព័ន ដូចជា៖ ១៥គីឡូបៃ(៩០៨ពាក្យ) - ម៉ោង០៨:៤៤ ថ្ងៃអង្គារ ទី២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៧ * [[ស្រុកកំពុងបាយ]] ភូមិអរតូច គឺជាភូមិមួយដែលស្ថិតនៅក្នុង ឃុំអណ្ដូងខ្មែរ ក្រុងកំពត ខេត្តកំពត ដែលមានផ្ទៃ ខាងជើងចាប់ពីគល់ស្ពានឥន្ធធនូខាងលិចព្រែករហូតដល់ស្ពានBCI ខាងត្បូងជាប់ជាមួយឃុំត្រើយកោះ ១០គីឡូបៃ(៦៣៦ពាក្យ) - ម៉ោង០០:១៦ ថ្ងៃពុធ ទី២២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៧ មើល (មុន ២០ | បន្ទាប់ ២០) (២០ | ៥០ | ១០០ | ២៥០ | ៥០០) ==ប្រវត្តិសាស្រ្ត== កាលពីដើមឡើយស្រុកដងទង់ គ្រានតែជាស្រុកមួយដែលមានភ្នំ ៣ ទៅ ៤កន្លែង តែផ្លូ​វនៅជុំវិញភូមិ ហើយទាំងស្រុកផងដែរគឹពុំមានផ្លូវដូចបច្ចប្បន្ននោះទេ គឹលំបាក់ណាស់ក្នងការធ្វើដំណើរហើយនៅក្នុងស្រុក ហើយជាស្រុកដែលនៅេះជាប់និងព្រំប្រទល់វៀតំណាម ហើយប្រជាជនទាំងអសស់នៅក្នងភូមិប្រកបរបរធ្វើស្រែចំការ និងធ្វើកសិកម្ម។ការប្រកបរបរធ្វើស្រែចំការ ក៏មិនមានវិធីសាស្រ្តនិងបច្ចេកទេសគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការដាំដុះ​ ដំណាំ្រស្រូវ ។ ឯការចិញ្ចឹមសត្វវិញក៏មិនមានជំនាញក្នុងការចិញ្ចឹមបានដិតដល់ដូចសព្វថ្ងៃដែរ ចំនែកផ្លូវវិញគឺ ភ្លូវ ភ្លឺស្រែ គឺមិនទាន់មានការអភិវឌ្ឍន៏នៅឡើយ កាលពីមុនផ្លូវពិបាកធ្វើដំណើរប្រជាពលរដ្ធមានភាពលំបាកច្រើន។ មិនមានទឹក​ស្អាត​ និង អគ្គីសនី គ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ប្រើនោះទេ។ប្រជាពលរដ្ខបានពឹងផ្អែកទៅលើទឹកអណ្តូងនិងនិងភ្លៀង ហើយរាល់ការធ្វើដំណើរគឺធ្វើតាម រទះគោ(តាមស្រែ) ឬ ថ្មើរជើង ព្រោះផ្លូវ តូចចង្អៀត ពិបាកក្នុងការធ្វើដំណើរ។ ​ ==<span style="font-family: khmer os muol light; font-size:120%;color:Green;">ប្រជាជន</span>== ស្រុកដងទង់មានប្រជាជនភាគច្រើនប្រកបររបរ​ជាកសិករ ។​​ ស្រូវសំខាន់ណាស់សម្រាប់ពួកគាត់ពីព្រោះស្រូវជាមុខរបរសំខាន់បំផុត គាត់ពឹងផ្អែកដំណាំស្រូវទាំស្រុង ។ ប៉ុន្ដែក្រៅពីដំណាំស្រូវ ពួកគេចូលចិត្ដដាំដំនាំជាច្រើនទៀតដូចជា ពោត សណ្ដែក ស្វាយចាន្ទី ដំលូង និងដំណាំរួមផ្សំជាច្រើនទៀត ដើម្បីបំពេញតំរូវការសម្រាប់គ្រួសារនិងដែលជូយសេដ្ធកិច្ចគ្រួសារមួយចំណែកទៀត ស្រុកនេះផ្ទៃក្រលា៣៤៥០០ហិចតា ចំពោះដំណាំស្រូវវិញដោយសារអាកាសធាតុអំណោយផល(២៦,២៧c) ភ្លៀងធ្លាក់ជាមធ្យម២១៤៨ម.ម​​ ក្នុងមួយឆ្នាំ និង មានការយកចិត្ដទុកដាក់រាជរដ្ជាភិបាលកម្ពុជា ស្រុកដងទង់មានសម្ថភាពអាចផលិតស្រូវបានគ្រប់គ្រន់ ដើម្បីបំពេញតំរូវការក្នុងស្រុកបាន។​​ ស្រុកដងទង់សំបូរស្រូវម៉ែន​ទែនសម្រាប់ប្រជាកសិករនៅក្នុងស្រុក។ ប្រជាជនម្នាក់ៗធ្វើស្រែចំការ​ និងអ្នកខ្លះមានដីចំការនៅតាមជើងភ្នំភាគច្រើនដាំដំនាំជាច្រើនដូចជា ពោត សណ្ដែក ស្រូវ ស្វាយ សង្គមមានការអភិវឌ្ឍន៍ជាលំដាប់​។ នៅរដូវវស្សាមានស្រូវពេញវាលស្រែទាំងអស់ គ្មានចន្លោះឡើយ ។ == <span style="font-family: khmer os muol light; font-size:120%;color:Green;">អភិវឌ្ឈន៍</span> == ស្រុកដងទង់ ចំពោះការអភិវឌ្ឈន៍វិញបើនិយាយពីផ្លូវថ្នល់វិញ មានផ្លូវខ្វាត់ខ្វែងមន្ទីរពេទ្យ សាលារៀនមានប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តដួជា ផ្លូវទឹក អណ្ដូង អណ្ដូងលូ ​​ និង មានអ្វីជាច្រើនទៀត សំរាប់អោយប្រជាកសិករងាយស្រួលក្នុងការប្រើប្រាស់ទឹក ។ ចំពោះផ្នែកអសន្ដិសុខវិញមានសណ្ដាប់ធ្នាប់ល្អ​​ គ្នានអំពើលួចឆក់ផ្លន់ ដែលប៉ះពាល់ដល់ការប្រកបរបរប្រជាជនឡើយ ​។ ម្យ៉ាងទៀតរាជរដ្ឋាភិបាលយកចិត្ដទុកដាក់យ៉ាងខ្លាំចំពោះទុក្ខវេទនារបស់ប្រជាជន ។ ហេតុនេះហើយទើបប្រជាជនមានជីវភាពធូធារឡើងជានិរន័្ដ ៕[[ឯកសារ:Riem (2).jpg|right|thumb|200px|ទេសភាពវាលស្រែស្រុកដងទង់]] ==សេដ្ឌកិច្ច== សេដ្ធកិច្ចនៅក្នុងស្រុកដងទង់ប្រជាជនប្រកបររបរ​ជាកសិករ និង ធ្វើចំការមួយចំនួនតូច ពុំបានទទួលប្រាក់កំរៃច្រើននោះទេ។​​ ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្ននេះមានការរីចម្រើនច្រើន គឺ មានអគ្គីសនី និង ទឹកស្អាត ប្រើគ្រប់គ្រាន់។ ប្រជាជនមិនសូវជាមានជីវភាពគ្រប់គ្រាន់ទេ ព្រោះពួកគាត់ភាគច្រើនពុំសូវបានរៀនសូត្រគ្រប់គ្រាន់ដូចគេ។ហើយពួកគាត់ប្រកបរបរជាកម្មករ ធ្វើការអោយគេ ដូចជា ប្រកបរបរអាជីកម្មផ្សេងៗ កម្មករច្រូតកាត់ សំណង់ ​​ កម្មករ រោងចក្រ ដើម្បើចិញ្ចិមជីវិត ក៏ដូចជាកូនៗរបស់ពួកគេផងដែរ។ ==វប្បធម៍== ប្រជាជននៅទីនេះមានចំរុះជាតិសាសន៏ ហើយកាន់សាសនាក៏ផ្សេងៗគ្នាដែរ តែភាគច្រើនគឺកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធ​ តែពួកគាត់ចេះជួយគ្នាទៅវិញទៅមកពេលមានអាសន្នម្ដងៗ​​​ រឺបុណ្យទាន ពិធីរៀបអាពាពិពាហ៏ជាដើម ។ [នេះគឺទន្លេមួយនៅ ក្រុងកំពត] ដែលមានប្រជាជនរស់នៅយ៉ាងកុះក៏មានរមណីយដ្ឋានស្រស់ស្អាត ទន្លេនេះជាទីកន្លែងដ៏ស្រស់ស្អាតថែមទៀត ហើយជាតំបន់ទេសចរមកទស្សនាថែមទៀតផង។បើមើលទៅខាងក្នុងវិញសត្វត្រីគ្រប់់ប្រភេទ រីឯខាងលើគោកវិញមានក្បូក្បាច់រចនាយ៉ាងល្អប្រណិតសម្រាប់ភ្ញៀវជាតិ នឹង អន្តរជាតិទៀតផង មានសន្តិសុខ សន្តាប់ធ្នាប់​ ហើយមានសេវាកម្មល្អថែមទៀតផង។ [[File:River in Kampot.jpg|thum|300px|រូបភាពតូច|ស្តាំ|នេះគឹទន្លេនៅក្រុងកំពត]] [[File:Phnom Penh Royal Palace by Night.JPG|thum|300px|រូបភាពតូច|ស្តាំ|នេះជារូបរាជវាំង]] [[File:Euthalia aconthea-Kadavoor-2016-06-25-003.jpg|thum|300px|រូបភាពតូច|ស្តាំ|នេះជារូបមេអំបៅ]] {| class="wikitable" style="float:center; clear:right;" |+Official names |+ឈ្មោះរបស់សិស្សផ្នែកIT! !ឈ្មោះសាលា!! ឈ្មោះសិស្ស !!ភេទ!!ឆ្នាំ |-''' | សាលាបច្ចេកទេសដុនបូស្គូកែប || [[ សន សារឿន]] ||​​ ប្រុស || ឆ្នាំទី១ |- | សាលាបច្ចេកទេសដុនបូស្គូកែប || [[ម៉ា​ រ៉ាទី]] || ប្រុស || ឆ្នាំទី១ |- | សាលាបច្ចេកទេសដុនបូស្គូកែប || [[ម៉ឺ សិទ្ធិ]] ||​ ប្រុស|| ឆ្នាំទី១ |- | សាលាបច្ចេកទេសដុនបូស្គូកែប || [[កែត​ ឡាយ]] ||​ ប្រុស|| ឆ្នាំទី១ |- |សាលាបច្ចេកទេសដុនបូស្គូកែប || [[ធៀន​ ហុង]] ||​ ប្រុស|| ឆ្នាំទី១ |} 1zmn2y1m8jgtdn93zl8z424oqfw0dbd 0 35835 334521 286574 2026-04-21T22:20:32Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334521 wikitext text/x-wiki គាល់កូថា (អង់គ្លេស: Golgotha) ជាភាសាអើរ៉ាម មានន័ថា លលាដ៍ក្បាល។ គាល់កូថាជាឈ្មោះទីកន្លែងដែលព្រះយេស៊ូវត្រូវគេឆ្កាង។ [[ឯកសារ:Golgotha_(Church_of_the_Holy_Sepulchre).jpg|រូបភាពតូច|កន្លែងប្រពៃណីនៃគាល់កូថា នៅក្នុងព្រះវិហារនៃស្តូបដ៏វិសុទ្ធ ]] {{ទំព័រគំរូ:ព្រះគ្រិស្តសាសនា}} យោងតាមព្រះគម្ពីរដំណឹងល្អ គាល់កូថាគឺជាកន្លែងមួយ នៅខាងក្រៅកំពែងក្រុងយេរូសាឡឹម ហើយនៅជិតក្រុងយេរូសាឡឹម។<ref>{{cite EB1911|wstitle=Calvary}}</ref><ref>{{bibleverse||Matthew|27:33|NKJV}}; {{bibleverse||Mark|15:22|NKJV}}</ref>។ ពាក្យ «គាល់កូថា» នេះ ភាសាឡាតាំងហៅថា ''Calvariæ Locus'' ហើយក្លាយមកជាភាសាអង់គ្លេសគឺ កាល់វ៉ារី។ == ឯកសារយោងខាងព្រះគម្ពីរ និងដើមកំណើតពាក្យ == [[ឯកសារ:Altar_of_the_Crucifixion_in_The_Church_of_The_Holy_Sepulchre.ogv|រូបភាពតូច|អាសនានៅកន្លែងប្រពៃណី នៃគាល់កូថា ]] នៅក្នុងសំណេរជាច្រើនកាលពីដើម គាល់កូថាគឺសំដៅទៅលើកូនភ្នំមួយ ដែលមានរាងដូចលលាដ៍ក្បាល ហើយវាស្ថិតនៅក្បែរច្រកចូលទៅក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹម។<ref>Ante-Nicene Fathers Volume 4 - Five Books in Reply to Marcion Book 2</ref> ចាប់តាំងពីសតវត្សទី៦ គាល់កូថាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទីតាំងនៃភ្នំមួយ<ref name="ce">{{Cite book|url=http://www.newadvent.org/cathen/03191a.htm|title=Mount Calvary|work=[[Catholic Encyclopedia]]|publisher=Robert Appleton Company|year=1908|volume=Vol. III|location=New York}}</ref> និងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាកូនភ្នំតូចមួយចាប់តាំងពីឆ្នាំ៣៣៣។<ref name="ce" /> ព្រះគម្ពីរដំណឹងល្អបានប្រាប់យើងឲ្យដឹងថា វាជាកន្លែងមួយដែលនៅជិតក្រុងយេរូសាឡឹម ល្មមនឹងអាចឲ្យអ្នកដែលធ្វើដំណើរចេញ ចូលក្រុងនោះ អាចអានចំណារដែលសរសេរថា "ព្រះយេស៊ូវនៃណាសារ៉ែត – ស្ដេចរបស់យូដា"។<ref>{{bibleverse||John|19:20|}}</ref> នៅពេលច្បាប់បកប្រែ [[King James Version]] ត្រូវបានសរសេរឡើង ពួកអ្នកបកប្រែបានប្រើច្បាប់បកប្រែដែលយកលំនាំតាមភាសាអង់គ្លេស (anglicized version) គឺគេបានប្រើរពាក្យ «កាល់វ៉ារី» ដែលពាក្យក្លាយមកពីភាសាឡាតាំង ''Calvariæ'') ដើម្បីសំដៅទៅលើពាក្យ «គាល់កូថា» នៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរដំណឹងល្អរបស់លូកា។ ទីកន្លែងនេះមានលើកយកមកនិយាយនៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរដំណឹងល្អទាំង៤: * ម៉ាកុស: ពួកគេ​នាំ​ព្រះអង្គ​ទៅ​កន្លែង​មួយហៅថា “គាល់កូថា” ដែលមានអត្ថន័យ​ប្រែ​ថា “ទី​លលាដ៍ក្បាល”។<ref>{{bibleverse||Mark|15:22|}}</ref> * ម៉ាថាយ: លុះមក​ដល់​កន្លែង​មួយ​ដែលគេ​ហៅ​ថា “​គាល់កូថា​” ដែលមានអត្ថន័យ​ប្រែ​ថា “​ទីលលាដ៍ក្បាល”។<ref>{{bibleverse||Matthew|27:33|}}</ref> * លូកា: នៅ​ពេល​មក​ដល់​កន្លែង​មួយដែលគេហៅ​ថា​ “លលាដ៍ក្បាល” ពួកគេ​ក៏​ឆ្កាង​ព្រះយេស៊ូវ​នៅ​ទីនោះ ព្រមទាំងឧក្រិដ្ឋជន​ទាំងនោះផង ម្នាក់​នៅ​ខាងស្ដាំ ​ម្នាក់​​នៅ​ខាងឆ្វេង​។<ref>{{bibleverse||Luke|23:33|}}</ref> * យ៉ូហាន: ដូច្នេះពួកគេក៏​យក​ព្រះ​យេស៊ូ​ទៅ​ ហើយព្រះអង្គ​យាង​ចេញ​ទៅ​ទាំង​លី​ឈើឆ្កាង​ដោយ​អង្គ​ទ្រង់​ ឆ្ពោះទៅ​កន្លែងមួយ​ដែល​គេ​ហៅ​ថា​ “ទីលលាដ៍ក្បាល​” ដែល​ភាសាហេព្រើរ​ហៅ​ថា​ “គាល់កូថា​”។<ref>{{bibleverse||John|19:17|}}</ref> នៅក្នុងច្បាប់បកប្រែរបស់រ៉ូមាំងកាតូលិច លូកា ២៣:៣៣ មានសរសេេរថា:<blockquote>នៅ​ពេល​មក​ដល់​កន្លែង​មួយដែលគេហៅ​ថា​ “កាល់វ៉ារី” ពួកគេ​ក៏​ឆ្កាង​ព្រះយេស៊ូវ​នៅ​ទីនោះ ព្រមទាំងឧក្រិដ្ឋជន​ទាំងនោះផង ម្នាក់​នៅ​ខាងស្ដាំ ​ម្នាក់​​នៅ​ខាងឆ្វេង​។</blockquote>ពាក្យ "ទីលលាដ៍ក្បាល" (ភាសាអើរ៉ាម: ''gagûltâ'' ܓܓܘܠܬܐ) មានការពន្យល់ជាច្រើនអំពីឈ្មោះនេះ។ ទីកន្លែងនេះត្រូវបានគេអះអាងថាឈ្មោះពិតប្រាកដរបស់វាជាភាសាអើរ៉ាមគឺ ''Gol Go'''a'''tha'', ដែលមានន័យថាភ្នំនៃការប្រហារជីវិត ហើយវាប្រហែលជាកន្លែងតែមួយជាមួយនឹង''Goatha'' ដែលត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរយេរេមា<ref>{{bibleverse||Jeremiah|31:39|}}</ref> ដែលពិពណ៌អំពីទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់ក្រុងយេរូសាឡឹម។<ref name="ce" /> មានការពន្យល់មួយផ្សេងទៀតថា វាជាកន្លែងប្រហារជីវិតជាសាធារណៈ ហើយឈ្មោះនោះសំដៅទៅលើលលាដ៍ក្បាលដែលត្រូវបានបោះចោលនៅទីនោះ<ref name="ce" /> ឬថាជាកន្លែងមួយដែលនៅក្បែរទីស្មសាន ហើយឈ្មោះនោះសំដៅទៅលើឆ្អឹងដែលគេកប់នៅទីនោះ។<ref name="ce" /> នៅក្នុងគ្រីស្ទានមួយចំនួន និងទំនៀមទម្លាប់យូដា ឈ្មោះ ''Golgotha'' សំដៅទៅលើទីលលាដ៍ក្បាលរបស់អ័រដាម។<ref name="ce" /> មានវើហ្សិនធម្មតាមួយ អះអាងថាសឹម និងម៉ិលគីស្សាដែក បានធ្វើដំណើរទៅកន្លែងដែលទូកណូអេឈប់ យកសពអ័រដាមពីទីនោះ ហើយត្រូវបានទូតសួគ៌នាំទៅគាល់កូថា–ដែលគេពិពណ៌នាថាជាកូនភ្នំដែលមានរាងដូចលលាដ៍ក្បាល ជាចំណុចកណ្ដាលនៃផែនដី ហើយក៏ជាកន្លែងដែលក្បាលរបស់ពស់ត្រូវបានកម្ទេច ក្រោយពីមនុស្សបានធ្លាក់ក្នុងអំពើបាប។<ref name="ce" /><ref name="Garibian de Vartavan 2008">{{Cite book|title=La Jérusalem Nouvelle et les premiers sanctuaires chrétiens de l’Arménie. Méthode pour l’étude de l’église comme temple de Dieu|last=Garibian de Vartavan|first=N.|publisher=Isis Pharia|year=2008|isbn=0-9527827-7-4|location=London}}</ref><ref>[[Eusebius]], ''Life of Constantine'', 3:26</ref><ref>Melito of Sardis, ''On Easter''</ref><ref name="Warwick Ball">{{Cite book|title=Rome in the East: The Transformation of an Empire|last=Ball|first=Warwick|page=294}}</ref><ref name="Warwick Ball" /><ref name="Warwick Ball" /><ref name="Clermont-Ganneau I">{{Cite book|title=Archaeological researches in Palestine during the years 1873-1874|last=Clermont-Ganneau|first=Charles}}</ref><ref>{{bibleverse||John|5:1-18|}}</ref><ref name="MurphyOConnor">[[Jerome Murphy-O'Connor]], ''The Holy Land'', (2008), page 29</ref><ref name="Schäfer2003">{{cite book|url={{Google books |id=1TA-Fg4wBnUC |page=36 |plainurl=yes }}|title=The Bar Kokhba war reconsidered: new perspectives on the second Jewish revolt against Rome|author=Peter Schäfer|publisher=Mohr Siebeck|accessdate=4 December 2011|year=2003|isbn=978-3-16-148076-8|pages=36–}}</ref><ref name="erp-places">{{cite web|url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080310053428/http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm|archivedate=10 March 2008|title=Palestine: History|accessdate=18 April 2007|date=22 February 2007|last=Lehmann|first=Clayton Miles|work=The On-line Encyclopedia of the Roman Provinces|publisher=The University of South Dakota}}</ref><ref>{{Cite book|title=Christianity and Rabbinic Judaism: A Parallel History of their Origins and Early Development|last=Cohen|first=Shaye J. D.|publisher=Biblical Archaeology Society|year=1996|editor=Hershel Shanks|location=Washington DC|page=196|chapter=Judaism to Mishnah: 135–220 C.E}}</ref><ref>Emily Jane Hunt, {{Google books|id=Dn5ERgK0djMC|page=7|title=Christianity in the second century: the case of Tatian}}, Psychology Press, 2003, p. 7</ref><ref>E. Mary Smallwood {{Google books|id=nw0VAAAAIAAJ|page=460|title=The Jews under Roman rule: from Pompey to Diocletian : a study in political relations}} BRILL, 1981, p. 460.</ref><ref name="newadvent">[http://www.newadvent.org/cathen/10724a.htm Nave] ''New Advent encyclopedia'', accessed 25 March 2014.</ref><ref>[http://www.jesuswalk.com/christian-symbols/ship.htm Ship as a Symbol of the Church (Bark of St. Peter)] Jesus Walk, accessed 11 February 2015.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sidneyherald.com/archives/ship-hangs-in-balance-at-pella-evangelical-lutheran-church/article_9485d09f-e314-5f3e-b071-0cf8b2059dd7.html|title=Ship hangs in balance at Pella Evangelical Lutheran Church|author=|date=10 June 2008|work=Sidney ''([[Montana]])'' Herald|accessdate=3 January 2016}}{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Clermont-Ganneau II">{{Cite book|title=Archaeological researches in Palestine during the years 1873-1874|last=Clermont-Ganneau|first=Charles|page=103}}</ref><ref>{{cite web|url=https://followinghadrian.com/2014/11/05/exploring-aelia-capitolina-hadrians-jerusalem/|title=Exploring Aelia Capitolina, Hadrian’s Jerusalem|first=|last=followinghadrian|date=5 November 2014|publisher=}}</ref> <ref name="Chadwick 2003">{{Cite book|title=The Church in Ancient Society: From Galilee to Gregory the Great|last=Chadwick|first=H.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2003|isbn=0-19-926577-1|location=Oxford|page=21}}</ref> <ref>Colonel [[Claude R. Conder]], ''The City of Jerusalem'' (1909), (republished 2004); for details about Conder himself, see [[Herbert Kitchener, 1st Earl Kitchener#Survey of Western Palestine]]</ref><ref name="ZDF">Dan Bahat [https://web.archive.org/web/20071022135746/http://zdf.de/ZDFde/inhalt/17/0%2C1872%2C5262833%2C00.html in German television ZDF, April 11, 2007]<!--Professor Dan Bahat: "Auf dem Gelände der Grabeskirche wurden sechs Gräber aus der Jesuszeit gefunden. Sechs Gräber aus dem ersten Jahrhundert. Das bedeutet, dieser Ort hier lag außerhalb der Stadt, mit Sicherheit, und ist der mögliche Ort für das Jesusgrab"--></ref><ref name="Hesemann170">{{Cite book|title=Die Jesus-Tafel|last=Hesemann|first=Michael|publisher=Freiburg|year=1999|isbn=3-451-27092-7|location=|page=170|pages=|language=de|author-link=Michael Hesemann|via=}}</ref><ref name="HesemannHill">Hesemann 1999, p.170: "Von der Stadt aus muß er tatsächlich wie eine Schädelkuppe ausgesehen haben," and page 190: a sketch; and page 172: a sketch of the geological findings by C. Katsimbinis, 1976: "der Felsblock ist zu 1/8 unterhalb des Kirchenbodens, verbreitert sich dort auf etwa 6,40 Meter und verläuft weiter in die Tiefe"; and page 192, a sketch by Corbo, 1980: Golgotha is distant 10 meters outside from the southwest corner of the Martyrion-basilica</ref><ref name="Lavas">George Lavas, ''The Rock of Calvary'', published (1996) in ''The Real and Ideal Jerusalem in Jewish, Christian and Islamic Art'' (proceedings of the 5th International Seminar in Jewish Art), pages 147-150</ref><ref>Hesemann 1999, pp. 171-172:"....Georg Lavas and ... Theo Mitropoulos, ... cleaned off a thick layer of rubble and building material from one to 45<!--sic!--> cm thick which covered the actual limestone. The experts still argue whether this was the work of the architects of Hadrian, who aimed thereby to adapt the rock better to the temple plan, or whether it comes from 7th century cleaning....When the restorers progressed to the lime layer and the actual rock....they found they had removed <!--sic--> a circular slot of 11.5&nbsp;cm diameter".</ref><ref>Vatican-magazin.com, Vatican 3/2007, page 12/13; [https://web.archive.org/web/20110717185434/http://www.vatican-magazin.com/archiv/2007/03-2007/titel.pdf Vatican 3/2007, page 11, here page 3 photo No. 4, quite right], photo by Paul Badde: der steinere Ring auf dem Golgothafelsen.<!--see also here page 4 (=Vatican 3/2007, pp.12-13): "Dr. Mitropoulos: Als wir den Gipfel des Golgatha freilegten ... hatte den Ort schon seit achthundert Jahren kein Auge mehr gesehen; er war ganz mit Schutt bedeckt und darüber mit Marmor. ... und zeigte auf einen zerbrochenen steinernen Ring in einer Mulde des Felsblocks aus aschgrauem Kalkstein"--></ref><ref name="Lavas" /><ref>[http://www.holyplacesinisrael.com/church_holy_sepulchre.html Holyplacesinisrael.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318144411/http://www.holyplacesinisrael.com/church_holy_sepulchre.html|date=March 18, 2009}}</ref><ref>Virgilio Corbo, ''The Holy Sepulchre of Jerusalem'' (1981)</ref><ref>Dan Bahat, ''Does the Holy Sepulchre Church Mark the Burial of Jesus?'', in ''[[Biblical Archaeology Review]]'' May/June 1986</ref><ref>{{cite web|url=http://www.christusrex.org/www1/ofm/pilgr/bord/10Bord07bJerus.html#Golgotha|title=Bordeaux Pilgrim - Text 7b: Jerusalem (second part)|first=john|last=abela|publisher=|access-date=2017-10-26|archivedate=2016-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160513215942/http://www.christusrex.org/www1/ofm/pilgr/bord/10Bord07bJerus.html#Golgotha|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pravoslavnaolomouc.cz/ZIP/OTCO/PNC/PN7.PDF |title=St. Cyril of Jerusalem, page 51, note 313 |access-date=2017-10-26 |archivedate=2011-10-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111001091228/http://www.pravoslavnaolomouc.cz/ZIP/OTCO/PNC/PN7.PDF |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pravoslavnaolomouc.cz/ZIP/OTCO/PNC/PN7.PDF |title=Cyril, Catechetical Lectures, year 347, lecture X, page 160, note 1221 |access-date=2017-10-26 |archivedate=2011-10-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111001091228/http://www.pravoslavnaolomouc.cz/ZIP/OTCO/PNC/PN7.PDF |url-status=dead }}</ref><ref>''[http://www.ccel.org/m/mcclure/etheria/etheria.htm Iteneraria Egeriae]''</ref><ref>[http://homepages.luc.edu/~avande1/jerusalem/sources/eucherius.htm Letter To The Presbyter Faustus] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613200112/http://homepages.luc.edu/~avande1/jerusalem/sources/eucherius.htm|date=2008-06-13}}, by Eucherius. "What is reported, about the site of the city Jerusalem and also of Judaea"; ''Epistola Ad Faustum Presbyterum.'' "Eucherii, Quae fertur, de situ Hierusolimitanae urbis atque ipsius Iudaeae." ''Corpus Scriptorum Eccles. Latinorum'' XXXIX Itinera Hierosolymitana, Saeculi IIII–VIII, P. Geyer, 1898</ref><ref><!--Requires some navigation. Type in google: jerusalem breviary brevarius-->Whalen, Brett Edward, Pilgrimage in the Middle Ages, page 40, University of Toronto Press, September 2011,{{ISBN|978-1-4426-0199-4}}; Iteneraria et alia geographica, Corpus Christianorum Series Latina, vol. 175 (Turnhout, [[Brepols]] 1965), pages 109-112</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf201.iv.vi.iii.xxxv.html|title=NPNF2-01. Eusebius Pamphilius: Church History, Life of Constantine, Oration in Praise of Constantine - Christian Classics Ethereal Library|publisher=}}</ref><ref name="Golgotha and The Holy Sepulchre">Charles W. Wilson, [https://archive.org/stream/golgothaandholy00wilsgoog/golgothaandholy00wilsgoog_djvu.txt ''Golgotha and The Holy Sepulchre''] (1906, The Committee of the Palestine Exploration Fund), pp. 103-120</ref><ref>Otto Thenius, "Golgatha et Sanctum Sepulchrum" in [[iarchive:zeitschriftfurd04illggoog|''Zeitschrift fir die historische Theologie'' (1842)]]</ref><ref>Bill White, ''A Special Place: The Story of the Garden Tomb'' (1989).</ref><ref>Gabriel Barkay, ''The Garden Tomb'', published in ''[[Biblical Archaeology Review]]'' March/April 1986</ref><ref>Eusebius, ''[[Eusebius' Onomasticon|Onomasticon]]'', 365</ref><ref>[http://global.britannica.com/place/Zion-hill-Jerusalem Zion, ''Encyclopædia Britannica'']</ref><ref>[http://jbq.jewishbible.org/assets/Uploads/303/303_zion303a.pdf The Unknown Mount Zion]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.golgotha.eu/|title=Golgotha Rediscovered|publisher=}}</ref><ref>cranium - The bony case enclosing the brain, excluding the bones of the face; braincase - American Heritage Medical Dictionary</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bible.ca/archeology/bible-archeology-jerusalem-temple-mount-east-orientation-jewish-temples-altars.htm|title=East orientation of Jewish temples and altars|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://biblehub.com/aramaic-plain-english/matthew/27.htm|title=Peshitta Mat 27|publisher=}}</ref> == អត្ថន័យផ្សេងៗទៀត == * ''កាល់វ៉ារី'' ក៏អាចមានន័យថាជាបណ្ដំនៃអាគារសាសនា ដែលចម្លងតាមក្រុងយេរូសាឡឹម ហើយជាធម្មតាត្រូវបានសាងសង់ភ្នំតូចៗ។ វាមានមុខងារជាទីបរិសុទ្ធនៃសេចក្ដីមេត្តារបស់ព្រះគ្រីស្ទ ជាកន្លែងសម្រាប់សម្ដែងរឿងផ្សេងៗនៅក្នុងព្រះគម្ពីរ នៅមុនបុណ្យអ៊ីស្ទើរ ហើយតែងតែមានរូបភាពដ៏អស្ចារ្យស្ដីអំពីស្ត្រីនៃទុក្ខព្រួយ ហើយជួនកាលមានវត្ថុបុរាណនៃឈើឆ្កាងដ៏ពិត។ កន្លែងសក្ការៈបែបនេះមានប្រជាប្រិយភាពណាស់ ជាពិសេសនៅសម័យ [[Baroque]] គឺនៅពេលដែលទឺកដីដ៏វិសុទ្ធបានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងពួកទួគី និងនៅពេលដែលមានការលំបាកក្នុងការធ្វើដំណើរទៅកាន់កាល់វ៉ារី នៅយេរូសាឡឹម។ * ឈ្មោះ កាល់វ៉ារី ជាធម្មតាសំដៅទៅលើរូបចម្លាក់ ឬរូបភាព តំណាងឲ្យទិដ្ឋភាពនៃការឆ្កាងព្រះយេស៊ូវ។ * ព្រះវិហារជាច្រើន នៅក្នុងនិកាយគ្រីស្ទានផ្សេងៗ ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះថា កាល់វ៉ារី។ ឈ្មោះនេះជួនកាលក៏ត្រូវបានប្រើសម្រាប់ដាក់ឈ្មោះឲ្យកន្លែងកប់សពដែរ ជាពិសេសខាងក្រុមជំនុំរ៉ូម៉ាំងកាតូលិច។ * នៅសតវត្សទី១៨ និងដើមសតវត្សទី១៩ នៅសាកលវិទ្យាល័យ [[Oxford University|Oxford]] និង [[Cambridge University|Cambridge]] បន្ទប់របស់សាកលវិទ្យាធិការ និងសាលប្រជុំជាច្រើន ត្រូវបានដាក់ងារថា គាល់កូថា។ វាមិនមែនមានន័យថាទីលលាដ៍ក្បាលទេ ប៉ុន្តែវាមានន័យថាជាបន្ទប់ សម្រាប់ដាក់ទណ្ឌកម្មសិស្ស។<ref>{{Cite book|title={{Cws|title=Terræ filius: or the secret history of the university of Oxford|link=Terræ filius: or the secret history of the university of Oxford}}|last=Amhurst|first=Nicholas|publisher=R. Francklin|year=1726|page={{Cws|title=59|link=Terræ-filius: or, the Secret History of the University of Oxford/Terræ Filius No. XI|scan=Page:Terræ-filius- or, the Secret History of the University of Oxford.djvu/95}}}}</ref> * នៅក្នុងក្រុមជំនុំ Orthodox គាល់កូថា គឺតំណាងឲ្យរូបចម្លាក់ព្រះយេស៊ូវដែលត្រូវគេឆ្កាង ហើយតែងតែមានរូបម្ដាយព្រះយេស៊ូវ និងសាវ័កយ៉ូហានឈរនៅក្បែរ។ == ឯកសារយោង == {{reflist|30em}} k4kymzvxcdvlz566yg7ol4tzo3enzcr 0 38795 334531 334499 2026-04-22T01:23:47Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334531 wikitext text/x-wiki '''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ''' ({{Lang-en|Miss Universe}}) គឺជាកម្មវិធី[[:en: Beauty Pageant|ប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិ]]ប្រចាំឆ្នាំដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[:en:Thailand|ប្រទេសសៀម]]។រួមជាមួយនឹងកម្មវិធី[[បវរកញ្ញាពិភពលោក]] [[បវរកញ្ញាអន្តរជាតិ]] និង [[បវរកញ្ញាផែនដី]]កម្មវិធីបវរកញ្ញាចក្រវាឡគឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិមួយនៅក្នុងចំណោមកម្មវិធី[[:en:Big Four international beauty pageants|ប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិធំៗទាំង ០៤]]។<ref>{{cite web |title=Beauty Pageant Basics |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25550425 |publisher=[[BBC News]] |last=Enriquez |first=Amee |date=February 2, 2014 |access-date=May 4, 2018 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308120845/https://www.bbc.com/news/world-asia-25550425 |url-status=live }}</ref> {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាចក្រវាឡ | logo = Miss Universe Logotype.svg | logosize = | image = | caption = | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | franchise_holder = | organization = {{ubl|JKN Legacy Inc.|[[:en:JKN Global Group|JKN Global Group]]|Legacy Holding Group}} | headquarters = {{ubl|[[ខេត្តសមុទ្រប្រាការ|ខេត្តសមុទ្រប្រាការ]], [[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]|[[ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]], [[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]|[[ទីក្រុងញូវយ៉ក]], [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]}} | pageant_region = | region_represented= | qualification = | first = [[:en:Miss Universe 1952|១៩៥២]] | recent = [[:en:Miss Universe 2025|២០២៥]] | last = <!---Only if pageant is defunct. Last edition of the pageant, use year used in the pageant name---> | current_titleholder = [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] | titleholder_represents = {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ីកូ]] | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title1 = ម្ចាស់កម្មសិទ្ធិ | leader_name1 = {{ubl|[[:en:Jakkaphong Jakrajutatip|Jakkaphong Jakrajutatip]]|Raul Rocha Cantú}} | leader_title2 = នាយកប្រតិបត្តិ | leader_name2 = | leader_title3 = ប្រធាន | leader_name3 = | leader_title4 = អនុប្រធាន | leader_name4 = Olivia Quido | predecessor = | successor = <!---Succeeding pageant---> | website = https://www.missuniverse.com/ }} '''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] មកពី[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសមុិកសុីកូ]]ដែលបានគ្រងម្កុដនៅថ្ងៃទី ២១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ខេត្តនន្ទបុរី|ខេត្តនន្ទបុរី]] [[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។ == ប្រវត្តិ == [[File:Miss Universe Sash.jpg|right|upright=1.5|thumb|ឈៀងបវរកញ្ញាចក្រវាឡពីឆ្នាំ ២០០១ ដល់ឆ្នាំ ២០២១]] ចំណងជើង'''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាលើកដំបូងដោយ [[:en:International Pageant of Pulchritude|International Pageant of Pulchritude]] នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៦។កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានរៀបចំធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៣៥ នៅពេលមាន[[:en:Great Depression|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំ]]និងព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងៗទៀតមុនកើតមាន[[:en:World War II|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានបិទបញ្ចប់។[[File:Miss_Universe_1930_Winners.jpg|thumb|ម្ចាស់ជ័យលាភីនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣០]] កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ ដោយក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina Swimwear|Pacific Knitting Mills]] ដែលជាក្រុមហ៊ុនសម្លៀកបំពាក់មួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[:en: California|រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា]]និងជាក្រុមហ៊ុនផលិត[[:en:Catalina Swimwear|សម្លៀកបំពាក់ហែលទឹក Catalina]] ហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមកវាមានទីស្នាក់ការនៅ[[:en:United States of America|សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ក្រុមហ៊ុនគឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភកម្មវិធីប្រឡង[[:en:Miss America|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៥១។នៅក្នុងឆ្នាំនោះកញ្ញា [[:en:Yolande Betbeze|Yolande Margaret Betbeze Fox]] ដែលជាម្ចាស់ជ័យលាភីបានបដិសេធមិនថតរូបផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈដោយស្លៀកឈុតហែលទឹករបស់ក្រុមហ៊ុន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ ក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Knitting Mills]] បានរៀបចំកម្មវិធីប្រឡង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]និងបវរកញ្ញាចក្រវាឡដោយរួមគ្នាសហការឧបត្ថម្ភអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ។<ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=26 February 2016|title=Yolande Betbeze Fox, Miss America Who Defied Convention, Dies at 87|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2016/02/26/us/yolande-betbeze-fox-miss-america-who-defied-convention-dies-at-87.html|access-date=25 February 2024|issn=0362-4331|archive-date=February 26, 2016|archive-url=https://archive.today/20160226061628/http://www.nytimes.com/2016/02/26/us/yolande-betbeze-fox-miss-america-who-defied-convention-dies-at-87.html?_r=0|url-status=live}}</ref> [[File:Armi-Kuusela-1952.jpg|thumb|កញ្ញា [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]] នៅ[[:en:Helsinki|ទីក្រុង Helsinki ប្រទេសហ្វាំងឡង់]]]] កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានរៀបចំធ្វើឡើងជាលើកដំបូងនៅ[[ឡងប៊ិច (កាលីផ្វនញ៉ា)|ទីក្រុងឡុងប៊ិច]] [[កាលីហ្វ័រញ៉ា|រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២។ម្ចាស់ជ័យលាភីដំបូងគេបានទៅលើកញ្ញា [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]] មកពី[[ហ្វាំងឡង់|ប្រទេសហ្វាំងឡង់]]ក៏ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាននាងបានបោះបង់តំណែងរបស់នាងចោលបើទោះបីជាមិនមែនជាផ្លូវការក៏ដោយដើម្បីទៅរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍មុនពេលតំណែងឆ្នាំរបស់នាងត្រូវបានបញ្ចប់។<ref>{{cite web |author=FUNFARE by Ricky Lo |title=A misty-eyed look at Armi Kuusela, the 1st Miss Universe |url=http://www.philstar.com/entertainment/344221/misty-eyed-look-armi-kuusela-1st-miss-universe |date=June 28, 2006 |website=philstar.com |publisher=[[The Philippine Star]] |access-date=October 9, 2013 |archive-date=October 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015000244/http://www.philstar.com/entertainment/344221/misty-eyed-look-armi-kuusela-1st-miss-universe |url-status=live }}</ref>រហូតមកដល់ឆ្នាំ ១៩៥៨ ចំណងជើង'''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''ដូចជា[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]ត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទនៅឆ្នាំបន្ទាប់ពីការប្រឡងដូច្នេះនៅក្នុងអំឡុងពេលនោះតំណែងរបស់កញ្ញា [[:en:Kuusela|Kuusela]] គឺ[[:en:Miss Universe 1953|បវរកញ្ញាចក្រវាឡឆ្នាំ ១៩៥៣]]។ចាប់តាំងពីក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Mills]] បានបង្កើតកម្មវិធីប្រឡងនេះមកការរៀបចំគ្រប់គ្រងគឺធ្វើឡើងដោយ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]។នៅទីបំផុតក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Mills]] និងក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធរបស់ក្រុមហ៊ុននេះត្រូវបានទិញដោយសាជីវកម្ម [[:en:Kayser-Roth|Kayser-Roth Corporation]]។<ref name=":0">{{Cite magazine|date=19 February 2018|title=Trump's Miss Universe Gambit|url=https://www.newyorker.com/magazine/2018/02/26/trumps-miss-universe-gambit|access-date=25 February 2024|magazine=The New Yorker|language=en-US|archive-date=March 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330193214/https://www.newyorker.com/magazine/2018/02/26/trumps-miss-universe-gambit|url-status=live}}</ref> កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានរៀបចំចាក់ផ្សាយនៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៥។[[ស៊ីប៊ីអេស|CBS]] បានចាប់ផ្តើមចាក់ផ្សាយការប្រឡង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]និងបវរកញ្ញាចក្រវាឡរួមគ្នានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ហើយបានបំបែកការចាក់ផ្សាយកម្មវិធីប្រឡងទាំងពីរនេះដាច់ដោយឡែកពីគ្នានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៥។បន្ទាប់មកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ ក្រុមហ៊ុន [[:en:Gulf and Western Industries|Gulf and westen]] បានទិញយកសាជីវកម្ម [[:en:Kayser-Roth |Kayser-Roth Corporation]] ហើយបានគ្រប់គ្រងបវរកញ្ញាចក្រវាឡរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៩១ និងត្រូវបានក្រុមហ៊ុន [[:en:Procter & Gamble|Procter & Gamble]] ទិញយក។<ref name=":0" /> នៅក្នុង ១៩៩១ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាស់ ចន ត្រាំ]]បានទិញកម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាពី [[:en:ITT Corp|ITT Crop]] ជាមួយនឹងការរៀបចំចាក់ផ្សាយជាមួយនឹង [[ស៊ីប៊ីអេស|CBS]] រហូតដល់ឆ្នាំ ២០០២។<ref>{{cite web |title=Four Big Ships Dominate International Beauty Pageants |author=Prestigious Beauty Pageant |url=http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ |date=November 18, 2013 |website=Prestigious Beauty Pageants |access-date=June 15, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217131258/http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ |archive-date=December 17, 2013 |archivedate=ធ្នូ 17, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217131258/http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ }}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៨ '''Miss Universe, Inc.''' បានប្តូរឈ្មោះរបស់ខ្លួនទៅជា[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ហើយបានផ្លាស់ប្តូរទីស្នាក់ការរបស់ខ្លួនពី[[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស|ទីក្រុងឡូសអេនជឺលេស]]ទៅកាន់[[ទីក្រុងញូវយ៉ក]]។<ref name="India-Today-1">{{cite web |title=Miss USA Olivia Culpo is Miss Universe 2012! |website=[[India Today]] |date=December 19, 2012 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/miss-universe-2012-winner-olivia-culpo/1/238561.html |access-date=January 9, 2016 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304124901/http://indiatoday.intoday.in/story/miss-universe-2012-winner-olivia-culpo/1/238561.html |url-status=live }}</ref><ref name="new team">{{cite news|title=Mistress of the Universe|url=https://pqasb.pqarchiver.com/nypost/access/68469692.html?dids=68469692:68469692&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jan+18,+1999&author=Jonathan+Foreman&pub=New+York+Post&desc=MISTRESS+OF+THE+UNIVERSE+-+MAUREEN+REIDY,+ONCE+DONALD+TRUMP'S+ACCOUNTANT,+HAS+TRANSFORMED+THREE+KEY+BEAUTY+PAGEANTS+FROM+TACKY+CHEESE+INTO+SLICK,+CHIC+AFFAIRS&pqatl=google|access-date=February 24, 2011|newspaper=[[New York Post]]|date=January 18, 1999|first=Jonathan|last=Foreman|archive-date=March 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325005144/http://pqasb.pqarchiver.com/nypost/access/68469692.html?dids=68469692%3A68469692&FMT=ABS&FMTS=ABS%3AFT&type=current&date=Jan+18%2C+1999&author=Jonathan+Foreman&pub=New+York+Post&desc=MISTRESS+OF+THE+UNIVERSE+-+MAUREEN+REIDY%2C+ONCE+DONALD+TRUMP%27S+ACCOUNTANT%2C+HAS+TRANSFORMED+THREE+KEY+BEAUTY+PAGEANTS+FROM+TACKY+CHEESE+INTO+SLICK%2C+CHIC+AFFAIRS&pqatl=google|url-status=dead}}</ref>នៅចុងឆ្នាំ ២០០២ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]បានចូលទៅក្នុងក្រុមហ៊ុនបណ្តាក់ទុនរួមគ្នាជាមួយនឹង [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៣ ដែលលើសពីទីផ្សារផ្សេងៗទៀតសម្រាប់សិទ្ធិចាក់ផ្សាយលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍។<ref>Natalie Tadena (July 2, 2015)."[https://www.wsj.com/articles/BL-269B-3913 Donald Trump's Miss USA Pageant Lands on Reelz Cable Channel]" [https://web.archive.org/web/20200727055939/https://blogs.wsj.com/cmo/2015/07/02/donald-trumps-miss-usa-pageant-lands-on-reelz-cable-channel/ Archived] July 27, 2020, at the [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine]. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Wall_Street_Journal The Wall Street Journal].</ref><ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2015/biz/news/donald-trump-miss-universe-wmeimg-acquisition-1201592910/|title=WME/IMG Acquires Miss Universe Organization From Donald Trump|first1=Cynthia|last1=Littleton|date=September 14, 2015|access-date=December 11, 2017|archive-date=November 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108163857/https://variety.com/2015/biz/news/donald-trump-miss-universe-wmeimg-acquisition-1201592910/|url-status=live}}</ref>ពីឆ្នាំ ២០០៣ ដល់ឆ្នាំ ២០១៤ កម្មវិធីប្រឡងត្រូវបានចាក់ផ្សាយនៅលើប៉ុស្តិ៍ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] នៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref name="The New York Times">{{cite news |title=Three Beauty Pageants Leaving CBS for NBC |last=Rutenberg |first=Jim |url=https://www.nytimes.com/2002/06/22/business/three-beauty-pageants-leaving-cbs-for-nbc.html |date=June 22, 2002 |newspaper=The New York Times |access-date=October 8, 2013 |archive-date=October 11, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011024009/http://www.nytimes.com/2002/06/22/business/three-beauty-pageants-leaving-cbs-for-nbc.html |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១៥ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] បានលុបចោលទំនាក់ទំនងអាជីវកម្មទាំងអស់ជាមួយនឹងលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]និង[[:en:Miss Universe Organisation|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹង[[:en:Donald Trump 2016 presidential campaign#Announcement|សេចក្តីថ្លែងការណ៍ដ៏ចម្រូងចម្រាស]]អំពីជនអន្តោប្រវេសន៍ខុសច្បាប់ដែលបានឆ្លងកាត់ព្រំដែនមកពី[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ីកូ]]។<ref name="hollywoodreporter">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/nbc-cuts-ties-donald-trump-805706?facebook_20150629|title=NBC Cuts Ties With Donald Trump Over "Derogatory Statements," Pulls Miss USA and Miss Universe Pageants|first=Kate|last=Stanhope|date=June 29, 2015|work=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=June 30, 2015|archive-date=October 10, 2017|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171010094038/http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/donald-trump-nbc-severing-ties-805706|url-status=live}}</ref><ref name=NBCsever>{{cite news|title=NBCUniversal cuts ties with Donald Trump|url=https://money.cnn.com/2015/06/29/media/donald-trump-nbc-ends-relationship/|access-date=June 29, 2015|work=CNN Money|date=June 29, 2015|archive-date=December 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201229221647/https://money.cnn.com/2015/06/29/media/donald-trump-nbc-ends-relationship/|url-status=live}}</ref>ជាផ្នែកនៃដំណោះស្រាយផ្លូវច្បាប់នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០១៥ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]បានទិញភាគហ៊ុន ៥០% របស់ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] នៅក្នុងក្រុមហ៊ុនដោយធ្វើឲ្យលោកក្លាយជាម្ចាស់ក្រុមហ៊ុនតែម្នាក់គត់។០៣ ថ្ងៃក្រោយមកលោកបានលក់ក្រុមហ៊ុនទាំងមូលទៅឲ្យ [[:en:Endeavor (company)|WME]]/[[:en:IMG (company)|IMG]]។<ref name="nytimes.com">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/15/business/media/trump-sells-miss-universe-organization-to-wme-img-talent-agency.html|title=Trump Sells Miss Universe Organization to WME-IMG Talent Agency|date=September 15, 2015|work=The New York Times|access-date=February 5, 2016|archive-date=February 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204102131/http://www.nytimes.com/2015/09/15/business/media/trump-sells-miss-universe-organization-to-wme-img-talent-agency.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/donald-trump-sells-miss-universe-img-2015-9|title=Donald Trump sells the Miss Universe Organization|last=Nededog|first=Jethro|date=September 14, 2015|work=Business Insider|access-date=January 9, 2016|archive-date=May 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506164358/http://www.businessinsider.com/donald-trump-sells-miss-universe-img-2015-9|url-status=live}}</ref>បន្ទាប់ពីការផ្លាស់ប្តូរកម្មសិទ្ធិនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ ២០១៥ [[ហ្វកក្រុមហ៊ុនផ្សាយ|Fox]] និង [[:en:Azteca América|Azteca]] បានក្លាយជាអ្នកចាក់ផ្សាយជាផ្លូវការនៃកម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡនិង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite web|url=http://www.tvinsider.com/article/49807/miss-universe-and-miss-usa-pageants-to-air-on-fox/|title=Miss Universe and Miss USA Pageants to Air on Fox|work=TV Insider|date=October 28, 2015 |access-date=January 9, 2016|archive-date=February 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212061824/http://www.tvinsider.com/article/49807/miss-universe-and-miss-usa-pageants-to-air-on-fox/|url-status=live}}</ref>សិទ្ធិចាក់ផ្សាយរបស់កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានបំបែកជាបណ្ដោះអាសន្នទៅឲ្យ [[តេលេម៉ុនដូ|Telemundo]] និង [[:en:FYI|FYI]] នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២០ ដោយសារមានការរឹតត្បិត[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាតកូវីត-១៩]] នៅពេលនោះ។កិច្ចសន្យាជាមួយនឹង [[ហ្វកក្រុមហ៊ុនផ្សាយ|Fox]] និងពិធីករលោក [[:en:Steve Harvey|Broderick Stephen Harvey]] ត្រូវបានបន្តឡើងវិញសម្រាប់កម្មវិធីប្រឡងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២១។ នៅថ្ងៃទី ២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២២ ក្រុមហ៊ុន [[:en:JKN Global Group|JKN Global Group]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]បានទិញយក [[:en:Miss Universe Organization (MUO)|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]](MUO)ពីក្រុមហ៊ុន [[:en:Endeavor Group Holdings|Endeavor Group Holdings]] ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ [[:en:IMG Worldwide|IMG Worldwide]] នៅក្នុងតម្លៃ ១៤ លានដុល្លារដែលធ្វើឲ្យអ្នកស្រី [[:en:Jakkaphong Jakrajutatip|Anne Jakapong Jakrajutatip]] ក្លាយជា[[:en: Transgender|ស្ត្រីកែភេទ]]ដំបូងគេដែលជាម្ចាស់អង្គការនិងជាលើកទីមួយរបស់អង្គការដែលបានពង្រីកទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់ខ្លួននៅខាងក្រៅទឹកដី[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ចាប់ពីឆ្នាំ ២០២២ តទៅ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] ទទួលបានសិទ្ធិចាក់ផ្សាយសារជាថ្មីតាមរយៈ [[:en:Roku|The Roku Channel]] ដោយសារមានការផ្លាស់ប្តូរម្ចាស់ថ្មីដែលនេះជាលើកទីមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្របវរកញ្ញាចក្រវាឡដែលកម្មវិធីប្រឡងបានផ្លាស់ប្តូរពីការចាក់ផ្សាយតាម[[:en:Television|បណ្ដាញទូរទស្សន៍បែបប្រពៃណី]]ទៅជា[[:en:Streaming media|ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយពេញលេញ]]នៅ[[:en:United States of America|សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/business/2423031/jkn-acquires-miss-universe-organization|title=JKN acquires Miss Universe Organization|date=October 26, 2022|work=Bangkok Post|access-date=October 26, 2022|archive-date=March 22, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322043036/https://www.bangkokpost.com/business/2423031/jkn-acquires-miss-universe-organization|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី ១៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៣ អ្នកស្រី [[Paula Shugart]] ប្រធាន[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាល]]បានប្រកាសពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រីពី[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]។<ref name=":1">{{Cite web |last=Schneider |first=Michael |date=17 November 2023 |title=Miss Universe Organization President Paula Shugart Exits After 23 Years |url=https://variety.com/2023/tv/news/miss-universe-organization-president-paula-shugart-exits-1235793531/ |access-date=25 February 2024 |website=Variety |language=en-US}}</ref>តំណែងនេះនឹងមិនត្រូវបានកំណត់យកអ្នកថ្មីមកជំនួសនោះឡើយ។<ref name=":1" />បន្ទាប់ពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រី [[Paula Shugart|Shugart ]] នាយកប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]] អ្នកស្រី [[Amy Emmerich]] ក៏បានប្រកាសពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រីនៅថ្ងៃទី ០៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២៥ ហើយបានចាកចេញពីផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ០១ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៤។<ref>{{Cite web |last=Santiago |first=Camille |date=8 February 2024 |title=Amy Emmerich steps down as Miss Universe CEO |url=https://philstarlife.com/celebrity/847811-amy-emmerich-steps-down-as-miss-universe-ceo? |access-date=25 February 2024 |website=Philstar Life |archive-date=February 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225125255/https://philstarlife.com/celebrity/847811-amy-emmerich-steps-down-as-miss-universe-ceo |url-status=live }}</ref>នៅថ្ងៃទី ១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២៥ លោក [[:en:Mario Búcaro|Mario Adolfo Búcaro Flores]] បានលាលែងពីតំណែងជាប្រធានប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]](MUO)បន្ទាប់ពីកាន់តំណែងមិនដល់ ០២ ខែផង។ការចាកចេញរបស់លោកត្រូវបានបញ្ជាក់តាមរយៈ[[:en:Press_release|សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាន]]មួយដែលបានរៀបរាប់អំពីការរួមចំណែកនិងសមិទ្ធផលរបស់លោកចំពោះអង្គការប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិនេះផងដែរ។<ref>{{Cite web |title=Mario Búcaro resigns as Miss Universe CEO after short stint |url=https://philstarlife.com/news-and-views/853106-mario-bucaro-resigns-miss-universe-ceo? |access-date=2025-12-14 |website=Philstar Life [[Philippine Star]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=December 14, 2025 |title=Miss Universe CEO Mario Búcaro steps down after short tenure |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/12/14/miss-universe-ceo-mario-b-caro-steps-down-after-short-tenure-1615 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref> == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width=|ឆ្នាំប្រកួត ! width=|ប្រទេស ឬ ដែនដី ! width=|ម្ចាស់ម្កុដ ! width=|ឈុតតំណាងជាតិល្អដាច់គេ ! width=|ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! width=|ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០២៦ | | | | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | |- | ២០២៥ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] | rowspan= "3" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ១១៨ |- | ២០២៤ | {{flagicon|DNK}} [[ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] | [[:en:Victoria Kjær Theilvig|Victoria Kjær Theilvig]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ១២៥ |- | ២០២៣ | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាហ្គា|នីការ៉ាហ្គា]] | [[:en:Sheynnis Palacios|Sheynnis Alondra Palacios Cornejo]] | {{flagicon|SLV}} [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | ៨៤ |- | ២០២២ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:R'Bonney Gabriel|R'Bonney Nola Gabriel]] | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨៣ |- | ២០២១ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Harnaaz_Sandhu|Harnaaz Kaur Sandhu]] | {{flagicon|NGA}} [[នីហ្សេរីយ៉ា|នីហ្សេរីយ៉ា]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៨០ |- | ២០២០ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Andrea Meza|Alma Andrea Meza Carmona]] | {{flagicon|MMR}} [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៤ |- | ២០១៩ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Zozibini Tunzi|Zozibini (Zozi) Bolowana]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៩០ |- | ២០១៨ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Catriona Gray|Catriona Elisa Magnayon Gray]] | {{flagicon|LAO}} [[ឡាវ|លាវ]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៩៤ |- | ២០១៧ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Demi-Leigh Tebow|Demi-Leigh Nel-Peters]] | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៩២ |- | ២០១៦ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Iris Mittenaere|Iris Mittenaere]] | {{flagicon|MMR}} [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៨៦ |- | ២០១៥ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Pia_Wurtzbach|Pia Alonzo Wurtzbach-Jauncey]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨០ |- | ២០១៤ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Paulina_Vega|Paulina Vega Dieppa]] | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | ៨៨ |- | ២០១៣ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Gabriela Isler|María Gabriela de Jesús Isler Morales]] | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាហ្គា|នីការ៉ាហ្គា]] | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៨៦ |- | ២០១២ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Olivia Culpo|Olivia Frances Culpo]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | rowspan = "2" | ៨៩ |- | ២០១១ | {{flagicon|AGO}} [[អង់ហ្គោឡា|អង់ហ្គោឡា]] | [[:en:Leila Lopes|Leila Lopes]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] |- | ២០១០ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Ximena_Navarrete|Jimena (Ximena) Navarrete Rosete]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | rowspan = "2" | ៨៣ |- | ២០០៩ | rowspan = "2" | {{flagicon|VEN}}[[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Stefanía_Fernández|Stefanía Fernández Krupij]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|BHS}} [[បាហាម៉ាស|បាហាម៉ាស]] |- | ២០០៨ | [[:en:Dayana_Mendoza|Dayana Sabrina Mendoza Moncada]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | ៨០ |- | ២០០៧ | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | [[:en:Riyo Mori|Riyo Mori]] | ''មិនមានម្ចាស់តំណែង'' | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៧ |- | ២០០៦ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Zuleyka Rivera|Zuleyka Jerrís Rivera Mendoza]] | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨៦ |- | ២០០៥ | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] | [[:en:Natalie Glebova|Natalya Vladimirovna Glebova]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៨១ |- | ២០០៤ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Jennifer Hawkins|Jennifer Louise Hawkins-Wall]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|បាណាម៉ា]] | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | ៨០ |- | ២០០៣ | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | [[:en:Amelia Vega|Amelia Patricia Vega Polanco]] | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | ៧១ |- | rowspan = "2" | ២០០២ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | [[:en:Justine Pasek|Justine Lissette (Yostin) Pasek Patiño]]<br>(ជំនួសតំណែង) | rowspan = "2" | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "3" | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | rowspan = "2" | ៧៥ |- | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Oxana_Fedorova|Oksana Gennadyevna Borodina]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) |- | ២០០១ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Denise Quiñones|Denise Marie Quiñones August]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៧៧ |- | ២០០០ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Lara Dutta Bhupathi|Lara Dutta Bhupathi]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | {{flagicon|CYP}} [[ស៊ីប|សុីប]] | ៧៩ |- | ១៩៩៩ | {{flagicon|BWA}} [[បុតស្វាណា|បុតស្វាណា]] | [[:en:Mpule Kwelagobe|Mpule Keneilwe Kwelagobe]] | rowspan = "2" | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | ៨៤ |- | ១៩៩៨ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Wendy Fitzwilliam|Wendy Marcelle Fitzwilliam]] | rowspan = "3" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨១ |- | ១៩៩៧ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Brook Lee|Brook Antoinette Mahealani Lee]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | ៧៤ |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Alicia Machado|Yoseph Alicia Machado Fajardo]] | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៧៩ |- | ១៩៩៥ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Chelsi_Smith|Chelsi Mariam Pearl Smith]] | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | ៨២ |- | ១៩៩៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Sushmita Sen|Sushmita Sen]] | {{flagicon|PHI}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៧៧ |- | ១៩៩៣ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Dayanara Torres|Dayanara Torres Delgado]] | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៩ |- | ១៩៩២ | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | [[:en:Michelle McLean|Michelle McLean]] | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៧៨ |- | ១៩៩១ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Lupita Jones|María Guadalupe (Lupita) Jones Garay]] | rowspan = "2" | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៣ |- | ១៩៩០ | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] | [[:en:Mona Grudt|Mona Grudt]] | ៧១ |- | ១៩៨៩ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Angela Visser|Angela Visser]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៦ |- | ១៩៨៨ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Bui_Simon|Porntip Nakhirunkanok]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|TWN}} [[តៃវ៉ាន់|តៃវ៉ាន់]] | ៦៦ |- | ១៩៨៧ | {{flagicon|CHL}} [[ឈីលី|ឈីលី]] | [[:en:Cecilia_Bolocco|Cecilia Carolina Bolocco Fonck]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | {{flagicon|SIN}} [[សិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] | ៩៨ |- | ១៩៨៦ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Bárbara Palacios|Bárbara Palacios Teyde de Manrique]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | ៧៧ |- | ១៩៨៥ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Deborah Carthy Deu|Deborah Fátima Carthy Deu]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "3" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៩ |- | ១៩៨៤ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Yvonne Ryding|Yvonne Agneta Ryding]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ៨១ |- | ១៩៨៣ | {{flagicon|NZL}} [[នូវែលហ្សេឡង់|នូវែលហ្សេឡង់]] | [[:en:Lorraine Elizabeth Downes|Lorraine Elizabeth Downes]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៨០ |- | ១៩៨២ | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] | [[:en:Karen Dianne Baldwin|Karen Dianne BaldwinKaren]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | ៧៧ |- | ១៩៨១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Irene_Sáez|Irene Lailin Sáez Conde]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៦ |- | ១៩៨០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Shawn Weatherly|Shawn Weatherly]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៦៩ |- | ១៩៧៩ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Maritza_Sayalero|Maritza Sayalero Fernández]] | {{flagicon|URY}} [[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ|អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | rowspan = "2" | ៧៥ |- | ១៩៧៨ | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Margaret_Gardiner_(Miss_Universe)|Margaret Gardiner]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] |- | ១៩៧៧ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Janelle Commissiong|Janelle Penny Commissiong]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | ៨០ |- | ១៩៧៦ | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | [[:en:Rina_Mor|Rina Mor-Goder]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|HKG}} [[ហុងកុង|ហុងកុង]] | ៧២ |- | ១៩៧៥ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Anne Marie Pohtamo|Anne Marie Pohtamo]] | {{flagicon|GTM}} [[ហ្គាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា ]] | {{flagicon|SLV}} [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | ៧១ |- | ១៩៧៤ | {{flagicon|Spain|1945}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Amparo Muñoz|Maria de Amparo Muñoz y Quesada]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៦៥ |- | ១៩៧៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Margie Moran|Maria Margarita (Margie) Roxas Moran-Floirendo]] | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | rowspan = "2" | ៦១ |- | ១៩៧២ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Kerry Anne Wells|Kerry Anne Wells]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] |- | ១៩៧១ | {{flagicon|LBN}} [[លីបង់|លីបង់]] | [[:en:Georgina Rizk|Georgina Rizk]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | rowspan = "20" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៦០ |- | ១៩៧០ | {{Flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Marisol_Malaret|Marisol Malaret Contreras]] | {{flagicon|BOL}} [[បូលីវី|បូលីវី]] | ៦៤ |- | ១៩៦៩ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Gloria Diaz|Maria Gloria Aspillera Diaz]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៦១ |- | ១៩៦៨ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Martha_Vasconcellos|Martha Maria Cordeiro Vasconcellos]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | ៦៥ |- | ១៩៦៧ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Sylvia Hitchcock|Sylvia Louise Hitchcock-Carson]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | ៥៦ |- | ១៩៦៦ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Margareta Arvidsson|Margareta Arvidsson]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៥០ |- | ១៩៦៥ | {{Flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Apasra Hongsakula|Apasra Hongsakula]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៥៦ |- | ១៩៦៤ | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | [[:en:Corinna_Tsopei|Kyriaki (Corinna) Tsopei]] | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | ៦០ |- | ១៩៦៣ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Iêda Maria Brutto Vargas|Iêda Maria Brutto Vargas]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៥០ |- | ១៩៦២ | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Norma_Nolan|Norma Beatriz Nolan]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៥២ |- | ១៩៦១ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Marlene Schmidt|Marlene Schmidt]] | rowspan = "10" | ''មិនទាន់មាន'' | ៤៨ |- | ១៩៦០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Linda_Bement|Linda Jeanne Bement]] | ៤៣ |- | ១៩៥៩ | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | [[:en:Akiko Kojima|Akiko Kojima]] | ៣៤ |- | ១៩៥៨ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Luz Marina Zuluaga|Luz Marina Zuluaga Zuluaga]] | ៣៦ |- | ១៩៥៧ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:Gladys Zender|Gladys Rosa Zender de Meier]] | ៣២ |- | ១៩៥៦ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Carol Morris|Carol Ann Laverne Morris]] | ៣០ |- | ១៩៥៥ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Hillevi_Rombin|Hillevi Rombin Schine]] | rowspan = "2" | ៣៣ |- | ១៩៥៤ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Miriam Stevenson|Miriam Jacqueline Stevenson]] |- | ១៩៥៣ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Christiane_Martel|Christiane Magnani]] | ២៦ |- | ១៩៥២ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]]<br>(បោះបង់តំណែង) | ៣០ |- |} === ចំនួនប្រទេសឬដែនដី === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[File:USA_orthographic.svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៩ | ១៩៥៤, ១៩៥៦, ១៩៦០, ១៩៦៧, ១៩៨០, ១៩៩៥, ១៩៩៧, ២០១២, ២០២២ |- | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] [[file:Venezuela_Orthographic_Map.svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៧ | ១៩៧៩, ១៩៨១, ១៩៨៦, ១៩៩៦, ២០០៨, ២០០៩, ២០១៣ |- | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] [[File:Puerto_Rico_(orthographic_projection).svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៥ | ១៩៧០, ១៩៨៥, ១៩៩៣, ២០០១, ២០០៦ |- | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] [[File:Mexico_(orthographic_projection).svg|thumb]] | rowspan="2" |០៤ | ១៩៩១, ២០១០, ២០២០, ២០២៥ |- | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] [[File:PHL_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៦៩, ១៩៧៣, ២០១៥, ២០១៨ |- | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] [[File:India_(orthographic_projection).svg|thumb]] |rowspan="3" style="text-align:center;" | ០៣ | ១៩៩៤, ២០០០, ២០២១ |- | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វិ្រកខាងត្បូង]] [[File:ZAF_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៧៨, ២០១៧, ២០១៩ |- | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] [[File:EU-Sweden_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥៥, ១៩៦៦, ១៩៨៤ |- | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] [[File:EU-France_(orthographic_projection).svg|thumb]] |rowspan= "9" style = "text-align:center;"| ០២ | ១៩៥៣, ២០១៦ |- | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] [[File:COL_orthographic_(San_Andr%C3%A9s_and_Providencia_special).svg|thumb]] | ១៩៥៨, ២០១៤ |- | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] [[File:Japan_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥៩, ២០០៧ |- | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] [[File:CAN_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៨២, ២០០៥ |- | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] [[File:Australia_with_AAT_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧២, ២០០៤ |- | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] [[File:Trinidad_and_Tobago_(orthographic_projection2).jpg|thumb]] | ១៩៧៧, ១៩៩៨ |- | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] [[File:Thailand_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦៥, ១៩៨៨ |- | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] [[File:EU-Finland_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥២, ១៩៧៥ |- | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] [[File:BRA_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៦៣, ១៩៦៨ |- | {{flagicon|DNK}} [[ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] [[File:Denmark_(orthographic_projection).svg|thumb]] | rowspan="18" style="text-align: center;" | ០១ | ២០២៤ |- | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាក្វា|នីការ៉ាហ្គា]] [[File:NIC_orthographic.svg|thumb]] | ២០២៣ |- | {{flagicon|AGO}} [[អង់ហ្គោឡា|អង់ហ្គោឡា]] [[File:Angola_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ២០១១ |- | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] [[File:Dominican_Republic_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ២០០៣ |- | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] [[File:PAN_orthographic.svg|thumb]] | ២០០២ |- | {{flagicon|BWA}} [[បុតស្វាណា|បុតស្វាណា]] [[File:Botswana_(centered_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩៩ |- | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] [[File:Namibia_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩២ |- | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] [[File:Europe-Norway_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩០ |- | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] [[File:EU-Netherlands_(orthographic_projection).png|thumb]] | ១៩៨៩ |- | {{flagicon|CHL}} [[ឈីលី|ឈីលី]] [[File:Chile_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៨៧ |- | {{flagicon|NZL}} [[នូវែលហ្សេឡង់|នូវែលហ្សេឡង់]] [[File:NZL_orthographic_NaturalEarth.svg|thumb]] | ១៩៨៣ |- | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] [[File:Israel_(centered_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧៦ |- | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] [[File:EU-Spain_(orthographic_projection)_(with_de_jure_territory).svg|thumb]] | ១៩៧៤ |- | {{flagicon|LBN}} [[លីបង់|លីបង់]] [[File:Lebanon_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧១ |- | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] [[File:EU-Greece_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦៤ |- | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] [[File:Argentina_(including_claimed_territories,_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦២ |- | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] [[File:EU-Germany_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦១ |- | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] [[File:PER_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៥៧ |} ;ម្ចាស់ជ័យលាភីដែលជំនួសតំណែង {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] [[File:PAN_orthographic.svg|thumb]] | style="text-align:center;"| ០១ | ២០០២ |} ;ម្ចាស់ជ័យលាភីដែលលាលែងចេញពីតំណែង {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] [[File:Russian_Federation_(orthographic_projection)_-_All_Territorial_Disputes.svg|thumb]] | style="text-align:center;"| ០១ | ២០០២ |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" border="5" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #FFFFFF; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align:center" ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | colspan="5" | [[File:Cambodia_on_the_globe_(Cambodia_centered).svg|thumb]] |- | ២០២៦ | | | | |- | ២០២៥ | [[:en:Nearysocheata_Thai|ថៃ នារីសុជាតា]] | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- |២០២៤ | [[:en:Davin Prasath|ប្រាសាទ ដាវីន]] | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Top30 | Top 2 Voice For Change |- | ២០២៣ | [[:en:Sotima John|ចន សុទិម៉ា]] |[[ខេត្តកំពង់ចាម]] | Unplaced | |- | ២០២២ | [[:en:Manita Hang|ហង្ស ម៉ានីតា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០២១ | [[:en:Ngin Marady| ងិន ម៉ារ៉ាឌី]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០២០ | [[:en:Sarita Reth|រ៉េត សារីតា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៩ | [[:en:Somnang Alyna|សំណាង អេលីណា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៨ | [[:en:Rern Sinat|រឿន សុីណាត]] |[[ខេត្តកំពង់ចាម]] | Unplaced | |- | ២០១៧ | [[ប៊ី សុធារី]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |} === ចំនួនរាជធានី-ខេត្ត === {| class="wikitable" border="5" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #FFFFFF; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align:center" ! រាជធានី-ខេត្ត ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] [[File:Cambodia_Phnom_Penh_Province_locator_map.svg|thumb]] | ០៧ | ២០១៧, ២០១៩, ២០២០, ២០២១, ២០២២, ២០២៤, ២០២៥ |- | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[File:Cambodia_Kampong_Cham_locator_map.svg|thumb]] | ០២ | ២០១៨, ២០២៣ |} == សូមមើលផងដែរ == * [[:en:List of beauty pageants|List of beauty pageants]] * [[:en:Big Four beauty pageants|Big Four beauty pageants]] == ទំព័រភ្ជាប់ផ្សេងៗ == * [[:en:http://www.missuniverse.com/បវរកញ្ញាចក្រវាឡ|http://www.missuniverse.com/បវរកញ្ញាចក្រវាឡ]] * {{facebook|MissUniverse}} * {{instagram|missuniverse}} * {{twitter|missuniverse}} * {{TikTok|missuniverse}} == ឯកសារយោង == 8pjlrh3ahxdpfijkee04eqs5fs8eend 334532 334531 2026-04-22T01:30:37Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334532 wikitext text/x-wiki '''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ''' ({{Lang-en|Miss Universe}}) គឺជាកម្មវិធី[[:en: Beauty Pageant|ប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិ]]ប្រចាំឆ្នាំដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[:en:Thailand|ប្រទេសសៀម]]។រួមជាមួយនឹងកម្មវិធី[[បវរកញ្ញាពិភពលោក]] [[បវរកញ្ញាអន្តរជាតិ]] និង [[បវរកញ្ញាផែនដី]]កម្មវិធីបវរកញ្ញាចក្រវាឡគឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិមួយនៅក្នុងចំណោមកម្មវិធី[[:en:Big Four international beauty pageants|ប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិធំៗទាំង ០៤]]។<ref>{{cite web |title=Beauty Pageant Basics |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25550425 |publisher=[[BBC News]] |last=Enriquez |first=Amee |date=February 2, 2014 |access-date=May 4, 2018 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308120845/https://www.bbc.com/news/world-asia-25550425 |url-status=live }}</ref> {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាចក្រវាឡ | logo = Miss Universe Logotype.svg | logosize = | image = | caption = | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | franchise_holder = | organization = {{ubl|JKN Legacy Inc.|[[:en:JKN Global Group|JKN Global Group]]|Legacy Holding Group}} | headquarters = {{ubl|[[ខេត្តសមុទ្រប្រាការ|ខេត្តសមុទ្រប្រាការ]], [[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]|[[ញូវយ៉ក|ទីក្រុងញូវយ៉ក]], [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]]}} | pageant_region = | region_represented= | qualification = | first = [[:en:Miss Universe 1952|១៩៥២]] | recent = [[:en:Miss Universe 2025|២០២៥]] | last = <!---Only if pageant is defunct. Last edition of the pageant, use year used in the pageant name---> | current_titleholder = [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] | titleholder_represents = {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title1 = ម្ចាស់កម្មសិទ្ធិ | leader_name1 = {{ubl|[[:en:Jakkaphong Jakrajutatip|Jakkaphong Jakrajutatip]]|Raul Rocha Cantú}} | leader_title2 = នាយកប្រតិបត្តិ | leader_name2 = | leader_title3 = ប្រធាន | leader_name3 = | leader_title4 = អនុប្រធាន | leader_name4 = Olivia Quido | predecessor = | successor = <!---Succeeding pageant---> | website = https://www.missuniverse.com/ }} '''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] មកពី[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសមុិកសុីកូ]]ដែលបានគ្រងម្កុដនៅថ្ងៃទី ២១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ខេត្តនន្ទបុរី|ខេត្តនន្ទបុរី]] [[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។ == ប្រវត្តិ == [[File:Miss Universe Sash.jpg|right|upright=1.5|thumb|ឈៀងបវរកញ្ញាចក្រវាឡពីឆ្នាំ ២០០១ ដល់ឆ្នាំ ២០២១]] ចំណងជើង'''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាលើកដំបូងដោយ [[:en:International Pageant of Pulchritude|International Pageant of Pulchritude]] នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៦។កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានរៀបចំធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៣៥ នៅពេលមាន[[:en:Great Depression|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំ]]និងព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងៗទៀតមុនកើតមាន[[:en:World War II|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានបិទបញ្ចប់។[[File:Miss_Universe_1930_Winners.jpg|thumb|ម្ចាស់ជ័យលាភីនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣០]] កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ ដោយក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina Swimwear|Pacific Knitting Mills]] ដែលជាក្រុមហ៊ុនសម្លៀកបំពាក់មួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[:en: California|រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា]]និងជាក្រុមហ៊ុនផលិត[[:en:Catalina Swimwear|សម្លៀកបំពាក់ហែលទឹក Catalina]] ហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមកវាមានទីស្នាក់ការនៅ[[:en:United States of America|សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ក្រុមហ៊ុនគឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភកម្មវិធីប្រឡង[[:en:Miss America|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៥១។នៅក្នុងឆ្នាំនោះកញ្ញា [[:en:Yolande Betbeze|Yolande Margaret Betbeze Fox]] ដែលជាម្ចាស់ជ័យលាភីបានបដិសេធមិនថតរូបផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈដោយស្លៀកឈុតហែលទឹករបស់ក្រុមហ៊ុន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ ក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Knitting Mills]] បានរៀបចំកម្មវិធីប្រឡង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]និងបវរកញ្ញាចក្រវាឡដោយរួមគ្នាសហការឧបត្ថម្ភអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ។<ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=26 February 2016|title=Yolande Betbeze Fox, Miss America Who Defied Convention, Dies at 87|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2016/02/26/us/yolande-betbeze-fox-miss-america-who-defied-convention-dies-at-87.html|access-date=25 February 2024|issn=0362-4331|archive-date=February 26, 2016|archive-url=https://archive.today/20160226061628/http://www.nytimes.com/2016/02/26/us/yolande-betbeze-fox-miss-america-who-defied-convention-dies-at-87.html?_r=0|url-status=live}}</ref> [[File:Armi-Kuusela-1952.jpg|thumb|កញ្ញា [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]] នៅ[[:en:Helsinki|ទីក្រុង Helsinki ប្រទេសហ្វាំងឡង់]]]] កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានរៀបចំធ្វើឡើងជាលើកដំបូងនៅ[[ឡងប៊ិច (កាលីផ្វនញ៉ា)|ទីក្រុងឡុងប៊ិច]] [[កាលីហ្វ័រញ៉ា|រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២។ម្ចាស់ជ័យលាភីដំបូងគេបានទៅលើកញ្ញា [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]] មកពី[[ហ្វាំងឡង់|ប្រទេសហ្វាំងឡង់]]ក៏ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាននាងបានបោះបង់តំណែងរបស់នាងចោលបើទោះបីជាមិនមែនជាផ្លូវការក៏ដោយដើម្បីទៅរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍មុនពេលតំណែងឆ្នាំរបស់នាងត្រូវបានបញ្ចប់។<ref>{{cite web |author=FUNFARE by Ricky Lo |title=A misty-eyed look at Armi Kuusela, the 1st Miss Universe |url=http://www.philstar.com/entertainment/344221/misty-eyed-look-armi-kuusela-1st-miss-universe |date=June 28, 2006 |website=philstar.com |publisher=[[The Philippine Star]] |access-date=October 9, 2013 |archive-date=October 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015000244/http://www.philstar.com/entertainment/344221/misty-eyed-look-armi-kuusela-1st-miss-universe |url-status=live }}</ref>រហូតមកដល់ឆ្នាំ ១៩៥៨ ចំណងជើង'''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''ដូចជា[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]ត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទនៅឆ្នាំបន្ទាប់ពីការប្រឡងដូច្នេះនៅក្នុងអំឡុងពេលនោះតំណែងរបស់កញ្ញា [[:en:Kuusela|Kuusela]] គឺ[[:en:Miss Universe 1953|បវរកញ្ញាចក្រវាឡឆ្នាំ ១៩៥៣]]។ចាប់តាំងពីក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Mills]] បានបង្កើតកម្មវិធីប្រឡងនេះមកការរៀបចំគ្រប់គ្រងគឺធ្វើឡើងដោយ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]។នៅទីបំផុតក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Mills]] និងក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធរបស់ក្រុមហ៊ុននេះត្រូវបានទិញដោយសាជីវកម្ម [[:en:Kayser-Roth|Kayser-Roth Corporation]]។<ref name=":0">{{Cite magazine|date=19 February 2018|title=Trump's Miss Universe Gambit|url=https://www.newyorker.com/magazine/2018/02/26/trumps-miss-universe-gambit|access-date=25 February 2024|magazine=The New Yorker|language=en-US|archive-date=March 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330193214/https://www.newyorker.com/magazine/2018/02/26/trumps-miss-universe-gambit|url-status=live}}</ref> កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានរៀបចំចាក់ផ្សាយនៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៥។[[ស៊ីប៊ីអេស|CBS]] បានចាប់ផ្តើមចាក់ផ្សាយការប្រឡង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]និងបវរកញ្ញាចក្រវាឡរួមគ្នានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ហើយបានបំបែកការចាក់ផ្សាយកម្មវិធីប្រឡងទាំងពីរនេះដាច់ដោយឡែកពីគ្នានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៥។បន្ទាប់មកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ ក្រុមហ៊ុន [[:en:Gulf and Western Industries|Gulf and westen]] បានទិញយកសាជីវកម្ម [[:en:Kayser-Roth |Kayser-Roth Corporation]] ហើយបានគ្រប់គ្រងបវរកញ្ញាចក្រវាឡរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៩១ និងត្រូវបានក្រុមហ៊ុន [[:en:Procter & Gamble|Procter & Gamble]] ទិញយក។<ref name=":0" /> នៅក្នុង ១៩៩១ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាស់ ចន ត្រាំ]]បានទិញកម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាពី [[:en:ITT Corp|ITT Crop]] ជាមួយនឹងការរៀបចំចាក់ផ្សាយជាមួយនឹង [[ស៊ីប៊ីអេស|CBS]] រហូតដល់ឆ្នាំ ២០០២។<ref>{{cite web |title=Four Big Ships Dominate International Beauty Pageants |author=Prestigious Beauty Pageant |url=http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ |date=November 18, 2013 |website=Prestigious Beauty Pageants |access-date=June 15, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217131258/http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ |archive-date=December 17, 2013 |archivedate=ធ្នូ 17, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217131258/http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ }}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៨ '''Miss Universe, Inc.''' បានប្តូរឈ្មោះរបស់ខ្លួនទៅជា[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ហើយបានផ្លាស់ប្តូរទីស្នាក់ការរបស់ខ្លួនពី[[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស|ទីក្រុងឡូសអេនជឺលេស]]ទៅកាន់[[ទីក្រុងញូវយ៉ក]]។<ref name="India-Today-1">{{cite web |title=Miss USA Olivia Culpo is Miss Universe 2012! |website=[[India Today]] |date=December 19, 2012 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/miss-universe-2012-winner-olivia-culpo/1/238561.html |access-date=January 9, 2016 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304124901/http://indiatoday.intoday.in/story/miss-universe-2012-winner-olivia-culpo/1/238561.html |url-status=live }}</ref><ref name="new team">{{cite news|title=Mistress of the Universe|url=https://pqasb.pqarchiver.com/nypost/access/68469692.html?dids=68469692:68469692&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jan+18,+1999&author=Jonathan+Foreman&pub=New+York+Post&desc=MISTRESS+OF+THE+UNIVERSE+-+MAUREEN+REIDY,+ONCE+DONALD+TRUMP'S+ACCOUNTANT,+HAS+TRANSFORMED+THREE+KEY+BEAUTY+PAGEANTS+FROM+TACKY+CHEESE+INTO+SLICK,+CHIC+AFFAIRS&pqatl=google|access-date=February 24, 2011|newspaper=[[New York Post]]|date=January 18, 1999|first=Jonathan|last=Foreman|archive-date=March 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325005144/http://pqasb.pqarchiver.com/nypost/access/68469692.html?dids=68469692%3A68469692&FMT=ABS&FMTS=ABS%3AFT&type=current&date=Jan+18%2C+1999&author=Jonathan+Foreman&pub=New+York+Post&desc=MISTRESS+OF+THE+UNIVERSE+-+MAUREEN+REIDY%2C+ONCE+DONALD+TRUMP%27S+ACCOUNTANT%2C+HAS+TRANSFORMED+THREE+KEY+BEAUTY+PAGEANTS+FROM+TACKY+CHEESE+INTO+SLICK%2C+CHIC+AFFAIRS&pqatl=google|url-status=dead}}</ref>នៅចុងឆ្នាំ ២០០២ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]បានចូលទៅក្នុងក្រុមហ៊ុនបណ្តាក់ទុនរួមគ្នាជាមួយនឹង [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៣ ដែលលើសពីទីផ្សារផ្សេងៗទៀតសម្រាប់សិទ្ធិចាក់ផ្សាយលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍។<ref>Natalie Tadena (July 2, 2015)."[https://www.wsj.com/articles/BL-269B-3913 Donald Trump's Miss USA Pageant Lands on Reelz Cable Channel]" [https://web.archive.org/web/20200727055939/https://blogs.wsj.com/cmo/2015/07/02/donald-trumps-miss-usa-pageant-lands-on-reelz-cable-channel/ Archived] July 27, 2020, at the [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine]. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Wall_Street_Journal The Wall Street Journal].</ref><ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2015/biz/news/donald-trump-miss-universe-wmeimg-acquisition-1201592910/|title=WME/IMG Acquires Miss Universe Organization From Donald Trump|first1=Cynthia|last1=Littleton|date=September 14, 2015|access-date=December 11, 2017|archive-date=November 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108163857/https://variety.com/2015/biz/news/donald-trump-miss-universe-wmeimg-acquisition-1201592910/|url-status=live}}</ref>ពីឆ្នាំ ២០០៣ ដល់ឆ្នាំ ២០១៤ កម្មវិធីប្រឡងត្រូវបានចាក់ផ្សាយនៅលើប៉ុស្តិ៍ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] នៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref name="The New York Times">{{cite news |title=Three Beauty Pageants Leaving CBS for NBC |last=Rutenberg |first=Jim |url=https://www.nytimes.com/2002/06/22/business/three-beauty-pageants-leaving-cbs-for-nbc.html |date=June 22, 2002 |newspaper=The New York Times |access-date=October 8, 2013 |archive-date=October 11, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011024009/http://www.nytimes.com/2002/06/22/business/three-beauty-pageants-leaving-cbs-for-nbc.html |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១៥ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] បានលុបចោលទំនាក់ទំនងអាជីវកម្មទាំងអស់ជាមួយនឹងលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]និង[[:en:Miss Universe Organisation|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹង[[:en:Donald Trump 2016 presidential campaign#Announcement|សេចក្តីថ្លែងការណ៍ដ៏ចម្រូងចម្រាស]]អំពីជនអន្តោប្រវេសន៍ខុសច្បាប់ដែលបានឆ្លងកាត់ព្រំដែនមកពី[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ីកូ]]។<ref name="hollywoodreporter">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/nbc-cuts-ties-donald-trump-805706?facebook_20150629|title=NBC Cuts Ties With Donald Trump Over "Derogatory Statements," Pulls Miss USA and Miss Universe Pageants|first=Kate|last=Stanhope|date=June 29, 2015|work=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=June 30, 2015|archive-date=October 10, 2017|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171010094038/http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/donald-trump-nbc-severing-ties-805706|url-status=live}}</ref><ref name=NBCsever>{{cite news|title=NBCUniversal cuts ties with Donald Trump|url=https://money.cnn.com/2015/06/29/media/donald-trump-nbc-ends-relationship/|access-date=June 29, 2015|work=CNN Money|date=June 29, 2015|archive-date=December 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201229221647/https://money.cnn.com/2015/06/29/media/donald-trump-nbc-ends-relationship/|url-status=live}}</ref>ជាផ្នែកនៃដំណោះស្រាយផ្លូវច្បាប់នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០១៥ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]បានទិញភាគហ៊ុន ៥០% របស់ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] នៅក្នុងក្រុមហ៊ុនដោយធ្វើឲ្យលោកក្លាយជាម្ចាស់ក្រុមហ៊ុនតែម្នាក់គត់។០៣ ថ្ងៃក្រោយមកលោកបានលក់ក្រុមហ៊ុនទាំងមូលទៅឲ្យ [[:en:Endeavor (company)|WME]]/[[:en:IMG (company)|IMG]]។<ref name="nytimes.com">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/15/business/media/trump-sells-miss-universe-organization-to-wme-img-talent-agency.html|title=Trump Sells Miss Universe Organization to WME-IMG Talent Agency|date=September 15, 2015|work=The New York Times|access-date=February 5, 2016|archive-date=February 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204102131/http://www.nytimes.com/2015/09/15/business/media/trump-sells-miss-universe-organization-to-wme-img-talent-agency.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/donald-trump-sells-miss-universe-img-2015-9|title=Donald Trump sells the Miss Universe Organization|last=Nededog|first=Jethro|date=September 14, 2015|work=Business Insider|access-date=January 9, 2016|archive-date=May 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506164358/http://www.businessinsider.com/donald-trump-sells-miss-universe-img-2015-9|url-status=live}}</ref>បន្ទាប់ពីការផ្លាស់ប្តូរកម្មសិទ្ធិនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ ២០១៥ [[ហ្វកក្រុមហ៊ុនផ្សាយ|Fox]] និង [[:en:Azteca América|Azteca]] បានក្លាយជាអ្នកចាក់ផ្សាយជាផ្លូវការនៃកម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡនិង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite web|url=http://www.tvinsider.com/article/49807/miss-universe-and-miss-usa-pageants-to-air-on-fox/|title=Miss Universe and Miss USA Pageants to Air on Fox|work=TV Insider|date=October 28, 2015 |access-date=January 9, 2016|archive-date=February 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212061824/http://www.tvinsider.com/article/49807/miss-universe-and-miss-usa-pageants-to-air-on-fox/|url-status=live}}</ref>សិទ្ធិចាក់ផ្សាយរបស់កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានបំបែកជាបណ្ដោះអាសន្នទៅឲ្យ [[តេលេម៉ុនដូ|Telemundo]] និង [[:en:FYI|FYI]] នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២០ ដោយសារមានការរឹតត្បិត[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាតកូវីត-១៩]] នៅពេលនោះ។កិច្ចសន្យាជាមួយនឹង [[ហ្វកក្រុមហ៊ុនផ្សាយ|Fox]] និងពិធីករលោក [[:en:Steve Harvey|Broderick Stephen Harvey]] ត្រូវបានបន្តឡើងវិញសម្រាប់កម្មវិធីប្រឡងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២១។ នៅថ្ងៃទី ២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២២ ក្រុមហ៊ុន [[:en:JKN Global Group|JKN Global Group]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]បានទិញយក [[:en:Miss Universe Organization (MUO)|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]](MUO)ពីក្រុមហ៊ុន [[:en:Endeavor Group Holdings|Endeavor Group Holdings]] ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ [[:en:IMG Worldwide|IMG Worldwide]] នៅក្នុងតម្លៃ ១៤ លានដុល្លារដែលធ្វើឲ្យអ្នកស្រី [[:en:Jakkaphong Jakrajutatip|Anne Jakapong Jakrajutatip]] ក្លាយជា[[:en: Transgender|ស្ត្រីកែភេទ]]ដំបូងគេដែលជាម្ចាស់អង្គការនិងជាលើកទីមួយរបស់អង្គការដែលបានពង្រីកទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់ខ្លួននៅខាងក្រៅទឹកដី[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ចាប់ពីឆ្នាំ ២០២២ តទៅ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] ទទួលបានសិទ្ធិចាក់ផ្សាយសារជាថ្មីតាមរយៈ [[:en:Roku|The Roku Channel]] ដោយសារមានការផ្លាស់ប្តូរម្ចាស់ថ្មីដែលនេះជាលើកទីមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្របវរកញ្ញាចក្រវាឡដែលកម្មវិធីប្រឡងបានផ្លាស់ប្តូរពីការចាក់ផ្សាយតាម[[:en:Television|បណ្ដាញទូរទស្សន៍បែបប្រពៃណី]]ទៅជា[[:en:Streaming media|ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយពេញលេញ]]នៅ[[:en:United States of America|សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/business/2423031/jkn-acquires-miss-universe-organization|title=JKN acquires Miss Universe Organization|date=October 26, 2022|work=Bangkok Post|access-date=October 26, 2022|archive-date=March 22, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322043036/https://www.bangkokpost.com/business/2423031/jkn-acquires-miss-universe-organization|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី ១៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៣ អ្នកស្រី [[Paula Shugart]] ប្រធាន[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាល]]បានប្រកាសពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រីពី[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]។<ref name=":1">{{Cite web |last=Schneider |first=Michael |date=17 November 2023 |title=Miss Universe Organization President Paula Shugart Exits After 23 Years |url=https://variety.com/2023/tv/news/miss-universe-organization-president-paula-shugart-exits-1235793531/ |access-date=25 February 2024 |website=Variety |language=en-US}}</ref>តំណែងនេះនឹងមិនត្រូវបានកំណត់យកអ្នកថ្មីមកជំនួសនោះឡើយ។<ref name=":1" />បន្ទាប់ពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រី [[Paula Shugart|Shugart ]] នាយកប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]] អ្នកស្រី [[Amy Emmerich]] ក៏បានប្រកាសពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រីនៅថ្ងៃទី ០៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២៥ ហើយបានចាកចេញពីផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ០១ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៤។<ref>{{Cite web |last=Santiago |first=Camille |date=8 February 2024 |title=Amy Emmerich steps down as Miss Universe CEO |url=https://philstarlife.com/celebrity/847811-amy-emmerich-steps-down-as-miss-universe-ceo? |access-date=25 February 2024 |website=Philstar Life |archive-date=February 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225125255/https://philstarlife.com/celebrity/847811-amy-emmerich-steps-down-as-miss-universe-ceo |url-status=live }}</ref>នៅថ្ងៃទី ១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២៥ លោក [[:en:Mario Búcaro|Mario Adolfo Búcaro Flores]] បានលាលែងពីតំណែងជាប្រធានប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]](MUO)បន្ទាប់ពីកាន់តំណែងមិនដល់ ០២ ខែផង។ការចាកចេញរបស់លោកត្រូវបានបញ្ជាក់តាមរយៈ[[:en:Press_release|សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាន]]មួយដែលបានរៀបរាប់អំពីការរួមចំណែកនិងសមិទ្ធផលរបស់លោកចំពោះអង្គការប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិនេះផងដែរ។<ref>{{Cite web |title=Mario Búcaro resigns as Miss Universe CEO after short stint |url=https://philstarlife.com/news-and-views/853106-mario-bucaro-resigns-miss-universe-ceo? |access-date=2025-12-14 |website=Philstar Life [[Philippine Star]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=December 14, 2025 |title=Miss Universe CEO Mario Búcaro steps down after short tenure |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/12/14/miss-universe-ceo-mario-b-caro-steps-down-after-short-tenure-1615 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref> == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width=|ឆ្នាំប្រកួត ! width=|ប្រទេស ឬ ដែនដី ! width=|ម្ចាស់ម្កុដ ! width=|ឈុតតំណាងជាតិល្អដាច់គេ ! width=|ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! width=|ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០២៦ | | | | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | |- | ២០២៥ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] | rowspan= "3" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ១១៨ |- | ២០២៤ | {{flagicon|DNK}} [[ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] | [[:en:Victoria Kjær Theilvig|Victoria Kjær Theilvig]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ១២៥ |- | ២០២៣ | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាហ្គា|នីការ៉ាហ្គា]] | [[:en:Sheynnis Palacios|Sheynnis Alondra Palacios Cornejo]] | {{flagicon|SLV}} [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | ៨៤ |- | ២០២២ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:R'Bonney Gabriel|R'Bonney Nola Gabriel]] | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨៣ |- | ២០២១ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Harnaaz_Sandhu|Harnaaz Kaur Sandhu]] | {{flagicon|NGA}} [[នីហ្សេរីយ៉ា|នីហ្សេរីយ៉ា]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៨០ |- | ២០២០ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Andrea Meza|Alma Andrea Meza Carmona]] | {{flagicon|MMR}} [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៤ |- | ២០១៩ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Zozibini Tunzi|Zozibini (Zozi) Bolowana]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៩០ |- | ២០១៨ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Catriona Gray|Catriona Elisa Magnayon Gray]] | {{flagicon|LAO}} [[ឡាវ|លាវ]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៩៤ |- | ២០១៧ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Demi-Leigh Tebow|Demi-Leigh Nel-Peters]] | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៩២ |- | ២០១៦ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Iris Mittenaere|Iris Mittenaere]] | {{flagicon|MMR}} [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៨៦ |- | ២០១៥ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Pia_Wurtzbach|Pia Alonzo Wurtzbach-Jauncey]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨០ |- | ២០១៤ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Paulina_Vega|Paulina Vega Dieppa]] | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | ៨៨ |- | ២០១៣ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Gabriela Isler|María Gabriela de Jesús Isler Morales]] | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាហ្គា|នីការ៉ាហ្គា]] | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៨៦ |- | ២០១២ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Olivia Culpo|Olivia Frances Culpo]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | rowspan = "2" | ៨៩ |- | ២០១១ | {{flagicon|AGO}} [[អង់ហ្គោឡា|អង់ហ្គោឡា]] | [[:en:Leila Lopes|Leila Lopes]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] |- | ២០១០ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Ximena_Navarrete|Jimena (Ximena) Navarrete Rosete]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | rowspan = "2" | ៨៣ |- | ២០០៩ | rowspan = "2" | {{flagicon|VEN}}[[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Stefanía_Fernández|Stefanía Fernández Krupij]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|BHS}} [[បាហាម៉ាស|បាហាម៉ាស]] |- | ២០០៨ | [[:en:Dayana_Mendoza|Dayana Sabrina Mendoza Moncada]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | ៨០ |- | ២០០៧ | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | [[:en:Riyo Mori|Riyo Mori]] | ''មិនមានម្ចាស់តំណែង'' | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៧ |- | ២០០៦ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Zuleyka Rivera|Zuleyka Jerrís Rivera Mendoza]] | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨៦ |- | ២០០៥ | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] | [[:en:Natalie Glebova|Natalya Vladimirovna Glebova]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៨១ |- | ២០០៤ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Jennifer Hawkins|Jennifer Louise Hawkins-Wall]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|បាណាម៉ា]] | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | ៨០ |- | ២០០៣ | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | [[:en:Amelia Vega|Amelia Patricia Vega Polanco]] | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | ៧១ |- | rowspan = "2" | ២០០២ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | [[:en:Justine Pasek|Justine Lissette (Yostin) Pasek Patiño]]<br>(ជំនួសតំណែង) | rowspan = "2" | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "3" | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | rowspan = "2" | ៧៥ |- | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Oxana_Fedorova|Oksana Gennadyevna Borodina]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) |- | ២០០១ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Denise Quiñones|Denise Marie Quiñones August]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៧៧ |- | ២០០០ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Lara Dutta Bhupathi|Lara Dutta Bhupathi]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | {{flagicon|CYP}} [[ស៊ីប|សុីប]] | ៧៩ |- | ១៩៩៩ | {{flagicon|BWA}} [[បុតស្វាណា|បុតស្វាណា]] | [[:en:Mpule Kwelagobe|Mpule Keneilwe Kwelagobe]] | rowspan = "2" | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | ៨៤ |- | ១៩៩៨ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Wendy Fitzwilliam|Wendy Marcelle Fitzwilliam]] | rowspan = "3" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨១ |- | ១៩៩៧ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Brook Lee|Brook Antoinette Mahealani Lee]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | ៧៤ |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Alicia Machado|Yoseph Alicia Machado Fajardo]] | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៧៩ |- | ១៩៩៥ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Chelsi_Smith|Chelsi Mariam Pearl Smith]] | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | ៨២ |- | ១៩៩៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Sushmita Sen|Sushmita Sen]] | {{flagicon|PHI}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៧៧ |- | ១៩៩៣ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Dayanara Torres|Dayanara Torres Delgado]] | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៩ |- | ១៩៩២ | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | [[:en:Michelle McLean|Michelle McLean]] | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៧៨ |- | ១៩៩១ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Lupita Jones|María Guadalupe (Lupita) Jones Garay]] | rowspan = "2" | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៣ |- | ១៩៩០ | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] | [[:en:Mona Grudt|Mona Grudt]] | ៧១ |- | ១៩៨៩ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Angela Visser|Angela Visser]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៦ |- | ១៩៨៨ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Bui_Simon|Porntip Nakhirunkanok]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|TWN}} [[តៃវ៉ាន់|តៃវ៉ាន់]] | ៦៦ |- | ១៩៨៧ | {{flagicon|CHL}} [[ឈីលី|ឈីលី]] | [[:en:Cecilia_Bolocco|Cecilia Carolina Bolocco Fonck]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | {{flagicon|SIN}} [[សិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] | ៩៨ |- | ១៩៨៦ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Bárbara Palacios|Bárbara Palacios Teyde de Manrique]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | ៧៧ |- | ១៩៨៥ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Deborah Carthy Deu|Deborah Fátima Carthy Deu]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "3" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៩ |- | ១៩៨៤ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Yvonne Ryding|Yvonne Agneta Ryding]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ៨១ |- | ១៩៨៣ | {{flagicon|NZL}} [[នូវែលហ្សេឡង់|នូវែលហ្សេឡង់]] | [[:en:Lorraine Elizabeth Downes|Lorraine Elizabeth Downes]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៨០ |- | ១៩៨២ | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] | [[:en:Karen Dianne Baldwin|Karen Dianne BaldwinKaren]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | ៧៧ |- | ១៩៨១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Irene_Sáez|Irene Lailin Sáez Conde]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៦ |- | ១៩៨០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Shawn Weatherly|Shawn Weatherly]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៦៩ |- | ១៩៧៩ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Maritza_Sayalero|Maritza Sayalero Fernández]] | {{flagicon|URY}} [[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ|អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | rowspan = "2" | ៧៥ |- | ១៩៧៨ | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Margaret_Gardiner_(Miss_Universe)|Margaret Gardiner]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] |- | ១៩៧៧ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Janelle Commissiong|Janelle Penny Commissiong]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | ៨០ |- | ១៩៧៦ | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | [[:en:Rina_Mor|Rina Mor-Goder]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|HKG}} [[ហុងកុង|ហុងកុង]] | ៧២ |- | ១៩៧៥ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Anne Marie Pohtamo|Anne Marie Pohtamo]] | {{flagicon|GTM}} [[ហ្គាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា ]] | {{flagicon|SLV}} [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | ៧១ |- | ១៩៧៤ | {{flagicon|Spain|1945}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Amparo Muñoz|Maria de Amparo Muñoz y Quesada]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៦៥ |- | ១៩៧៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Margie Moran|Maria Margarita (Margie) Roxas Moran-Floirendo]] | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | rowspan = "2" | ៦១ |- | ១៩៧២ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Kerry Anne Wells|Kerry Anne Wells]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] |- | ១៩៧១ | {{flagicon|LBN}} [[លីបង់|លីបង់]] | [[:en:Georgina Rizk|Georgina Rizk]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | rowspan = "20" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៦០ |- | ១៩៧០ | {{Flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Marisol_Malaret|Marisol Malaret Contreras]] | {{flagicon|BOL}} [[បូលីវី|បូលីវី]] | ៦៤ |- | ១៩៦៩ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Gloria Diaz|Maria Gloria Aspillera Diaz]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៦១ |- | ១៩៦៨ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Martha_Vasconcellos|Martha Maria Cordeiro Vasconcellos]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | ៦៥ |- | ១៩៦៧ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Sylvia Hitchcock|Sylvia Louise Hitchcock-Carson]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | ៥៦ |- | ១៩៦៦ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Margareta Arvidsson|Margareta Arvidsson]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៥០ |- | ១៩៦៥ | {{Flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Apasra Hongsakula|Apasra Hongsakula]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៥៦ |- | ១៩៦៤ | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | [[:en:Corinna_Tsopei|Kyriaki (Corinna) Tsopei]] | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | ៦០ |- | ១៩៦៣ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Iêda Maria Brutto Vargas|Iêda Maria Brutto Vargas]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៥០ |- | ១៩៦២ | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Norma_Nolan|Norma Beatriz Nolan]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៥២ |- | ១៩៦១ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Marlene Schmidt|Marlene Schmidt]] | rowspan = "10" | ''មិនទាន់មាន'' | ៤៨ |- | ១៩៦០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Linda_Bement|Linda Jeanne Bement]] | ៤៣ |- | ១៩៥៩ | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | [[:en:Akiko Kojima|Akiko Kojima]] | ៣៤ |- | ១៩៥៨ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Luz Marina Zuluaga|Luz Marina Zuluaga Zuluaga]] | ៣៦ |- | ១៩៥៧ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:Gladys Zender|Gladys Rosa Zender de Meier]] | ៣២ |- | ១៩៥៦ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Carol Morris|Carol Ann Laverne Morris]] | ៣០ |- | ១៩៥៥ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Hillevi_Rombin|Hillevi Rombin Schine]] | rowspan = "2" | ៣៣ |- | ១៩៥៤ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Miriam Stevenson|Miriam Jacqueline Stevenson]] |- | ១៩៥៣ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Christiane_Martel|Christiane Magnani]] | ២៦ |- | ១៩៥២ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]]<br>(បោះបង់តំណែង) | ៣០ |- |} === ចំនួនប្រទេសឬដែនដី === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[File:USA_orthographic.svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៩ | ១៩៥៤, ១៩៥៦, ១៩៦០, ១៩៦៧, ១៩៨០, ១៩៩៥, ១៩៩៧, ២០១២, ២០២២ |- | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] [[file:Venezuela_Orthographic_Map.svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៧ | ១៩៧៩, ១៩៨១, ១៩៨៦, ១៩៩៦, ២០០៨, ២០០៩, ២០១៣ |- | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] [[File:Puerto_Rico_(orthographic_projection).svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៥ | ១៩៧០, ១៩៨៥, ១៩៩៣, ២០០១, ២០០៦ |- | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] [[File:Mexico_(orthographic_projection).svg|thumb]] | rowspan="2" |០៤ | ១៩៩១, ២០១០, ២០២០, ២០២៥ |- | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] [[File:PHL_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៦៩, ១៩៧៣, ២០១៥, ២០១៨ |- | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] [[File:India_(orthographic_projection).svg|thumb]] |rowspan="3" style="text-align:center;" | ០៣ | ១៩៩៤, ២០០០, ២០២១ |- | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វិ្រកខាងត្បូង]] [[File:ZAF_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៧៨, ២០១៧, ២០១៩ |- | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] [[File:EU-Sweden_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥៥, ១៩៦៦, ១៩៨៤ |- | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] [[File:EU-France_(orthographic_projection).svg|thumb]] |rowspan= "9" style = "text-align:center;"| ០២ | ១៩៥៣, ២០១៦ |- | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] [[File:COL_orthographic_(San_Andr%C3%A9s_and_Providencia_special).svg|thumb]] | ១៩៥៨, ២០១៤ |- | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] [[File:Japan_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥៩, ២០០៧ |- | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] [[File:CAN_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៨២, ២០០៥ |- | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] [[File:Australia_with_AAT_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧២, ២០០៤ |- | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] [[File:Trinidad_and_Tobago_(orthographic_projection2).jpg|thumb]] | ១៩៧៧, ១៩៩៨ |- | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] [[File:Thailand_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦៥, ១៩៨៨ |- | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] [[File:EU-Finland_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥២, ១៩៧៥ |- | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] [[File:BRA_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៦៣, ១៩៦៨ |- | {{flagicon|DNK}} [[ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] [[File:Denmark_(orthographic_projection).svg|thumb]] | rowspan="18" style="text-align: center;" | ០១ | ២០២៤ |- | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាក្វា|នីការ៉ាហ្គា]] [[File:NIC_orthographic.svg|thumb]] | ២០២៣ |- | {{flagicon|AGO}} [[អង់ហ្គោឡា|អង់ហ្គោឡា]] [[File:Angola_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ២០១១ |- | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] [[File:Dominican_Republic_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ២០០៣ |- | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] [[File:PAN_orthographic.svg|thumb]] | ២០០២ |- | {{flagicon|BWA}} [[បុតស្វាណា|បុតស្វាណា]] [[File:Botswana_(centered_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩៩ |- | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] [[File:Namibia_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩២ |- | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] [[File:Europe-Norway_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩០ |- | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] [[File:EU-Netherlands_(orthographic_projection).png|thumb]] | ១៩៨៩ |- | {{flagicon|CHL}} [[ឈីលី|ឈីលី]] [[File:Chile_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៨៧ |- | {{flagicon|NZL}} [[នូវែលហ្សេឡង់|នូវែលហ្សេឡង់]] [[File:NZL_orthographic_NaturalEarth.svg|thumb]] | ១៩៨៣ |- | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] [[File:Israel_(centered_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧៦ |- | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] [[File:EU-Spain_(orthographic_projection)_(with_de_jure_territory).svg|thumb]] | ១៩៧៤ |- | {{flagicon|LBN}} [[លីបង់|លីបង់]] [[File:Lebanon_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧១ |- | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] [[File:EU-Greece_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦៤ |- | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] [[File:Argentina_(including_claimed_territories,_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦២ |- | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] [[File:EU-Germany_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦១ |- | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] [[File:PER_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៥៧ |} ;ម្ចាស់ជ័យលាភីដែលជំនួសតំណែង {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] [[File:PAN_orthographic.svg|thumb]] | style="text-align:center;"| ០១ | ២០០២ |} ;ម្ចាស់ជ័យលាភីដែលលាលែងចេញពីតំណែង {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] [[File:Russian_Federation_(orthographic_projection)_-_All_Territorial_Disputes.svg|thumb]] | style="text-align:center;"| ០១ | ២០០២ |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" border="5" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #FFFFFF; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align:center" ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | colspan="5" | [[File:Cambodia_on_the_globe_(Cambodia_centered).svg|thumb]] |- | ២០២៦ | | | | |- | ២០២៥ | [[:en:Nearysocheata_Thai|ថៃ នារីសុជាតា]] | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- |២០២៤ | [[:en:Davin Prasath|ប្រាសាទ ដាវីន]] | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Top30 | Top 2 Voice For Change |- | ២០២៣ | [[:en:Sotima John|ចន សុទិម៉ា]] |[[ខេត្តកំពង់ចាម]] | Unplaced | |- | ២០២២ | [[:en:Manita Hang|ហង្ស ម៉ានីតា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០២១ | [[:en:Ngin Marady| ងិន ម៉ារ៉ាឌី]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០២០ | [[:en:Sarita Reth|រ៉េត សារីតា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៩ | [[:en:Somnang Alyna|សំណាង អេលីណា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៨ | [[:en:Rern Sinat|រឿន សុីណាត]] |[[ខេត្តកំពង់ចាម]] | Unplaced | |- | ២០១៧ | [[ប៊ី សុធារី]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |} === ចំនួនរាជធានី-ខេត្ត === {| class="wikitable" border="5" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #FFFFFF; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align:center" ! រាជធានី-ខេត្ត ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] [[File:Cambodia_Phnom_Penh_Province_locator_map.svg|thumb]] | ០៧ | ២០១៧, ២០១៩, ២០២០, ២០២១, ២០២២, ២០២៤, ២០២៥ |- | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[File:Cambodia_Kampong_Cham_locator_map.svg|thumb]] | ០២ | ២០១៨, ២០២៣ |} == សូមមើលផងដែរ == * [[:en:List of beauty pageants|List of beauty pageants]] * [[:en:Big Four beauty pageants|Big Four beauty pageants]] == ទំព័រភ្ជាប់ផ្សេងៗ == * [[:en:http://www.missuniverse.com/បវរកញ្ញាចក្រវាឡ|http://www.missuniverse.com/បវរកញ្ញាចក្រវាឡ]] * {{facebook|MissUniverse}} * {{instagram|missuniverse}} * {{twitter|missuniverse}} * {{TikTok|missuniverse}} == ឯកសារយោង == cm3r1aluhbzto805s88r4lbe49stg1j 334533 334532 2026-04-22T01:32:06Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334533 wikitext text/x-wiki '''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ''' ({{Lang-en|Miss Universe}}) គឺជាកម្មវិធី[[:en: Beauty Pageant|ប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិ]]ប្រចាំឆ្នាំដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[:en:Thailand|ប្រទេសសៀម]]។រួមជាមួយនឹងកម្មវិធី[[បវរកញ្ញាពិភពលោក]] [[បវរកញ្ញាអន្តរជាតិ]] និង [[បវរកញ្ញាផែនដី]]កម្មវិធីបវរកញ្ញាចក្រវាឡគឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិមួយនៅក្នុងចំណោមកម្មវិធី[[:en:Big Four international beauty pageants|ប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិធំៗទាំង ០៤]]។<ref>{{cite web |title=Beauty Pageant Basics |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25550425 |publisher=[[BBC News]] |last=Enriquez |first=Amee |date=February 2, 2014 |access-date=May 4, 2018 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308120845/https://www.bbc.com/news/world-asia-25550425 |url-status=live }}</ref> {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាចក្រវាឡ | logo = Miss Universe Logotype.svg | logosize = | image = | caption = | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | franchise_holder = | organization = {{ubl|JKN Legacy Inc.|[[:en:JKN Global Group|JKN Global Group]]|Legacy Holding Group}} | headquarters = {{ubl|[[ខេត្តសមុទ្រប្រាការ|ខេត្តសមុទ្រប្រាការ]], [[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]|[[ទីក្រុងញូវយ៉ក|ទីក្រុងញូវយ៉ក]], [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]]}} | pageant_region = | region_represented= | qualification = | first = [[:en:Miss Universe 1952|១៩៥២]] | recent = [[:en:Miss Universe 2025|២០២៥]] | last = <!---Only if pageant is defunct. Last edition of the pageant, use year used in the pageant name---> | current_titleholder = [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] | titleholder_represents = {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title1 = ម្ចាស់កម្មសិទ្ធិ | leader_name1 = {{ubl|[[:en:Jakkaphong Jakrajutatip|Jakkaphong Jakrajutatip]]|Raul Rocha Cantú}} | leader_title2 = នាយកប្រតិបត្តិ | leader_name2 = | leader_title3 = ប្រធាន | leader_name3 = | leader_title4 = អនុប្រធាន | leader_name4 = Olivia Quido | predecessor = | successor = <!---Succeeding pageant---> | website = https://www.missuniverse.com/ }} '''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] មកពី[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]ដែលបានគ្រងម្កុដនៅថ្ងៃទី ២១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ខេត្តនន្ទបុរី|ខេត្តនន្ទបុរី]] [[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។ == ប្រវត្តិ == [[File:Miss Universe Sash.jpg|right|upright=1.5|thumb|ឈៀងបវរកញ្ញាចក្រវាឡពីឆ្នាំ ២០០១ ដល់ឆ្នាំ ២០២១]] ចំណងជើង'''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាលើកដំបូងដោយ [[:en:International Pageant of Pulchritude|International Pageant of Pulchritude]] នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៦។កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានរៀបចំធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៣៥ នៅពេលមាន[[:en:Great Depression|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំ]]និងព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងៗទៀតមុនកើតមាន[[:en:World War II|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានបិទបញ្ចប់។[[File:Miss_Universe_1930_Winners.jpg|thumb|ម្ចាស់ជ័យលាភីនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣០]] កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ ដោយក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina Swimwear|Pacific Knitting Mills]] ដែលជាក្រុមហ៊ុនសម្លៀកបំពាក់មួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[:en: California|រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា]]និងជាក្រុមហ៊ុនផលិត[[:en:Catalina Swimwear|សម្លៀកបំពាក់ហែលទឹក Catalina]] ហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមកវាមានទីស្នាក់ការនៅ[[:en:United States of America|សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ក្រុមហ៊ុនគឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភកម្មវិធីប្រឡង[[:en:Miss America|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៥១។នៅក្នុងឆ្នាំនោះកញ្ញា [[:en:Yolande Betbeze|Yolande Margaret Betbeze Fox]] ដែលជាម្ចាស់ជ័យលាភីបានបដិសេធមិនថតរូបផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈដោយស្លៀកឈុតហែលទឹករបស់ក្រុមហ៊ុន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ ក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Knitting Mills]] បានរៀបចំកម្មវិធីប្រឡង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]និងបវរកញ្ញាចក្រវាឡដោយរួមគ្នាសហការឧបត្ថម្ភអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ។<ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=26 February 2016|title=Yolande Betbeze Fox, Miss America Who Defied Convention, Dies at 87|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2016/02/26/us/yolande-betbeze-fox-miss-america-who-defied-convention-dies-at-87.html|access-date=25 February 2024|issn=0362-4331|archive-date=February 26, 2016|archive-url=https://archive.today/20160226061628/http://www.nytimes.com/2016/02/26/us/yolande-betbeze-fox-miss-america-who-defied-convention-dies-at-87.html?_r=0|url-status=live}}</ref> [[File:Armi-Kuusela-1952.jpg|thumb|កញ្ញា [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]] នៅ[[:en:Helsinki|ទីក្រុង Helsinki ប្រទេសហ្វាំងឡង់]]]] កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានរៀបចំធ្វើឡើងជាលើកដំបូងនៅ[[ឡងប៊ិច (កាលីផ្វនញ៉ា)|ទីក្រុងឡុងប៊ិច]] [[កាលីហ្វ័រញ៉ា|រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២។ម្ចាស់ជ័យលាភីដំបូងគេបានទៅលើកញ្ញា [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]] មកពី[[ហ្វាំងឡង់|ប្រទេសហ្វាំងឡង់]]ក៏ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាននាងបានបោះបង់តំណែងរបស់នាងចោលបើទោះបីជាមិនមែនជាផ្លូវការក៏ដោយដើម្បីទៅរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍មុនពេលតំណែងឆ្នាំរបស់នាងត្រូវបានបញ្ចប់។<ref>{{cite web |author=FUNFARE by Ricky Lo |title=A misty-eyed look at Armi Kuusela, the 1st Miss Universe |url=http://www.philstar.com/entertainment/344221/misty-eyed-look-armi-kuusela-1st-miss-universe |date=June 28, 2006 |website=philstar.com |publisher=[[The Philippine Star]] |access-date=October 9, 2013 |archive-date=October 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015000244/http://www.philstar.com/entertainment/344221/misty-eyed-look-armi-kuusela-1st-miss-universe |url-status=live }}</ref>រហូតមកដល់ឆ្នាំ ១៩៥៨ ចំណងជើង'''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''ដូចជា[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]ត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទនៅឆ្នាំបន្ទាប់ពីការប្រឡងដូច្នេះនៅក្នុងអំឡុងពេលនោះតំណែងរបស់កញ្ញា [[:en:Kuusela|Kuusela]] គឺ[[:en:Miss Universe 1953|បវរកញ្ញាចក្រវាឡឆ្នាំ ១៩៥៣]]។ចាប់តាំងពីក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Mills]] បានបង្កើតកម្មវិធីប្រឡងនេះមកការរៀបចំគ្រប់គ្រងគឺធ្វើឡើងដោយ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]។នៅទីបំផុតក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Mills]] និងក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធរបស់ក្រុមហ៊ុននេះត្រូវបានទិញដោយសាជីវកម្ម [[:en:Kayser-Roth|Kayser-Roth Corporation]]។<ref name=":0">{{Cite magazine|date=19 February 2018|title=Trump's Miss Universe Gambit|url=https://www.newyorker.com/magazine/2018/02/26/trumps-miss-universe-gambit|access-date=25 February 2024|magazine=The New Yorker|language=en-US|archive-date=March 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330193214/https://www.newyorker.com/magazine/2018/02/26/trumps-miss-universe-gambit|url-status=live}}</ref> កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានរៀបចំចាក់ផ្សាយនៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៥។[[ស៊ីប៊ីអេស|CBS]] បានចាប់ផ្តើមចាក់ផ្សាយការប្រឡង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]និងបវរកញ្ញាចក្រវាឡរួមគ្នានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ហើយបានបំបែកការចាក់ផ្សាយកម្មវិធីប្រឡងទាំងពីរនេះដាច់ដោយឡែកពីគ្នានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៥។បន្ទាប់មកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ ក្រុមហ៊ុន [[:en:Gulf and Western Industries|Gulf and westen]] បានទិញយកសាជីវកម្ម [[:en:Kayser-Roth |Kayser-Roth Corporation]] ហើយបានគ្រប់គ្រងបវរកញ្ញាចក្រវាឡរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៩១ និងត្រូវបានក្រុមហ៊ុន [[:en:Procter & Gamble|Procter & Gamble]] ទិញយក។<ref name=":0" /> នៅក្នុង ១៩៩១ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាស់ ចន ត្រាំ]]បានទិញកម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាពី [[:en:ITT Corp|ITT Crop]] ជាមួយនឹងការរៀបចំចាក់ផ្សាយជាមួយនឹង [[ស៊ីប៊ីអេស|CBS]] រហូតដល់ឆ្នាំ ២០០២។<ref>{{cite web |title=Four Big Ships Dominate International Beauty Pageants |author=Prestigious Beauty Pageant |url=http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ |date=November 18, 2013 |website=Prestigious Beauty Pageants |access-date=June 15, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217131258/http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ |archive-date=December 17, 2013 |archivedate=ធ្នូ 17, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217131258/http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ }}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៨ '''Miss Universe, Inc.''' បានប្តូរឈ្មោះរបស់ខ្លួនទៅជា[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ហើយបានផ្លាស់ប្តូរទីស្នាក់ការរបស់ខ្លួនពី[[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស|ទីក្រុងឡូសអេនជឺលេស]]ទៅកាន់[[ទីក្រុងញូវយ៉ក]]។<ref name="India-Today-1">{{cite web |title=Miss USA Olivia Culpo is Miss Universe 2012! |website=[[India Today]] |date=December 19, 2012 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/miss-universe-2012-winner-olivia-culpo/1/238561.html |access-date=January 9, 2016 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304124901/http://indiatoday.intoday.in/story/miss-universe-2012-winner-olivia-culpo/1/238561.html |url-status=live }}</ref><ref name="new team">{{cite news|title=Mistress of the Universe|url=https://pqasb.pqarchiver.com/nypost/access/68469692.html?dids=68469692:68469692&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jan+18,+1999&author=Jonathan+Foreman&pub=New+York+Post&desc=MISTRESS+OF+THE+UNIVERSE+-+MAUREEN+REIDY,+ONCE+DONALD+TRUMP'S+ACCOUNTANT,+HAS+TRANSFORMED+THREE+KEY+BEAUTY+PAGEANTS+FROM+TACKY+CHEESE+INTO+SLICK,+CHIC+AFFAIRS&pqatl=google|access-date=February 24, 2011|newspaper=[[New York Post]]|date=January 18, 1999|first=Jonathan|last=Foreman|archive-date=March 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325005144/http://pqasb.pqarchiver.com/nypost/access/68469692.html?dids=68469692%3A68469692&FMT=ABS&FMTS=ABS%3AFT&type=current&date=Jan+18%2C+1999&author=Jonathan+Foreman&pub=New+York+Post&desc=MISTRESS+OF+THE+UNIVERSE+-+MAUREEN+REIDY%2C+ONCE+DONALD+TRUMP%27S+ACCOUNTANT%2C+HAS+TRANSFORMED+THREE+KEY+BEAUTY+PAGEANTS+FROM+TACKY+CHEESE+INTO+SLICK%2C+CHIC+AFFAIRS&pqatl=google|url-status=dead}}</ref>នៅចុងឆ្នាំ ២០០២ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]បានចូលទៅក្នុងក្រុមហ៊ុនបណ្តាក់ទុនរួមគ្នាជាមួយនឹង [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៣ ដែលលើសពីទីផ្សារផ្សេងៗទៀតសម្រាប់សិទ្ធិចាក់ផ្សាយលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍។<ref>Natalie Tadena (July 2, 2015)."[https://www.wsj.com/articles/BL-269B-3913 Donald Trump's Miss USA Pageant Lands on Reelz Cable Channel]" [https://web.archive.org/web/20200727055939/https://blogs.wsj.com/cmo/2015/07/02/donald-trumps-miss-usa-pageant-lands-on-reelz-cable-channel/ Archived] July 27, 2020, at the [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine]. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Wall_Street_Journal The Wall Street Journal].</ref><ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2015/biz/news/donald-trump-miss-universe-wmeimg-acquisition-1201592910/|title=WME/IMG Acquires Miss Universe Organization From Donald Trump|first1=Cynthia|last1=Littleton|date=September 14, 2015|access-date=December 11, 2017|archive-date=November 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108163857/https://variety.com/2015/biz/news/donald-trump-miss-universe-wmeimg-acquisition-1201592910/|url-status=live}}</ref>ពីឆ្នាំ ២០០៣ ដល់ឆ្នាំ ២០១៤ កម្មវិធីប្រឡងត្រូវបានចាក់ផ្សាយនៅលើប៉ុស្តិ៍ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] នៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref name="The New York Times">{{cite news |title=Three Beauty Pageants Leaving CBS for NBC |last=Rutenberg |first=Jim |url=https://www.nytimes.com/2002/06/22/business/three-beauty-pageants-leaving-cbs-for-nbc.html |date=June 22, 2002 |newspaper=The New York Times |access-date=October 8, 2013 |archive-date=October 11, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011024009/http://www.nytimes.com/2002/06/22/business/three-beauty-pageants-leaving-cbs-for-nbc.html |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១៥ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] បានលុបចោលទំនាក់ទំនងអាជីវកម្មទាំងអស់ជាមួយនឹងលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]និង[[:en:Miss Universe Organisation|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹង[[:en:Donald Trump 2016 presidential campaign#Announcement|សេចក្តីថ្លែងការណ៍ដ៏ចម្រូងចម្រាស]]អំពីជនអន្តោប្រវេសន៍ខុសច្បាប់ដែលបានឆ្លងកាត់ព្រំដែនមកពី[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ីកូ]]។<ref name="hollywoodreporter">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/nbc-cuts-ties-donald-trump-805706?facebook_20150629|title=NBC Cuts Ties With Donald Trump Over "Derogatory Statements," Pulls Miss USA and Miss Universe Pageants|first=Kate|last=Stanhope|date=June 29, 2015|work=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=June 30, 2015|archive-date=October 10, 2017|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171010094038/http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/donald-trump-nbc-severing-ties-805706|url-status=live}}</ref><ref name=NBCsever>{{cite news|title=NBCUniversal cuts ties with Donald Trump|url=https://money.cnn.com/2015/06/29/media/donald-trump-nbc-ends-relationship/|access-date=June 29, 2015|work=CNN Money|date=June 29, 2015|archive-date=December 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201229221647/https://money.cnn.com/2015/06/29/media/donald-trump-nbc-ends-relationship/|url-status=live}}</ref>ជាផ្នែកនៃដំណោះស្រាយផ្លូវច្បាប់នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០១៥ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]បានទិញភាគហ៊ុន ៥០% របស់ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] នៅក្នុងក្រុមហ៊ុនដោយធ្វើឲ្យលោកក្លាយជាម្ចាស់ក្រុមហ៊ុនតែម្នាក់គត់។០៣ ថ្ងៃក្រោយមកលោកបានលក់ក្រុមហ៊ុនទាំងមូលទៅឲ្យ [[:en:Endeavor (company)|WME]]/[[:en:IMG (company)|IMG]]។<ref name="nytimes.com">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/15/business/media/trump-sells-miss-universe-organization-to-wme-img-talent-agency.html|title=Trump Sells Miss Universe Organization to WME-IMG Talent Agency|date=September 15, 2015|work=The New York Times|access-date=February 5, 2016|archive-date=February 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204102131/http://www.nytimes.com/2015/09/15/business/media/trump-sells-miss-universe-organization-to-wme-img-talent-agency.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/donald-trump-sells-miss-universe-img-2015-9|title=Donald Trump sells the Miss Universe Organization|last=Nededog|first=Jethro|date=September 14, 2015|work=Business Insider|access-date=January 9, 2016|archive-date=May 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506164358/http://www.businessinsider.com/donald-trump-sells-miss-universe-img-2015-9|url-status=live}}</ref>បន្ទាប់ពីការផ្លាស់ប្តូរកម្មសិទ្ធិនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ ២០១៥ [[ហ្វកក្រុមហ៊ុនផ្សាយ|Fox]] និង [[:en:Azteca América|Azteca]] បានក្លាយជាអ្នកចាក់ផ្សាយជាផ្លូវការនៃកម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡនិង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite web|url=http://www.tvinsider.com/article/49807/miss-universe-and-miss-usa-pageants-to-air-on-fox/|title=Miss Universe and Miss USA Pageants to Air on Fox|work=TV Insider|date=October 28, 2015 |access-date=January 9, 2016|archive-date=February 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212061824/http://www.tvinsider.com/article/49807/miss-universe-and-miss-usa-pageants-to-air-on-fox/|url-status=live}}</ref>សិទ្ធិចាក់ផ្សាយរបស់កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានបំបែកជាបណ្ដោះអាសន្នទៅឲ្យ [[តេលេម៉ុនដូ|Telemundo]] និង [[:en:FYI|FYI]] នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២០ ដោយសារមានការរឹតត្បិត[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាតកូវីត-១៩]] នៅពេលនោះ។កិច្ចសន្យាជាមួយនឹង [[ហ្វកក្រុមហ៊ុនផ្សាយ|Fox]] និងពិធីករលោក [[:en:Steve Harvey|Broderick Stephen Harvey]] ត្រូវបានបន្តឡើងវិញសម្រាប់កម្មវិធីប្រឡងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២១។ នៅថ្ងៃទី ២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២២ ក្រុមហ៊ុន [[:en:JKN Global Group|JKN Global Group]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]បានទិញយក [[:en:Miss Universe Organization (MUO)|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]](MUO)ពីក្រុមហ៊ុន [[:en:Endeavor Group Holdings|Endeavor Group Holdings]] ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ [[:en:IMG Worldwide|IMG Worldwide]] នៅក្នុងតម្លៃ ១៤ លានដុល្លារដែលធ្វើឲ្យអ្នកស្រី [[:en:Jakkaphong Jakrajutatip|Anne Jakapong Jakrajutatip]] ក្លាយជា[[:en: Transgender|ស្ត្រីកែភេទ]]ដំបូងគេដែលជាម្ចាស់អង្គការនិងជាលើកទីមួយរបស់អង្គការដែលបានពង្រីកទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់ខ្លួននៅខាងក្រៅទឹកដី[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ចាប់ពីឆ្នាំ ២០២២ តទៅ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] ទទួលបានសិទ្ធិចាក់ផ្សាយសារជាថ្មីតាមរយៈ [[:en:Roku|The Roku Channel]] ដោយសារមានការផ្លាស់ប្តូរម្ចាស់ថ្មីដែលនេះជាលើកទីមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្របវរកញ្ញាចក្រវាឡដែលកម្មវិធីប្រឡងបានផ្លាស់ប្តូរពីការចាក់ផ្សាយតាម[[:en:Television|បណ្ដាញទូរទស្សន៍បែបប្រពៃណី]]ទៅជា[[:en:Streaming media|ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយពេញលេញ]]នៅ[[:en:United States of America|សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/business/2423031/jkn-acquires-miss-universe-organization|title=JKN acquires Miss Universe Organization|date=October 26, 2022|work=Bangkok Post|access-date=October 26, 2022|archive-date=March 22, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322043036/https://www.bangkokpost.com/business/2423031/jkn-acquires-miss-universe-organization|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី ១៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៣ អ្នកស្រី [[Paula Shugart]] ប្រធាន[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាល]]បានប្រកាសពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រីពី[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]។<ref name=":1">{{Cite web |last=Schneider |first=Michael |date=17 November 2023 |title=Miss Universe Organization President Paula Shugart Exits After 23 Years |url=https://variety.com/2023/tv/news/miss-universe-organization-president-paula-shugart-exits-1235793531/ |access-date=25 February 2024 |website=Variety |language=en-US}}</ref>តំណែងនេះនឹងមិនត្រូវបានកំណត់យកអ្នកថ្មីមកជំនួសនោះឡើយ។<ref name=":1" />បន្ទាប់ពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រី [[Paula Shugart|Shugart ]] នាយកប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]] អ្នកស្រី [[Amy Emmerich]] ក៏បានប្រកាសពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រីនៅថ្ងៃទី ០៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២៥ ហើយបានចាកចេញពីផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ០១ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៤។<ref>{{Cite web |last=Santiago |first=Camille |date=8 February 2024 |title=Amy Emmerich steps down as Miss Universe CEO |url=https://philstarlife.com/celebrity/847811-amy-emmerich-steps-down-as-miss-universe-ceo? |access-date=25 February 2024 |website=Philstar Life |archive-date=February 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225125255/https://philstarlife.com/celebrity/847811-amy-emmerich-steps-down-as-miss-universe-ceo |url-status=live }}</ref>នៅថ្ងៃទី ១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២៥ លោក [[:en:Mario Búcaro|Mario Adolfo Búcaro Flores]] បានលាលែងពីតំណែងជាប្រធានប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]](MUO)បន្ទាប់ពីកាន់តំណែងមិនដល់ ០២ ខែផង។ការចាកចេញរបស់លោកត្រូវបានបញ្ជាក់តាមរយៈ[[:en:Press_release|សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាន]]មួយដែលបានរៀបរាប់អំពីការរួមចំណែកនិងសមិទ្ធផលរបស់លោកចំពោះអង្គការប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិនេះផងដែរ។<ref>{{Cite web |title=Mario Búcaro resigns as Miss Universe CEO after short stint |url=https://philstarlife.com/news-and-views/853106-mario-bucaro-resigns-miss-universe-ceo? |access-date=2025-12-14 |website=Philstar Life [[Philippine Star]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=December 14, 2025 |title=Miss Universe CEO Mario Búcaro steps down after short tenure |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/12/14/miss-universe-ceo-mario-b-caro-steps-down-after-short-tenure-1615 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref> == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width=|ឆ្នាំប្រកួត ! width=|ប្រទេស ឬ ដែនដី ! width=|ម្ចាស់ម្កុដ ! width=|ឈុតតំណាងជាតិល្អដាច់គេ ! width=|ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! width=|ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០២៦ | | | | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | |- | ២០២៥ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] | rowspan= "3" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ១១៨ |- | ២០២៤ | {{flagicon|DNK}} [[ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] | [[:en:Victoria Kjær Theilvig|Victoria Kjær Theilvig]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ១២៥ |- | ២០២៣ | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាហ្គា|នីការ៉ាហ្គា]] | [[:en:Sheynnis Palacios|Sheynnis Alondra Palacios Cornejo]] | {{flagicon|SLV}} [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | ៨៤ |- | ២០២២ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:R'Bonney Gabriel|R'Bonney Nola Gabriel]] | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨៣ |- | ២០២១ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Harnaaz_Sandhu|Harnaaz Kaur Sandhu]] | {{flagicon|NGA}} [[នីហ្សេរីយ៉ា|នីហ្សេរីយ៉ា]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៨០ |- | ២០២០ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Andrea Meza|Alma Andrea Meza Carmona]] | {{flagicon|MMR}} [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៤ |- | ២០១៩ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Zozibini Tunzi|Zozibini (Zozi) Bolowana]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៩០ |- | ២០១៨ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Catriona Gray|Catriona Elisa Magnayon Gray]] | {{flagicon|LAO}} [[ឡាវ|លាវ]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៩៤ |- | ២០១៧ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Demi-Leigh Tebow|Demi-Leigh Nel-Peters]] | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៩២ |- | ២០១៦ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Iris Mittenaere|Iris Mittenaere]] | {{flagicon|MMR}} [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៨៦ |- | ២០១៥ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Pia_Wurtzbach|Pia Alonzo Wurtzbach-Jauncey]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨០ |- | ២០១៤ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Paulina_Vega|Paulina Vega Dieppa]] | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | ៨៨ |- | ២០១៣ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Gabriela Isler|María Gabriela de Jesús Isler Morales]] | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាហ្គា|នីការ៉ាហ្គា]] | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៨៦ |- | ២០១២ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Olivia Culpo|Olivia Frances Culpo]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | rowspan = "2" | ៨៩ |- | ២០១១ | {{flagicon|AGO}} [[អង់ហ្គោឡា|អង់ហ្គោឡា]] | [[:en:Leila Lopes|Leila Lopes]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] |- | ២០១០ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Ximena_Navarrete|Jimena (Ximena) Navarrete Rosete]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | rowspan = "2" | ៨៣ |- | ២០០៩ | rowspan = "2" | {{flagicon|VEN}}[[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Stefanía_Fernández|Stefanía Fernández Krupij]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|BHS}} [[បាហាម៉ាស|បាហាម៉ាស]] |- | ២០០៨ | [[:en:Dayana_Mendoza|Dayana Sabrina Mendoza Moncada]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | ៨០ |- | ២០០៧ | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | [[:en:Riyo Mori|Riyo Mori]] | ''មិនមានម្ចាស់តំណែង'' | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៧ |- | ២០០៦ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Zuleyka Rivera|Zuleyka Jerrís Rivera Mendoza]] | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨៦ |- | ២០០៥ | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] | [[:en:Natalie Glebova|Natalya Vladimirovna Glebova]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៨១ |- | ២០០៤ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Jennifer Hawkins|Jennifer Louise Hawkins-Wall]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|បាណាម៉ា]] | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | ៨០ |- | ២០០៣ | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | [[:en:Amelia Vega|Amelia Patricia Vega Polanco]] | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | ៧១ |- | rowspan = "2" | ២០០២ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | [[:en:Justine Pasek|Justine Lissette (Yostin) Pasek Patiño]]<br>(ជំនួសតំណែង) | rowspan = "2" | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "3" | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | rowspan = "2" | ៧៥ |- | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Oxana_Fedorova|Oksana Gennadyevna Borodina]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) |- | ២០០១ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Denise Quiñones|Denise Marie Quiñones August]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៧៧ |- | ២០០០ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Lara Dutta Bhupathi|Lara Dutta Bhupathi]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | {{flagicon|CYP}} [[ស៊ីប|សុីប]] | ៧៩ |- | ១៩៩៩ | {{flagicon|BWA}} [[បុតស្វាណា|បុតស្វាណា]] | [[:en:Mpule Kwelagobe|Mpule Keneilwe Kwelagobe]] | rowspan = "2" | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | ៨៤ |- | ១៩៩៨ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Wendy Fitzwilliam|Wendy Marcelle Fitzwilliam]] | rowspan = "3" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨១ |- | ១៩៩៧ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Brook Lee|Brook Antoinette Mahealani Lee]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | ៧៤ |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Alicia Machado|Yoseph Alicia Machado Fajardo]] | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៧៩ |- | ១៩៩៥ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Chelsi_Smith|Chelsi Mariam Pearl Smith]] | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | ៨២ |- | ១៩៩៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Sushmita Sen|Sushmita Sen]] | {{flagicon|PHI}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៧៧ |- | ១៩៩៣ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Dayanara Torres|Dayanara Torres Delgado]] | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៩ |- | ១៩៩២ | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | [[:en:Michelle McLean|Michelle McLean]] | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៧៨ |- | ១៩៩១ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Lupita Jones|María Guadalupe (Lupita) Jones Garay]] | rowspan = "2" | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៣ |- | ១៩៩០ | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] | [[:en:Mona Grudt|Mona Grudt]] | ៧១ |- | ១៩៨៩ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Angela Visser|Angela Visser]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៦ |- | ១៩៨៨ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Bui_Simon|Porntip Nakhirunkanok]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|TWN}} [[តៃវ៉ាន់|តៃវ៉ាន់]] | ៦៦ |- | ១៩៨៧ | {{flagicon|CHL}} [[ឈីលី|ឈីលី]] | [[:en:Cecilia_Bolocco|Cecilia Carolina Bolocco Fonck]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | {{flagicon|SIN}} [[សិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] | ៩៨ |- | ១៩៨៦ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Bárbara Palacios|Bárbara Palacios Teyde de Manrique]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | ៧៧ |- | ១៩៨៥ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Deborah Carthy Deu|Deborah Fátima Carthy Deu]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "3" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៩ |- | ១៩៨៤ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Yvonne Ryding|Yvonne Agneta Ryding]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ៨១ |- | ១៩៨៣ | {{flagicon|NZL}} [[នូវែលហ្សេឡង់|នូវែលហ្សេឡង់]] | [[:en:Lorraine Elizabeth Downes|Lorraine Elizabeth Downes]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៨០ |- | ១៩៨២ | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] | [[:en:Karen Dianne Baldwin|Karen Dianne BaldwinKaren]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | ៧៧ |- | ១៩៨១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Irene_Sáez|Irene Lailin Sáez Conde]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៦ |- | ១៩៨០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Shawn Weatherly|Shawn Weatherly]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៦៩ |- | ១៩៧៩ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Maritza_Sayalero|Maritza Sayalero Fernández]] | {{flagicon|URY}} [[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ|អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | rowspan = "2" | ៧៥ |- | ១៩៧៨ | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Margaret_Gardiner_(Miss_Universe)|Margaret Gardiner]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] |- | ១៩៧៧ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Janelle Commissiong|Janelle Penny Commissiong]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | ៨០ |- | ១៩៧៦ | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | [[:en:Rina_Mor|Rina Mor-Goder]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|HKG}} [[ហុងកុង|ហុងកុង]] | ៧២ |- | ១៩៧៥ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Anne Marie Pohtamo|Anne Marie Pohtamo]] | {{flagicon|GTM}} [[ហ្គាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា ]] | {{flagicon|SLV}} [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | ៧១ |- | ១៩៧៤ | {{flagicon|Spain|1945}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Amparo Muñoz|Maria de Amparo Muñoz y Quesada]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៦៥ |- | ១៩៧៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Margie Moran|Maria Margarita (Margie) Roxas Moran-Floirendo]] | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | rowspan = "2" | ៦១ |- | ១៩៧២ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Kerry Anne Wells|Kerry Anne Wells]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] |- | ១៩៧១ | {{flagicon|LBN}} [[លីបង់|លីបង់]] | [[:en:Georgina Rizk|Georgina Rizk]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | rowspan = "20" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៦០ |- | ១៩៧០ | {{Flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Marisol_Malaret|Marisol Malaret Contreras]] | {{flagicon|BOL}} [[បូលីវី|បូលីវី]] | ៦៤ |- | ១៩៦៩ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Gloria Diaz|Maria Gloria Aspillera Diaz]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៦១ |- | ១៩៦៨ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Martha_Vasconcellos|Martha Maria Cordeiro Vasconcellos]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | ៦៥ |- | ១៩៦៧ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Sylvia Hitchcock|Sylvia Louise Hitchcock-Carson]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | ៥៦ |- | ១៩៦៦ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Margareta Arvidsson|Margareta Arvidsson]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៥០ |- | ១៩៦៥ | {{Flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Apasra Hongsakula|Apasra Hongsakula]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៥៦ |- | ១៩៦៤ | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | [[:en:Corinna_Tsopei|Kyriaki (Corinna) Tsopei]] | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | ៦០ |- | ១៩៦៣ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Iêda Maria Brutto Vargas|Iêda Maria Brutto Vargas]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៥០ |- | ១៩៦២ | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Norma_Nolan|Norma Beatriz Nolan]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៥២ |- | ១៩៦១ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Marlene Schmidt|Marlene Schmidt]] | rowspan = "10" | ''មិនទាន់មាន'' | ៤៨ |- | ១៩៦០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Linda_Bement|Linda Jeanne Bement]] | ៤៣ |- | ១៩៥៩ | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | [[:en:Akiko Kojima|Akiko Kojima]] | ៣៤ |- | ១៩៥៨ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Luz Marina Zuluaga|Luz Marina Zuluaga Zuluaga]] | ៣៦ |- | ១៩៥៧ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:Gladys Zender|Gladys Rosa Zender de Meier]] | ៣២ |- | ១៩៥៦ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Carol Morris|Carol Ann Laverne Morris]] | ៣០ |- | ១៩៥៥ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Hillevi_Rombin|Hillevi Rombin Schine]] | rowspan = "2" | ៣៣ |- | ១៩៥៤ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Miriam Stevenson|Miriam Jacqueline Stevenson]] |- | ១៩៥៣ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Christiane_Martel|Christiane Magnani]] | ២៦ |- | ១៩៥២ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]]<br>(បោះបង់តំណែង) | ៣០ |- |} === ចំនួនប្រទេសឬដែនដី === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[File:USA_orthographic.svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៩ | ១៩៥៤, ១៩៥៦, ១៩៦០, ១៩៦៧, ១៩៨០, ១៩៩៥, ១៩៩៧, ២០១២, ២០២២ |- | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] [[file:Venezuela_Orthographic_Map.svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៧ | ១៩៧៩, ១៩៨១, ១៩៨៦, ១៩៩៦, ២០០៨, ២០០៩, ២០១៣ |- | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] [[File:Puerto_Rico_(orthographic_projection).svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៥ | ១៩៧០, ១៩៨៥, ១៩៩៣, ២០០១, ២០០៦ |- | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] [[File:Mexico_(orthographic_projection).svg|thumb]] | rowspan="2" |០៤ | ១៩៩១, ២០១០, ២០២០, ២០២៥ |- | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] [[File:PHL_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៦៩, ១៩៧៣, ២០១៥, ២០១៨ |- | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] [[File:India_(orthographic_projection).svg|thumb]] |rowspan="3" style="text-align:center;" | ០៣ | ១៩៩៤, ២០០០, ២០២១ |- | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វិ្រកខាងត្បូង]] [[File:ZAF_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៧៨, ២០១៧, ២០១៩ |- | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] [[File:EU-Sweden_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥៥, ១៩៦៦, ១៩៨៤ |- | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] [[File:EU-France_(orthographic_projection).svg|thumb]] |rowspan= "9" style = "text-align:center;"| ០២ | ១៩៥៣, ២០១៦ |- | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] [[File:COL_orthographic_(San_Andr%C3%A9s_and_Providencia_special).svg|thumb]] | ១៩៥៨, ២០១៤ |- | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] [[File:Japan_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥៩, ២០០៧ |- | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] [[File:CAN_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៨២, ២០០៥ |- | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] [[File:Australia_with_AAT_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧២, ២០០៤ |- | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] [[File:Trinidad_and_Tobago_(orthographic_projection2).jpg|thumb]] | ១៩៧៧, ១៩៩៨ |- | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] [[File:Thailand_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦៥, ១៩៨៨ |- | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] [[File:EU-Finland_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥២, ១៩៧៥ |- | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] [[File:BRA_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៦៣, ១៩៦៨ |- | {{flagicon|DNK}} [[ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] [[File:Denmark_(orthographic_projection).svg|thumb]] | rowspan="18" style="text-align: center;" | ០១ | ២០២៤ |- | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាក្វា|នីការ៉ាហ្គា]] [[File:NIC_orthographic.svg|thumb]] | ២០២៣ |- | {{flagicon|AGO}} [[អង់ហ្គោឡា|អង់ហ្គោឡា]] [[File:Angola_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ២០១១ |- | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] [[File:Dominican_Republic_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ២០០៣ |- | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] [[File:PAN_orthographic.svg|thumb]] | ២០០២ |- | {{flagicon|BWA}} [[បុតស្វាណា|បុតស្វាណា]] [[File:Botswana_(centered_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩៩ |- | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] [[File:Namibia_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩២ |- | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] [[File:Europe-Norway_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩០ |- | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] [[File:EU-Netherlands_(orthographic_projection).png|thumb]] | ១៩៨៩ |- | {{flagicon|CHL}} [[ឈីលី|ឈីលី]] [[File:Chile_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៨៧ |- | {{flagicon|NZL}} [[នូវែលហ្សេឡង់|នូវែលហ្សេឡង់]] [[File:NZL_orthographic_NaturalEarth.svg|thumb]] | ១៩៨៣ |- | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] [[File:Israel_(centered_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧៦ |- | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] [[File:EU-Spain_(orthographic_projection)_(with_de_jure_territory).svg|thumb]] | ១៩៧៤ |- | {{flagicon|LBN}} [[លីបង់|លីបង់]] [[File:Lebanon_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧១ |- | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] [[File:EU-Greece_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦៤ |- | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] [[File:Argentina_(including_claimed_territories,_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦២ |- | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] [[File:EU-Germany_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦១ |- | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] [[File:PER_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៥៧ |} ;ម្ចាស់ជ័យលាភីដែលជំនួសតំណែង {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] [[File:PAN_orthographic.svg|thumb]] | style="text-align:center;"| ០១ | ២០០២ |} ;ម្ចាស់ជ័យលាភីដែលលាលែងចេញពីតំណែង {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] [[File:Russian_Federation_(orthographic_projection)_-_All_Territorial_Disputes.svg|thumb]] | style="text-align:center;"| ០១ | ២០០២ |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" border="5" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #FFFFFF; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align:center" ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | colspan="5" | [[File:Cambodia_on_the_globe_(Cambodia_centered).svg|thumb]] |- | ២០២៦ | | | | |- | ២០២៥ | [[:en:Nearysocheata_Thai|ថៃ នារីសុជាតា]] | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- |២០២៤ | [[:en:Davin Prasath|ប្រាសាទ ដាវីន]] | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Top30 | Top 2 Voice For Change |- | ២០២៣ | [[:en:Sotima John|ចន សុទិម៉ា]] |[[ខេត្តកំពង់ចាម]] | Unplaced | |- | ២០២២ | [[:en:Manita Hang|ហង្ស ម៉ានីតា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០២១ | [[:en:Ngin Marady| ងិន ម៉ារ៉ាឌី]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០២០ | [[:en:Sarita Reth|រ៉េត សារីតា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៩ | [[:en:Somnang Alyna|សំណាង អេលីណា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៨ | [[:en:Rern Sinat|រឿន សុីណាត]] |[[ខេត្តកំពង់ចាម]] | Unplaced | |- | ២០១៧ | [[ប៊ី សុធារី]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |} === ចំនួនរាជធានី-ខេត្ត === {| class="wikitable" border="5" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #FFFFFF; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align:center" ! រាជធានី-ខេត្ត ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] [[File:Cambodia_Phnom_Penh_Province_locator_map.svg|thumb]] | ០៧ | ២០១៧, ២០១៩, ២០២០, ២០២១, ២០២២, ២០២៤, ២០២៥ |- | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[File:Cambodia_Kampong_Cham_locator_map.svg|thumb]] | ០២ | ២០១៨, ២០២៣ |} == សូមមើលផងដែរ == * [[:en:List of beauty pageants|List of beauty pageants]] * [[:en:Big Four beauty pageants|Big Four beauty pageants]] == ទំព័រភ្ជាប់ផ្សេងៗ == * [[:en:http://www.missuniverse.com/បវរកញ្ញាចក្រវាឡ|http://www.missuniverse.com/បវរកញ្ញាចក្រវាឡ]] * {{facebook|MissUniverse}} * {{instagram|missuniverse}} * {{twitter|missuniverse}} * {{TikTok|missuniverse}} == ឯកសារយោង == ps57p5ra1ant7li1t1kixi132kkz63s 334534 334533 2026-04-22T01:34:42Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334534 wikitext text/x-wiki '''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ''' ({{Lang-en|Miss Universe}}) គឺជាកម្មវិធី[[:en: Beauty Pageant|ប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិ]]ប្រចាំឆ្នាំដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[:en:Thailand|ប្រទេសសៀម]]។រួមជាមួយនឹងកម្មវិធី[[បវរកញ្ញាពិភពលោក]] [[បវរកញ្ញាអន្តរជាតិ]] និង [[បវរកញ្ញាផែនដី]]កម្មវិធីបវរកញ្ញាចក្រវាឡគឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិមួយនៅក្នុងចំណោមកម្មវិធី[[:en:Big Four international beauty pageants|ប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិធំៗទាំង ០៤]]។<ref>{{cite web |title=Beauty Pageant Basics |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25550425 |publisher=[[BBC News]] |last=Enriquez |first=Amee |date=February 2, 2014 |access-date=May 4, 2018 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308120845/https://www.bbc.com/news/world-asia-25550425 |url-status=live }}</ref> {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាចក្រវាឡ | logo = Miss Universe Logotype.svg | logosize = | image = | caption = | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | franchise_holder = | organization = {{ubl|JKN Legacy Inc.|[[:en:JKN Global Group|JKN Global Group]]|Legacy Holding Group}} | headquarters = {{ubl|[[ខេត្តសមុទ្រប្រាការ|ខេត្តសមុទ្រប្រាការ]], [[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]|[[ទីក្រុងញូវយ៉ក|ទីក្រុងញូវយ៉ក]], [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]]}} | pageant_region = | region_represented= | qualification = | first = [[:en:Miss Universe 1952|១៩៥២]] | recent = [[:en:Miss Universe 2025|២០២៥]] | last = <!---Only if pageant is defunct. Last edition of the pageant, use year used in the pageant name---> | current_titleholder = [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] | titleholder_represents = {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title1 = ម្ចាស់កម្មសិទ្ធិ | leader_name1 = {{ubl|[[:en:Jakkaphong Jakrajutatip|Jakkaphong Jakrajutatip]]|Raul Rocha Cantú}} | leader_title2 = នាយកប្រតិបត្តិ | leader_name2 = | leader_title3 = ប្រធាន | leader_name3 = | leader_title4 = អនុប្រធាន | leader_name4 = Olivia Quido | predecessor = | successor = <!---Succeeding pageant---> | website = https://www.missuniverse.com/ }} '''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] មកពី[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]ដែលបានគ្រងម្កុដនៅថ្ងៃទី ២១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ខេត្តនន្ទបុរី|ខេត្តនន្ទបុរី]] [[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។ == ប្រវត្តិ == [[File:Miss Universe Sash.jpg|right|upright=1.5|thumb|ឈៀងបវរកញ្ញាចក្រវាឡពីឆ្នាំ ២០០១ ដល់ឆ្នាំ ២០២១]] ចំណងជើង'''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាលើកដំបូងដោយ [[:en:International Pageant of Pulchritude|International Pageant of Pulchritude]] នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៦។កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានរៀបចំធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៣៥ នៅពេលមាន[[:en:Great Depression|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំ]]និងព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងៗទៀតមុនកើតមាន[[:en:World War II|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានបិទបញ្ចប់។[[File:Miss_Universe_1930_Winners.jpg|thumb|ម្ចាស់ជ័យលាភីនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣០]] កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ ដោយក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina Swimwear|Pacific Knitting Mills]] ដែលជាក្រុមហ៊ុនសម្លៀកបំពាក់មួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[:en: California|រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា]]និងជាក្រុមហ៊ុនផលិត[[:en:Catalina Swimwear|សម្លៀកបំពាក់ហែលទឹក Catalina]] ហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមកវាមានទីស្នាក់ការនៅ[[:en:United States of America|សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ក្រុមហ៊ុនគឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភកម្មវិធីប្រឡង[[:en:Miss America|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៥១។នៅក្នុងឆ្នាំនោះកញ្ញា [[:en:Yolande Betbeze|Yolande Margaret Betbeze Fox]] ដែលជាម្ចាស់ជ័យលាភីបានបដិសេធមិនថតរូបផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈដោយស្លៀកឈុតហែលទឹករបស់ក្រុមហ៊ុន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ ក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Knitting Mills]] បានរៀបចំកម្មវិធីប្រឡង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]និងបវរកញ្ញាចក្រវាឡដោយរួមគ្នាសហការឧបត្ថម្ភអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ។<ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=26 February 2016|title=Yolande Betbeze Fox, Miss America Who Defied Convention, Dies at 87|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2016/02/26/us/yolande-betbeze-fox-miss-america-who-defied-convention-dies-at-87.html|access-date=25 February 2024|issn=0362-4331|archive-date=February 26, 2016|archive-url=https://archive.today/20160226061628/http://www.nytimes.com/2016/02/26/us/yolande-betbeze-fox-miss-america-who-defied-convention-dies-at-87.html?_r=0|url-status=live}}</ref> [[File:Armi-Kuusela-1952.jpg|thumb|កញ្ញា [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]] នៅ[[:en:Helsinki|ទីក្រុង Helsinki ប្រទេសហ្វាំងឡង់]]]] កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានរៀបចំធ្វើឡើងជាលើកដំបូងនៅ[[ឡងប៊ិច (កាលីផ្វនញ៉ា)|ទីក្រុងឡុងប៊ិច]] [[កាលីហ្វ័រញ៉ា|រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២។ម្ចាស់ជ័យលាភីដំបូងគេបានទៅលើកញ្ញា [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]] មកពី[[ហ្វាំងឡង់|ប្រទេសហ្វាំងឡង់]]ក៏ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាននាងបានបោះបង់តំណែងរបស់នាងចោលបើទោះបីជាមិនមែនជាផ្លូវការក៏ដោយដើម្បីទៅរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍មុនពេលតំណែងឆ្នាំរបស់នាងត្រូវបានបញ្ចប់។<ref>{{cite web |author=FUNFARE by Ricky Lo |title=A misty-eyed look at Armi Kuusela, the 1st Miss Universe |url=http://www.philstar.com/entertainment/344221/misty-eyed-look-armi-kuusela-1st-miss-universe |date=June 28, 2006 |website=philstar.com |publisher=[[The Philippine Star]] |access-date=October 9, 2013 |archive-date=October 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015000244/http://www.philstar.com/entertainment/344221/misty-eyed-look-armi-kuusela-1st-miss-universe |url-status=live }}</ref>រហូតមកដល់ឆ្នាំ ១៩៥៨ ចំណងជើង'''បវរកញ្ញាចក្រវាឡ'''ដូចជា[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]ត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទនៅឆ្នាំបន្ទាប់ពីការប្រឡងដូច្នេះនៅក្នុងអំឡុងពេលនោះតំណែងរបស់កញ្ញា [[:en:Kuusela|Kuusela]] គឺ[[:en:Miss Universe 1953|បវរកញ្ញាចក្រវាឡឆ្នាំ ១៩៥៣]]។ចាប់តាំងពីក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Mills]] បានបង្កើតកម្មវិធីប្រឡងនេះមកការរៀបចំគ្រប់គ្រងគឺធ្វើឡើងដោយ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]។នៅទីបំផុតក្រុមហ៊ុន [[:en:Catalina_Swimwear|Pacific Mills]] និងក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធរបស់ក្រុមហ៊ុននេះត្រូវបានទិញដោយសាជីវកម្ម [[:en:Kayser-Roth|Kayser-Roth Corporation]]។<ref name=":0">{{Cite magazine|date=19 February 2018|title=Trump's Miss Universe Gambit|url=https://www.newyorker.com/magazine/2018/02/26/trumps-miss-universe-gambit|access-date=25 February 2024|magazine=The New Yorker|language=en-US|archive-date=March 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330193214/https://www.newyorker.com/magazine/2018/02/26/trumps-miss-universe-gambit|url-status=live}}</ref> កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានរៀបចំចាក់ផ្សាយនៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៥។[[ស៊ីប៊ីអេស|CBS]] បានចាប់ផ្តើមចាក់ផ្សាយការប្រឡង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]និងបវរកញ្ញាចក្រវាឡរួមគ្នានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ហើយបានបំបែកការចាក់ផ្សាយកម្មវិធីប្រឡងទាំងពីរនេះដាច់ដោយឡែកពីគ្នានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៥។បន្ទាប់មកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ ក្រុមហ៊ុន [[:en:Gulf and Western Industries|Gulf and westen]] បានទិញយកសាជីវកម្ម [[:en:Kayser-Roth |Kayser-Roth Corporation]] ហើយបានគ្រប់គ្រងបវរកញ្ញាចក្រវាឡរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៩១ និងត្រូវបានក្រុមហ៊ុន [[:en:Procter & Gamble|Procter & Gamble]] ទិញយក។<ref name=":0" /> នៅក្នុង ១៩៩១ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាស់ ចន ត្រាំ]]បានទិញកម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាពី [[:en:ITT Corp|ITT Crop]] ជាមួយនឹងការរៀបចំចាក់ផ្សាយជាមួយនឹង [[ស៊ីប៊ីអេស|CBS]] រហូតដល់ឆ្នាំ ២០០២។<ref>{{cite web |title=Four Big Ships Dominate International Beauty Pageants |author=Prestigious Beauty Pageant |url=http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ |date=November 18, 2013 |website=Prestigious Beauty Pageants |access-date=June 15, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217131258/http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ |archive-date=December 17, 2013 |archivedate=ធ្នូ 17, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217131258/http://www.prestigiousbeautypageants.org/four-big-ships-dominate-international-beauty-pageants/ }}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៨ '''Miss Universe, Inc.''' បានប្តូរឈ្មោះរបស់ខ្លួនទៅជា[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ហើយបានផ្លាស់ប្តូរទីស្នាក់ការរបស់ខ្លួនពី[[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស|ទីក្រុងឡូសអេនជឺលេស]]ទៅកាន់[[ទីក្រុងញូវយ៉ក]]។<ref name="India-Today-1">{{cite web |title=Miss USA Olivia Culpo is Miss Universe 2012! |website=[[India Today]] |date=December 19, 2012 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/miss-universe-2012-winner-olivia-culpo/1/238561.html |access-date=January 9, 2016 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304124901/http://indiatoday.intoday.in/story/miss-universe-2012-winner-olivia-culpo/1/238561.html |url-status=live }}</ref><ref name="new team">{{cite news|title=Mistress of the Universe|url=https://pqasb.pqarchiver.com/nypost/access/68469692.html?dids=68469692:68469692&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jan+18,+1999&author=Jonathan+Foreman&pub=New+York+Post&desc=MISTRESS+OF+THE+UNIVERSE+-+MAUREEN+REIDY,+ONCE+DONALD+TRUMP'S+ACCOUNTANT,+HAS+TRANSFORMED+THREE+KEY+BEAUTY+PAGEANTS+FROM+TACKY+CHEESE+INTO+SLICK,+CHIC+AFFAIRS&pqatl=google|access-date=February 24, 2011|newspaper=[[New York Post]]|date=January 18, 1999|first=Jonathan|last=Foreman|archive-date=March 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325005144/http://pqasb.pqarchiver.com/nypost/access/68469692.html?dids=68469692%3A68469692&FMT=ABS&FMTS=ABS%3AFT&type=current&date=Jan+18%2C+1999&author=Jonathan+Foreman&pub=New+York+Post&desc=MISTRESS+OF+THE+UNIVERSE+-+MAUREEN+REIDY%2C+ONCE+DONALD+TRUMP%27S+ACCOUNTANT%2C+HAS+TRANSFORMED+THREE+KEY+BEAUTY+PAGEANTS+FROM+TACKY+CHEESE+INTO+SLICK%2C+CHIC+AFFAIRS&pqatl=google|url-status=dead}}</ref>នៅចុងឆ្នាំ ២០០២ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]បានចូលទៅក្នុងក្រុមហ៊ុនបណ្តាក់ទុនរួមគ្នាជាមួយនឹង [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៣ ដែលលើសពីទីផ្សារផ្សេងៗទៀតសម្រាប់សិទ្ធិចាក់ផ្សាយលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍។<ref>Natalie Tadena (July 2, 2015)."[https://www.wsj.com/articles/BL-269B-3913 Donald Trump's Miss USA Pageant Lands on Reelz Cable Channel]" [https://web.archive.org/web/20200727055939/https://blogs.wsj.com/cmo/2015/07/02/donald-trumps-miss-usa-pageant-lands-on-reelz-cable-channel/ Archived] July 27, 2020, at the [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine]. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Wall_Street_Journal The Wall Street Journal].</ref><ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2015/biz/news/donald-trump-miss-universe-wmeimg-acquisition-1201592910/|title=WME/IMG Acquires Miss Universe Organization From Donald Trump|first1=Cynthia|last1=Littleton|date=September 14, 2015|access-date=December 11, 2017|archive-date=November 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108163857/https://variety.com/2015/biz/news/donald-trump-miss-universe-wmeimg-acquisition-1201592910/|url-status=live}}</ref>ពីឆ្នាំ ២០០៣ ដល់ឆ្នាំ ២០១៤ កម្មវិធីប្រឡងត្រូវបានចាក់ផ្សាយនៅលើប៉ុស្តិ៍ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] នៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref name="The New York Times">{{cite news |title=Three Beauty Pageants Leaving CBS for NBC |last=Rutenberg |first=Jim |url=https://www.nytimes.com/2002/06/22/business/three-beauty-pageants-leaving-cbs-for-nbc.html |date=June 22, 2002 |newspaper=The New York Times |access-date=October 8, 2013 |archive-date=October 11, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011024009/http://www.nytimes.com/2002/06/22/business/three-beauty-pageants-leaving-cbs-for-nbc.html |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១៥ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] បានលុបចោលទំនាក់ទំនងអាជីវកម្មទាំងអស់ជាមួយនឹងលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]និង[[:en:Miss Universe Organisation|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹង[[:en:Donald Trump 2016 presidential campaign#Announcement|សេចក្តីថ្លែងការណ៍ដ៏ចម្រូងចម្រាស]]អំពីជនអន្តោប្រវេសន៍ខុសច្បាប់ដែលបានឆ្លងកាត់ព្រំដែនមកពី[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ីកូ]]។<ref name="hollywoodreporter">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/nbc-cuts-ties-donald-trump-805706?facebook_20150629|title=NBC Cuts Ties With Donald Trump Over "Derogatory Statements," Pulls Miss USA and Miss Universe Pageants|first=Kate|last=Stanhope|date=June 29, 2015|work=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=June 30, 2015|archive-date=October 10, 2017|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171010094038/http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/donald-trump-nbc-severing-ties-805706|url-status=live}}</ref><ref name=NBCsever>{{cite news|title=NBCUniversal cuts ties with Donald Trump|url=https://money.cnn.com/2015/06/29/media/donald-trump-nbc-ends-relationship/|access-date=June 29, 2015|work=CNN Money|date=June 29, 2015|archive-date=December 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201229221647/https://money.cnn.com/2015/06/29/media/donald-trump-nbc-ends-relationship/|url-status=live}}</ref>ជាផ្នែកនៃដំណោះស្រាយផ្លូវច្បាប់នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០១៥ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ|ដូណាល់ ចន ត្រាំ]]បានទិញភាគហ៊ុន ៥០% របស់ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] នៅក្នុងក្រុមហ៊ុនដោយធ្វើឲ្យលោកក្លាយជាម្ចាស់ក្រុមហ៊ុនតែម្នាក់គត់។០៣ ថ្ងៃក្រោយមកលោកបានលក់ក្រុមហ៊ុនទាំងមូលទៅឲ្យ [[:en:Endeavor (company)|WME]]/[[:en:IMG (company)|IMG]]។<ref name="nytimes.com">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/15/business/media/trump-sells-miss-universe-organization-to-wme-img-talent-agency.html|title=Trump Sells Miss Universe Organization to WME-IMG Talent Agency|date=September 15, 2015|work=The New York Times|access-date=February 5, 2016|archive-date=February 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204102131/http://www.nytimes.com/2015/09/15/business/media/trump-sells-miss-universe-organization-to-wme-img-talent-agency.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/donald-trump-sells-miss-universe-img-2015-9|title=Donald Trump sells the Miss Universe Organization|last=Nededog|first=Jethro|date=September 14, 2015|work=Business Insider|access-date=January 9, 2016|archive-date=May 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506164358/http://www.businessinsider.com/donald-trump-sells-miss-universe-img-2015-9|url-status=live}}</ref>បន្ទាប់ពីការផ្លាស់ប្តូរកម្មសិទ្ធិនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ ២០១៥ [[ហ្វកក្រុមហ៊ុនផ្សាយ|Fox]] និង [[:en:Azteca América|Azteca]] បានក្លាយជាអ្នកចាក់ផ្សាយជាផ្លូវការនៃកម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡនិង[[:en:Miss USA|បវរកញ្ញាសហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite web|url=http://www.tvinsider.com/article/49807/miss-universe-and-miss-usa-pageants-to-air-on-fox/|title=Miss Universe and Miss USA Pageants to Air on Fox|work=TV Insider|date=October 28, 2015 |access-date=January 9, 2016|archive-date=February 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212061824/http://www.tvinsider.com/article/49807/miss-universe-and-miss-usa-pageants-to-air-on-fox/|url-status=live}}</ref>សិទ្ធិចាក់ផ្សាយរបស់កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាចក្រវាឡត្រូវបានបំបែកជាបណ្ដោះអាសន្នទៅឲ្យ [[តេលេម៉ុនដូ|Telemundo]] និង [[:en:FYI|FYI]] នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២០ ដោយសារមានការរឹតត្បិត[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាតកូវីត-១៩]] នៅពេលនោះ។កិច្ចសន្យាជាមួយនឹង [[ហ្វកក្រុមហ៊ុនផ្សាយ|Fox]] និងពិធីករលោក [[:en:Steve Harvey|Broderick Stephen Harvey]] ត្រូវបានបន្តឡើងវិញសម្រាប់កម្មវិធីប្រឡងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២១។ នៅថ្ងៃទី ២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២២ ក្រុមហ៊ុន [[:en:JKN Global Group|JKN Global Group]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]បានទិញយក [[:en:Miss Universe Organization (MUO)|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]](MUO)ពីក្រុមហ៊ុន [[:en:Endeavor Group Holdings|Endeavor Group Holdings]] ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ [[:en:IMG Worldwide|IMG Worldwide]] នៅក្នុងតម្លៃ ១៤ លានដុល្លារដែលធ្វើឲ្យអ្នកស្រី [[:en:Jakkaphong Jakrajutatip|Anne Jakapong Jakrajutatip]] ក្លាយជា[[:en: Transgender|ស្ត្រីកែភេទ]]ដំបូងគេដែលជាម្ចាស់អង្គការនិងជាលើកទីមួយរបស់អង្គការដែលបានពង្រីកទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់ខ្លួននៅខាងក្រៅទឹកដី[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ចាប់ពីឆ្នាំ ២០២២ តទៅ [[អេនប៊ីស៊ី|NBC]] ទទួលបានសិទ្ធិចាក់ផ្សាយសារជាថ្មីតាមរយៈ [[:en:Roku|The Roku Channel]] ដោយសារមានការផ្លាស់ប្តូរម្ចាស់ថ្មីដែលនេះជាលើកទីមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្របវរកញ្ញាចក្រវាឡដែលកម្មវិធីប្រឡងបានផ្លាស់ប្តូរពីការចាក់ផ្សាយតាម[[:en:Television|បណ្ដាញទូរទស្សន៍បែបប្រពៃណី]]ទៅជា[[:en:Streaming media|ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយពេញលេញ]]នៅ[[:en:United States of America|សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/business/2423031/jkn-acquires-miss-universe-organization|title=JKN acquires Miss Universe Organization|date=October 26, 2022|work=Bangkok Post|access-date=October 26, 2022|archive-date=March 22, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322043036/https://www.bangkokpost.com/business/2423031/jkn-acquires-miss-universe-organization|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី ១៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៣ អ្នកស្រី '''Paula Shugart''' ប្រធាន[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាល]]បានប្រកាសពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រីពី[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]។<ref name=":1">{{Cite web |last=Schneider |first=Michael |date=17 November 2023 |title=Miss Universe Organization President Paula Shugart Exits After 23 Years |url=https://variety.com/2023/tv/news/miss-universe-organization-president-paula-shugart-exits-1235793531/ |access-date=25 February 2024 |website=Variety |language=en-US}}</ref>តំណែងនេះនឹងមិនត្រូវបានកំណត់យកអ្នកថ្មីមកជំនួសនោះឡើយ។<ref name=":1" />បន្ទាប់ពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រី '''Paula Shugart''' នាយកប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]]អ្នកស្រី '''Amy Emmerich''' ក៏បានប្រកាសពីការចាកចេញរបស់អ្នកស្រីនៅថ្ងៃទី ០៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២៥ ហើយបានចាកចេញពីផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ០១ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៤។<ref>{{Cite web |last=Santiago |first=Camille |date=8 February 2024 |title=Amy Emmerich steps down as Miss Universe CEO |url=https://philstarlife.com/celebrity/847811-amy-emmerich-steps-down-as-miss-universe-ceo? |access-date=25 February 2024 |website=Philstar Life |archive-date=February 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225125255/https://philstarlife.com/celebrity/847811-amy-emmerich-steps-down-as-miss-universe-ceo |url-status=live }}</ref>នៅថ្ងៃទី ១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២៥ លោក [[:en:Mario Búcaro|Mario Adolfo Búcaro Flores]] បានលាលែងពីតំណែងជាប្រធានប្រតិបត្តិនៃ[[:en:Miss Universe Organization|អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាឡ]](MUO)បន្ទាប់ពីកាន់តំណែងមិនដល់ ០២ ខែផង។ការចាកចេញរបស់លោកត្រូវបានបញ្ជាក់តាមរយៈ[[:en:Press_release|សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាន]]មួយដែលបានរៀបរាប់អំពីការរួមចំណែកនិងសមិទ្ធផលរបស់លោកចំពោះអង្គការប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិនេះផងដែរ។<ref>{{Cite web |title=Mario Búcaro resigns as Miss Universe CEO after short stint |url=https://philstarlife.com/news-and-views/853106-mario-bucaro-resigns-miss-universe-ceo? |access-date=2025-12-14 |website=Philstar Life [[Philippine Star]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=December 14, 2025 |title=Miss Universe CEO Mario Búcaro steps down after short tenure |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/12/14/miss-universe-ceo-mario-b-caro-steps-down-after-short-tenure-1615 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref> == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width=|ឆ្នាំប្រកួត ! width=|ប្រទេស ឬ ដែនដី ! width=|ម្ចាស់ម្កុដ ! width=|ឈុតតំណាងជាតិល្អដាច់គេ ! width=|ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! width=|ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០២៦ | | | | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | |- | ២០២៥ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Fátima Bosch|Fátima Bosch Fernández]] | rowspan= "3" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ១១៨ |- | ២០២៤ | {{flagicon|DNK}} [[ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] | [[:en:Victoria Kjær Theilvig|Victoria Kjær Theilvig]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ១២៥ |- | ២០២៣ | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាហ្គា|នីការ៉ាហ្គា]] | [[:en:Sheynnis Palacios|Sheynnis Alondra Palacios Cornejo]] | {{flagicon|SLV}} [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | ៨៤ |- | ២០២២ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:R'Bonney Gabriel|R'Bonney Nola Gabriel]] | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨៣ |- | ២០២១ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Harnaaz_Sandhu|Harnaaz Kaur Sandhu]] | {{flagicon|NGA}} [[នីហ្សេរីយ៉ា|នីហ្សេរីយ៉ា]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៨០ |- | ២០២០ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Andrea Meza|Alma Andrea Meza Carmona]] | {{flagicon|MMR}} [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៤ |- | ២០១៩ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Zozibini Tunzi|Zozibini (Zozi) Bolowana]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៩០ |- | ២០១៨ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Catriona Gray|Catriona Elisa Magnayon Gray]] | {{flagicon|LAO}} [[ឡាវ|លាវ]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៩៤ |- | ២០១៧ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Demi-Leigh Tebow|Demi-Leigh Nel-Peters]] | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៩២ |- | ២០១៦ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Iris Mittenaere|Iris Mittenaere]] | {{flagicon|MMR}} [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៨៦ |- | ២០១៥ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Pia_Wurtzbach|Pia Alonzo Wurtzbach-Jauncey]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨០ |- | ២០១៤ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Paulina_Vega|Paulina Vega Dieppa]] | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | ៨៨ |- | ២០១៣ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Gabriela Isler|María Gabriela de Jesús Isler Morales]] | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាហ្គា|នីការ៉ាហ្គា]] | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៨៦ |- | ២០១២ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Olivia Culpo|Olivia Frances Culpo]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | rowspan = "2" | ៨៩ |- | ២០១១ | {{flagicon|AGO}} [[អង់ហ្គោឡា|អង់ហ្គោឡា]] | [[:en:Leila Lopes|Leila Lopes]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] |- | ២០១០ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Ximena_Navarrete|Jimena (Ximena) Navarrete Rosete]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | rowspan = "2" | ៨៣ |- | ២០០៩ | rowspan = "2" | {{flagicon|VEN}}[[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Stefanía_Fernández|Stefanía Fernández Krupij]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|BHS}} [[បាហាម៉ាស|បាហាម៉ាស]] |- | ២០០៨ | [[:en:Dayana_Mendoza|Dayana Sabrina Mendoza Moncada]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | ៨០ |- | ២០០៧ | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | [[:en:Riyo Mori|Riyo Mori]] | ''មិនមានម្ចាស់តំណែង'' | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៧ |- | ២០០៦ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Zuleyka Rivera|Zuleyka Jerrís Rivera Mendoza]] | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨៦ |- | ២០០៥ | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] | [[:en:Natalie Glebova|Natalya Vladimirovna Glebova]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៨១ |- | ២០០៤ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Jennifer Hawkins|Jennifer Louise Hawkins-Wall]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|បាណាម៉ា]] | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | ៨០ |- | ២០០៣ | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | [[:en:Amelia Vega|Amelia Patricia Vega Polanco]] | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | ៧១ |- | rowspan = "2" | ២០០២ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | [[:en:Justine Pasek|Justine Lissette (Yostin) Pasek Patiño]]<br>(ជំនួសតំណែង) | rowspan = "2" | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "3" | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | rowspan = "2" | ៧៥ |- | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[:en:Oxana_Fedorova|Oksana Gennadyevna Borodina]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) |- | ២០០១ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Denise Quiñones|Denise Marie Quiñones August]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៧៧ |- | ២០០០ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Lara Dutta Bhupathi|Lara Dutta Bhupathi]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | {{flagicon|CYP}} [[ស៊ីប|សុីប]] | ៧៩ |- | ១៩៩៩ | {{flagicon|BWA}} [[បុតស្វាណា|បុតស្វាណា]] | [[:en:Mpule Kwelagobe|Mpule Keneilwe Kwelagobe]] | rowspan = "2" | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | ៨៤ |- | ១៩៩៨ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Wendy Fitzwilliam|Wendy Marcelle Fitzwilliam]] | rowspan = "3" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៨១ |- | ១៩៩៧ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Brook Lee|Brook Antoinette Mahealani Lee]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | ៧៤ |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Alicia Machado|Yoseph Alicia Machado Fajardo]] | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៧៩ |- | ១៩៩៥ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Chelsi_Smith|Chelsi Mariam Pearl Smith]] | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | ៨២ |- | ១៩៩៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Sushmita Sen|Sushmita Sen]] | {{flagicon|PHI}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៧៧ |- | ១៩៩៣ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Dayanara Torres|Dayanara Torres Delgado]] | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៩ |- | ១៩៩២ | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | [[:en:Michelle McLean|Michelle McLean]] | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៧៨ |- | ១៩៩១ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Lupita Jones|María Guadalupe (Lupita) Jones Garay]] | rowspan = "2" | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "2" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៣ |- | ១៩៩០ | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] | [[:en:Mona Grudt|Mona Grudt]] | ៧១ |- | ១៩៨៩ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Angela Visser|Angela Visser]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ៧៦ |- | ១៩៨៨ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Bui_Simon|Porntip Nakhirunkanok]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | {{flagicon|TWN}} [[តៃវ៉ាន់|តៃវ៉ាន់]] | ៦៦ |- | ១៩៨៧ | {{flagicon|CHL}} [[ឈីលី|ឈីលី]] | [[:en:Cecilia_Bolocco|Cecilia Carolina Bolocco Fonck]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | {{flagicon|SIN}} [[សិង្ហបុរី|សិង្ហបុរី]] | ៩៨ |- | ១៩៨៦ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Bárbara Palacios|Bárbara Palacios Teyde de Manrique]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | ៧៧ |- | ១៩៨៥ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Deborah Carthy Deu|Deborah Fátima Carthy Deu]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | rowspan = "3" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៩ |- | ១៩៨៤ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Yvonne Ryding|Yvonne Agneta Ryding]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | ៨១ |- | ១៩៨៣ | {{flagicon|NZL}} [[នូវែលហ្សេឡង់|នូវែលហ្សេឡង់]] | [[:en:Lorraine Elizabeth Downes|Lorraine Elizabeth Downes]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៨០ |- | ១៩៨២ | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] | [[:en:Karen Dianne Baldwin|Karen Dianne BaldwinKaren]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | ៧៧ |- | ១៩៨១ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Irene_Sáez|Irene Lailin Sáez Conde]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៧៦ |- | ១៩៨០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Shawn Weatherly|Shawn Weatherly]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៦៩ |- | ១៩៧៩ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Maritza_Sayalero|Maritza Sayalero Fernández]] | {{flagicon|URY}} [[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ|អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | rowspan = "2" | ៧៥ |- | ១៩៧៨ | {{flagicon|South Africa|1928}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Margaret_Gardiner_(Miss_Universe)|Margaret Gardiner]] | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] |- | ១៩៧៧ | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] | [[:en:Janelle Commissiong|Janelle Penny Commissiong]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] | ៨០ |- | ១៩៧៦ | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | [[:en:Rina_Mor|Rina Mor-Goder]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|HKG}} [[ហុងកុង|ហុងកុង]] | ៧២ |- | ១៩៧៥ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Anne Marie Pohtamo|Anne Marie Pohtamo]] | {{flagicon|GTM}} [[ហ្គាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា ]] | {{flagicon|SLV}} [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | ៧១ |- | ១៩៧៤ | {{flagicon|Spain|1945}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Amparo Muñoz|Maria de Amparo Muñoz y Quesada]]<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៦៥ |- | ១៩៧៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Margie Moran|Maria Margarita (Margie) Roxas Moran-Floirendo]] | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | rowspan = "2" | ៦១ |- | ១៩៧២ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Kerry Anne Wells|Kerry Anne Wells]] | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] |- | ១៩៧១ | {{flagicon|LBN}} [[លីបង់|លីបង់]] | [[:en:Georgina Rizk|Georgina Rizk]] | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | rowspan = "20" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៦០ |- | ១៩៧០ | {{Flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Marisol_Malaret|Marisol Malaret Contreras]] | {{flagicon|BOL}} [[បូលីវី|បូលីវី]] | ៦៤ |- | ១៩៦៩ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Gloria Diaz|Maria Gloria Aspillera Diaz]] | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | ៦១ |- | ១៩៦៨ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Martha_Vasconcellos|Martha Maria Cordeiro Vasconcellos]] | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | ៦៥ |- | ១៩៦៧ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Sylvia Hitchcock|Sylvia Louise Hitchcock-Carson]] | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | ៥៦ |- | ១៩៦៦ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Margareta Arvidsson|Margareta Arvidsson]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៥០ |- | ១៩៦៥ | {{Flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Apasra Hongsakula|Apasra Hongsakula]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៥៦ |- | ១៩៦៤ | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | [[:en:Corinna_Tsopei|Kyriaki (Corinna) Tsopei]] | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | ៦០ |- | ១៩៦៣ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Iêda Maria Brutto Vargas|Iêda Maria Brutto Vargas]] | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] | ៥០ |- | ១៩៦២ | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Norma_Nolan|Norma Beatriz Nolan]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៥២ |- | ១៩៦១ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Marlene Schmidt|Marlene Schmidt]] | rowspan = "10" | ''មិនទាន់មាន'' | ៤៨ |- | ១៩៦០ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Linda_Bement|Linda Jeanne Bement]] | ៤៣ |- | ១៩៥៩ | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | [[:en:Akiko Kojima|Akiko Kojima]] | ៣៤ |- | ១៩៥៨ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Luz Marina Zuluaga|Luz Marina Zuluaga Zuluaga]] | ៣៦ |- | ១៩៥៧ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | [[:en:Gladys Zender|Gladys Rosa Zender de Meier]] | ៣២ |- | ១៩៥៦ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Carol Morris|Carol Ann Laverne Morris]] | ៣០ |- | ១៩៥៥ | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | [[:en:Hillevi_Rombin|Hillevi Rombin Schine]] | rowspan = "2" | ៣៣ |- | ១៩៥៤ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Miriam Stevenson|Miriam Jacqueline Stevenson]] |- | ១៩៥៣ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Christiane_Martel|Christiane Magnani]] | ២៦ |- | ១៩៥២ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Armi Kuusela|Armi Helena Kuusela-Williams]]<br>(បោះបង់តំណែង) | ៣០ |- |} === ចំនួនប្រទេសឬដែនដី === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[File:USA_orthographic.svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៩ | ១៩៥៤, ១៩៥៦, ១៩៦០, ១៩៦៧, ១៩៨០, ១៩៩៥, ១៩៩៧, ២០១២, ២០២២ |- | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] [[file:Venezuela_Orthographic_Map.svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៧ | ១៩៧៩, ១៩៨១, ១៩៨៦, ១៩៩៦, ២០០៨, ២០០៩, ២០១៣ |- | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] [[File:Puerto_Rico_(orthographic_projection).svg|thumb]] |style="text-align:center;"| ០៥ | ១៩៧០, ១៩៨៥, ១៩៩៣, ២០០១, ២០០៦ |- | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] [[File:Mexico_(orthographic_projection).svg|thumb]] | rowspan="2" |០៤ | ១៩៩១, ២០១០, ២០២០, ២០២៥ |- | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] [[File:PHL_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៦៩, ១៩៧៣, ២០១៥, ២០១៨ |- | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] [[File:India_(orthographic_projection).svg|thumb]] |rowspan="3" style="text-align:center;" | ០៣ | ១៩៩៤, ២០០០, ២០២១ |- | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វិ្រកខាងត្បូង]] [[File:ZAF_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៧៨, ២០១៧, ២០១៩ |- | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] [[File:EU-Sweden_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥៥, ១៩៦៦, ១៩៨៤ |- | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] [[File:EU-France_(orthographic_projection).svg|thumb]] |rowspan= "9" style = "text-align:center;"| ០២ | ១៩៥៣, ២០១៦ |- | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] [[File:COL_orthographic_(San_Andr%C3%A9s_and_Providencia_special).svg|thumb]] | ១៩៥៨, ២០១៤ |- | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] [[File:Japan_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥៩, ២០០៧ |- | {{flagicon|CAN}} [[កាណាដា|កាណាដា]] [[File:CAN_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៨២, ២០០៥ |- | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] [[File:Australia_with_AAT_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧២, ២០០៤ |- | {{flagicon|TTO}} [[ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ|ទ្រីនីដាដ និង តូបាហ្គោ]] [[File:Trinidad_and_Tobago_(orthographic_projection2).jpg|thumb]] | ១៩៧៧, ១៩៩៨ |- | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] [[File:Thailand_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦៥, ១៩៨៨ |- | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] [[File:EU-Finland_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៥២, ១៩៧៥ |- | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] [[File:BRA_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៦៣, ១៩៦៨ |- | {{flagicon|DNK}} [[ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] [[File:Denmark_(orthographic_projection).svg|thumb]] | rowspan="18" style="text-align: center;" | ០១ | ២០២៤ |- | {{flagicon|NIC}} [[នីការ៉ាក្វា|នីការ៉ាហ្គា]] [[File:NIC_orthographic.svg|thumb]] | ២០២៣ |- | {{flagicon|AGO}} [[អង់ហ្គោឡា|អង់ហ្គោឡា]] [[File:Angola_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ២០១១ |- | {{flagicon|DOM}} [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] [[File:Dominican_Republic_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ២០០៣ |- | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] [[File:PAN_orthographic.svg|thumb]] | ២០០២ |- | {{flagicon|BWA}} [[បុតស្វាណា|បុតស្វាណា]] [[File:Botswana_(centered_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩៩ |- | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] [[File:Namibia_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩២ |- | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] [[File:Europe-Norway_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៩០ |- | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] [[File:EU-Netherlands_(orthographic_projection).png|thumb]] | ១៩៨៩ |- | {{flagicon|CHL}} [[ឈីលី|ឈីលី]] [[File:Chile_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៨៧ |- | {{flagicon|NZL}} [[នូវែលហ្សេឡង់|នូវែលហ្សេឡង់]] [[File:NZL_orthographic_NaturalEarth.svg|thumb]] | ១៩៨៣ |- | {{flagicon|ISR}} [[អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] [[File:Israel_(centered_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧៦ |- | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] [[File:EU-Spain_(orthographic_projection)_(with_de_jure_territory).svg|thumb]] | ១៩៧៤ |- | {{flagicon|LBN}} [[លីបង់|លីបង់]] [[File:Lebanon_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៧១ |- | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] [[File:EU-Greece_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦៤ |- | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] [[File:Argentina_(including_claimed_territories,_orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦២ |- | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] [[File:EU-Germany_(orthographic_projection).svg|thumb]] | ១៩៦១ |- | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] [[File:PER_orthographic.svg|thumb]] | ១៩៥៧ |} ;ម្ចាស់ជ័យលាភីដែលជំនួសតំណែង {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] [[File:PAN_orthographic.svg|thumb]] | style="text-align:center;"| ០១ | ២០០២ |} ;ម្ចាស់ជ័យលាភីដែលលាលែងចេញពីតំណែង {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] [[File:Russian_Federation_(orthographic_projection)_-_All_Territorial_Disputes.svg|thumb]] | style="text-align:center;"| ០១ | ២០០២ |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" border="5" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #FFFFFF; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align:center" ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | colspan="5" | [[File:Cambodia_on_the_globe_(Cambodia_centered).svg|thumb]] |- | ២០២៦ | | | | |- | ២០២៥ | [[:en:Nearysocheata_Thai|ថៃ នារីសុជាតា]] | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- |២០២៤ | [[:en:Davin Prasath|ប្រាសាទ ដាវីន]] | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Top30 | Top 2 Voice For Change |- | ២០២៣ | [[:en:Sotima John|ចន សុទិម៉ា]] |[[ខេត្តកំពង់ចាម]] | Unplaced | |- | ២០២២ | [[:en:Manita Hang|ហង្ស ម៉ានីតា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០២១ | [[:en:Ngin Marady| ងិន ម៉ារ៉ាឌី]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០២០ | [[:en:Sarita Reth|រ៉េត សារីតា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៩ | [[:en:Somnang Alyna|សំណាង អេលីណា]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- | ២០១៨ | [[:en:Rern Sinat|រឿន សុីណាត]] |[[ខេត្តកំពង់ចាម]] | Unplaced | |- | ២០១៧ | [[ប៊ី សុធារី]] |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |} === ចំនួនរាជធានី-ខេត្ត === {| class="wikitable" border="5" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #FFFFFF; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align:center" ! រាជធានី-ខេត្ត ! ចំនួន ! ឆ្នាំ |- | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] [[File:Cambodia_Phnom_Penh_Province_locator_map.svg|thumb]] | ០៧ | ២០១៧, ២០១៩, ២០២០, ២០២១, ២០២២, ២០២៤, ២០២៥ |- | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[File:Cambodia_Kampong_Cham_locator_map.svg|thumb]] | ០២ | ២០១៨, ២០២៣ |} == សូមមើលផងដែរ == * [[:en:List of beauty pageants|List of beauty pageants]] * [[:en:Big Four beauty pageants|Big Four beauty pageants]] == ទំព័រភ្ជាប់ផ្សេងៗ == * [[:en:http://www.missuniverse.com/បវរកញ្ញាចក្រវាឡ|http://www.missuniverse.com/បវរកញ្ញាចក្រវាឡ]] * {{facebook|MissUniverse}} * {{instagram|missuniverse}} * {{twitter|missuniverse}} * {{TikTok|missuniverse}} == ឯកសារយោង == 31psb5how5wb2jqhp4ohmuxihr9ltso 0 38797 334555 334456 2026-04-22T02:50:20Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ */ 334555 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាអន្តរជាតិ | logo = Miss.International.logo.png | image = | size = 200px | caption = និមិត្តសញ្ញាការប្រកួតប្រជែង | first = [[:en:Miss International 1960|១៩៦០]] | recent = [[:en:Miss International 2024|២០២៤]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[តូក្យូ|ទីក្រុងតូក្យូ]], [[ជប៉ុន|ប្រទេសជប៉ុន]] | location = | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Akemi Shimomura | key_people = |current_titleholder = [[:en:Catalina Duque|Catalina Duque Abréu]] | titleholder_represents = {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | membership = | website = https://www.miss-international.org/ }} '''បវរកញ្ញាអន្តរជាតិ''' ({{Lang-en|Miss International Beauty ឬ The International Beauty Pageant}}) គឺជា[[:en:List_of_beauty_pageants|កម្មវិធីប្រកួតសម្រស់អន្តរជាតិ]]ដ៏ធំដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[ជប៉ុន|ប្រទេសជប៉ុន]]ដែលរៀបចំឡើងដោយសមាគមវប្បធម៌អន្តរជាតិ។កម្មវិធីនេះរៀបចំធ្វើឡើងជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០<ref>[https://web.archive.org/web/20110612224145/http://www.chinapost.com.tw/taiwan/foreign-affairs/2008/10/21/179573/MOFA-examines.htm "MOFA examines beauty contest's 'belittling'"]. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/China_Post China Post]. 21 October 2008. Archived from the original on 12 June 2011. Retrieved 16 November 2010.</ref><ref>Adelstein, Jake. [https://www.japantimes.co.jp/news/2013/12/25/national/first-lady-scrutinizes-blackballing-of-beauty-queen/ "First lady scrutinizes blackballing of beauty queen"]. The Japan Times. Retrieved 26 October 2015.</ref>និងជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់ដ៏ធំបំផុតទី ០៤ នៅលើពិភពលោកនៅក្នុងចំណោម[[:en:Big Four beauty pageants|កម្មវិធីប្រកួតសម្រស់ធំៗទាំង ០៤]] តាមចំនួនម្ចាស់ជ័យលាភីថ្នាក់ជាតិដែលបានមកចូលរួមប្រឡងនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។<ref>Kerongo, Grace (10 November 2015). [https://web.archive.org/web/20151112074329/http://allafrica.com/stories/201511100998.html "Kenyan Beauty Crowned Miss International in Tokyo"]. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/AllAfrica All Africa]. Archived from [https://allafrica.com/stories/201511100998.html the original] on 12 November 2015. Retrieved 10 December 2017.</ref><ref>King, Kathryn (30 April 2015). [https://www.stuff.co.nz/manawatu-standard/68137756/former-miss-manawatu-goes-international "Former Miss Manawatu goes international"]. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Manawat%C5%AB_Standard Manawatu Standard]. Retrieved 21 October 2018.</ref><ref>Hartman, Jan (1 October 2018). [https://sivtelegram.media/paid-the-new-miss-ukraine-2018-controversial/49014/ "Paid? The New Miss Ukraine 2018 Controversial"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021111442/https://sivtelegram.media/paid-the-new-miss-ukraine-2018-controversial/49014/ |date=2018-10-21 }}. The Siver Telegram. Retrieved 21 October 2018.</ref>រួមជាមួយនឹងកម្មវិធី[[បវរកញ្ញាពិភពលោក]] [[បវរកញ្ញាចក្រវាឡ]] និង [[បវរកញ្ញាផែនដី]]កម្មវិធីបវរកញ្ញាអន្តរជាតិគឺជាកម្មវិធីប្រកួតសម្រស់មួយនៅក្នុងចំណោម[[:en:Big Four beauty pageants|កម្មវិធីប្រកួតសម្រស់ធំៗទាំង ០៤]]។<ref>Enriquez, Amee (2 February 2014). [https://www.bbc.com/news/world-asia-25550425 "Beauty Pageant Basics"]. BBC. Retrieved 4 May 2018.</ref> '''បវរកញ្ញាអន្តរជាតិ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Catalina Duque|Catalina Duque Abréu]] មកពី[[កូឡុំប៊ី|ប្រទេសកូឡុំប៊ី]]ដែលបានគ្រងម្កុដនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[តូក្យូ|ទីក្រុងតូក្យូ]] [[ជប៉ុន|ប្រទេសជប៉ុន]]។ ==ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ១៩៦០ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Stella_Araneta|María Stella Márquez de Araneta]] | rowspan = "6" | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | rowspan= "2" | ៥២ |- | ១៩៦១ | {{flagicon|NLD}} [[ហូឡង់|ហូឡង់]] | [[:en:Stam van Baer|Constance Catharina Margarethe (Stanny) Van Baer]] |- | ១៩៦២ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Tania Verstak|Tania Verstak]] | ៥០ |- | ១៩៦៣ | {{flagicon|ISL}} [[អ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | [[:en:Miss_Iceland#Titleholders|Guðrún Bjarnadóttir]] | ៤៦ |- | ១៩៦៤ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Gemma_Cruz-Araneta|Gemma Teresa Guerrero Cruz-Araneta]] | ៤២ |- | ១៩៦៥ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Ingrid Finger|Ingrid Finger ]] | ៤៤ |- | ១៩៥៦ | colspan = "10" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ១៩៦៧ | {{flagicon|ARG}} [[អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | [[:en:Mirta Massa|Mirta Teresita Massa]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៤៦ |- | ១៩៦៨ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Maria da Glória Carvalho|Maria da Gloria Carvalho]] | rowspan = "3" | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | ៤៩ |- | ១៩៦៩ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Valerie Holmes|Valerie Susan Holmes]] | ៤៨ |- | ១៩៧០ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Aurora Pijuan|Aurora McKenney Pijuan]] | ៤៧ |- | ១៩៧១ | {{flagicon|NZL}} [[នូវែលហ្សេឡង់|នូវែលហ្សេឡង់]] | [[:en:Jane Hansen (model)|Jane Cheryl Hansen]] | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ៥០ |- | ១៩៧២ | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | [[:en:Linda Hooks|Linda Hooks]] | rowspan = "32" | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | rowspan= "2" | ៤៧ |- | ១៩៧៣ | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]] | [[:en:Anneli Björkling|Tuula Anneli Björkling]] |- | ១៩៧៤ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Brucene Smith|Karen Brucene Smith-Galvan]] | ៤៥ |- | ១៩៧៥ | {{flagicon|YUG}} [[យូហ្គោស្លាវី|យូហ្គោស្លាវី]] | [[:en:Lidija Manić|Lidija Vera Manić]] | ៤៨ |- | ១៩៧៦ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | [[:en:Sophie Perin|Sophie Sonia Perin]] | ៤៥ |- | ១៩៧៧ | {{flagicon|Spain|1977}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Pilar Medina|Pilar Medina Canadell]] | ៤៨ |- | ១៩៧៨ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:en:Katherine Ruth|Katherine Patricia Ruth]] | ៤៣ |- | ១៩៧៩ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Melanie Marquez|Mimilanie (Melanie) Laurel Marquez]] | ៤៣ |- | ១៩៨០ | {{flagicon|CRI}} [[កូស្តារីកា|កូស្តារីកា]] | [[:en:Lorna Chávez|Lorna Marlene Chaves Mata]] | ៤២ |- | ១៩៨១ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Jenny_Derek|Jenny Annette Derek]] | ៤២ |- | ១៩៨២ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | [[:pt:Christie_Ellen_Claridge|Christie Ellen Claridge]] | ៤៣ |- | ១៩៨៣ | {{flagicon|CRI}} [[កូស្តារីកា|កូស្តារីកា]] | [[:en:Gidget Sandoval|Gidget Sandoval Herrera]] | ៤១ |- | ១៩៨៤ | {{flagicon|GTM}} [[ហ្គាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា]] | [[:en:Ilma Urrutia|Ilma Julieta Urrutia Chang]] | ៤៦ |- | ១៩៨៥ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Nina Sicilia|Alejandrina (Nina) Sicilia Hernández]] | ៤៣ |- | ១៩៨៦ | {{flagicon|ENG}} [[អង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | [[:en:Helen Fairbrother|Helen Fairbrother]] | ៤៦ |- | ១៩៨៧ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Laurie Simpson|Laurie Tamara Simpson Rivera]] | ៤៧ |- | ១៩៨៨ | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] | [[:en:Catherine Gude|Catherine Alexandra Gude]] | ៤៦ |- | ១៩៨៩ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Iris Klein|Iris Klein]] | ៤៧ |- | ១៩៩០ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Silvia de Esteban|Silvia de Esteban Niubo]] | ៥០ |- | ១៩៩១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Agnieszka_Kotlarska_(model)|Agnieszka Kotlarska-Świątek]] | ៥១ |- | ១៩៩២ | {{flagicon|AUS}} [[អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | [[:en:Kirsten Davidson|Kirsten Marise Davidson]] | ៥០ |- | ១៩៩៣ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Miss_International_1993|Agnieszka Pachałko]] | ៤៧ |- | ១៩៩៤ | {{flagicon|GRC}} [[ក្រិក|ក្រិក]] | [[:en:Christina Lekka|Christina Lekka]] | ៥០ |- | ១៩៩៥ | {{flagicon|NOR}} [[ន័រវែស|ន័រវែស]] | [[:en:Anne Lena Hansen|Anne Lena Hansen]] | ៤៧ |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|POR}} [[ព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយហ្គាល់]] | [[:en:Fernanda_Alves_(beauty_queen)|Fernanda Alves Schmelz]] | ៤៨ |- | ១៩៩៧ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Consuelo Adler|Consuelo Adler Hernández]] | ៤២ |- | ១៩៩៨ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | [[:en:Lía Borrero|Lía Victoria Borrero González]] | ៤៣ |- | ១៩៩៩ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Paulina Gálvez (Miss International)|Paulina Margarita Gálvez Pineda]] | ៥១ |- | ២០០០ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Miss International 2000|Vivian Inés Urdaneta Rincón]] | ៥៦ |- | ២០០១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Małgorzata Rożniecka|Małgorzata Rożniecka]] | ៥២ |- | ២០០២ | {{flagicon|LBN}} [[លីបង់|លីបង់]] | [[:en:Christina Sawaya|Christina Sawaya]] | ៤៧ |- | ២០០៣ | {{flagicon|Venezuela|1954}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Goizeder Azúa|Goizeder Victoria Azúa Barríos]] | ៤៥ |- | ២០០៤ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Jeymmy Vargas|Yeimy Paola Vargas Gómez]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ៥៨ |- | ២០០៥ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Precious_Lara_Quigaman|Precious Lara San Agustin Quigaman-Alcaraz]] | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | ៥២ |- | ២០០៦ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Daniela di Giacomo|Daniela Anette di Giacomo di Giovanni]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ៥៣ |- | ២០០៧ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Priscila Perales|Silvia Priscila Perales Elizondo]] | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | ៦១ |- | ២០០៨ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Miss International 2008|Alejandra Andreu]] | {{flagicon|MAC}} [[ម៉ាកាវ|ម៉ាកាវ]] | ៦៣ |- | ២០០៩ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[:en:Anagabriela Espinoza|Anagabriela Espinoza Marroquín]] | rowspan = "3" | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ៦៥ |- | ២០១០ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Elizabeth Mosquera|Ana Elizabeth Mosquera Gómez]] | ៧០ |- | ២០១១ | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | [[:en:María_Fernanda_Cornejo|María Fernanda Cornejo Alfaro]] | ៦៧ |- | ២០១២ | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | [[:en:Ikumi Yoshimatsu|Ikumi Yoshimatsu]] | rowspan = "8" | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | ៦៩ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Bea Santiago|Bea Rose Monterde Santiago]] | ៦៧ |- | ២០១៤ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Valerie_Hernández|Valerie Hernández Matías]] | ៧៣ |- | ២០១៥ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Edymar Martínez|Edymar Martínez Blanco]] | ៧០ |- | ២០១៦ | {{flagicon|PHI}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Kylie Verzosa|Kylie Fausto Verzosa]] | ៦៩ |- | ២០១៧ | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Kevin_Lilliana|Kevin Lilliana Junaedy]] | ៦៩ |- | ២០១៨ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Mariem Velazco|Mariem Claret Velazco García]] | ៧៧ |- | ២០១៩ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Sireethorn Leearamwat|Sireethorn Leearamwat]] | ៨៣ |- | ២០២០ | colspan = "10" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | colspan = "10" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២២ | {{flagicon|DEU}} [[អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | [[:en:Jasmin Selberg|Jasmin Selberg]] | rowspan = "5" | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]] | ៦៦ |- | ២០២៣ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Andrea Rubio|Andrea Valentina Rubio Armas]] | ៧០ |- | ២០២៤ | {{flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | [[:en:Huỳnh Thị Thanh Thủy|Huỳnh Thị Thanh Thủy]] | ៧១ |- | ២០២៥ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Catalina Duque Abréu|Catalina Duque Abréu]] | ៨០ |- | ២០២៦ | | | |- |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- |២០២៦ |សុគា គីមលាង | | | |- | ២០២៥ |សូរ ពេជ្រវលក្ខណ៍ |[[ខេត្តកំពត]] |Unplaced | |- | ២០២៤ | ឡូយ ច័ន្ទរស្មី |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] |Unplaced | |- | ២០២៣ | សំណាង អេលីណា |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] |16th spot of the Top 20 |Top 7 Best National Costume |- | ២០២២ | ជា ចារ៉ានី |[[ខេត្តបាត់ដំបង]] |Unplaced | |- | ២០១៩ | បុណ្យ កញ្ចនធីតា |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] |Unplaced | |- | ២០១៧ | ញាត សុភា |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | |- |} == ឯកសារយោង == dxf59ipd3h3rbuhzound3kuvx4djo9l 0 40153 334512 334251 2026-04-21T16:28:12Z Noreaykh 43065 334512 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #570861;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 1px 0px yellow;> រាក្យៈសាទេវី </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:រាក្យៈសាទេវី.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |''' រាក្យៈសាទេវី ជាបុត្រីទី៣ របស់កុបិលមហាព្រហ្ម''' <br> '''Reakyaksa Devi one of seven duagter of Brahma Lokeshvara''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាម''' |colspan="2"|'''រាក្យៈសាទេវី''' |- style="vertical-align:top;" |'''ព្រះបិតា''' |colspan="2"| មហាព្រហ្ម |- style="vertical-align:top;" |'''ព្រះមាតា''' |colspan="2"| ព្រះម៉ែមន្ទ្រា |- style="vertical-align:top;" |'''ព្រះស្វាមី''' |colspan="2"| [[ព្រះអង្គារ]] |- style="vertical-align:top;" |'''ឋានលំនៅ''' |colspan="2"| ចតុមហារាជការ <br> (Chaturmahārājikā) |- style="vertical-align:top;" |'''អម្ពរពស្ត្រា''' |colspan="2"| គ្រងសម្លៀកបំពាក់ ពណ៌ស្វាយ |- style="vertical-align:top;" |'''ចនព្រះកាណ៌''' |colspan="2"|លម្អ [[ឈូក​ច្រាល|ផ្កាឈូក]] <br> (ផ្កាបុទុម) |- style="vertical-align:top;" |'''អាភរណៈ''' |colspan="2"|គ្រឿងអលង្ការត្បូង ប្រដាប់កាយ ទ្រង់ពាក់ "កែវមូរ៉ា" <br> (ត្បូងសមុទ្រពណ៌លោហិត) |- style="vertical-align:top;" |'''ភក្សាហារ''' |colspan="2"|សោយលោហិត <br> (ផឹកឈាមស្រស់) |- style="vertical-align:top;" |'''សាស្ត្រាវុធក្នុងព្រះហត្ថ''' |colspan="2"| * ព្រះហត្ថឆ្វេង <br>"សរ" ដងធ្នូ * ព្រះហត្ថស្ដាំ <br> ស្ដាំកាន់ "ត្រីសូល៍" (លំពែងមុខ៣) |- style="vertical-align:top; |'''យាន្តជំនិះ''' |colspan="2"|សត្វសេះ |- style="vertical-align:top; |'''ទេវតាសង្ក្រាន្ត''' |colspan="2"|ថ្ងៃអង្គារ |- style="vertical-align:top; |'''ទេពនិករ តំណាង''' |colspan="2"| មណ្ឌល [[ភពអង្គារ]] |- style="vertical-align:top; |'''កិរិយាចេញច្បាំង''' |colspan="2"|កើតសង្គ្រាមរាំងជល់ និង ពោរពេញទៅដោយជំងឺរាតត្បាតផ្សេងៗ |} '''រាក្យៈសាទេវី''' ([[អង់គ្លេស]]: Reakyaksa Devi) ជាបុត្រីមួយអង្គក្នុងចំណោម បុត្រីទាំង ៧អង្គ របស់អទិទេព មហាព្រហ្ម (Maha Brahma) ដែលជាអវតារ ព្រហ្មលោកកេរស្វរៈ (Brahma Lokesvara) នៃ ពុទ្ធសាសនា មហាយាន (Buddha Mahayana), ព្រះមាតា របស់នាងមាននាមថា ព្រះម៉ែមន្ទ្រា ស្រីដែលមានដៃ ១០០០ (១ពាន់) ដែលអាចបែងភាគបានចំនួន ១០៨ អវតារ ដោយនាងជាអទិទេព មិនបង្ករកំណើតកូនដោយការរួមសង្វាសនោះទេ ទើបព្រះមហាព្រហ្ម ផ្ដល់នូវដួងគ្រាប់អង្កាំចំនួន ៧គ្រាប់ ដើម្បីឱ្យនាងអាចបង្ករកំណើតដោយឯងៗបាន នាងបានប្រសូត្របុត្រីទាំង ៧អង្គ ក្រោមដើមរាសីសួគ៌ាដ៏ពិសិដ្ឋមួយ ការផ្ដល់កំណើតដល់បុត្រីទាំង៧ បានតំណាងឱ្យថ្ងៃទាំង៧ នាជម្ពូទ្វីបយើងនេះ ក្នុងលទ្ធិពុទ្ធសាសនា មហាយាន ។<ref> Min Saes (Braḥ Mahā.) (1942) [https://www.worldcat.org/title/Brahmacariyakatha/oclc/23580153 Brahma Chariyakathā], Bibliothèque Royale, Publisher: Royal Library of Cambodia p.185 </ref> == រាក្យៈសាទេវី នៃទេវតាសង្ក្រាន្ត == '''Reakyaksa Devi of Devata Sangkran''' ទំនាក់ទំនង រវាងហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា មហាយាន បានចាក់ឬសគល់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាយ៉ាងរឹងមាំ ចាប់តាំងពីស.វទី១០ មកម៉្លេះ ដោយជំនឿនៃបរិបទសាសនាទាំងពីរ ត្រូវបានផ្គួបបញ្ចូលគ្នា តាមរយៈរឿងព្រេងទេវៈកថាជាច្រើន ដែលជាស្នាដៃនិពន្ធរបស់អ្នកប្រាជ្ញជនជាតិខ្មែរ ក្នុងការច្នៃ រឿងព្រេងទេវៈកថារបស់សាសនាហិណ្ឌូ ឱ្យទៅជារឿងព្រេងដែលមានចរឹតលក្ខណៈ ខុសប្លែកពីប្រទេសឥណ្ឌា ដើម្បីបង្កើតបាននូវរចនាបថដែលជារបស់ខ្លួនតាមរយៈការប្រែសម្រួល (Versions Edition) បើទោះជាប្រទេសកម្ពុជាទទួលឥទ្ធិពល សាសនា វប្បធម៌ពីប្រទេសឥណ្ឌាយ៉ាងណាក្ដី ក៏ផ្នត់គំនិតនៃបុព្វបុរសខ្មែរ បានធ្វើការប្រែសម្រួលកែច្នៃលម្អនូវសិល្បៈរបស់ខ្លួនឱ្យមានភាពខុសប្លែកដាច់ដោយឡែកពី ប្រទេសឥណ្ឌា ផងដែរ ។ តាមរយៈរឿងទេវៈកថា អំពីចូលឆ្នាំខ្មែរ យើងតែងសង្កេតឃើញថា ដំណើររឿង ធម្មបាលកុមារ ដែលជា អវតារ ព្រះពោធិសត្វ (Bodhisattva) នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន បានភ្នាល់គ្នាអំពីសិរី ទាំងបីប្រការ របស់មនុស្ស ជាមួយនិង មហាព្រហ្ម ដែលជាអទិទេព នៃហិណ្ឌូសាសនា ដែលជាអវតាររបស់ [[ព្រះព្រហ្ម]] ដែលភ្នាល់ចាញ់ នូវប្រស្នាទាំងបីប្រការនោះ ហើយព្រះសិរសា របស់ព្រះកុបិលមហាព្រហ្ម ត្រូវបានបុត្រីខ្លួន ទាំង៧អង្គ ផ្លាសវេនគ្នា មកដង្ហែរព្រះសិរសា ដែលជាក្បាលឪពុករបស់ខ្លួនជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដែលត្រូវជាថ្ងៃសង្កាន្ត នៃពិធីបុណ្យ [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ។ អ្នកនិពន្ធកម្ពុជា បានបំប្លែងឱ្យយើងយល់បានថា ព្រះមហាព្រហ្ម ដែលជាហិណ្ឌូសាសនា បានភ្នាល់ចាញ់ ធម្មបាលកុមារ នៃ ព្រះពុទ្ធសាសនា និង បានបែងភាគទៅជាព្រះ ឈ្មោះ លោកកេរស្វរៈ នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលមានតឹកតាងជា [[ប្រាសាទបាយ័ន]] មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ មិនថា ហិណ្ឌូសាសនា មិនថា ពុទ្ធសាសនា មហាយាន សុទ្ធតែមានជំនឿគោរពទៅលើព្រះ និង ពួកទេវតា ដែលមានចំនួន ៣៣ពួក ដូចនេះហើយ ទើបហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា មហាយាន មានទំនាក់ទំនងនិងគ្នា យូរលង់ណាស់មកហើយ ដោយពាក្យនៃ ទេវតាសង្ក្រាន្ត មានន័យថា ទេវតានៃឆ្នាំថ្មី ដែលត្រូវបានពលរដ្ឋកម្ពុជា រៀបចំគ្រឿងដង្វាយ គោរពបូជាបួងសួងមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ។ ដោយការយាងមកដល់ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោករបស់ទេវតា នៃហិណ្ឌូសាសនា និង ទេវតា នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន ទើបកម្ពុជាហៅថៃ្ងនៃការមកដល់នេះថា មហាសង្ក្រាន្ត (Maha Sangkran) ដែលមាននៃថា ឆ្នាំថ្មីដ៏ប្រសើរ (The Great New Year) ដែលធ្វើការហៅសម្គាល់មកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ។<ref> Astrologer Nhim Pen (1947) [https://books.google.com/books/about/Prakratidin_kambuj%C4%81.html?id=yODnAAAAMAAJ Cambodia Calendar], Contributor: William J. Gedney, Publisher: Association Sutharot, Original from the University of Michigan p.118 </ref> == រូបធាតុ នៃទេវតាសង្ក្រាន្ត == '''Physical of Devata Sangkran''' ទេវតាសង្ក្រាន្ត ជាតួអង្គរូបធាតុមួយ តំណាងឱ្យ រាង្គកាយជាធម្មជាតិ ដែលផ្សារភ្ជាប់ទៅនិង វិជ្ជាហោរាសាស្ត្ររបស់កម្ពុជា គ្រប់តួអង្គអទិទេពទេវៈ របស់កម្ពុជា សុទ្ធតែបង្កើតឡើងតាមច្បាប់ធម្មជាតិ មិនមែនជាការនិពន្ធឱ្យតែបានៗ និងមិនមែនជាការបង្កើតតួអង្គ ដោយមិនមានអត្ថន័យពេញលេញនោះទេ ។ តួអង្គទេវតាសង្ក្រាន្ត គ្រងពណ៌សំលៀកបំពាក់ ទៅតាមចរឹតលក្ខណៈ នៃរូបធាតុ ដែលជារាង្គកាយធម្មជាតិ ដែលកើតមាននៅក្នុងចក្រវាឡ របស់យើងនេះ ដើម្បីផ្សារភ្ជាប់ទៅ និង សង្គមវិទ្យាសាស្ត្រពិត របស់មនុស្សននៅលើផែនដី ។<ref> Nhim Pen (1943) [https://www.worldcat.org/title/Praju-horasastr/oclc/54822442 Astrological Collection], Publisher: Original from the University of Michigan p.164 </ref> នាង រាក្យៈសាទេវី គឺជាអទិទេព តំណាងឱ្យ [[ភពអង្គារ]] និង តំណាងឱ្យ [[ថ្ងៃអង្គារ]] នៃថ្ងៃទាំង៧របស់ផែនដី ។ {| class=wikitable ! width="300"|រាក្យៈសាទេវី ! width="300"|Reakyaksa Devi |- | * អម្ពរពស្ត្រា ៖ គ្រងសម្លៀកបំពាក់ ពណ៌ខ្មៅ * ចនព្រះកាណ៌ ៖ លម្អត្រចៀក ដោយសៀត "ផ្កាបុទុម" ([[ផ្កាឈូក]]) * អាភរណៈ ៖ គ្រឿងអលង្ការត្បូង ប្រដាប់កាយ ទ្រង់ពាក់ "កែវមូរ៉ា" (ត្បូងសមុទ្រពណ៌លោហិត) * ភក្សាហារ ៖ សោយលោហិត (ផឹកឈាមស្រស់) * សាស្ត្រាវុធក្នុងព្រះហត្ថ ៖ ឆ្វេងកាន់ "សរ" ដងធ្នូ * សាស្ត្រាវុធក្នុងព្រះហត្ថ ៖ ស្ដាំកាន់ "ត្រីសូល៍" (លំពែងមុខ៣) * យាន្តជំនិះ ៖ គង់លើ "អស្សតរ" (អានថា: អាស + ដរ) ជាទេពនិករ (សត្វសេះ) ដែលតែងតែយាងចុះមករក្សាដែនជម្ពូទ្វីប នៅពេលសង្ក្រាន្ដត្រូវនិងថ្ងៃអង្គារ ។ * សិទ្ធិការ្យ ៖ នៃកិរិយាចេញច្បាំង ព្រះនគរ និង កើតចម្បាំងរាំងជល់ និង បញ្ចាមិត្ត កើតកលយុគ្គសង្គ្រាម ឬ មានទំនាស់និង ប្រទេសដ៍ទៃ និង សំបូរទៅដោយជំងឺរាតត្បាតជាអនេក ។ | * Clothing: Purple * Ear Flower: Lotus flower * Jewelry: Coral (Sea Gems) * Eating: Blood * Weapons in the left hand: Bow and arrow * Weapons in the Right hand: Trident * Vehicles: Horse * Sangkran god of Tuseday * God represent of Mars planet * Powerful journey of combat verbs, Make war and infectious diseases. |} == ពណ៌មង្គល នៃ ទេវតាសង្ក្រាន្ត == '''The color of happiness of Devata Sangkran''' ពណ៌មង្គល នៃទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧អង្គ តំណាងឱ្យពណ៌នៃភាពរុងរឿង តាមច្បាប់ធម្មជាតិ ទៅផ្សារភ្ជាប់និង រូបធាតុ របស់ក្រុមតារានិករ នៅក្នុងប្រព័ន្ធចក្រវាឡ ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧ ដែលតំណាងឱ្យថ្ងៃទាំង៧ នៅលើផែនដី ក៏ដូចជាតំណាង ឱ្យភពទាំង៧នៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យរបស់យើងនេះ ដើម្បីអាចផ្សារភ្ជាប់ ទៅនិងក្បួនវិជ្ជាហោរាសាស្ត្ររបស់កម្ពុជា ដើម្បីអាចធ្វើការបកស្រាយ ចរិតលក្ខណៈ របស់មនុស្សម្នាក់ៗ ទៅតាមពណ៌ដែលតំណាង ឱ្យថ្ងៃកំំណើត របស់ពួកគេ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនធ្លាប់ជួបទាល់តែសោះ ដែលពណ៌មង្គលរបស់ទេវតា សង្ក្រាន្តត្រូវបាន ក្រុមហោរាសាស្ត្រមួយចំនួននៅកម្ពុជា ផ្លាសប្ដូរជាពណ៌ខ្មៅ ជាពណ៌នៃភាពអពមង្គល និង ជាពណ៌ដែលត្រូវជានិមិត្តសញ្ញារូបធាតុរបស់ពួកបិសាច និង ពណ៌ស ជាពណ៌នៃភាពបរិសុទ្ធ និង ជាពណ៌ដែលត្រូវជានិមិត្តសញ្ញារូបធាតុនៃការបូជា នៅក្នុងកំណត់ត្រាពណ៌ សិរីមង្គលរបស់កម្ពុជា ពណ៌ដែលត្រូវបានដកចេញពីអត្ថន័យពណ៌មង្កល នៅក្នុងវប្បធម៌របស់កម្ពុជា នោះគឺពណ៌ខ្មៅ និង ពណ៌ស ។ ទេវតាសង្ក្រាន្តដែលយាងមកជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក ក្នុងវប្បធម៌កម្ពុជា តែងតែនាំមកសិរីរុងរឿង និង ភាពល្អនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប្រជានុរាស្ត្រឯណាចង់ឃើញទេវតា នាំភាពអពមង្គលចូលមកក្នុងប្រទេសនោះ វាជារឿងដែលមិនអាចទទួលយកបាន ក្នុងការបំភ្លៃពណ៌មង្គលរបស់កម្ពុជា បកស្រាយតាមចិត្តគំនិតរបស់ខ្លួន ហ៊ានអារកាត់វែកញែកបែងចែក ពណ៌មង្គលទេវតាសង្ក្រាន្ត តាមអំពើចិត្ត ។<ref> Mahāmantrī (Ñikar), Ukñā (1958) [https://www.worldcat.org/title/Damniam-damlap-ni-prabaii-Khmaer/oclc/34917238 Damniam damláp niṅ prabaiṇī Khmaer], Publisher: University of California, Berkeley p.70 OCLC Number: 34917238 </ref> == ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧ == '''The 7 Devata Sangkran''' ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧ សម្ដែងកិរិយា អំពីការចេញហែរ សិរសា កុបិលមហាព្រហ្ម ដោយកំណត់ទៅតាមពេលវេលាច្បាស់លាស់ ជាមួយនិង ឈ្មោះទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង ៧ និង គ្រឿងអាភរណៈ នៃដំណើរមកដល់ដែលបានចងក្រងដោយក្រុម កិច្ចការនៃ ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ។ <ref>[[ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម]], ចាប ពិន (1960) [https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=3382 ព្រះរាជពិធីទ្វាទសមាស ភាគ១, ភាគ២ និងភាគ៣] , Publisher: កិច្ចការនៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជា ព.ស.២៥១២, Original From: Center for Khmer Studies Library, Website: [https://khmerstudies.org/ khmerstudies.org], DDC: 390.596 IBO (Browse shelf) </ref> * បេីចេញហែរនៅវេលាព្រឹកព្រលឹម ដល់ថ្ងៃត្រង់ (ទ្រង់ឈរ) មិនកាន់ខ្សែរបង្ហៀរ ៦ : ០០ ព្រឹក > ១២ : ០០ ថ្ងៃត្រង់ * បេីចេញហែរវេលាថ្ងៃត្រង់ ទល់នឹងព្រលប់ (ទ្រង់អង្គុយពាក់ឆៀង) ១២ : ០០ ថ្ងៃត្រង់ > ៦ : ០០ ល្ងាច * បើចេញហែរនៅវេលាព្រលប់ ទៅទល់អធ្រាត្រ (ទ្រង់ផ្ទំបេីកព្រះនេត្រ) ៦ : ០០ ល្ងាច > ១២ : ០០ អាធ្រាត * បេីចេញហែរនៅវេលាអធ្រាត្រ ទៅទល់ភ្លឺ (ទ្រង់ផ្ទំបិទព្រះនេត្រ) ១២ : ០០ រំលងអាធ្រាត > ៦ : ០០ ព្រឹក {| class="wikitable" ! style="background-color:#C0C0C0" width=10% | ពណ៌អម្ពរពស្ត្រា ! style="background-color:#C0C0C0" width=15% | ព្រះនាម ! style="background-color:#C0C0C0" width=15% | ចនព្រះកាណ៌ ! style="background-color:#C0C0C0" width=15% | គ្រឿងអភរណៈ ! style="background-color:#C0C0C0" width=20% | ភក្សាហារ ! style="background-color:#C0C0C0" width=20% | គ្រឿងសាស្ត្រាវុធ ! style="background-color:#C0C0C0" width=20% | យាន្តជំនិះ |- | align="center" style="background:#FF0000;" | {{font color | White | ថ្ងៃអាទិត្យ}} | align="center" | [[ទុង្សាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ផ្កាទទឹម]] | align="center" | [[បទុមរាគ]] <br/> "ត្បូងទទឹម" (Ruby) | align="center" | សោយផ្លែឧទុម្ពរ (ផ្លែល្វា) | align="center" | ឆ្វេង-[[ខ្យងស័ង្ខ]] | ស្តាំ-[[កងចក្រ]] | align="center" | គ្រុឌ गरुड (គ្រុឌ) |- | align="center" style="background:#FFAA1D;" | {{font color | White | ថ្ងៃច័ន្ទ}} | align="center" | [[គោរាគៈទេវី]] | align="center" | សៀត [[ផ្កាអង្គាបុស្ប]] | align="center" | [[កែវមុក្តា]] <br/> "គជ់ខ្យង" (Pearl) | align="center" | សោយតេលំ तैल <br/> (ប្រេងល្ង ឬ ប្រេងសណ្ដែក) | align="center" | ឆ្វេង-[[ឈើច្រត់]] | ស្តាំ-[[ព្រះខ័ន]] | align="center" | វ្យាឃ្រ व्याघ्र (ខ្លាធំ) |- | align="center" style="background:#7851A9;" | {{font color | White | ថ្ងៃអង្គារ}} | align="center" | [[រាក្យៈសាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ឈូក|ផ្កាឈូក]] | align="center" | [[កែវមោរ៉ា]] <br/> "ត្បូងសមុទ្រ​" (Coral) | align="center" | សោយលោហិត (ឈាម) | align="center" | ឆ្វេង-[[ដងធ្នូ|ធ្នូ]] |ស្តាំ- [[ត្រីសូល៍]] | align="center" | អស្សតរ अश्व (សេះ) |- | align="center" style="background:#6B8E23;" | {{font color | White | ថ្ងៃពុធ}} | align="center" | [[មណ្ឌាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ផ្កាចម្ប៉ា]] | align="center" | [[កែវពិទូរ្យ]] <br/> "ត្បូងភ្នែកឆ្មា" <br/> (Cat'S Eye Gem) | align="center" | សោយទឹកដោះសប្បិ <br/> (ទឹកដោះគោច្អិន) | align="center" | ឆ្វេង-[[ឈើច្រត់]] | ស្តាំ-[[ម្ជុល]] | align="center" | គទ្រភៈ गर्दभ (លា) |- | align="center" style="background:#008000;" | {{font color | White | ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍}} | align="center" | [[កិរិណីទេវី]] | align="center" | សៀត ផ្កាមណ្ឌា ([[ផ្កាមន្ទារ]]) | align="center" | [[កែវមរកត|មរកត]] <br/> "ត្បូងពណ៌បៃតង" <br/> (Emerald) | align="center" | សោយសណ្ដែក ល្ង | align="center" | ឆ្វេង-កាំភ្លើង [[វិជ្រៈ|វជ្រ]] | ស្តាំ-[[កង្វេរដំរី]] | align="center" | [[គជសារ]]​ कुञ्चर ([[គជសារ|ដំរី]]) |- | align="center" style="background:#1260CC;" | {{font color | White | ថ្ងៃសុក្រ}} | align="center" | [[កិមិរាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ផ្កាចង្កុលណី|ផ្កាចង្កុលណី]] <br/> ([[ផ្កាចង្កុលណី|ផ្ការំចង់]]) | align="center" | [[ផុស្សរាគ]] புஷ்பராகம் <br/> "ត្បូងពណ៌លឿង" (Topaz) | align="center" | សោយចេកណាំវ៉ា | align="center" | ឆ្វេង-[[ពិណ]] | ស្តាំ-[[ព្រះខ័ន]] | align="center" | មហឹសា महिष (ក្របី) |- | align="center" style="background:#570861;" | {{font color | White | ថ្ងៃសៅរ៍}} | align="center" | [[មហោទរាទេវី]] | align="center" | សៀត [[ត្រកៀត| ផ្កាត្រកៀត]]<br/> ([[ត្រកៀត|ផ្កាកំប្លោក]]) | align="center" | [[និលរ័ត្ន |និលរ័តន៍]] <br/> "ត្បូងពណ៌ខៀវ ឬ ត្បូងកណ្ដៀង" <br/> (Sapphire) | align="center" | សោយសាច់ទ្រាយ ពពួក ក្ដាន់ ឈ្លូស | align="center" | ឆ្វេង-[[ត្រីសូល៍]] | ស្តាំ-[[កងចក្រ]] | align="center" | មយូរ៉ា मयूर (ក្ងោក) |} == គត្តិយុត្ត នៃ Video ទេវតាសង្ក្រាន្ត ទទក == ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានមើលឃើញពីការរៀបចំបង្កើត Video ទេវតាសង្ក្រាន្ត របស់ទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា ដែលហៅកាត់ថា ទទក , Video ជារៀងរាល់់ឆ្នាំ មើលទៅមិនល្អនោះទេ ធ្វើឱ្យតែរួចពីដៃ ធ្វើឱ្យតែបានៗ ពួកគេមិនគិតថា Video ដែលថតផ្សាយចេញទៅ ជា Video តំណាងឱ្យវប្បធម៌ប្រពៃណីជាតិខ្មែរទូទាំងប្រទេស និង បង្ហាញទៅជនបរទេស នៅក្នុងសកលលោកផងដែរ បើ Video តុបតែងទេវតាតំណាងជាតិអន់ដូចនេះ តើមុខមាត់ ព្រះមហាក្សត្រ នាយករដ្ឋមន្ត្រី រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងប្រចាំប្រទេស នោះគឺក្រសួងវប្បធម៌ទៅជាយ៉ាងណា ? '''ចំនុច ដែលអស់លោក គួរពិចារណា''' * តើឋានទេវតាគូរជានិមិត្ត ក្នុងរូបភាពបែបណា ស្រាវជ្រាវ មើលតាមគម្ពីរ គួរឆ្លៀតយកគំនិតតាមរឿងភាគទេវតា បុរាណចិន ឆ្លៀតយកតាមគំនិតបច្ចេកវិទ្យា Ai ។ * តើទេវតា ប្រុសគួរមាន កម្ពស់ មាឌ និង រូបរាងបែបណា ? ការទាក់ទាញអ្នកទស្សនា គឺជារឿងសំខាន់ ត្រូវជ្រើសយកបុរសសង្ហារៗ មកដើរតួ , ត្រូវសិក្សាទៅលើតួអង្គទេវតា ត្រូវលាបម្ស៉ៅពណ៌ទៅលើខ្លួនប្រាណ ដៃជើង និង មុខមាត់ ពួកគេ ជាពណ៌ក្រហម បៃតង ខៀវ ស្វាយ ពណ៌ដែលតំណាងឱ្យអាយុឆ្នាំទិព្វរបស់ទេវតា ត្រូវសិក្សាទៅលើតួអង្គ ទេវតាប្រុស មានកាន់នូវឧបករណ៍អ្វីក្នុងលទ្ធិពុទ្ធសាសនាមហាយាន ។ ឯណាតួអង្គទេវតាផ្សេងៗ ដូចជា÷ ព្រះភិរុណ ព្រះវាយោ ព្រះសូរិយា ព្រះចន្ទ្រា ទេវតាចៅមហា...ល.។ រីឯតួអង្គទេវធីតាស្រី ត្រូវលាបម្ស៉ៅពណ៌ស ទៅលើខ្លួនប្រាណ ដៃជើង និង មុខមាត់ ពួកគេ មិនមែនសម្បុរ និង មុខមាត់ពួកគេ មើលទៅ ដូចមនុស្សសាមញ្ញនោះទេ ពាក្យថា ទេវតា អ្វីៗ គឺស្អាតដូចគំនូរ ។ * ដំណើរការសាច់រឿង បើកក្បាល Video ថតពីទិដ្ឋភាពឋានសួគ៌ បន្ទាប់មកទេវតាផ្សេងៗដើរយាងចូលមកប្រជុំគ្នាក្នុងឋានវិមាន និយាយពីការដល់វេនត្រូវមកផ្លាសសករាជថ្មីនាជម្ពូទ្វីប ប្រជុំចប់ហើយ ទេវតាសង្ក្រាន្ត ចុះពីឋានចតុមហារាជិកា គឺឋានសួរគ៌ មកដល់ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក តាមម៉ោងកំណត់ , ទេវតាតំណាងថ្ងៃជិះពាហណ: ថតពីការសែនព្រេនទទួលទេវតា របស់ព្រះមហាក្សត្រ ក្រុមមន្ត្រី និង ប្រជានុរាស្ដ្រ ។ បន្ទាប់មក ទេវតាយាងចូលល្អាងរូងភ្នំទឹកកកកៃឡាស រតនាអញ្ជើញ សិរសាកុបិលមហាព្រហ្ម ហោះចូលលំហអាកាស ហើយមក ប្រទក្សិណ ជុំវិញភ្នំព្រះសុមេរុ រួចវិលត្រឡប់មកទុកតម្កល់វិញ ។ បន្ទាប់មក ទេវតាគ្រប់អង្គចូលទៅស្រង់ទឹកពីបំពង់មាត់គោឧសភរាជ យកមកស្រង់ព្រះពុទ្ធអង្គ ជាការបញ្ចប់ ។ * ចំពោះគ្រឿងសម្លៀកបំពាក់ទេវតា ហេតុអ្វីត្រូវប្រើប្រាស់សម្លៀកបំពាក់របាំ ? យើងចង់និយាយថា ប្រទេសកម្ពុជាជឿនលឿនជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដូចនេះសម្លៀកបំពាក់ទេវតា ត្រូវមានការអភិវឌ្ឈន៍ លាយបញ្ចូលភាពឆ្នៃប្រឌិតនិង ការរចនាជាពិសេស ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដើម្បីកុំឱ្យ Video ទេវតា មានភាពដដែលៗរាល់ឆ្នាំ មានន័យថា ប្រជាជនទទួលទេវតា ក្នុងសម័យកាលជឿនលឿន រំកិលឆ្នាំទៅមុខជាបន្តបន្តាប់ តែអ្នកតុបតែងទេវតា បែរជាមានគំនិតតុបតែងទេវតា ក្នុងសម័យយុគថ្មបំបែកនៅឡើយទេ ពាក្យចាស់ពោលថា សម្រែណាស់ ។ * ចំពោះឆាក Background ឋានសួគ៌ ត្រូវមានពន្លឺភ្លឺស្រស់ត្រកាលជាដរាប ការប្រែប្រួលឆាក អាចប្រែប្រួលបាននាពេលដែលទេវតាយាងចុះមកជម្ពូទី្វបមនុស្សលោកតាមវេលាទាំងបួន ។ ជាចុងក្រោយយើងសង្ឃឹមថា ប្រជាជនខ្មែរគ្រប់រូប ធ្វើកិច្ចការអ្វីមួយត្រូវគិតលើ មុខមាត់ ស្នាដៃ និង កិត្តិយស ។ * ការរៀបចំខ្លួនចំពោះតួអង្គទេវតា នោះយើងនិងនិយាយដល់ម៉ូដសក់ទេវតា ដែល ២០ឆ្នាំមកនេះ ទទក ធ្វើមិនបានយកចិត្តទុកដាក់នោះទេ ទេវតាប្រុសបែជាមានសក់នៅសម័យសក់ខ្លីទំនើបទៅវិញ តួទេវតាប្រុស ច្រើនមានសក់បួងក្របួច ដូចនិង រូបចម្លាក់ និង គនូរបុរាណភាគច្រើន ។ * ចំពោះប៉ារ៉ូលពាក្យពេចន៍ និយាយពីការដល់វេនត្រូវមកផ្លាសសករាជថ្មីនាជម្ពូទ្វីប ឧទាហរណ៍: ឆ្នាំ២០២៥ នេះ ព្រះនាងមហោទរាទេវី ត្រូវគង់ចាំម្ចាស់បង ព្រះនាម គោរាគៈទេវី យាងមក ដោយកិច្ចសន្ទនា÷ មហោទរាទេវី ត្រូវពោលថា ទូលព្រះបង្គំសូមគោរព ទូលថ្វាយទៅម្ចាស់បង ពេញមួយសករាជ មកនេះ ក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់ម្ចាស់ប្អូន មនុស្សលោកមានសេចក្ដីសុខ និង ទុក្ខលំបាក ស្មើៗគ្នា ដូច្នេះហើយសូមម្ចាស់បងជួយដោះស្រាយ កិច្ចការដែលនៅសេសសល់ ដើម្បីឱ្យមនុស្សលោក ក្នុងដែនជម្ពូទ្វីបមួយនេះទទួលបានសេចក្ដីសុខតរៀងទៅ ខ្ញុំព្រះករុណា សូមថ្វាយកិច្ចការទាំងអំបាលមាននេះជូនម្ចាស់បង ដោះស្រាយជាបន្ត ។ គោរាគៈទេវី: មិនអីទេ ម្នាលម្ចាស់ប្អូន ម្ចាស់បងនិងខិតខំដោះស្រាយកិច្ចការគ្រប់គ្រងជម្ពូទ្វីបនេះ ឱ្យបានល្អប្រសើរក្នុងសករាជថ្មីនេះ សូមម្ចាស់ប្អូនយាងទៅដោយស្ងប់ព្រះចិន្តាចុះ ។ មហោទរាទេវី: ខ្ញុំព្រះករុណា សូមអរព្រះគុណណាស់ម្ចាស់បង ។ បន្ទាប់មក មហោទរាទេវី ងាកមក ទេវតា ព្រះចៅមហា ហៃឱ ទេវតាព្រះចៅមហា សូមប្រកាសសករាជថ្មី ផងចុះ ។ ទេវតាព្រះចៅមហា ដែលពាក់មាលាសីសៈ លើកសេចក្តីប្រកាស ខ្ញុំព្រះករុណា សូមប្រកាសអស់ពពួកទេវតា ទាំងមួយសែនកោដិ ដែលនិងត្រូវយាងចុះទៅជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោកក្នុងពេលបន្តិចទៀតនេះ សូមប្រកាសផ្លាសសករាជថ្មីទាំង៣ ដែលមាន ឆ្នាំរោងជាប្រធាន ឱ្យមកជាឆ្នាំម្សាញ់ក្នុងសករាជថ្មីនេះ (កាត់ជា Video ប្ដូររូបសំណាកតំណាងឆ្នាំ) ពោលចប់ ទេវតាទងអស់លត់ជង្គង់ ទេវតាព្រះចៅមហា ខ្ញុំព្រះករុណា សូមយាង ព្រះមគ្គនាយកា ព្រះនាងគោរាគៈទេវី យាងចុះទៅដែនជម្ពូទ្វីបដើម្បីផ្លាសប្ដូរសករាជថ្មីដល់មនុស្សជាតិ ។ ចេញ Video ទេវតាសង្ក្រាន្ត នាំព្រះបរិវា ជិះពាហនៈ តាមវេលា នៃកិរិយាទាំងបួនចុះមកជម្ពូទ្វីប ។ == ទំនាយទេវតាសង្ក្រាន្ត == មហាសង្ក្រាន្ត ២០២៦ ទេវតាឆ្នាំថ្មី ព្រះនាម រាក្យៈសាទេវី យាងចុះមកដោយទ្រង់សម្ដែងកិរិយាគ្រោធខឹង គង់ឈររំពៃលើខ្នង អស្សតរ (សត្វសេះ) ជាយាន្តជំនិះប្រកបដោយការប្រយុទ្ធ ទ្រង់គ្រងនូវគ្រឿងសឹកចម្បាំងអម្ពរពេណ៌ខ្មៅនិល ពណ៌ពោពេញទៅដោយសេចក្ដីទុក្ខព្រួយ ក្នុងព្រះហត្ថឆ្វេងទ្រង់កាន់ដងធ្នូ អវុធវាយប្រហារទីឆ្ងាយ ក្នុងព្រះហត្ថស្ដាំ ទ្រង់ត្រីសូល៍ លំពែងមុខបី អាវុធវាយប្រហារមិនរើសមុខ ដោយមានន័យថា ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោកកើតកល្លយុគ សឹកចម្បាំង ទ្រង់សោយលោហិត មនុស្សជាតិស្លាប់ច្រើនជាអនេក ។ ឆ្នាំនេះភពអង្គារជាអធិបតី ទៅសុំទឹកភ្លៀងពីស្ដេចនាគ បាននាគចំនួន 4 ទឹកមានលំនឹងជាធម្មតា មិនតូចក៏មិនធំ ។ ឆ្នាំនេះព្រះអង្គារ ធ្វើដំណើរដោយជិះកេតុ (ផ្កាយដុះកន្ទុយ) ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោកកើតមានសឹកចម្បាំងវាយប្រហារគ្នា ។ កម្ពុជា មានការគម្រាមហែងពីបច្ចាមិត្ត កម្ពុជាមានវិវាតផ្នែកការទូតជាមួយបច្ចាមិត្ត កម្ពុជាត្រូវត្រៀមស្បៀងបម្រុងសម្រាប់ប្រជាជាតិរបស់ខ្លួន ។ ទំនាយខាងលើ ទស្សន៍ទាយដោយក្រុមបុរាណាចារ្យ ដូចបានជំរាបជូនខាងលើនេះ សម្រាប់បងប្អូនជនរួមជាតិ ។<ref> Borannachar (2026) [https://www.worldcat.org/title/Praju-horasastr/oclc/54822442 Prediction The powerful journey of Devata Maha Sangkran, Astrological calculations Based from Khmer Astrology 1943] </ref> * រាក្យៈសាទេវី តម្រូវឱ្យប្ដូរមកពណ៌មង្គល ពណ៌ស្វាយ ជាដាច់ខាត ។ * បានទស្សទាយ នូវម៉ោង ២៣: ១៨ វេលាអាធ្រាតុ ថ្ងៃអង្គារ ទី១៨ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤ ។ == មើលផងដែរ == * [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] == ឯកសារយោង == 6kdzfu1zcgymilclmrq79y3oa4yaxqp 0 40539 334520 268884 2026-04-21T19:05:34Z ~2026-24235-55 50653 334520 wikitext text/x-wiki [[ព្រះត្រៃបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > [[មជ្ឈិមនិកាយ]] == មូលបរិយាយវគ្គ ទី​១ == === ភយភេរវសូត្រ ទី៤ === [២៧] ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ ។ សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅវត្តជេតពន របស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី ទៀបក្រុងសាវត្ថី ។ គ្រានោះឯង ជាណុស្សោណិព្រាហ្មណ៍ ចូលសំដៅទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏ពោលពាក្យរាក់ទាក់ សំណេះសំណាល ជាមួយនឹងព្រះមានព្រះភាគ លុះបញ្ចប់ពាក្យដែលគួររីករាយ និងពាក្យដែលគួររលឹក ល្មមឲ្យកើតសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលហើយ ក៏អង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ ។ [២៨] លុះ ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណ៍ អង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរហើយ ក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះមានព្រះភាគ យ៉ាងនេះថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន កុលបុត្រទាំងឡាយណា ដែលចេញចាកផ្ទះ ហើយចូលកាន់ផ្នួសដោយសទ្ធា ចំពោះព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ទ្រង់ណែនាំកុលបុត្រទាំងនោះ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ទ្រង់មានឧបការៈច្រើន ដល់កុលបុត្រទាំងនោះ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ទ្រង់ឲ្យកុលបុត្រទាំងនោះសិក្សា (នូវសិក្ខា មានអធិសីលសិក្ខាជាដើម) ឯប្រជុំជនទាំងនោះ ក៏យកតម្រាប់តាមព្រះគោតមដ៏ចម្រើនមែនឬ ? ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលព្រាហ្មណ៍ សេចក្តីនេះយ៉ាងហ្នឹងហើយ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ សេចក្តីនេះយ៉ាងហ្នឹងហើយ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ កុលបុត្រទាំងឡាយណា ដែលចេញចាកផ្ទះហើយ ចូលទៅកាន់ផ្នួស ដោយសទ្ធា ចំពោះតថាគត តថាគត ជាអ្នកណែនាំកុលបុត្រទាំងនោះ តថាគត ជាអ្នកមានឧបការៈច្រើន ដល់កុលបុត្រទាំងនោះ តថាគត ជាអ្នកឲ្យកុលបុត្រទាំងនោះសិក្សា (នូវសិក្ខា មានអធិសិក្ខាជាដើម) ឯប្រជុំជននោះ ក៏យកតម្រាប់តាមតថាគតមែន ។ [២៩] បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន '''សេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត ឬព្រៃឆ្ងាយ ជាទីដែលបុគ្គលធន់ទ្រាំនៅបានដោយកម្រ វិវេក បុគ្គលធ្វើបានដោយកម្រ ត្រេកអរបានដោយកម្រ''' ព្រៃទាំងនោះ ហាក់ដូចជាដឹកនាំចិត្តនៃភិក្ខុ ដែលមិនបានសមាធិក្នុងទីស្ងាត់ មែនឬទេ ? ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលព្រាហ្មណ៍ សេចក្តីនេះ យ៉ាងហ្នឹងហើយ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ សេចក្តីនេះ យ៉ាងហ្នឹងហើយ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ព្រោះថា សេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត ឬព្រៃឆ្ងាយ ជាទីដែលបុគ្គលធន់ទ្រាំនៅបានដោយកម្រ វិវេក បុគ្គលធ្វើបានដោយកម្រ ត្រេកអរបានដោយកម្រ ព្រៃ (ទាំងនោះ) ហាក់ដូចជាដឹកនាំចិត្តនៃភិក្ខុ ដែលមិនបានសមាធិក្នុងទីស្ងាត់មែន ។ [៣០] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ សូម្បីតែតថាគត នៅជាពោធិសត្វនៅឡើយ ក្នុងកាលមុន ដែលមិនទាន់បានត្រាស់ដឹង នូវសម្ពោធិញ្ញា មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា សេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត ឬព្រៃឆ្ងាយនេះឯង ជាទីដែលបុគ្គលធន់ទ្រាំនៅបានដោយកម្រ វិវេក បុគ្គលធ្វើបានដោយកម្រ ត្រេកអរបានដោយកម្រ ព្រៃ (ទាំងនោះ) ហាក់ដូចជាដឹកនាំចិត្តនៃភិក្ខុ ដែលមិនបានសមាធិក្នុងទីស្ងាត់ ។ [៣១] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតនោះឯង មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា សមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ ដែល'''មានកាយកម្មមិនបរិសុទ្ធ''' សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត ឬព្រៃឆ្ងាយ សមណព្រាហ្មណ៍ដ៏ចម្រើននោះ តែងហៅអកុសលធម៌ ដែលគួរភ័យ គួរខ្លាច ព្រោះហេតុនៃទោស របស់ខ្លួន ដែលមានកាយកម្មមិនបរិសុទ្ធនោះឯង ។ ចំណែកតថាគត មិនមែនជាមានកាយកម្មមិនបរិសុទ្ធ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត ឬព្រៃឆ្ងាយ ដូច្នោះទេ តថាគត ជាអ្នកមានកាយកម្មបរិសុទ្ធមែន ។ ព្រះអរិយៈទាំងឡាយណា ដែលមានកាយកម្មបរិសុទ្ធ រមែងសេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត ឬព្រៃឆ្ងាយ បណ្តាព្រះអរិយៈទាំងឡាយនោះ តថាគត ជាព្រះអរិយៈមួយដែរ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញ នូវកាយកម្មដ៏បរិសុទ្ធនុ៎ះ ក្នុងខ្លួនហើយ ទើបតថាគត បានដល់នូវសួស្តីច្រើន គួរនឹងនៅក្នុងព្រៃបាន ។ [៣២] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតឯង មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ ដែល'''មានវចីកម្មមិនបរិសុទ្ធ''' ។បេ។ ដែលមាន'''មនោកម្មមិនបរិសុទ្ធ''' មាន'''អាជីវៈមិនបរិសុទ្ធ''' សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត ឬព្រៃឆ្ងាយ សមណព្រាហ្មណ៍ដ៏ចម្រើននោះ តែងហៅអកុសល ដែលគួរភ័យ គួរខ្លាច ព្រោះហេតុនៃទោសរបស់ខ្លួន ដែលមានអាជីវៈមិនបរិសុទ្ធនោះឯង ។ ឯតថាគត មិនមែនជាមានអាជីវៈមិនបរិសុទ្ធ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ដូច្នោះទេ តថាគត ជាអ្នកមានអាជីវៈបរិសុទ្ធមែន ។ ពួកព្រះអរិយៈណា ដែលមានអាជីវៈបរិសុទ្ធ រមែងសេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ បណ្តាព្រះអរិយៈទាំងនោះ តថាគត ក៏ជាព្រះអរិយៈមួយដែរ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញ នូវអាជីវៈដ៏បរិសុទ្ធនុ៎ះ ក្នុងខ្លួនហើយ ទើបតថាគត បានដល់នូវសួស្តីដោយច្រើន គួរនឹងនៅក្នុងព្រៃបាន ។ [៣៣] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតឯង មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ ដែល'''មានអភិជ្ឈាជាប្រក្រតី មានសេចក្តីត្រេកត្រអាលដ៏ក្លៀវក្លា ក្នុងកាមទាំងឡាយ''' សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ សមណព្រាហ្មណ៍ដ៏ចម្រើនទាំងនោះ តែងហៅអកុសលធម៌ ដែលគួរភ័យ គួរខ្លាច ព្រោះហេតុនៃទោសរបស់ខ្លួន ដែលមានអភិជ្ឈាជាប្រក្រតី មានសេចក្តីត្រេកត្រអាលដ៏ក្លៀវក្លា ក្នុងកាមទាំងឡាយនោះឯង ។ ឯតថាគត នឹងមានអភិជ្ឈាជាប្រក្រតី មានសេចក្តីត្រេកត្រអាលដ៏ក្លៀវក្លា ក្នុងកាមទាំងឡាយ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ដូច្នោះក៏ទេ តថាគត មិនមានអភិជ្ឈាជាប្រក្រតីមែន ។ ពួកព្រះអរិយៈណា ដែលមិនមានអភិជ្ឈាជាប្រក្រតី សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ បណ្តាព្រះអរិយៈទាំងនោះ តថាគត ក៏ជាព្រះអរិយៈមួយដែរ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញ នូវធម៌ ដែលមិនមានអភិជ្ឈានុ៎ះ ក្នុងខ្លួនហើយ ទើបតថាគត បានដល់នូវសួស្តីដោយច្រើន គួរនឹងនៅក្នុងព្រៃបាន ។ [៣៤] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតឯង មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ '''មានចិត្តព្យាបាទ មានចិត្តគិតប្រទូស្ត''' សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ សមណព្រាហ្មណ៍ដ៏ចម្រើនទាំងនោះ តែងហៅអកុសលធម៌ ដែលគួរភ័យ គួរខ្លាច ព្រោះហេតុនៃទោសរបស់ខ្លួន ដែលមានចិត្តព្យាបាទ និងមានចិត្តគិតប្រទូស្តនោះឯង ។ ឯតថាគត នឹងជាអ្នកមានចិត្តព្យាបាទ មានចិត្តគិតនឹងប្រទូស្ត សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ដូច្នោះក៏ទេ តថាគត ជាអ្នកមានប្រកបដោយមេត្តា ។ ព្រះអរិយៈទាំងឡាយណា ដែលមានចិត្តប្រកបដោយមេត្តា រមែងសេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ បណ្តាព្រះអរិយៈទាំងនោះ តថាគត ក៏ជាព្រះអរិយៈមួយដែរ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញ នូវចិត្តប្រកបដោយមេត្តានុ៎ះ ក្នុងខ្លួនហើយ ទើបដល់នូវសួស្តីដោយច្រើន គួរនឹងនៅក្នុងព្រៃបាន ។ [៣៥] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតឯង មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ ដែល'''ថីនមិទ្ធៈ (សេចក្តីច្រអូសចិត្ត និងច្រអូសកាយ) គ្របសង្កត់ហើយ''' សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ សមណព្រាហ្មណ៍ដ៏ចម្រើនទាំងនោះ តែងហៅអកុសលធម៌ ដែលគួរភ័យ គួរខ្លាច ព្រោះហេតុនៃទោសរបស់ខ្លួន ដែលថីនមិទ្ធៈ គ្របសង្កត់នោះឯង ។ ឯតថាគត មិនមែនជាអ្នកដែលថីនមិទ្ធៈ គ្របសង្កត់ហើយ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ដូច្នោះទេ តថាគត ជាអ្នកមានថីនមិទ្ធៈទៅប្រាសហើយ ។ ព្រះអរិយៈទាំងឡាយណា មានថីនមិទ្ធៈ ទៅប្រាសហើយ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ បណ្តាព្រះអរិយៈទាំងនោះ តថាគត ក៏ជាព្រះអរិយៈមួយដែរ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញ នូវថីនមិទ្ធៈ ទៅប្រាសហើយក្នុងខ្លួន ទើបដល់នូវសួស្តីដោយច្រើន គួរនឹងនៅក្នុងព្រៃបាន ។ [៣៦] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតឯង មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ ដែល'''មានចិត្តរវើរវាយ មានចិត្តមិនស្ងប់រម្ងាប់''' សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដ៏ចម្រើនទាំងនោះ តែងហៅអកុសលធម៌ ដែលគួរភ័យ គួរខ្លាច ព្រោះហេតុនៃទោសរបស់ខ្លួន ដែលមានចិត្តរវើរវាយ មានចិត្តមិនស្ងប់រម្ងាប់នោះឯង ។ ឯតថាគត នឹងមានចិត្តរវើរវាយ មានចិត្តមិនស្ងប់រម្ងាប់ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ដូច្នោះក៏ទេ តថាគត ជាអ្នកមានចិត្តស្ងប់រម្ងាប់ ។ ព្រះអរិយៈទាំងឡាយណា មានចិត្តស្ងប់រម្ងាប់ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ បណ្តាព្រះអរិយៈទាំងនោះ តថាគត ក៏ជាព្រះអរិយៈមួយដែរ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញ នូវចិត្តស្ងប់រម្ងាប់នុ៎ះ ក្នុងខ្លួនហើយ ទើបដល់នូវសួស្តីដោយច្រើន គួរនឹងនៅក្នុងព្រៃបាន ។ [៣៧] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតឯង មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ ដែល'''មានសេចក្តីសង្ស័យ មិនដាច់ស្រេច''' សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដ៏ចម្រើនទាំងនោះ តែងហៅអកុសលធម៌ ដែលគួរភ័យ គួរខ្លាច ព្រោះហេតុនៃទោសរបស់ខ្លួន ដែលមានសេចក្តីសង្ស័យ មិនដាច់ស្រេចនោះឯង ។ ឯតថាគត នឹងមានមានសេចក្តីសង្ស័យ មិនដាច់ស្រេច សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ដូច្នោះក៏ទេ តថាគត ជាអ្នកកន្លងផុត ចាកសេចក្តីសង្ស័យ មិនដាច់ស្រេចបាន ។ ព្រះអរិយៈទាំងឡាយណា ដែលកន្លងផុតសេចក្តីសង្ស័យ មិនដាច់ស្រេច សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ បណ្តាព្រះអរិយៈទាំងនោះ តថាគត ក៏ជាព្រះអរិយៈមួយដែរ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញ នូវចិត្តដែលកន្លងផុតសេចក្តីសង្ស័យមិនដាច់ស្រេចនុ៎ះ ក្នុងខ្លួនហើយ ទើបដល់នូវសួស្តីដោយច្រើន គួរនឹងនៅក្នុងព្រៃបាន ។ [៣៨] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ '''ជាអ្នកលើកតំកើងខ្លួនឯង បន្តុះបង្អាប់អ្នកដទៃ''' សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ សមណព្រាហ្មណ៍ដ៏ចម្រើនទាំងនោះ តែងហៅអកុសលធម៌ ដែលគួរភ័យ គួរខ្លាច ព្រោះហេតុនៃទោសរបស់ខ្លួន ដែលលើកតំកើងខ្លួនឯង និងបន្តុះបង្អាប់អ្នកដទៃនោះឯង ។ ឯតថាគត នឹងជាអ្នកលើកតំកើងខ្លួនឯង បន្តុះបង្អាប់អ្នកដទៃ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ដូច្នោះក៏ទេ តថាគត ជាអ្នកមិនលើកតំកើងខ្លួនឯង មិនបន្តុះបង្អាប់អ្នកដទៃទេ ។ ព្រះអរិយៈទាំងឡាយណា ជាអ្នកមិនលើកតំកើងខ្លួនឯង មិនបន្តុះបង្អាប់អ្នកដទៃ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ បណ្តាព្រះអរិយៈទាំងនោះ តថាគត ក៏ជាព្រះអរិយៈមួយដែរ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញ នូវសេចក្តីមិនលើកតំកើងខ្លួនឯង មិនបន្តុះបង្អាប់អ្នកដទៃនុ៎ះ ក្នុងខ្លួនហើយ ទើបដល់នូវសួស្តីដោយច្រើន គួរនឹងនៅក្នុងព្រៃបាន ។ [៣៩] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ '''ជាអ្នកតក់ស្លុត ប្រកបដោយជាតិ ជាអ្នកខ្លាច''' សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ សមណព្រាហ្មណ៍ដ៏ចម្រើនទាំងនោះ តែងហៅអកុសលធម៌ ដែលគួរភ័យ គួរខ្លាច ព្រោះហេតុនៃទោសរបស់ខ្លួន ដែលមានសេចក្តីតក់ស្លុត និងការប្រកបដោយជាតិជាអ្នកខ្លាចនោះឯង ។ ឯតថាគត នឹងមានសេចក្តីតក់ស្លុត ប្រកបដោយជាតិជាអ្នកខ្លាច សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ដូច្នោះក៏ទេ តថាគត ជាអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីព្រឺព្រួចរោមហើយ ។ ព្រះអរិយៈទាំងឡាយណា ប្រាសចាកសេចក្តីព្រឺព្រួចរោមហើយ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ បណ្តាព្រះអរិយៈទាំងនោះ តថាគត ក៏ជាព្រះអរិយៈមួយដែរ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញ នូវការប្រាសចាកសេចក្តីព្រឺព្រួចរោមនុ៎ះ ក្នុងខ្លួនហើយ ទើបដល់នូវសួស្តីដោយច្រើន គួរនឹងនៅក្នុងព្រៃបាន ។ [៤០] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ ដែល'''ត្រូវការចង់បានលាភសក្ការៈ''' ''[ត្រង់ដែលថា លាភៈ និងសក្ការៈ គឺបានដល់បច្ច័យទាំង ៤ មានចីវរប្បច្ច័យជាដើម ឬបានដល់របស់ផ្សេងៗ មានសំពត់អាវជាដើម ។ សក្ការៈ បានដល់បច្ច័យ និងរបស់ទាំងអស់នោះ ដែលគេតាក់តែងធ្វើឲ្យល្អវិសេស គួរជារបស់មាន​តម្លៃ ។ ]'' '''និងសេចក្តីសរសើរ''' ''[ត្រង់ដែលថាសរសើរ គឺនិយាយសរសើរគុណ ។ អដ្ឋកថា ។ ]'' សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ សមណព្រាហ្មណ៍ដ៏ចម្រើនទាំងនោះ តែងហៅអកុសលធម៌ ដែលគួរភ័យ គួរខ្លាច ព្រោះហេតុនៃទោសរបស់ខ្លួន ដែលត្រូវការចង់បានលាភសក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរនោះឯង ។ ឯតថាគត នឹងត្រូវការចង់បានលាភសក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ដូច្នោះក៏ទេ តថាគត ជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច ។ ព្រះអរិយៈទាំងឡាយណា ដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ បណ្តាព្រះអរិយៈទាំងនោះ តថាគត ក៏ជាព្រះអរិយៈមួយដែរ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញសេចក្តីប្រាថ្នាតិចនុ៎ះ ក្នុងខ្លួនហើយ ទើបដល់នូវសួស្តីដោយច្រើន គួរនឹងនៅក្នុងព្រៃបាន ។ [៤១] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ '''ជាអ្នកខ្ជិល''' ''[ត្រង់ដែលថា ខ្ជិល បានដល់បុគ្គល ដែលមិនប្រកបព្យាយាមក្នុងផ្លូវកាយ ។ ]'' '''ច្រអូស មិនមានព្យាយាម''' ''[ត្រង់ដែលថា មិនព្យាយាម បានដល់បុគ្គល ដែលមិនប្រកបព្យាយាមក្នុងផ្លូវចិត្ត ។ ]'' សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ សមណព្រាហ្មណ៍ដ៏ចម្រើនទាំងនោះ តែងហៅអកុសលធម៌ ដែលគួរភ័យ គួរខ្លាច ព្រោះហេតុនៃទោសរបស់ខ្លួន ដែលមានសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស និងគ្មានព្យាយាមនោះឯង ។ ឯតថាគត នឹងជាអ្នកខ្ជិលច្រអូស មិនមានព្យាយាម សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ដូច្នោះក៏ទេ តថាគត ជាអ្នកមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ ។ ព្រះអរិយៈទាំងឡាយណា ដែលមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ បណ្តាព្រះអរិយៈទាំងនោះ តថាគត ក៏ជាព្រះអរិយៈមួយដែរ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញ នូវសេចក្តីព្យាយាម ដែលប្រារព្ធហើយនុ៎ះ ក្នុងខ្លួនហើយ ទើបដល់នូវសួស្តីដោយច្រើន គួរនឹងនៅក្នុងព្រៃបាន ។ [៤២] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ '''ជាអ្នកភ្លេចស្មារតី មិនដឹងខ្លួន''' (ប្រាសចាកបញ្ញា) សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដ៏ចម្រើនទាំងនោះ តែងហៅអកុសលធម៌ ដែលគួរភ័យ គួរខ្លាច ព្រោះហេតុនៃទោសរបស់ខ្លួន ដែលភ្លេចស្មារតី មិនដឹងខ្លួននោះឯង ។ ឯតថាគត នឹងជាអ្នកភ្លេចស្មារតី មិនដឹងខ្លួន សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ដូច្នោះក៏ទេ តថាគត ជាអ្នកមានស្មារតីតម្កល់មាំ ។ ព្រះអរិយៈទាំងឡាយណា ជាអ្នកមានស្មារតីតម្កល់មាំ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ បណ្តាព្រះអរិយៈទាំងនោះ តថាគត ក៏ជាព្រះអរិយៈមួយដែរ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញ នូវការតម្កល់ស្មារតីមាំនុ៎ះ ក្នុងខ្លួនហើយ ទើបដល់នូវសួស្តីដោយច្រើន គួរនឹងនៅក្នុងព្រៃបាន ។ [៤៣] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ '''មានចិត្តមិនតម្កល់មាំ''' (ប្រាសចាកឧបចារសមាធិ និងអប្បនាសមាធិ) '''មានចិត្តវិលវល់''' សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដ៏ចម្រើនទាំងនោះ តែងហៅអកុសលធម៌ ដែលគួរភ័យ គួរខ្លាច ព្រោះហេតុនៃទោសរបស់ខ្លួន ដែលមានចិត្តមិនតម្កល់មាំ និងចិត្តវិលវល់នោះឯង ។ ឯតថាគត នឹងមានចិត្តមិនតម្កល់មាំ មានចិត្តវិលវល់ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ដូច្នោះក៏ទេ តថាគត ជាអ្នកមានសមាធិបរិបូណ៌ ។ ព្រះអរិយៈទាំងឡាយណា ដែលមានសមាធិបរិបូណ៌ សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ បណ្តាព្រះអរិយៈទាំងនោះ តថាគត ក៏ជាព្រះអរិយៈមួយដែរ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញសមាធិសម្បទានុ៎ះ ក្នុងខ្លួនហើយ ទើបដល់នូវសួស្តីដោយច្រើន គួរនឹងនៅក្នុងព្រៃបាន ។ [៤៤] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ '''ជាអ្នកអប្បឥតប្រាជ្ញា ល្ងង់លេលា''' សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដ៏ចម្រើនទាំងនោះ តែងហៅអកុសលធម៌ ដែលគួរភ័យ គួរខ្លាច ព្រោះហេតុនៃទោសរបស់ខ្លួន ដែលអប្បឥតប្រាជ្ញា ល្ងង់លេលានោះឯង ។ ឯតថាគត នឹងជាអ្នកអប្បឥតប្រាជ្ញា ល្ងង់លេលា សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ដូច្នោះក៏ទេ តថាគត ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា ។ ព្រះអរិយៈទាំងឡាយណា ដែលបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា សេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ បណ្តាព្រះអរិយៈទាំងនោះ តថាគត ក៏ជាព្រះអរិយៈមួយដែរ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញ បញ្ញាសម្បទានុ៎ះ ក្នុងខ្លួនហើយ ទើបដល់នូវសួស្តីដោយច្រើន គួរនឹងនៅក្នុងព្រៃបាន ។ ចប់ បរិយាយ ១៦ ។ [៤៥] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា រាត្រីទាំងឡាយ ដែលគេដឹងច្បាស់ ដែលគេកំណត់ដឹងថាជា តិថីទី១៤ ទី១៥ ទី៨នៃបក្ខ បើដូច្នោះ អាត្មាអញ គួរនៅក្នុងអារាមចេតិយ វនចេតិយ រុក្ខចេតិយទាំងឡាយ ដែលគួរភ័យ គួរភ្លឹក គួរឲ្យព្រឺព្រួចរោម ក្នុងរាត្រីទាំងឡាយ មានសភាពដូច្នោះ ។ ធ្វើម្តេច តថាគត គប្បីឃើញភ័យ និងសេចក្តីស្ញើបនោះបាន ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ លុះសម័យមកខាងក្រោយ រាត្រីទាំងឡាយណា ដែលគេដឹងច្បាស់ ដែលគេកំណត់ដឹងថាជា តិថីទី១៤ ទី១៥ ទី៨នៃបក្ខ តថាគត ក៏នៅក្នុងអារាមចេតិយ វនចេតិយ រុក្ខចេតិយទាំងឡាយ ដែលគួរស្បើម គួរខ្លាច គួរឲ្យព្រឺព្រួចរោម ក្នុងរាត្រីទាំងឡាយ មានសភាពដូច្នោះ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ កាលតថាគត នៅក្នុងទីនោះ ម្រឹគក៏មកខ្លះ ក្ងោកក៏ជាន់មែកឈើស្ងួតឲ្យធ្លាក់ចុះខ្លះ ខ្យល់ក៏បក់ផាត់ស្លឹកឈើ និងសម្រាមមកខ្លះ ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា ភ័យ និងសេចក្តីភ្លឹកនោះមកដល់ (តថាគត) មែនហើយតើ ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត មានសេចក្តីត្រិះរិះ ដូច្នេះថា '''អាត្មាអញ ជាអ្នកប្រាថ្នានូវភ័យ ដោយចំណែកមួយឬអ្វីហ្ន៎ ភ័យ និងសេចក្តីស្ញើបនោះ មកដល់អាត្មាអញ ដែលសម្រេចឥរិយាបថណាៗ អាត្មាអញ នឹងមិនផ្លាស់ឥរិយាបថនោះៗ ដោយពិត ត្រូវតែបន្ទោបង់នូវភ័យ និងសេចក្តីស្ញើបនោះចេញ ។''' ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត '''កំពុងចង្ក្រម''' ក៏ស្រាប់តែមានភ័យ និងសេចក្តីស្ញើបនោះមកដល់ ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត '''ក៏មិនឈរ មិនអង្គុយ មិនដេកសោះ''' ខំចង្ក្រមដរាបទាល់តែបន្ទោបង់ភ័យ និងសេចក្តីស្ញើបនោះបាន ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ កាលតថាគត '''កំពុងឈរ''' ក៏ស្រាប់តែមានភ័យ និងសេចក្តីស្ញើបនោះមកដល់ ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត '''ក៏មិនចង្ក្រម មិនអង្គុយ មិនដេក''' ប្រឹងឈរ ដរាបទាល់តែបន្ទោបង់ភ័យ និងសេចក្តីស្ញើបនោះបាន ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ កាលតថាគត '''កំពុងអង្គុយ''' ក៏ស្រាប់តែមានភ័យ និងសេចក្តីស្ញើបនោះមកដល់ ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត '''ក៏មិនដេក មិនឈរ មិនចង្ក្រមសោះ''' ប្រឹងអង្គុយ ដរាបទាល់តែបន្ទោបង់ភ័យ និងសេចក្តីស្ញើបនោះបាន ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ កាលតថាគត '''កំពុងដេក''' ក៏ស្រាប់តែមានភ័យ និងសេចក្តីស្ញើបនោះមកដល់ ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត '''ក៏មិនអង្គុយ មិនឈរ មិនចង្ក្រមសោះ''' ប្រឹងដេក ដរាបទាល់តែបន្ទោបង់ភ័យ និងសេចក្តីស្ញើបនោះបាន ។ [៤៦] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ មានសមណព្រាហ្មណ៍​ ១ ពួក សំគាល់យប់ ថាជាថ្ងៃ សំគាល់ថ្ងៃ ថាជាយប់ តថាគតពោលថា ការសំគាល់នេះ របស់ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ជាការនៅវង្វេង ភាន់ស្មារតីនៅឡើយ ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ចំណែកខាងតថាគត ដឹងច្បាស់នូវយប់ ថាជាយប់មែន ដឹងច្បាស់នូវថ្ងៃ ថាជាថ្ងៃមែន ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ដំណើរនោះ មានទំនងគួរឲ្យអ្នកផងនិយាយថា សត្វដែលមានសភាពមិនវង្វេង កើតហើយក្នុងលោក ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើន ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់ជនច្រើន ដើម្បីអនុគ្រោះដល់សត្វលោក ដើម្បីសេចក្តីចម្រើន ដើម្បីប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខ ដល់ទេវតា និងមនុស្សទាំងឡាយ ។ ដំណើរនោះ មានទំនងគួរឲ្យអ្នកផងនិយាយឲ្យតថាគតថា សត្វដែលមានសភាពមិនវង្វេង កើតឡើងហើយក្នុងលោក ដើម្បីប្រយោជន៍ ដល់ជនច្រើន ដើម្បីសេចក្តីសុខ ដល់ជនច្រើន ដើម្បីអនុគ្រោះ ដល់សត្វលោក ដើម្បីសេចក្តីចម្រើន ដើម្បីប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខ ដល់ទេវតា និងមនុស្សទាំងឡាយ ។ [៤៧] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានផ្តើមសេចក្តីព្យាយាម មិនបន្ធូរបន្ថយឡើយ ទាំងស្មារតី តថាគតក៏ប្រុងប្រយ័ត្ន មិនឲ្យមានភ្លាត់ កាយសោត ក៏ស្ងប់រម្ងាប់ មិនក្រវល់ក្រវាយ ចិត្តក៏នឹងល្អ ជាចិត្តមានអារម្មណ៍មូលតែមួយ ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតឯង លុះប្រាកដជាស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ ប្រាកដជាស្ងាត់ចាកធម៌ទាំងឡាយ ជាអកុសលហើយ '''ក៏ចូលបឋមជ្ឈាន ដែលប្រកបដោយវិតក្កៈ វិចារៈ មានបីតិ និងសុខៈ''' ដែលកើតអំពីសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់ជាអារម្មណ៍ លុះរម្ងាប់វិតក្កៈ វិចារៈហើយ '''ក៏បានចូលដល់ទុតិយជ្ឈាន''' ជាទីផូរផង់ ប្រព្រឹត្តទៅខាងក្នុង ក៏ញុំាងចិត្តជាសមាធិ ឲ្យចម្រើនឡើង គ្មានវិតក្កៈ វិចារៈទេ '''មានតែបីតិ និងសុខៈ''' ដែលកើតអំពីសមាធិ លុះលះបង់បីតិចេញហើយ តថាគត ជាបុគ្គលព្រងើយ មានសតិ និងសេចក្តីដឹងច្បាស់ តថាគត សោយសុខ ដោយនាមកាយផង អរិយបុគ្គលទាំងឡាយ តែងសំដែងនូវបុគ្គល ដែលបាន'''តតិយជ្ឈាន'''នោះណា ថាជាបុគ្គលមានចិត្តព្រងើយ ជាអ្នកមានស្មារតី មានប្រក្រតីនៅជាសុខ តថាគត ក៏បានដល់នូវតតិយជ្ឈាននោះហើយ ព្រោះលះបង់ នូវសេចក្តីសុខផង ព្រោះលះបង់ នូវសេចក្តីទុក្ខផង ព្រោះរំលត់ នូវសោមនស្ស និងទោមនស្សអំពីមុនផង តថាគត បានចូលដល់'''ចតុត្ថជ្ឈាន''' ឥតទុក្ខ ឥតសុខ '''មានសតិដ៏ស្អាត ដោយឧបេក្ខា''' ។ [៤៨] កាលដែល'''ចិត្តខ្ជាប់ខ្ជួន បរិសុទ្ធ ផូរផង់ មិនមានកិលេស ប្រាសចាកសេចក្តីសៅហ្មង ជាចិត្តទន់ សមគួរដល់កម្ម ជាចិត្តនឹងធឹង មិនញាប់ញ័រ''' យ៉ាងនេះហើយ តថាគត ក៏បានបង្អោនចិត្ត ទៅក្នុង '''បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ''' (ប្រាជ្ញាជាគ្រឿងរលឹកជាតិ ដែលអាស្រ័យនៅពីមុន) ។ តថាគតនោះ រលឹកជាតិ ដែលបានអាស្រ័យនៅ អំពីមុន ជាអនេកជាតិ រលឹកជាតិបានដូចម្តេច គឺរលឹកបាន​ ១​ជាតិ ២ជាតិ ៣ជាតិ ៤ជាតិ ៥ជាតិ ១០ជាតិ ២០ជាតិ ៣០ជាតិ ៤០ជាតិ ៥០ជាតិ ១០០ជាតិ ១ពាន់ជាតិ ​ ១ សែនជាតិ ក៏បាន រលឹកបានច្រើនសំវដ្តកប្ប ច្រើនវិវដ្តកប្ប ច្រើនសំវដ្តវិវដ្តកប្ប ក៏បាន ដូច្នេះថា តថាគត បានកើតក្នុងភពឯណោះ មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ មានគោត្រយ៉ាងនេះ មានសម្បុរយ៉ាងនេះ មានអាហារយ៉ាងនេះ បានសោយសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ មានកំណត់អាយុប៉ុណ្ណេះ តថាគត ច្យុតចាកអត្តភាពនោះ ហើយបានទៅកើតក្នុងភពឯនោះ ដែលទៅកើតក្នុងភពនោះ តថាគត ក៏មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ មានគោត្រយ៉ាងនេះ មានសម្បុរយ៉ាងនេះ មានអាហារយ៉ាងនេះ បានសោយសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ មានកំណត់អាយុប៉ុណ្ណេះ តថាគត លុះច្យុតចាកអត្តភាពនោះហើយ មកកើតក្នុងភពនេះ ។ តថាគត រលឹកតាមនូវជាតិ ដែលអាស្រ័យនៅពីមុន បានច្រើនជាតិ ព្រមទាំងអាការ ព្រមទាំងឧទ្ទេស យ៉ាងនេះ ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ '''បឋមវិជ្ជា'''នេះឯង ដែលតថាគត បានត្រាស់ដឹង ក្នុងយាមជា​ដំបូងនៃរាត្រី លុះដល់សេចក្តីល្ងង់ខ្ចាត់បាត់ទៅ សេចក្តីចេះដឹងក៏កើតឡើង ងងឹតខ្ចាត់បាត់ទៅ ពន្លឺក៏កើតឡើង ដល់តថាគត ដែលកំពុងអង្គុយប្រុងស្មារតី មិនប្រហែសធ្វេស ខំប្រឹងដុតបំផ្លាញកិលេស មានចិត្តមូលស្លុង (ឥតមាននឹកនា ដល់កាយ និងជីវិតឡើយ) ដូចជាបណ្ឌិតទាំងឡាយ ដែលបាននូវបឋមវិជ្ជានុ៎ះ ដូច្នោះដែរ ។ [៤៩] កាលដែលចិត្តខ្ជាប់ខ្ជួន បរិសុទ្ធផូរផង់ មិនមានកិលេស ប្រាសចាកសេចក្តីសៅហ្មង ជាចិត្តទន់ភ្លន់ សមគួរដល់កម្ម ជាចិត្តនឹងធឹង មិនញាប់ញ័រ យ៉ាងនេះហើយ តថាគត ក៏បង្អោនចិត្តទៅក្នុង '''ចុតូបបាតញ្ញាណ''' (ញាណដែលនាំឲ្យបានត្រាស់ដឹងនូវ ចុតិ និង បដិសន្ធិ) នៃសត្វទាំងឡាយ ។ តថាគត មើលឃើញនូវសត្វទាំងឡាយ ដែលច្យុត និងចាប់បដិសន្ធិ ទាបថោក និងឧត្តម មានសណ្ឋានល្អ និងអាក្រក់ ទៅកាន់សុគតិ និងទុគ្គតិ ដោយចក្ខុដូចជាទិព្វ ដ៏បរិសុទ្ធ ក្រៃលែងជាងចក្ខុរបស់មនុស្សសាមញ្ញ ក៏ដឹងច្បាស់នូវសត្វទាំងឡាយ ដែលអន្ទោលទៅតាមកម្មថា អើហ្ន៎ សត្វទាំងអម្បាលនេះ ប្រកបដោយកាយទុច្ចរិត ប្រកបដោយវចីទុច្ចរិត ប្រកបដោយមនោទុច្ចរិត ជាអ្នកតិះដៀលនូវព្រះអរិយៈ ជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ ប្រកាន់មាំនូវកម្ម ជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ សត្វទាំងនោះ លុះដល់រំលាងខន្ធ បន្ទាប់អំពីមរណៈ ក៏ទៅកើតឯអបាយ ''[កំណើតសត្វតិរច្ឆាន ។ ]'' ទុគ្គតិ [ប្រេតវិស័យ] វិនិបាត [អសុរកាយ ដែលមានមហិទ្ធិឫទ្ធិ ដូច រាហូអសុរិន្ទ ជាដើម] នរក ''[លោកដែលគ្មានសេចក្តីចម្រើន មានប្រការច្រើន មានអវចីនរកជាដើម ។ ]'' អើហ្ន៎ ចំណែកខាងសត្វទាំងអម្បាលនេះ ប្រកបដោយកាយសុចរិត ប្រកបដោយវចីសុចរិត ប្រកបដោយមនោសុចរិត ជាអ្នកមិនតិះដៀលនូវពួកព្រះអរិយៈ ជាសម្មាទិដ្ឋិ ប្រកាន់មាំនូវកម្ម ជាសម្មាទិដ្ឋិ សត្វទាំងអម្បាលនោះ លុះដល់រំលាងខន្ធ បន្ទាប់អំពីមរណៈ ក៏ទៅកើតឯឋានសុគតិ [សង្គ្រោះយកគតិរបស់មនុស្សចូលផង] និងសួគ៌ ''[ចំពោះយកគតិនៃទេវតាតែម្យ៉ាង ។ ]'' ទេវលោក ។ តថាគតមើលឃើញ នូវសត្វទាំងឡាយ ដែលច្យុត និងចាប់បដិសន្ធិ ទាបថោក និងឧត្តម មានសណ្ឋានល្អ និងអាក្រក់ ទៅកាន់សុគតិ និងទុគ្គតិ ដោយចក្ខុ ដូចជាទិព្វ ដ៏បរិសុទ្ធ ក្រៃលែងជាងចក្ខុរបស់មនុស្សសាមញ្ញ ក៏ដឹងច្បាស់នូវសត្វទាំងឡាយ ដែលអន្ទោលទៅតាមកម្ម ដោយប្រការដូច្នេះ ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ '''វិជ្ជាទី ២''' នេះឯងហើយ ដែលតថាគត បានត្រាស់ដឹង ក្នុងយាមជាកណ្តាលនៃរាត្រី លុះដល់សេចក្តីល្ងង់ខ្ចាត់បាត់ទៅ សេចក្តីចេះដឹង ក៏កើតឡើង ងងឹតខ្ចាត់បាត់ទៅ ពន្លឺក៏កើតឡើង ដល់តថាគត ដែលកំពុងប្រុងស្មារតី មិនប្រហែសធ្វេស ខំប្រឹងដុតបំផ្លាញកិលេស មានចិត្តមូលស្លុង (ឥតមាននឹកនា ដល់កាយ និងជីវិតឡើយ) ដូចជាបណ្ឌិតទាំងឡាយ ដែលបាននូវវិជ្ជាទី២ នុ៎ះដូច្នោះដែរ ។ [៥០] កាលដែលចិត្តខ្ជាប់ខ្ជួន បរិសុទ្ធ ផូរផង់ មិនមានកិលេស ប្រាសចាកសេចក្តីសៅហ្មង ជាចិត្តទន់ភ្លន់ សមគួរដល់កម្ម ជាចិត្តនឹងធឹង មិនញាប់ញ័រ យ៉ាងនេះហើយ តថាគត ក៏បង្អោនចិត្តទៅក្នុង '''អាសវក្ខយញ្ញាណ''' (ញាណជាហេតុឲ្យបានអស់ទៅនូវអាសវៈ) ។ តថាគត ដឹងប្រាកដតាមពិតថា ''នេះជាទុក្ខ'' ដឹងប្រាកដតាមពិតថា ''នេះជាហេតុនាំឲ្យកើតទុក្ខ'' ដឹងប្រាកដតាមពិតថា ''នេះជាសេចក្តីរលត់ទុក្ខ'' ដឹងប្រាកដតាមពិតថា ''នេះជាឧបាយឲ្យដល់ នូវសេចក្តីរលត់ទុក្ខ'' ដឹងប្រាកដតាមពិតថា ''ធម៌ប៉ុណ្ណេះ ជាអាសវៈ'' ដឹងប្រាកដតាមពិតថា ''ធម៌នេះ ជាហេតុនាំឲ្យកើតអាសវៈ'' ដឹងប្រាកដតាមពិតថា ''នេះជាសេចក្តីរលត់នៃអាសវៈ'' ដឹងប្រាកដតាមពិតថា ''នេះជាឧបាយឲ្យបានដល់នូវសេចក្តីរលត់នៃអាសវៈ'' ។ កាលដែលតថាគត ដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះ ចិត្តនៃតថាគត ក៏ផុត''ចាកគ្រឿងត្រាំ'' គឺ'''កាម'''ផង ចិត្តនៃតថាគត ក៏ផុតចាកគ្រឿងត្រាំ គឺ'''ភព'''ផង ចិត្តនៃតថាគត ក៏ផុតចាកគ្រឿងត្រាំ គឺ'''អវិជ្ជា'''ផង (កាលបើចិត្តតថាគត បានរួចផុតស្រឡះហើយ) ប្រាជ្ញាក៏កើតប្រាកដ ដល់តថាគតថា អញរួចស្រឡះ ចាក'''អាសវធម៌'''ហើយ ចិត្តរបស់អញផុតស្រឡះហើយ តថាគត ដឹងច្បាស់ថា កំណើតរបស់អញអស់ហើយ ព្រហ្មចរិយធម៌ អញបានប្រព្រឹត្តគ្រប់គ្រាន់ហើយ សោឡសកិច្ច អញក៏បានធ្វើស្រេចហើយ នឹងមានកិច្ចដទៃ ក្រៅពីសោឡសកិច្ចនេះទៀត មិនមានឡើយ ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ '''វិជ្ជាទី ៣''' នេះឯង ដែលតថាគត '''បានត្រាស់ដឹង''' ក្នុងយាមជាទីបំផុតនៃរាត្រី លុះដល់'''សេចក្តីល្ងង់ខ្លៅខ្ចាត់បាត់ទៅ សេចក្តីចេះដឹង ក៏កើតឡើង''' ងងឹតខ្ចាត់បាត់ទៅ ពន្លឺក៏កើតឡើង ដល់តថាគត ដែលកំពុងអង្គុយប្រុងស្មារតី មិនប្រហែសធ្វេស ខំប្រឹងដុតបំផ្លាញកិលេស មានចិត្តមូលស្លុង (ឥតមាននឹកនា ដល់កាយ និងជីវិតឡើយ) ដូចជាបណ្ឌិតទាំងឡាយ ដែលបាននូវវិជ្ជាទី ៣ នុ៎ះដូច្នោះដែរ ។ [៥១] ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ឯសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ មានសេចក្តីត្រិះរិះដូច្នេះថា ថ្ងៃនេះឯង ព្រះសមណគោតម ប្រហែលជាមិនទាន់ប្រាសចាក'''រាគៈ''' មិនទាន់ប្រាសចាក'''ទោសៈ''' មិនទាន់ប្រាសចាក'''មោហៈ'''ទេដឹង ព្រោះហេតុនោះ បានជាលោកសេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ដំណើរនុ៎ះ អ្នកកុំគប្បីឃើញយ៉ាងនេះឡើយ ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគត បានពិចារណាឃើញនូវ'''អំណាចនៃប្រយោជន៍២ប្រការ''' គឺពិចារណាឃើញនូវ'''ការនៅជាសុខ ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ចំពោះខ្លួន'''​ ១ '''អនុគ្រោះ ដល់ប្រជុំជន មានក្នុងខាងក្រោយ'''​ ១ បានជាសេពនូវសេនាសនៈស្ងាត់ តាំងនៅក្នុងព្រៃជិត និងព្រៃឆ្ងាយ ។ [៥២] ជាណុស្សោណិព្រាហ្មណ៍ ក្រាបបង្គំទូលថា ឱហ្ន៎ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ព្រះអង្គមានសេចក្តីអនុគ្រោះ ដល់ប្រជុំជនខាងក្រោយមែន ព្រោះព្រះអង្គបានជាព្រះអរហន្ត សម្មាសម្ពុទ្ធហើយ ។ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ពីរោះណាស់ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ពីរោះណាស់ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ធម៌ដែលព្រះអង្គសំដែងហើយ ដោយអនេកបរិយាយ យ៉ាងនេះ (ភ្លឺច្បាស់ណាស់) ដូចជាគេផ្ងាររបស់ដែលផ្កាប់ ឬក៏ដូចជាគេបើកបង្ហាញរបស់ដែលកំបាំង ពុំនោះ ដូចជាគេប្រាប់ផ្លូវ ដល់អ្នកវង្វេងទិស ពុំនោះសោត ដូចជាគេទ្រោលប្រទីប បំភ្លឺក្នុងទីងងឹត ដោយគិតថា បុរសអ្នកមានចក្ខុទាំងឡាយ រមែងឃើញនូវរូបបាន ។ ខ្ញុំព្រះអង្គនោះ សូមដល់នូវព្រះគោតមដ៏ចម្រើនផង ព្រះធម៌ផង ព្រះភិក្ខុសង្ឃផង ជាទីពឹង ទីរលឹក ចាប់ដើមតាំងពីថ្ងៃនេះទៅ សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ជ្រាបនូវខ្ញុំព្រះអង្គ ថាជាឧបាសក ដល់សរណគមន៍ ស្មើដោយជីវិត ។ ចប់ ភយភេរវសូត្រ ទី៤ ។ == ឯកសារយោង == [[ព្រះត្រៃបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > [[មជ្ឈិមនិកាយ]] > '''មូលបណ្ណាសក'''​ [ សៀវភៅ[[ភាគ២០]] (ទំព័រទី ៥២) ] [https://www.dhammatalks.org/suttas/MN/MN4.html Fear & Terror (Bhaya-bherava Sutta)  (MN 4)] '''พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๒  > พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๔ > มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์''' > [http://www.84000.org/tipitaka/read/v.php?B=12&A=517&Z=751 ภยเภรวสูตร] 89w95qrsplhdka7361eio52rblxhc31 0 41048 334517 334423 2026-04-21T17:31:39Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[លុចសំបួ]] 334517 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[លុចសំបួ]] j4vedlhirkpog3srxezrl8oprfydxsa 0 45450 334516 334422 2026-04-21T17:31:29Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[លុចសំបួ]] 334516 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[លុចសំបួ]] j4vedlhirkpog3srxezrl8oprfydxsa 0 47845 334547 331436 2026-04-22T02:37:22Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ប៊ុលហ្ការី]] ទៅ [[ប៊ុលហ្គារី]] 331436 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋប៊ុលហ្ការី | native_name = {{nobold|Република България}} | common_name = ប៊ុលហ្ការី | image_flag = Flag of Bulgaria.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៊ុលហ្ការី|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Bulgaria.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករប៊ុលហ្ការី|វរលញ្ឆករ]] | motto = "Съединението прави силата"<br/>ការរួបរួមជាកម្លាំង | anthem = ''[[មីឡា រ៉ូឌីណូ|Мила Родино]]''<br/>"មាតុភូមិជាទីស្រឡាញ់"<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Mila Rodino instrumental.ogg]]</div> | image_map = Bulgaria in the European Union on the globe (Europe centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសប៊ុលហ្ការី (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[សូហ្វីយ៉ា]] | coordinates = {{Coord|42|41|N|23|19|E|type:city(6,900,000)_region:BG-22|display=it}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាប៊ុលហ្ការី]]<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of Bulgaria |url=https://www.parliament.bg/en/const |website=National Assembly of the Republic of Bulgaria |access-date=30 August 2020 |archivedate=19 សីហា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190819054232/https://www.parliament.bg/en/const |url-status=dead }}</ref> | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[គីរីឡុស (អក្សរ)|គីរីឡុស]] | ethnic_groups = {{unbulleted list|៨៤.៦% [[ប៊ុលហ្ការី (ជនជាតិ)|ប៊ុលហ្ការី]]|៨.៤% [[តួកគីប៊ុលហ្ការី (ជនជាតិ)|តួកគី]]|៤.៤% [[ជនជាតិរ៉ូមនៅប៊ុលហ្ការី|រ៉ូម]]|២.៦% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត{{refn|group=ស|name=one|ចំនួនផ្លូវការនៃប្រជាជនរ៉ូមនៅក្នុងប្រទេសអាចមានទាបជាងចំនួនដែលស្មាន។ សូមមើល [[#ប្រជាសាស្ត្រ|ប្រជាសាស្ត្រ]]។}}}} | ethnic_groups_year = ២០២១ | ethnic_groups_ref = <ref name=2021Census-ethnocultural-characteristics>{{cite web|url=https://nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_ethnos.pdf|title=Преброяване 2021: Етнокултурна характеристика на населението|publisher=[[វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ (ប៊ុលហ្ការី)|វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិប៊ុលហ្ការី]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221124195716/https://nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_ethnos.pdf|archive-date=24 វិច្ឆិកា 2022|url-status=live}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |៦៤.៧% [[គ្រិស្តសាសនា]]<br/>–៦២.៧% [[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់ប៊ុលហ្ការី|អូស្សូដក់ប៊ុលហ្ការី]]<br/>–២% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗទៀត |១៥.៩% គ្មានជំនឿសាសនា |៩.៨% [[ឥស្លាមសាសនានៅប៊ុលហ្ការី|ឥស្លាមសាសនា]] |០.១% [[សាសនានៅប៊ុលហ្ការី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] |៩.៥% គ្មានចម្លើយ }} | religion_year = ២០២១ | religion_ref = <ref name=2021Census-ethnocultural-characteristics/> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋ]][[ប្រព័ន្ធសភា|និយមសភា]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីប៊ុលហ្ការី|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[អ៊ីលីយ៉ាណា យូតូវ៉ា]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីប៊ុលហ្ការី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[រ៉ូស៊ែន ជេល្យាស្កូហ្វ]] | leader_title3 = [[ប្រធានរដ្ឋសភាប៊ុលហ្ការី|ប្រធានរដ្ឋសភា]] | leader_name3 = [[រ៉ាយ៉ា ណាសារីយ៉ាន]] | legislature = [[រដ្ឋសភា (ប៊ុលហ្ការី)|រដ្ឋសភា]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រប៊ុលហ្ការី|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[ចក្រភពប៊ុលហ្ការីទីមួយ]] | established_date2 = ៦៨១–១០១៨ | established_event3 = [[ចក្រភពប៊ុលហ្ការីទីពីរ]] | established_date3 = ១១៨៥–១៣៩៦ | established_event4 = [[ក្សត្របុរីប៊ុលហ្ការី]] | established_date4 = ៣ មីនា ១៨៧៨ | established_event5 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៊ុលហ្ការី|ប្រកាសឯករាជ្យ]]ពី[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] | established_date5 = ៥ តុលា ១៩០៨ | established_event6 = របបរាជានិយមត្រូវបានលុបបំបាត់ | established_date6 = ១៥ កញ្ញា ១៩៤៦ | established_event7 = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រប៊ុលហ្ការីពីឆ្នាំ១៩៨៩|ទម្រង់រដ្ឋបច្ចុប្បន្ន]] | established_date7 = ១៥ វិច្ឆិកា ១៩៩០ | established_event8 = ចូលជាសមាជិក[[សហភាពអឺរ៉ុប]] | established_date8 = ១ មករា ២០០៧ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១១០,៩៩៣ | area_rank = ទី១០៣<!-- ចំណាត់ថ្នាក់ក្រឡាផ្ទៃត្រូវតែស្របនឹង [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប]] --> | area_footnote = <ref name="Penin">{{cite book |last=Penin|first=Rumen |script-title=(ភាសាប៊ុលហ្ការី) Природна география на България|publisher=Bulvest 2000|page=18|isbn=978-954-18-0546-6}}</ref> | percent_water = ២.១៦<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#bu|title=Field listing: Area|website=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=9 October 2018|archive-date=31 មករា 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#bu|url-status=dead|archivedate=31 មករា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#bu}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} ៦,៤៣៧,៣៦០ | population_estimate_year = ២០២៤<ref>{{cite web |url=https://www.nsi.bg/en/content/21307/прессъобщение/population-and-demographic-processes-2023 |title=Population and Demographic Processes in 2023 |publisher=[[វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ (ប៊ុលហ្ការី)|វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិប៊ុលហ្ការី]] |website=www.nsi.bg |date=29 April 2024 |access-date=23 December 2025}}</ref> | population_estimate_rank = ទី១០៩ | population_census = {{DecreaseNeutral}} ៦,៥១៩,៧៨៩ | population_census_year = ២០២១ | population_density_km2 = ៥៨ | population_density_rank = ទី១៥៤ | GDP_PPP = {{increase}} ២៦៤.៦៩៩&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMF.ORG">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=918,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Download World Economic Outlook database: October 2024 – Bulgaria |website=imf.org |access-date=2025-12-23}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៥ | GDP_PPP_rank = ទី៧៣ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៤១,៩០១ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.BG">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=918,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Bulgaria) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=22 October 2024 |access-date=23 December 2025}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៥៥ | GDP_nominal = {{increase}} ១១៧.០០៧ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.BG"/> | GDP_nominal_year = ២០២៥ | GDP_nominal_rank = ទី៦៨ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៨,៥២២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.BG"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៥៩ | Gini = ៣៧.២ | Gini_year = ២០២៣ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=Eurostat |website=ec.europa.eu |access-date=23 December 2025 |archive-date=20 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320064533/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៨៤៥ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=23 Deeember 2025 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]] }}</ref> | HDI_rank = ទី៥៥ | currency = [[អឺរ៉ូ]] ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងកើត|EET]] | utc_offset = +២ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងកើត|EEST]] | utc_offset_DST = +៣ | date_format = ថ្ងៃ/ខែ/ឆ្នាំ<br/>dd/mm/yyyy | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៊ុលហ្ការី|+៣៥៩]] | iso3166code = BG | cctld = [[.bg]]<br/>[[.бг]] | today = | wikidata = Q219 }} '''ប្រទេសប៊ុលហ្ការី''' ([[ភាសាប៊ុលហ្ការី]]៖ България) ដោយមានឈ្មោះផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋប៊ុលហ្ការី''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិយនៅ[[អឺរ៉ុបអាគ្នេយ៍|អឺរ៉ុបប៉ែកអាគ្នេយ៍]]។ ប្រទេសនេះមាន​ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ​នៅ​ជាយ​ខាងកើតនៃតំបន់[[បាល់កង់]] និងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[រូម៉ានី]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ស៊ែប៊ី]]និង[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]នៅភាគខាងលិច ប្រទេស[[ក្រិក]]និង[[តួកគី]]នៅភាគខាងត្បូង និង[[សមុទ្រខ្មៅ]]នៅភាគខាងកើត។ ប្រទេសប៊ុលហ្ការីគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ១១០,៩៩៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ​ និងជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអឺរ៉ុបតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេទី ១៦ នៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]។ ទីក្រុង[[សូហ្វីយ៉ា]]គឺជារដ្ឋធានី និងជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេស ខណៈដែលទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមានដូចជា៖ [[ផ្លូហ្វឌីហ្វ]] [[វ៉ារ៍ណា]] និង[[បួរហ្កាស]]ជាដើម។ល។ សង្គមមនុស្សមួយដែលបានផុសឡើងនៅលើទឹកដីប៊ុលហ្ការីដំបូងគឺ [[វប្បធម៌ការ៉ាណូវ៉ូ]]នាសម័យ[[យុគថ្មរំលីង]] ដែលមានអាយុកាល ៦,៥០០ ឆ្នាំមុនគ.ស. មកម៉្លេះ។ នៅរវាងសតវត្សទី ៦ ដល់ទី ៣ មុនគ្រឹស្តសករាជ តំបន់ទឹកដីប៊ុលហ្ការីបានក្លាយជាសមរភូមិសង្គ្រាមរបស់ពួក[[ត្រាស៍]] [[ពែរ្ស (ជនជាតិ)|ពែរ្ស]] [[សេលត៍]] និង[[ម៉ាសេដ្វានបុរាណ|ម៉ាសេដ្វាន]]ជាដើម ហើយទីបំផុត តំបន់មួយនេះក៏ទទួលបាននូវស្ថេរភាពក្រោម[[ចក្រភពរ៉ូម]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៤៥ នៃគ.ស.។ បន្ទាប់ពីរដ្ឋរ៉ូម៉ាំងត្រូវបែកបាក់ ការកាប់សម្លាប់បង្ហូរឈាមនៅក្នុងតំបន់ក៏បានរុលឡើងសារជាថ្មី។ នៅក្នុងសតវត្សទី ៦ ទឹកដីប៊ុលហ្ការីបច្ចុប្បន្ននេះក៏ត្រូវបានជនជាតិ[[ស្លាវបុរាណ]]ចូលមកតាំងទីលំនៅ។ កុលសម្ព័ន្ធ[[ប៊ុលហ្ការ]]ដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំដោយ[[អាស្ប៉ារុគ]] បានធ្វើការវាយប្រហារចេញពីទឹកដី[[មហាប៊ុលហ្ការីបុរាណ]]ចូលទៅក្នុងតំបន់[[បាល់កង់]]នៅចុងសតវត្សទី៧។ ក្រោយទទួលជ័យជម្នះ ពួកគេក៏បានបង្កើត[[ចក្រភពប៊ុលហ្ការីទីមួយ|ចក្រភពប៊ុលហ្ការី]]ឡើង ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ចក្រភពថ្មីនេះថែមទាំងត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ[[ចក្រភពរ៉ូមខាងកើត]]ផងដែរនៅក្នុងឆ្នាំ ៦៨១ នៃគ.ស.។ ចក្រភពប៊ុលហ្ការីបានកាន់កាប់តំបន់បាល់កង់មួយភាគធំ ហើយបានជះឥទ្ធិពលជាច្រើនដល់[[វប្បធម៌ស្លាវ]]ដូចជា ការបង្កើត[[អក្សរគីរីឡុស]]ជាដើម។ ចក្រភពប៊ុលហ្ការីទីមួយបានបន្តរីកចម្រើនរហូតដល់ដើមសតវត្សទី ១១ នៅពេលដែលព្រះចៅអធិរាជ[[បាស៊ីលទី២]] នៃ[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង]] បានវាយចូលកាន់កាប់ និងរំលាយចោល។ ការបះបោរដោយជនជាតិប៊ុលហ្ការីក្នុងឆ្នាំ ១១៨៥ បានប្រព្រឹត្តិទៅដោយរលូន ហើយ[[ចក្រភពប៊ុលហ្ការីទីពីរ]]ក៏បាននិម្មិតឡើងហើយបានឈានដល់ចំណុចកំពូលនៅក្រោមរជ្ជកាលព្រះបាទ[[អ៊ីវ៉ាន អាស៊ែនទី២]] (១២១៨–១២៤១)។ បន្ទាប់ពីសង្រ្គាមរ៉ាំរ៉ៃ និងជម្លោះសក្តិភូមិជាច្រើនមក ចក្រភពប៊ុលហ្ការីក៏បានបែកបាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៩៦ ហើយបានធ្លាក់នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួក[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|អូតូម៉ង់]]អស់ជិតប្រាំសតវត្ស។ [[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី–តួកគីឆ្នាំ១៨៧៧–៧៨]] បានផ្តល់កំណើតឱ្យរដ្ឋប៊ុលហ្ការីទីបី។ ជនជាតិប៊ុលហ្ការីជាច្រើននាក់ត្រូវជាប់ក្រៅព្រំដែននៃប្រទេសថ្មី ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យកើតមានចលនាបំបែករដ្ឋនៅក្នុងប្រទេសជិតខាងរបស់ប៊ុលហ្ការី ហើយវាបានបន្តវិវត្តទៅជាជម្លោះជាមួយបណ្តារដ្ឋក្នុងតំបន់ និងការសម្រេចចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអាល្លឺម៉ង់នៅក្នុងសង្គ្រាមលោកទាំងពីរ។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៦ ប៊ុលហ្ការីបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់[[ប្លុកខាងកើត]]ដែលដឹកនាំដោយ[[សហភាពសូវៀត]] ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏បានក្លាយជា[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៊ុលហ្ការី|រដ្ឋសង្គមនិយម]]។ [[បក្សកុម្មុយនីស្តប៊ុលហ្ការី|បក្សកុម្មុយនីស្ត]]កាន់អំណាចបានលះបង់ចោលនូវអំណាចផ្តាច់ការរបស់ខ្លួនបន្ទាប់ពីផ្ទុះ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៨៩]] ហើយបានរៀបចំការបោះឆ្នោតសេរី[[ប្រព័ន្ធពហុបក្ស|ពហុបក្ស]]ដើម្បីកំណត់អនាគតប្រជាជាតិខ្លួន។ បន្ទាប់មក ប្រទេសប៊ុលហ្ការីក៏បានផ្លាស់ប្តូរទៅជារដ្ឋប្រកាន់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសេរី។ ចាប់តាំងពីការអនុម័ត[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញប៊ុលហ្ការី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រជាធិបតេយ្យ]]នៅឆ្នាំ ១៩៩១ ប៊ុលហ្ការីគឺជាសាធារណរដ្ឋនិយមសភាដែលមានខេត្តចំនួន ២៨ ជាមួយនឹងមជ្ឈការនយោបាយ រដ្ឋបាល និងសេដ្ឋកិច្ចកម្រិតខ្ពស់។ ប៊ុលហ្ការីជា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ]] ដែលមានចំណូលសេដ្ឋកិច្ចមធ្យមកម្រិតខ្ពស់ដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៦៨ ក្នុង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]។ សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារប៊ុលហ្ការីជាផ្នែកមួយនៃ[[ទីផ្សារទោលអឺរ៉ុប]] ហើយភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើសេវាកម្ម និងឧស្សាហកម្មជាបន្ទាប់ (ជាពិសេសការសាងសង់ម៉ាស៊ីន និងការជីកយករ៉ែ) និងវិស័យកសិកម្ម។ អំពើពុករលួយជាបញ្ហាដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចសង្គម ដោយប្រទេសប៊ុលហ្ការីបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាប្រទេសពុករលួយបំផុតនៅក្នុង[[សហភាពអឺរ៉ុប]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web |url=https://www.transparency.org/files/content/pages/2018_CPI_Executive_Summary.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.transparency.org/files/content/pages/2018_CPI_Executive_Summary.pdf |archive-date=9 តុលា 2022 |url-status=dead |title=Corruption Perceptions Index 2018 Executive Summary |page=12 |publisher=Transparency International |access-date=7 មករា 2023 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.transparency.org/files/content/pages/2018_CPI_Executive_Summary.pdf }}</ref> សព្វថ្ងៃ ប្រទេសនេះកំពុងប្រឈមនឹងវិបត្តិប្រជាសាស្រ្ត ដោយចំនួនប្រជាជនរបស់ខ្លួនបានធ្លាក់ចុះបន្តិចម្តងៗ ដោយថយចុះពីប្រាំបួនលាននាក់ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៨ មកនៅត្រឹមប្រហែល ៦.៥ លាននាក់នាពេលបច្ចុប្បន្ន។ ប៊ុលហ្ការីគឺជាសមាជិកនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]] និង[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] ហើយ​ជា​សមាជិក​ស្ថាបនិក​នៃ[[អង្គការសន្តិសុខ និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៅអឺរ៉ុប]] (OSCE) ហើយ​បាន​កាន់កៅអី​នៅ[[​ក្រុមប្រឹក្សា​សន្តិសុខ​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ​]]ចំនួនបី​ដង។ ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=Bulgaria}} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៊ុលហ្ការី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បណ្តាប្រទេសបាល់កង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃកិច្ចផ្តួចផ្តើមសមុទ្របី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពសម្រាប់មេឌីទែរ៉ាណេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបអាគ្នេយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] 36fm3kwp9mismvsps0ity67ysuaxwz5 0 47866 334568 284519 2026-04-22T11:22:17Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ប៊ុលហ្គារី]] 334568 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ប៊ុលហ្គារី]] fn3egli8t6yewdnvf5pygr3dhsf72w4 0 48211 334511 330531 2026-04-21T14:18:43Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Xi_Jinping_and_Norodom_Sihamoni_portrait_Phnom_Penh.jpg|Xi_Jinping_and_Norodom_Sihamoni_portrait_Phnom_Penh.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests 334511 wikitext text/x-wiki {{POV|date=May 2020}}{{Update|date=December 2020}}{{Infobox bilateral relations|China-Cambodian|Cambodia|China|filetype=svg}} ទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីរវាង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] និង [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] បានពង្រឹងយ៉ាងខ្លាំងបន្ទាប់ពីបញ្ចប់[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក្នុងអំឡុងពេលដែលប្រទេសចិនបានគាំទ្រ[[ខ្មែរក្រហម]] ប្រឆាំងនឹង[[វៀតណាម]] ។ <ref name="CO">{{Cite journal|last=Storey|first=Ian|date=April 2006|title=China's tightening relationship with Cambodia|url=http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=415&issue_id=3704&article_id=2371023|journal=China Brief|volume=6|issue=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20070616041520/http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=415&issue_id=3704&article_id=2371023|archive-date=June 16, 2007|accessdate=2008-06-17}}</ref> <ref name="B">{{Cite web |date=2006-10-06 |title=China's growing influence in Cambodia |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HJ06Ae01.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202114210/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HJ06Ae01.html |archive-date=2008-12-02 |access-date=2008-06-17 |publisher=[[Asia Times]] |archivedate=2008-12-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202114210/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HJ06Ae01.html }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Present_from_Cambodia_to_Qing_Court_(9834761546).jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| បង្ហាបង្ហាញពីកម្ពុជាទៅរាជវាំង[[រាជវង្សឈីង]]]] [[ឯកសារ:Mao_Sihanouk.jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| សម្ដេច[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]]ជាមួយលោក [[ម៉ៅ សេទុង]] (ឆ្វេង) នៅទីក្រុងប៉េកាំង ឆ្នាំ១៩៦៥។]] ទោះបីជាប្រទេសនេះមិនមានព្រំដែនរួមក៏ដោយ ក៏ប្រទេសចិនមានទំនាក់ទំនងវប្បធម៌និងពាណិជ្ជកម្មជាប្រវត្តិសាស្ត្រជាមួយកម្ពុជា។ [[ជនជាតិចិនក្រៅប្រទេស|ជនជាតិចិនចំនួន៩៥០ ០០០នាក់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] មាន ៣-៥% នៃចំនួនប្រជាជនកម្ពុជា ហើយទោះបីជាពួកគេត្រូវបានរើសអើងដោយខ្មែរក្រហម និងជនជាតិវៀតណាមក៏ដោយ ពួកគេបានលេចចេញជាសហគមន៍ពាណិជ្ជកម្មដ៏លេចធ្លោមួយឡើងវិញ។ <ref name="C">{{Cite web |last=Thomas Lum |title=Cambodia: Background and U.S. relations |url=http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL32986.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605213353/http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL32986.pdf |archive-date=2008-06-05 |access-date=2008-06-17 |pages=14–16 |archivedate=2008-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080605213353/http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL32986.pdf }}</ref> ទំនាក់ទំនងដំបូងរវាងប្រទេសចិន និង [[អាណាចក្រខ្មែរ]]នៃប្រទេសកម្ពុជាបានកើតឡើងនៅក្នុងសម័យ[[រាជវង្សថាង|រាជវង្សថាំង]] ហើយអស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ប្រទេសទាំងពីរបានចែករំលែកទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មដ៏រឹងមាំ។ [[រាជវង្សចោឡា]] - [[រាជវង្សសុង]] - អ័ក្សពាណិជ្ជកម្មរបស់ខ្មែរបានគ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្មនៅភាគខាងកើតអស់រយៈពេលជាច្រើននៃសតវត្សទី ១១ និង ១២។ គណនេយ្យ[[រាជវង្សយួន]]របស់ចិននៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា បានបង្ហាញឱ្យឃើញនូវសារៈសំខាន់ ក្នុងការលាតត្រដាងប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងតំបន់។ ប្រទេសកម្ពុជាបានរក្សាទំនាក់ទំនងជាមួយមីងចិននៅដើមឆ្នាំ ១៤២១ នៃគ.ស ក្នុងកំឡុងឆ្នាំចុងក្រោយនៃអាណាចក្រខ្មែរ នៅពេលដែល[[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២|ពញាយ៉ាត]] បានបញ្ជូនរដ្ឋមន្ត្រីមួយរូបមកបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតជាផ្លូវការ។ <ref>{{Cite web |last=Chun |first=Chanboth |date=29 July 2014 |title=ប្រវត្តិព្រះបាទព្ញាយ៉ាតរំដោះក្រុងអង្គរពីសៀម |url=https://www.rfa.org/khmer/news/history/king-phnhea-yat-07292014053512.html |access-date=3 June 2020 |website=Radio Free Asia}}</ref> ចិន​បាន​ប្រើ​កម្ពុជា​ជា​ថ្នូរ​នឹង​ឥទ្ធិពល​របស់​វៀតណាម។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០ [[ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (1949-1976)|ចិនកុម្មុយនិស្ត]]បានគាំទ្រ[[ខ្មែរក្រហម]] [[ម៉ៅនិយម]]ប្រឆាំងនឹងរបបរបស់ [[លន់ នល់]] ដែល [[ប្រវត្តិនៃការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលនៃកោះតៃវ៉ាន់|ចិនជាតិនិយម]]មានទំនាក់ទំនងជាមួយក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]] និងបន្ទាប់មកបានចូលកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជានៅឆ្នាំ១៩៧៥ ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះលោក[[ម៉ៅ សេទុង]] បានពង្រឹងទំនាក់ទំនងល្អជាមួយ[[ព្រះអង្គម្ចាស់|សម្ដេច]] [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តមសីហនុ]] ដែលបានប្រយុទ្ធជាមួយ លន់ នល់ និងគាំទ្រខ្មែរក្រហមផងដែរ។ នៅពេលដែល [[យោធាវៀតណាម]] បានឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ប្រទេសចិនបានផ្តល់ការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយ និងយោធាយ៉ាងទូលំទូលាយសម្រាប់ខ្មែរក្រហម។ [https://docs.google.com/View?id=df638223_1cn9mc7] <ref name="CO"/> នៅឆ្នាំ១៩៧៩ [[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]] ចិនបានធ្វើសង្គ្រាម[[សង្គ្រាម​ចិន-វៀតណាម|តាមព្រំដែនរយៈពេលខ្លី]] ប្រឆាំងនឹងប្រទេសវៀតណាម ដែលមួយផ្នែកដើម្បីគំរាមកំហែងវាឱ្យដកខ្លួនចេញពីប្រទេសកម្ពុជា។ <ref name="LOC">{{Cite web |title=Vietnam - China |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+vn0111) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20041029154428/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+vn0111%29 |archive-date=2004-10-29 |access-date=2008-06-03 |publisher=U.S. [[Library of Congress]]}}</ref> សន្និសីទសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសស្តីពីកម្ពុជា ពីខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩១ បានដោះស្រាយទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-ចិន ហើយបានរួមចំណែកក្នុងការធ្វើសមាហរណកម្មប្រទេសចិនឡើងវិញ ទៅក្នុងកិច្ចចរចាពហុភាគីមហាអំណាច។ បន្ទាប់​ពី​វៀតណាម​ដក​ខ្លួន​ចេញ​ពី​កម្ពុជា ហើយ​បន្ទាប់​មក​ការ​បោះឆ្នោត​ដែល​ឧបត្ថម្ភ​ដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ឆ្នាំ១៩៩៣ បាន​ទទួល​ស្គាល់ និង​គាំទ្រ​រដ្ឋាភិបាល​ប្រជាធិបតេយ្យ​ថ្មី។ [[ឯកសារ:Treasure_Boat_Shipyard_-_story_relief_-_P1080085.JPG|រូបភាពតូច| រូបភាពសម័យទំនើបនៃដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់កងនាវា [[លោក Zheng He|សេង ហេ]] មកកាន់ប្រទេសកម្ពុជា។ ការធូរស្បើយនៅក្នុងឧទ្យាននាវាទូកកំណប់របស់ណានជីង]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៧មក ប្រទេសចិនបានចាប់ផ្តើមបង្កើតទំនាក់ទំនងកាន់តែជិតស្និទ្ធជាមួយរបប [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]] [[ហ៊ុន សែន]] ដែលធ្លាប់ជាមេដឹកនាំគាំទ្រវៀតណាម និងជា[[អ្នករត់ចោលស្រុក]]ពីខ្មែរក្រហមក្នុងអំឡុងពេលដែលវៀតណាមកាន់កាប់កម្ពុជា។ <ref name="CO"/> ថ្វីបើដំបូងឡើយ គាំទ្រដល់គូប្រជែងនយោបាយរបស់សម្ដេច ហ៊ុន សែន ព្រះអង្គម្ចាស់ [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] និង [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|គណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច]] របស់ព្រះអង្គ ចិនមិនពេញចិត្តនឹងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ រណឫទ្ធិ ក្នុងការកសាងទំនាក់ទំនងកាន់តែជិតស្និទ្ធជាមួយ [[តៃវ៉ាន់]] ដែលទាមទារដោយចិន។ <ref name="CO" /> ប្រឈមមុខនឹងភាពឯកោអន្តរជាតិបន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៩៧ ដែលនាំគាត់ឡើងកាន់អំណាច លោក ហ៊ុន សែន បានបណ្តុះទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយប្រទេសចិន ដែលប្រឆាំងនឹងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចក្នុង[[ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច|ការដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច]]មកលើកម្ពុជា។ <ref name="CO" /> ទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធរបស់ចិនជាមួយកម្ពុជាក៏បានបម្រើដើម្បីទទួលបានឥទ្ធិពលប្រឆាំងនឹងឥទ្ធិពលវៀតណាមនៅក្នុងតំបន់។ <ref name="BBC">{{Cite web |date=2006-04-08 |title=China gives Cambodia $600m in aid |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4890400.stm |access-date=2008-06-17 |website=[[BBC News]]}}</ref> ក្នុង​ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ​២០២០ កម្ពុជា​ជា​ប្រទេស​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​៥៣​ប្រទេស​ដែល​គាំទ្រច្បាប់សន្តិសុខជាតិហុងកុងនៅអង្គការ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ|សហប្រជាជាតិ]] ។ <ref name="">{{Cite web |last=Lawler |first=Dave |date=2 July 2020 |title=The 53 countries supporting China's crackdown on Hong Kong |url=https://www.axios.com/countries-supporting-china-hong-kong-law-0ec9bc6c-3aeb-4af0-8031-aa0f01a46a7c.html |access-date=3 July 2020 |website=[[Axios (website)|Axios]] |language=en |archivedate=12 មករា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220112070158/https://www.axios.com/countries-supporting-china-hong-kong-law-0ec9bc6c-3aeb-4af0-8031-aa0f01a46a7c.html |url-status=dead }}</ref> == ជំនួយរបស់ចិន == ក្នុង​ដំណើរ​ទស្សន​កិច្ច​របស់[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិន]][[វេន ជាប៉ាវ|លោក វេន ជៀប៉ាវ]] ចន្លោះ​ពី​ថ្ងៃ​ទី​៧ ដល់​ថ្ងៃ​ទី​៨ ខែ​មេសា ឆ្នាំ​២០០៦ ប្រទេស​ទាំង​ពីរ​បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​លើ​កិច្ច​ព្រមព្រៀង​ទ្វេភាគី​មួយ​ចំនួន និង​សន្ធិសញ្ញា​នៃ "ភាព​ជា​ដៃគូ​គ្រប់​ជ្រុងជ្រោយ​នៃ​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ"។ <ref name="CO"/> ប្រទេសចិនបានធ្វើពិពិធកម្មជំនួយ និងការវិនិយោគរបស់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយបានសន្យាផ្តល់ប្រាក់កម្ចី និងជំនួយចំនួន ៦០០លានដុល្លារអាមេរិក។ <ref name="CO" /> <ref name="BBC"/> ប្រទេស​ចិន​បាន​លុប​ចោល​បំណុល​ជាច្រើន​របស់​កម្ពុជា និង​បាន​ផ្តល់​កម្ចី​ថ្មី​ចំនួន ១២,៤ លាន​ដុល្លារ​សម្រាប់​ការ​សាងសង់​អគារ​ទីស្តីការ​គណៈរដ្ឋមន្ត្រី​របស់​រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា និង​ការ​ជួសជុល​ប្រាសាទ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត|អង្គរវត្ត]]និង​រមណីយដ្ឋាន​បេតិកភណ្ឌ។ <ref name="B"/> <ref name="BBC" /> ថវិកាប្រមាណ ២០០លានដុល្លារ ត្រូវបានផ្តល់ជាកម្ចីការប្រាក់ទាប សម្រាប់ការសាងសង់ស្ពានឆ្លងកាត់ [[ទន្លេមេគង្គ]] និង [[បឹងទន្លេសាប|ទន្លេសាប]] ។ ចិន​បាន​បង្កើត​ទំនាក់ទំនង​រឹងមាំ​ជាមួយ​កម្ពុជា ដោយ​ទទួលបាន​ច្រក​សមុទ្រ​របស់ខ្លួន​ដែល​អាច​អនុញ្ញាតឱ្យ​ចិន​ទាញយក​ទុនបម្រុង​ប្រេង​នៅ[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] ។ <ref name="BBC" /> ក្នុង​ដំណើរ​ទស្សនកិច្ច​នេះ លោកនាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន បាន​ពណ៌នា​ប្រទេស​ចិន​ថា​ជា «​មិត្ត​ជាទី​ទុកចិត្ត​បំផុត​របស់​កម្ពុជា​»​។ <ref name="CO" /> <ref name="BBC" /> ប្រទេសចិនក៏បានបណ្តុះទំនាក់ទំនងយោធាផងដែរ។ នៅក្រោយរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៩៧ ប្រទេសចិនបានផ្តល់ជំនួយយោធាចំនួន ២.៨លានដុល្លារ ហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមកបានផ្គត់ផ្គង់ឧបករណ៍យោធាជាច្រើន <ref>[http://www.nguoi-viet.com/absolutenm/anmviewer.asp?a=114948&z=5 Hoa Kỳ ngưng viện trợ, Trung Quốc tặng ngay Phnom Penh 257 quân xa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100627120241/http://www.nguoi-viet.com/absolutenm/anmviewer.asp?a=114948&z=5|date=2010-06-27}} {{In lang|vi}}</ref> ការបណ្តុះបណ្តាលកម្មាភិបាលយោធា និងប៉ូលីស និងនាវាកងទ័ពជើងទឹក ដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[ការជួញដូរគ្រឿងញៀន]]និង[[ការលួចចម្លង]] ។ <ref name="CO"/> ប្រទេសចិនក៏បានផ្តល់មូលនិធិដល់សាលា [[ភាសាចិន]] នៅកម្ពុជាផងដែរ។ <ref name="B"/> អន្តោប្រវេសន៍​របស់​ពលករ​ចិន​មក​កម្ពុជា​ក៏​បាន​កើនឡើង​ក្នុង​រយៈពេល​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​ចុង​ក្រោយ​នេះ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ប៉ាន់​ប្រមាណ​ថា​មាន​ចន្លោះ​ពី ៥០.០០០ ទៅ ៣០០.០០០ នាក់។ <ref name="B" /> [[ឯកសារ:Cambodian_Embassy_in_Beijing.JPG|រូបភាពតូច| ស្ថានទូតកម្ពុជាប្រចាំប្រទេសចិន]] == ឯកសារយោង == f0eay0cfriucdlqq449hh08xx9fguws 0 48305 334560 290119 2026-04-22T07:51:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334560 wikitext text/x-wiki '''ព្រះពុទ្ធមាស''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''ព្រះពុទ្ធមហាសុវណ្ណបដិមាករ''' ( {{Lang-th|พระพุทธมหาสุวรรณปฏิมากร}} ; {{Lang-sa|Buddhamahāsuvarṇapaṭimākara}} ) ដែល​គេ​ស្គាល់​ជា​ទូទៅ​ក្នុង​ភាសា​ថៃ​ថា '''ព្រះសុខោទ័យត្រៃមិត្រ''' ( {{Lang-th|พระสุโขทัยไตรมิตร}} ) គឺជា[[រូបចំលាក់|​រូបសំណាក​ព្រះពុទ្ធ​បដិមា​ព្រះ​បរម]][[ព្រះពុទ្ធរូប|ព្រះពុទ្ធរូបផ្ចាញ់មារ]][[ព្រះពុទ្ធផ្ចាញ់មារ|មាស]][[មាស|មួយអង្គ]] ​មាន​ទម្ងន់ ៥,៥ តោន (៥.៥០០ គីឡូក្រាម )។ វា​មាន​ទី​តាំង​នៅ​ក្នុង[[វត្តត្រិមិត|​វត្ត​ត្រៃមិត្រ]] [[បាងកក|ក្រុង​បាងកក]] [[ថៃ|ប្រទេស​ថៃ]] ។ នៅចំណុចមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់វា រូបសំណាកនេះត្រូវបានគ្របដោយស្រទាប់នៃ[[រូបចម្លាក់|ស៊ីម៉ង់ត៍គ្រើមៗ]] និងកញ្ចក់ពណ៌ដើម្បីលាក់តម្លៃពិតរបស់វា ហើយវានៅតែស្ថិតក្នុងស្ថានភាពនេះអស់រយៈពេលជិត២០០ឆ្នាំមកហើយ ដែលបញ្ចប់ទៅជាវត្តដែលមានសារៈសំខាន់តិចតួច។ ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ផ្លាស់​ប្តូរ​រូបសំណាក​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៥៥ ម្នាងសិលា​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រេះ​ចេញ ហើយ​មាស​ក៏​លេច​ចេញ​មក។ [[ឯកសារ:Golden buddha.jpg|រូបភាពតូច|ព្រះពុទ្ធមហាសុវណ្ណបដិមាករនៅវត្តត្រៃមិត្រនាទីក្រុងបាងកក ប្រទេសថៃ]] == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ប្រភពដើមនៃរូបសំណាកនេះគឺមិនច្បាស់លាស់។ វាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងរចនាប័ទ្ម[[អាណាចក្រសុខោទ័យ|រាជវង្សសុខោទ័យ]] នៃសតវត្សទី១៣-១៤ ទោះបីជាវាអាចត្រូវបានធ្វើឡើងបន្ទាប់ពីពេលនោះក៏ដោយ។ ព្រះកេសរបស់រូបបដិមាមានរាងដូចស៊ុត ដែល​បញ្ជាក់​ពី​ដើម​កំណើត​នៅ​សម័យ​សុខោទ័យ។ ដោយសារសិល្បៈសុខោទ័យមានឥទិ្ធពលរបស់ឥណ្ឌា <ref name="blogspot2007">{{Cite web |last=McKenzie |first=Peter |date=2007-05-07 |title=The Golden Buddha and the Man Himself |url=http://languageinstinct.blogspot.ca/2007/05/golden-budda-and-man-himself.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621112918/http://languageinstinct.blogspot.ca/2007/05/golden-budda-and-man-himself.html |archive-date=21 June 2013 |access-date=2013-06-23 |publisher=Languageinstinct.blogspot.ca |archivedate=2013-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130621112918/http://languageinstinct.blogspot.ca/2007/05/golden-budda-and-man-himself.html }}</ref> ហើយរូបចម្លាក់ធ្វើពីលោហធាតុរបស់ [[ព្រះពុទ្ធ]] ដែលធ្វើឡើងនៅប្រទេសឥណ្ឌាធ្លាប់ត្រូវបានគេយកទៅប្រទេសផ្សេងៗភាគច្រើនក្នុងសម័យប៉ាឡា។ <ref>{{Cite web |date=May 13–26, 1989 |title=Frontline Magazine (India) |url=http://frontline.in/archives.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006075040/http://frontline.in/archives.htm |archive-date=6 October 2011 |page=71 |access-date=2 មករា 2023 |archivedate=6 តុលា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006075040/http://frontline.in/archives.htm |url-status=dead }}</ref> [[ឯកសារ:Buddah_2IMG_7906.jpg|រូបភាពតូច| រូបរាងកេសារបស់បដិមាមានអាយុកាលតាំងពីសម័យសុខោទ័យ]] [[ឯកសារ:Side_view_of_buddha_statue.jpg|រូបភាពតូច| ទិដ្ឋភាពចំហៀងនៃរូបសំណាក]] អ្នកប្រាជ្ញខ្លះជឿថារូបសំណាកនេះត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងរឿង[[រមាស​ដែក|រចនារាមខាំហែង]] ដ៏ចម្រូងចម្រាស។ នៅក្នុងជួរទី២៣-២៧ នៃផ្ទាំងថ្មទីមួយនៃចេតិយ "ព្រះពុទ្ធរូបមាស" ត្រូវបានលើកឡើងថាមានទីតាំងនៅ "កណ្តាលក្រុងសុខោទ័យ" ដែលត្រូវបានបកស្រាយថាជាឯកសារយោងទៅកាន់ព្រះពុទ្ធមាស។ <ref name="wordpress1">{{Cite web |date=2006-12-15 |title=The Golden Buddha Image |url=http://teayeon.wordpress.com/phra-maha-mondop/about/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624013711/http://teayeon.wordpress.com/phra-maha-mondop/about/ |archive-date=24 June 2013 |access-date=2013-06-20 |publisher=Teayeon.wordpress.com}}</ref> នៅ​ពេល​ខ្លះ រូបសំណាក​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​បិទ​បាំង​ទាំងស្រុង​ដើម្បី​ការពារ​កុំ​ឱ្យ​គេ​លួច។ រូបសំណាកនេះត្រូវបានគ្របដោយស្រទាប់ក្រាស់នៃ[[រូបចម្លាក់|ស៊ីម៉ង់ត៍គ្រើមៗ]] ដែលត្រូវបានលាបពណ៌និងចាក់ដោយកញ្ចក់ពណ៌។ <ref name="blogspot2007"/> វាត្រូវបានគេជឿថា ការរុះរើនេះធ្វើឡើងមុនពេលការ[[សង្គ្រាមភូមា-សៀម (១៧៦៥-១៧៦៧)|បំផ្លិចបំផ្លាញនៃនគរអយុធ្យា]] ដោយពួកឈ្លានពានភូមានៅឆ្នាំំ១៧៦៧ ។ រូបសំណាកនេះនៅតែស្ថិតក្នុងចំណោមប្រាសាទអយុធ្យា ដោយមិនបានទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៍ខ្លាំងនោះទេ។ នៅឆ្នាំ១៨០១ ព្រះបាទ [[ពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក]] (រាមាទី១) នៃសៀម បន្ទាប់ពីបានតាំងទីក្រុងបាងកកជារាជធានីថ្មីនៃព្រះរាជាណាចក្រ ហើយបន្ទាប់ពីបានសាងសង់ប្រាសាទជាច្រើនក្នុងទីក្រុងបាងកក ទ្រង់បានបញ្ជាឱ្យនាំយកព្រះពុទ្ធរូបចាស់ៗជាច្រើនអង្គមកទីក្រុងបាងកក។ ប្រាសាទដែលខូចនៅទូទាំងប្រទេស។ <ref name="orgfree1">[http://gba.orgfree.com/history%20of%20golden%20buddha.html History of Golden Buddha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410031930/http://gba.orgfree.com/history%20of%20golden%20buddha.html|date=10 April 2013}} Thai Buddhist website</ref> នៅរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ចេស្ដាបតិន្ទ្រ|រាមាទី៣]] (១៨២៤-១៨៥១) រូបសំណាកដែលនៅតែគ្របដណ្ដប់ដោយសុីម៉ង់ត៍គ្រើមៗ ត្រូវបានដំឡើងជារូបសំណាកព្រះពុទ្ធនៅក្នុងអគារសំខាន់នៃវត្តចតុនារាម (វត្តព្រះយ៉ាក្រៃ) ក្នុងទីក្រុងបាងកក។ <ref>{{Cite web |date=1955-05-25 |title=Phra Sukhothai Trimitr (Golden buddha) |url=http://johnchocce.weebly.com/phra-sukhothai-trimitr-golden-buddha.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016084335/http://johnchocce.weebly.com/phra-sukhothai-trimitr-golden-buddha.html |archive-date=16 October 2013 |access-date=2013-06-20 |publisher=Johnchocce.weebly.com}}</ref> នៅពេលដែលវត្តជោតនារាម ដែលមានទីតាំងនៅជិតជីនាថោន លើទីតាំងនៃ[[អាស៊ីធីក|អាស៊ី]] ទីកទំនើបបានដួលរលំ និងត្រូវបានបិទ រូបសំណាកនេះត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅទីតាំងបច្ចុប្បន្ននៅវត្តត្រិមិតក្បែរនោះក្នុងឆ្នាំ១៩៣៥ ។ <ref name="wordpress1"/> នៅពេលនោះ វត្តត្រៃមិត្រ គឺជាវត្តដែលមានសារៈសំខាន់តិចតួច (ដូចជាវត្តពុទ្ធសាសនារាប់រយផ្សេងទៀតដែលមាននៅក្នុងទីក្រុងបាងកក)។ ដោយ​សារ​ប្រាសាទ​នេះ​មិន​មាន​អគារ​ធំ​ល្មម​សម្រាប់​ដាក់​រូបសំណាក​នោះ​ទេ វា​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​អស់​រយៈពេល ២០ ឆ្នាំ​ក្រោម​ដំបូល​ស័ង្កសី​ធម្មតា។ អត្តសញ្ញាណពិតនៃរូបសំណាកនេះត្រូវបានបំភ្លេចចោលអស់រយៈពេលជិត២០០ ឆ្នាំមកហើយ។ <ref>{{Cite web |last=Miller |first=Jeffrey |date=2005-06-02 |title=The Golden Buddha at Wat Traimit |url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=18,1271,0,0,1,0 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101110110144/http://buddhistchannel.tv/index.php?id=18,1271,0,0,1,0 |archive-date=2010-11-10 |access-date=2009-11-08 |website=The Korea Times |publisher=The Buddhist Channel |archivedate=2010-11-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101110110144/http://buddhistchannel.tv/index.php?id=18,1271,0,0,1,0 }}</ref> === ឯកសារយោង === 875jxbmtbv6u0i6i3fnwxjri8dp699t 0 49082 334541 298922 2026-04-22T02:20:46Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334541 wikitext text/x-wiki {{ត្រូវការឯកសារយោងបន្ថែមទៀត|date=January 2009}} [[ឯកសារ:Trade_Arrangements_in_Southeast_Asia.jpg|រូបភាពតូច|310x310ភីកសែល| ការរៀបចំពាណិជ្ជកម្មនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] '''តំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរី''' ( '''AFTA''' ) <ref>{{Cite web |title=AFTA & FTAs |url=http://www.aseansec.org/4920.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030044851/http://www.aseansec.org/4920.htm |archive-date=30 October 2012 |publisher=ASEAN Secretariat |access-date=8 ឧសភា 2023 |archivedate=4 មិថុនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130604121337/http://www.aseansec.org/4920.htm }}</ref> គឺជាកិច្ចព្រមព្រៀង[[ប្លុកពាណិជ្ជកម្ម]] ដោយ[[អាស៊ាន|សមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ដែលគាំទ្រដល់ពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុក និងផលិតកម្មក្នុងប្រទេសអាស៊ានទាំងអស់ និងសម្របសម្រួលការធ្វើសមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចជាមួយសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងតំបន់ និងអន្តរជាតិ។ <ref>{{Cite web |date=January 31, 2002 |title=The ASEAN Free Trade Area: Reaching Its Target – Opening Remarks of H.E. Rodolfo C. Severino, Secretary General of the Association of Southeast Asian Nations, at the AFTA 2002 Sympossium |url=https://bookshop.iseas.edu.sg/account/downloads/get/3017 |access-date=November 3, 2019}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ASEAN Free Trade Area (AFTA Council) |url=https://asean.org/asean-economic-community/asean-free-trade-area-afta-council/ |website=ASEAN &#124; One Vision One Identity One Community}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ASEAN leaders agree to create an ASEAN Free Trade Area - Singapore History |url=http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/bf07b77f-68fd-4473-9ccb-1197fe323cb8 |website=eresources.nlb.gov.sg}}</ref> វាឈរជា[[តំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរី]]ដ៏ធំ និងសំខាន់បំផុតមួយក្នុងពិភពលោក ហើយរួមជាមួយនឹងបណ្តាញដៃគូសន្ទនារបស់ខ្លួន បានជំរុញឱ្យមានវេទិកា និងប្លុកពហុភាគីធំៗមួយចំនួនរបស់ពិភពលោក រួមទាំង[[កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក]] [[កិច្ចប្រជុំអាស៊ីបូព៌ា|កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីបូព៌ា]] ។ និង [[ភាពជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ចទូលំទូលាយក្នុងតំបន់]] ។ <ref>{{Cite news|date=August 2018|title=India at the East Asia Summit|language=en|work=mea.gov.in|url=http://mea.gov.in/aseanindia/about-eas.htm}}</ref> <ref>{{Cite news|date=6 February 2016|title=Trade agreements are in ASEAN's best interests|work=East Asia Forum|url=http://www.eastasiaforum.org/2016/02/06/trade-agreements-are-in-aseans-best-interests/}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ASEAN's role in Asia Pacific: In the driver's seat or just a back-seat driver? |url=https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=1026&context=ami |website=ink.library.smu.edu.sg}}</ref> <ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.apec.org/About-Us/About-APEC/History |website=www.apec.org |language=en |access-date=2023-05-08 |archivedate=2019-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190304034820/http://apec.org/About-Us/About-APEC/History |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |last=Elec |first=Andrew |title=Back to Canberra: Founding APEC |url=https://www.pecc.org/resources/regional-cooperation/601-back-to-canberra-founding-apec/file |access-date=November 3, 2019}}</ref> <ref>{{Cite news|date=February 13, 2014|title=Understanding ASEAN free trade agreements|work=aseanbriefing.com|url=https://www.aseanbriefing.com/news/2014/02/13/understanding-aseans-free-trade-agreements.html}}</ref> កិច្ចព្រមព្រៀងតំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរីអាស៊ាន ត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩២ នៅប្រទេសសិង្ហបុរី។ នៅពេលដែលកិច្ចព្រមព្រៀងតំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរីអាស៊ាន ត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដំបូង អាស៊ានមានសមាជិកចំនួនប្រាំមួយគឺ [[ប្រ៊ុយណេ]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[ហ្វីលីពីន]] [[សិង្ហបុរី]] និង [[ថៃ]] ។ [[វៀតណាម]] ​បាន​ចូល​រួម​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៩៥ [[ឡាវ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|​មីយ៉ាន់ម៉ា]] ​ឆ្នាំ​១៩៩៧ និង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​កម្ពុជា]] ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩៩។ តំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរីអាស៊ាន ឥឡូវនេះមានប្រទេសទាំងដប់នៃអាស៊ាន។ អ្នក​មក​យឺត​ទាំង​បួន​ត្រូវ​បាន​តម្រូវ​ឱ្យ​ចុះ​ហត្ថលេខា​លើ​កិច្ច​ព្រម​ព្រៀងតំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរីអាស៊ាន ដើម្បី​ចូល​រួម​អាស៊ាន ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​បាន​ផ្តល់​ពេល​វេលា​យូរ​ជាង​នេះ ដើម្បី​បំពេញ​កាតព្វកិច្ច​កាត់​បន្ថយ​ពន្ធ​របស់តំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរីអាស៊ាន។ គោលដៅចម្បងរបស់តំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរីអាស៊ានស្វែងរក៖ * បង្កើនការប្រកួតប្រជែងរបស់អាស៊ានក្នុងនាមជាមូលដ្ឋានផលិតកម្មនៅក្នុងទីផ្សារពិភពលោក តាមរយៈការលុបបំបាត់នៅក្នុងអាស៊ាន នៃ [[ពន្ធ|ពន្ធគយ]] និងរបាំងមិនមែនពន្ធ។ និង * ទាក់ទាញ[[ការវិនិយោគផ្ទាល់ពីបរទេស]] មកអាស៊ាន។ យន្តការចម្បងសម្រាប់ការសម្រេចបាននូវគោលដៅបែបនេះគឺ គ្រោងការណ៍អនុគ្រោះពន្ធដែលមានប្រសិទ្ធភាពរួម ដែលបានបង្កើតកាលវិភាគជាដំណាក់កាលក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ ជាមួយនឹងគោលដៅដើម្បីបង្កើន ''អត្ថប្រយោជន៍ប្រកួតប្រជែងក្នុងតំបន់ដែលជាមូលដ្ឋានផលិតកម្មសម្រាប់ទីផ្សារពិភពលោក។'' == ឯកសារយោង == ib43fu3gwbek7covn82atrnis102zek 0 49763 334519 329166 2026-04-21T18:18:42Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334519 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geopolitical organization | name = កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី-ប៉ាស៊ីហ្វិក (APEC) | linking_name = កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី-ប៉ាស៊ីហ្វិក | symbol_type = | image_symbol = | symbol_width = | image_map = Asia-Pacific Economic Cooperation nations.svg | map_caption = សេដ្ឋកិច្ចសមាជិក APEC មានពណ៌បៃតង។ | org_type = វេទិកាសេដ្ឋកិច្ច | membership_type = សមាជិក | membership = 21 សមាជិក {{Hidden |headerstyle = background:transparent;text-align:left;line-height:1.0em;font-weight:normal; |header = {{raise|0.35em|}} |contentstyle = padding-top:0.3em;font-size:105%; |content = {{unbulleted list | '''{{AUS}} | {{BRN}} | {{CAN}} | {{CHL}} | {{CHN}} | {{HKG}} | {{IDN}} | {{JAP}} | {{KOR}} | {{MYS}} | {{MEX}} | {{NZL}} | {{PNG}} | {{PER}} | {{PHL}} | {{RUS}} | {{SIN}} | {{TWN}}| {{THA}} | {{USA}} | {{VIE}}}}''' }} | admin_center_type = ទីស្នាក់ការកណ្តាល | admin_center = {{SGP}} | leader_title1 = ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ APEC 2023 | leader_name1 = {{USA}} [[ចូ បៃដិន]] | leader_title2 = នាយកប្រតិបត្តិ | leader_name2 = {{MYS}} រ៉េបេកាហ្វាទីម៉ាសាន់តាម៉ារីយ៉ា | leader_title3 = | leader_name3 = | established = 1989 | official_website = [http://www.apec.org/ www.apec.org] | demonym = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | today = }}វេទិកា'''កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី-ប៉ាស៊ីហ្វិក''' ('''APEC''') គឺជាវេទិកានៃសេដ្ឋកិច្ចសមាជិកអាស៊ាន ២១ ប៉ាស៊ីហ្វិក ដែលមានគោលដៅពង្រឹងទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយ។<ref>{{Cite web |title=Member Economies |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec/member-economies |access-date=2023-11-22 |website=APEC |language=en |archivedate=2018-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180928160451/http://apec.org/About-Us/About-APEC/Member-Economies |url-status=dead }}</ref> APEC ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ 1989 ក្នុង​ការ​ឆ្លើយ​តប​ទៅ​នឹង​ការ​កើន​ឡើង​ការ​ពឹង​ផ្អែក​គ្នា​នៃ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក​និង​ការ​កើត​ឡើង​នៃ​ប្លុក​ពាណិជ្ជកម្ម​ក្នុង​តំបន់​នៅ​ក្នុង​ផ្នែក​ផ្សេង​ទៀត​នៃ​ពិភពលោក; ដើម្បីកាត់បន្ថយការភ័យខ្លាចថាប្រទេសជប៉ុនដែលមានឧស្សាហកម្មខ្លាំង ([[ក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំបី|សមាជិកនៃ G8]]) នឹងគ្របដណ្តប់សកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក។ និងបង្កើតទីផ្សារថ្មីសម្រាប់ផលិតផលកសិកម្ម និងវត្ថុធាតុដើមនៅខាងក្រៅអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite web |date=2005-09-30 |title=Back to Canberra: Founding APEC |url=https://www.pecc.org/resources/doc_view/601-back-to-canberra-founding-apec |access-date=2023-11-22 |website=www.pecc.org |language=en-GB}}</ref> APEC មានអ្នកសង្កេតការណ៍ផ្លូវការចំនួនបី៖ លេខាធិការដ្ឋានសមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ក្រុមប្រឹក្សាសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចប៉ាស៊ីហ្វិក និងលេខាធិការដ្ឋានវេទិកាប្រជុំកោះប៉ាស៊ីហ្វិក។ ប្រទេសម្ចាស់ផ្ទះនៃឆ្នាំ APEC ជាធម្មតាត្រូវបានអញ្ជើញឱ្យចូលរួមកិច្ចប្រជុំ G20 ក្នុងនាមជាអ្នកតំណាងប្រចាំតំបន់ យោងតាមការណែនាំរបស់ G20។<ref>{{Cite web |title=APEC Observers |url=https://www.apec.org/about-us/how-apec-operates/apec-observers |access-date=2023-11-22 |website=APEC |language=en}}</ref> == សេដ្ឋកិច្ចសមាជិក<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec/history |access-date=2023-11-22 |website=APEC |language=en |archivedate=2019-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190304034820/http://apec.org/About-Us/About-APEC/History |url-status=dead }}</ref> == {| class="wikitable" |+ !សេដ្ឋកិច្ច សមាជិក !ឆ្នាំនៃការចូលមើល |- |{{AUS}} |1989 |- |{{BRN}} |1989 |- |{{CAN}} |1989 |- |{{IDN}} |1989 |- |{{JAP}} |1989 |- |{{KOR}} |1989 |- |{{MYS}} |1989 |- |{{NZL}} |1989 |- |{{PHL}} |1989 |- |{{SIN}} |1989 |- |{{THA}} |1989 |- |{{USA}} |1989 |- |{{CHN}}<ref>ប្រភេទនេះអនុវត្តចំពោះតែចិនដីគោកប៉ុណ្ណោះ។ តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសរបស់ខ្លួន៖ [[ហុងកុង]] និង [[ម៉ាកាវ]] ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាតំបន់សេដ្ឋកិច្ចដាច់ដោយឡែក។</ref> |1991 |- |{{HKG}}<ref>នៅពេលចូលរួមដំបូង វានៅតែជាអាណានិគមរបស់អង់គ្លេស។ បន្ទាប់មកនៅឆ្នាំ 1997 វាត្រូវបានប្រគល់ឱ្យប្រទេស[[ចិន]]វិញជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស។</ref> |1991 |- |{{TWN}}<ref>ចូលរួមក្រោមឈ្មោះ 'ចិនតៃប៉ិ' ដើម្បីកុំធ្វើឱ្យភាពតានតឹងរវាងខ្លួន និងចិនកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើង។</ref> |1991 |- |{{MEX}} |1993 |- |{{PNG}} |1993 |- |{{CHL}} |1994 |- |{{PER}} |1998 |- |{{RUS}} |1998 |- |{{VIE}} |1998 |} == កិច្ចប្រជុំ ថ្នាក់ ដឹកនាំ សេដ្ឋកិច្ច APEC ប្រចាំ ឆ្នាំ == {| class="wikitable" |+ !ឆ្នាំ និងកាលបរិច្ឆេទ !# !ប្រទេស !ទីក្រុង |- |6–7 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1989 |1ទី |{{AUS}} |កង់បេរ៉ា |- |29-31 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1990 |2ទី |{{SIN}} |សិង្ហបុរី |- |12–14 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1991 |3ទី |{{KOR}} |[[សេអ៊ូល]] |- |10-11 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1992 |4ទី |{{THA}} |[[បាងកក]] |- |19-20 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1993 |5ទី |{{USA}} |កោះប្លេក |- |15-16 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1994 |6ទី |{{IDN}} |បូហ្គ័រ |- |18-19 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1995 |7ទី |{{JAP}} |[[អូសាកា]] |- |24-25 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1996 |8ទី |{{PHL}} |[[ម៉ានីល]]/ស៊ូប៊ីក |- |24-25 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1997 |9ទី |{{CAN}} |[[វ៉ាន់ខូវឺ]] |- |17-18 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1998 |10ទី |{{MYS}} |[[គូឡាឡាំពួ]] |- |12-13 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1999 |11ទី |{{NZL}} |អុកឡឹន |- |15-16 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2000 |12ទី |{{BRN}} |[[បង់ដា⁠សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- |20-21 ខែតុលា ឆ្នាំ 2001 |13ទី |{{CHN}} |[[ស៊ាងហៃ]] |- |26-27 ខែតុលា ឆ្នាំ 2002 |14ទី |{{MEX}} |ឡូសកាបូស |- |20-21 ខែតុលា ឆ្នាំ 2003 |15ទី |{{THA}} |[[បាងកក]] |- |20-21 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2004 |16ទី |{{CHL}} |[[សាន់ទីអាហ្គោ]] |- |18-19 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2005 |17ទី |{{KOR}} |[[ប៊ូសាន]] |- |18-19 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2006 |18ទី |{{VIE}} |[[ហាណូយ]] |- |8-9 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 2007 |19ទី |{{AUS}} |[[ស៊ីដនី]] |- |22-23 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2008 |20ទី |{{PER}} |លីម៉ា |- |14-15 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2009 |21ទី |{{SIN}} |សិង្ហបុរី |- |13-14 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2010 |22ទី |{{JAP}} |យ៉ូកូហាម៉ា |- |12-13 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2011 |23ទី |{{USA}} |ហូណូលូលូ |- |9-10 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 2012 |24ទី |{{RUS}} |វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក |- |5-7 ខែតុលា ឆ្នាំ 2013 |25ទី |{{IDN}} |[[កោះបាលី]] |- |10-11 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2014 |26ទី |{{CHN}} |[[ប៉េកាំង]] |- |18-19 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2015 |27ទី |{{PHL}} |ប៉ាសាយ |- |19-20 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2016 |28ទី |{{PER}} |លីម៉ា |- |10-11 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2017 |29ទី |{{VIE}} |[[ដាណាង]] |- |17-18 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2018 |30ទី |{{PNG}} |ព័រម៉ូរែសប៊ី |- |16-17 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2019 ''(លុបចោល)'' |<s>31ទី</s> |{{CHL}} |[[សាន់ទីអាហ្គោ]] |- |20 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2020 |31ទី |{{MYS}} |[[គូឡាឡាំពួ]] (អនឡាញ) |- |16 ខែកក្កដា និងថ្ងៃទី 12 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2021 |32ទី |{{NZL}} |អុកឡឹន (អនឡាញ) |- |18-19 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2022 |33ទី |{{THA}} |[[បាងកក]] |- |15-17 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2023 |34ទី |{{USA}} |សាន់ ហ្វ្រាន់ស៊ីស្កូ |- |10-16 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2024 |35ទី |{{PER}} |គូស្កូ |- |31 ខែតុលា-1 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2025 |36ទី |{{KOR}} |គ្យុងជូ |} == មើល​បន្ថែម​ទៀត == * [[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] == ឯកសារយោង == <references /> h6oe8f14uyvm92g26h5d2rauvzswnev 0 50297 334561 334338 2026-04-22T08:01:52Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334561 wikitext text/x-wiki {{Short description|Traditional rite in some Asian countries}} {{Infobox holiday | holiday_name = Royal Ploughing Ceremony | type = Asian | image = Royal ploughing ceremony day 23.jpg | caption = Royal Ploughing Ceremony in Thailand, 2019 | official_name = {{indented plainlist| * {{lang|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}} {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} (Thailand) * {{lang|si|වප් මඟුල්}} {{transliteration|si|Vap Magula}} (Sri Lanka)<ref>[http://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/buddhist-religious-year Buddhist Religious Year]</ref> * {{lang|ta|பொன்னேர் உழுதல்}} {{transliteration|ta|Ponner Uzhuthal}} ([[Tamil Nadu]], India – ploughing with the golden plough)<ref> * {{lang|km|ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល}} {{transliteration|km|UNGEGN|Preăh Réach Pĭthi Chrát Preăh Neăngkoăl}} (Cambodia) [https://ta.wikipedia.org/s/ahd பொன்னேர் உழுதல்] (in Tamil)</ref>}} | nickname = {{hlist|The Ploughing Festival|Farmer's Day}} | observedby = [[Demographics of Cambodia|Cambodians]], [[Thai people|Thais]], and [[Demographics of Sri Lanka|Sri Lankans]] | longtype = {{ubl|National holiday (Cambodia, Thailand)|Regional festival (Sri Lanka)}} | significance = Beginning of the rice-growing season | date = 4th day of the 6th lunar month's waning&nbsp;moon (Cambodia)<ref>{{cite web|url=http://www.tourismcambodia.org/news/index.php?view=detail&nw=7|title=The Royal Ploughing Ceremony 2011|work=Tourism Cambodia|publisher=Ministry of Tourism, Cambodia|access-date=18 July 2011}}</ref>}} '''Royal Ploughing Ceremony''' ({{langx|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}, {{langx|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}, {{transliteration|km|UNGEGN|Preăh Réach Pĭthi Chrát Preăh Neăngkoăl}}; {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}}; {{langx|si|වප් මඟුල්}}, {{transliteration|si|Vap Magula}}), {langx|km|ព្រះរាជពិធីបុណ្យច្រត់ព្រះនង្គ័ល}} also known as '''The Ploughing Festival''', is an ancient royal rite held in many Asian countries to mark the traditional beginning of the [[rice]] growing season. The royal ploughing ceremony, called {{transliteration|my|Lehtun Mingala}} ({{lang|my|လယ်ထွန်မင်္ဂလာ}}, {{IPA|my|lɛ̀tʰʊ̀ɰ̃ mɪ̀ɰ̃ɡəlà|pron}}) or {{transliteration|my|Mingala Ledaw}} ({{lang|my|မင်္ဂလာလယ်တော်}}), was also practiced in pre-colonial Burma until 1885, when the [[Konbaung dynasty|monarchy]] was abolished. == ប្រពៃណីមុនសម័យរាមកេរ្តិ៍ == នៅក្នុងកំណែផ្សេងៗនៃរឿង [[រាមាយណៈ|រាមកេរ្តិ៍]] (Ramayana), នាង [[សីតា]] ដែលជាតួឯកស្រីបានលេចចេញពីដីដែលបានភ្ជួររាស់ក្នុងទម្រង់ជាទារក នៅពេលដែលព្រះបាទ [[ជនក]] ជាស្តេចនៃនគរ [[វិទេហៈ]] ភ្ជួរស្រែនៅក្នុងព្រះរាជពិធី។ នេះគឺជាកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងបំផុតទាក់ទងនឹងពិធីសាសនាកសិកម្មនេះ។ ប្រពៃណីនេះគឺជាពិធីសាសនាកសិកម្មទូទាំងតំបន់ [[មហាឥណ្ឌា]] (Greater India)។ == អាស៊ីអាគ្នេយ៍ == === ប្រទេសថៃ === នៅក្នុងប្រទេសថៃ ឈ្មោះទូទៅនៃព្រះរាជពិធីនេះគឺ {{tlit|th|RTGS|Raek Na Khwan}} ({{lang|th|แรกนาขวัญ}}) ដែលមានន័យចំៗថា "ការចាប់ផ្តើមដ៏មានសិរីមង្គលនៃរដូវដាំដុះស្រូវ"។ ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានគេហៅជាផ្លូវការថា {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ({{lang|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}) ដែលមានន័យចំៗថា "ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លដែលជាការកត់សម្គាល់នូវការចាប់ផ្តើមដ៏មានសិរីមង្គលនៃរដូវដាំដុះស្រូវ"។<ref>{{cite web|title=Royal Institute Dictionary 1999 |url=https://dictionary.orst.go.th/|publisher=Royal Institute of Thailand |date=2026 |access-date=2026-04-17 |location=Bangkok |language=th |quote=แรกนา, แรกนาขวัญ น. ชื่อพิธีเริ่มไถนา, ถ้าทําเป็นทางราชการ เรียกว่า พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ, แต่โดยทั่วไปมักเรียกว่า พระราชพิธีแรกนา หรือ พระราชพิธีแรกนาขวัญ }}</ref> ព្រះរាជពិធី {{tlit|th|RTGS|Raek Na Khwan}} នេះមានប្រភពដើមមកពីសាសនាហិណ្ឌូ។ ប្រទេសថៃក៏ប្រារព្ធពិធីខាងព្រះពុទ្ធសាសនាមួយផ្សេងទៀតដែលហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|พืชมงคล}}) ដែលមានន័យចំៗថា "សិរីមង្គលសម្រាប់ដំណាំ"។ ព្រះរាជពិធីនេះហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|พระราชพิธีพืชมงคล}})។<ref>{{cite web |title=Royal Institute Dictionary 1999 |url=http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp |publisher=Royal Institute of Thailand |date=2007 |access-date=2014-05-09 |location=Bangkok |language=th |quote=พืชมงคล [พืดชะ, พืด] น. ชื่อพระราชพิธีที่พระสงฆ์สวดเพื่อความเจริญของพืชพันธุ์ธัญญาหาร เรียกว่า พระราชพิธีพืชมงคล เป็นพระราชพิธีที่ทำก่อนพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ซึ่งเป็นพิธีพราหมณ์. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303000030/http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp |archive-date=2009-03-03 |archivedate=2009-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303000030/http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp }}</ref> ការបកប្រែជាផ្លូវការនៃ {{transliteration|th|Phuetcha Mongkhon}} គឺ "ពិធីបុណ្យច្រូតកាត់ (Harvest Festival)"។<ref name="harvest">{{cite journal | script-title=th:ประกาศสำนักคณะรัฐมนตรี เรื่อง กำหนดเวลาทำงานและวันหยุดราชการ (ฉบับที่ 11) พ.ศ. 2500 |trans-title=Announcement of the Office of the Prime Minister on Determination of Working Hours and Public Holidays (No. 11), BE 2500 (1957) | url = http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2500/D/088/2466.PDF | archive-url = https://web.archive.org/web/20140512231221/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2500/D/088/2466.PDF | url-status = dead | archive-date = May 12, 2014 | date = 1957-10-15 | access-date = 2014-05-09 | language = th | location = Bangkok | publisher = Cabinet Secretary | volume= 74, Part 88 | page = 2466 | journal = Government Gazette }}</ref> ព្រះបាទ [[មង្កុដ]] (Mongkut) (រាមាទី៤) បានបញ្ចូលព្រះរាជពិធីទាំងព្រះពុទ្ធសាសនា និងហិណ្ឌូសាសនាទៅជាព្រះរាជពិធីតែមួយហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ({{lang|th|พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}})។ ផ្នែកព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង [[ព្រះបរមរាជវាំងថៃ|ព្រះបរមរាជវាំង]] (Grand Palace) ជាមុនសិន ហើយបន្ទាប់មកផ្នែកហិណ្ឌូសាសនាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឯ [[សានមហ្លួង]] (Sanam Luang), [[ទីក្រុងបាងកក]]។<ref>{{cite web | script-title=th:ประวัติพระราชพิธีมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ |trans-title=History of the Royal Ploughing Ceremony | url = http://www.moac.go.th/ewt_news.php?nid=8822 | publisher = Ministry of Agriculture and Cooperatives | date = n.d. | access-date = 2014-05-09 | language = th}}</ref> ក្រដាសប្រាក់ស៊េរីទី២ ដែលបានបោះពុម្ពដំបូងក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[វជិរាវុធ]] (Vajiravudh) (រាមាទី៦) និងបន្តរហូតដល់រជ្ជកាលព្រះបាទ [[ប្រជាធិប៉ុក]] (Prajadhipok) (រាមាទី៧) មានរូបភាពព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លនៅផ្នែកខាងខ្នងនៃក្រដាសប្រាក់ទាំងប្រាំមួយប្រភេទ។<ref>{{cite web |url= http://www.bot.or.th/English/Banknotes/HistoryANdSeriesOfBanknotes/Pages/Banknote_Series02.aspx |title= Banknotes, Series 2 |date= February 23, 2012 |work= Banknotes > History and Series of Banknotes > |publisher= [[Bank of Thailand]] |quote= The design was printed on both sides.... |access-date= មេសា 16, 2026 |archivedate= កក្កដា 4, 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120704102039/http://www.bot.or.th/English/Banknotes/HistoryANdSeriesOfBanknotes/Pages/Banknote_Series02.aspx |url-status= dead }}</ref> ព្រះបាទរាមាទី៧ បានបញ្ឈប់ការអនុវត្តនេះនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩២០។ ពិធីនេះត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ដោយព្រះបាទ [[ភូមិបុលអតុល្យតេជៈ]] (Bhumibol Adulyadej) (រាមាទី៩)។<ref>[http://www.tatnews.org/events/events/2007/may/3173.asp Ancient rituals for a bountiful harvest], TAT News, retrieved 2007-5-10</ref><ref>[http://etna.mcot.net/query.php?nid=29321 Abundant crops expected in Thailand in 2007], Thai News Agency, MCOT, 2007-5-10</ref> ទាំងនៅក្នុង [[ប្រទេសកម្ពុជា]] និង [[ប្រទេសថៃ]] ព្រះរាជពិធីនេះជាទូទៅត្រូវបានធ្វើជាអធិបតីដោយព្រះមហាក្សត្រ ឬតំណាងដែលត្រូវបានចាត់តាំង។ ជួនកាល ព្រះមហាក្សត្រយាងចូលរួមដោយផ្ទាល់នៅក្នុងព្រះរាជពិធី ហើយទ្រង់ជាអ្នកកាន់នង្គ័លដើរតាមពីក្រោយគោដោយផ្ទាល់។ បច្ចុប្បន្ន ថ្ងៃដែលត្រូវប្រារព្ធព្រះរាជពិធី {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ត្រូវបានហៅថា ថ្ងៃ {{transliteration|th|Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|วันพืชมงคล}}, {{transliteration|th|RTGS|Wan Phuetcha Mongkhon}})។ ថ្ងៃនេះជាថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈតាំងពីឆ្នាំ ១៩៥៧ មកម៉្លេះ។<ref name="harvest" /> === ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា === [[File:Saya Chone's "Royal Ploughing Ceremony".png|thumb|គំនូរឆ្នាំ ១៩០៧ បង្ហាញពីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា]] [[File:Bodleian Library MS. Burm. a. 6. Parabeik illustrating royal pastimes 01-02.jpg|thumbnail|right|ព្រះមហាក្សត្រិយានីនៃភូមាទតមើលពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លដែលមានគោពីរ។ ថតចម្លងពីគំនូរពណ៌ទឹករបស់ភូមានៅសតវត្សទី១៨]] [[ពង្សាវតារភូមា]] តាមប្រពៃណីបានកំណត់ថាការចាប់ផ្តើមនៃពិធីនេះធ្វើឡើងនៅចុងទសវត្សរ៍ ៥០០ នៃគ.ស កំឡុងសម័យ [[រាជវង្សបាកាន]] (Pagan dynasty) នៅពេលដែលវាត្រូវបានប្រារព្ធឡើងដោយព្រះបាទ Htuntaik, Htunpyit និង Htunchit ដែលព្រះនាមរបស់ព្រះអង្គទាំងឡាយមានពាក្យថា 'htun' ឬ 'នង្គ័ល'។<ref name="mmp" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពិធីដ៏មានតម្លៃថ្លៃនេះមិនត្រូវបានធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំទេ ហើយក៏មិនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយគ្រប់ព្រះមហាក្សត្រទាំងអស់ដែរ។<ref name="mmp" /> ក្នុងអំឡុងពេលនៃពិធីនេះ ព្រះមហាក្សត្របានភ្ជួររាស់នៅលើទីធ្លាដែលបានកំណត់ជាពិសេសនៅខាងក្រៅព្រះបរមរាជវាំងដែលហៅថា {{transliteration|my|ledawgyi}} ({{lang|my|လယ်တော်ကြီး}}) ជាមួយគោពណ៌សដែលត្រូវបានតុបតែងដោយមាស និងប្រាក់ អមដោយព្រះអង្គម្ចាស់ និងមន្ត្រីរាជការ ដែលប្តូរវេនគ្នាភ្ជួរស្រែជាកិច្ចពិធី។<ref name="ss">{{cite book|last=Hardiman|first=John Percy|title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States|publisher=Government of Burma|year=1900|volume=2|pages=101}}</ref> ខណៈពេលដែលការភ្ជួររាស់កំពុងដំណើរការ សាសនាចារ្យ [[ព្រាហ្មណ៍]] បានបួងសួង និងថ្វាយដង្វាយដល់ទេវតាហិណ្ឌូទាំង១៥ ខណៈដែលក្រុមអ្នកថែរក្សា និងបូជាអ្នកតា ({{lang|my|နတ်ဆရာ, နတ်အုပ်, နတ်စော}}) បានអញ្ជើញ [[អ្នកតាភូមា (nat)|អ្នកតា]] ធំៗទាំង៣៧ (វិញ្ញាណម្ចាស់ស្រុក)។<ref name="ss" /> ពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លគឺជាពិធីសាសនាមួយដើម្បីបួងសួងសុំទឹកភ្លៀងពីទេវតា Moe Khaung Kyawzwa ({{lang|my|မိုးခေါင်ကျော်စွာ}}) ដើម្បីធានាបាននូវទិន្នផលល្អសម្រាប់នគរ ហើយវាក៏ជាវិធីមួយសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រដើម្បីបង្ហាញអង្គទ្រង់ជាស្តេចកសិករ ({{lang|my|တောင်သူကြီးမင်း}}) ដល់ប្រជារាស្ត្រផងដែរ។<ref name="mmp" /> === ប្រទេសកម្ពុជា === ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លគឺជាពិធីសាសនារាជវាំងដ៏ចំណាស់មួយដែលត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្រោមព្រះរាជធិបតីភាពរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីប្រកាសពីការមកដល់នៃរដូវដាំដុះស្រូវ និងព្យាករណ៍ពីទិន្នផលដំណាំនៃរដូវកាលខាងមុខ។<ref name=":0">{{Cite web|title=Royal Ploughing Ceremony cancelled|url=https://www.khmertimeskh.com/712206/royal-ploughing-ceremony-cancelled/|date=2020-04-12|website=Khmer Times|language=en-US|access-date=2020-05-03}}</ref> ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានស្គាល់ថាជា {{transliteration|km|UNGEGN|Preăh Réach Pĭthi Chrát Preăh Neăngkoăl}} ({{lang|km|ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល}}) ដែលផ្សំឡើងពីពាក្យ [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] ({{transliteration|km|UNGEGN|ព្រះ}}: ឋានន្តរស័ក្តិសក្តិសិទ្ធិ ឬរាជវាំង, {{transliteration|km|ច្រត់}}: សង្កត់ ឬភ្ជួរ) និងពាក្យ [[ភាសាបាលី|បាលី]]-[[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]]។ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លអាចត្រូវបានតាមដានត្រលប់ទៅសម័យ [[ហ្វូណន]] (សតវត្សទី១-ទី៦) និងត្រូវបាននាំយកមកពីប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ។ ព្រះរាជពិធីនេះក៏បានលេចឡើងនៅក្នុង [[រាមកេរ្តិ៍]] ដែលជាកំណែរឿងរាមាយណៈឥណ្ឌារបស់ខ្មែរ និងនៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ព្រះពុទ្ធសាសនាមួយចំនួនទៀតផងដែរ។<ref name=":1">{{Cite web|title=ប្រវត្តិនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល {{!}} Grand News|url=https://grandnewsasia.com/detail/96260/ |language=en-US |access-date=2020-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119221856/https://grandnewsasia.com/detail/96260/ |archive-date=19 January 2022}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|title=History of the Royal Ploughing Ceremony|url=https://www.khmertimeskh.com/56223/history-of-the-royal-ploughing-ceremony/|date=2015-05-05|website=Khmer Times|language=en-US|access-date=2020-05-03}}</ref> នៅ [[អង្គរបុរី និងភ្នំដា|អង្គរបុរី]] (អតីតរាជធានីនៃអាណាចក្រហ្វូណន) រូបចម្លាក់ [[ពលរាម]] (Balarama) កាន់នង្គ័លដែលមានអាយុកាលតាំងពីសតវត្សទី៦ ត្រូវបានរកឃើញ។ រូបចម្លាក់ទេវតានេះត្រូវបានឆ្លាក់ឡើងសម្រាប់ពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាភស្តុតាងដំបូងបំផុតទាក់ទងនឹងព្រះរាជពិធីនេះ។<ref name=":1" /> ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លត្រូវបានចាត់ទុកថាជាព្រះរាជពិធីមួយក្នុងចំណោមព្រះរាជពិធី [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] ដ៏សំខាន់បំផុត និងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។<ref name=":2" /> ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លនៅកម្ពុជាឆ្នាំ ២០២០ ត្រូវបានគ្រោងនឹងធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី ១០ ខែឧសភា ប៉ុន្តែត្រូវបានពន្យារពេលជាវិធានការការពារការរីករាលដាលនៃជំងឺកូវីដ១៩ នៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។<ref name=":0" /> == កាលបរិច្ឆេទ == កាលបរិច្ឆេទប្រពៃណីនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា គឺនៅដើមរដូវ [[បុណ្យចូលវស្សា|ចូលវស្សា]] នៅក្នុង [[ប្រតិទិនប្រពៃណីភូមា|ខែវ៉ាសូ (Waso) របស់ភូមា]] (ខែមិថុនា ដល់កក្កដា)។<ref>{{cite book |title=Burma under British rule--and before |last=Nisbet |first=John |year=1901 |publisher=University of Michigan Press |pages=333 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃទី ១២ ខែឧសភា នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងនៅថ្ងៃទី ១១ ខែឧសភា នៅក្នុងប្រទេសថៃ។ កាលបរិច្ឆេទជាទូទៅគឺនៅក្នុងខែឧសភា ប៉ុន្តែមានការប្រែប្រួលដោយសារវាត្រូវបានកំណត់ដោយ ''[[ហោរាសាស្ត្រ]]'' ({{langx|km|ហោរាសាស្រ្ត}}, {{transliteration|km|UNGEGN|hourasastr}}; {{langx|th|โหราศาสตร์}}, {{transliteration|th|RTGS|horasat}})។ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ព្រះរាជពិធី និងថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃចន្ទ ទី ១៣ ខែឧសភា។<ref>{{cite web|title=Royal Ploughing Ceremony - Chiang Mai Best|date=7 May 2013|url=http://chiangmaibest.com/royal-ploughing-ceremony/|access-date=13 May 2013|archivedate=30 វិច្ឆិកា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130104718/http://chiangmaibest.com/royal-ploughing-ceremony/|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ព្រះរាជពិធីនេះភាគច្រើនត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃអង្គារ ឬថ្ងៃសៅរ៍។ នៅក្នុងប្រទេសថៃ កាលបរិច្ឆេទ និងពេលវេលាពិតប្រាកដសម្រាប់ព្រឹត្តិការណ៍ប្រចាំឆ្នាំនេះត្រូវបានកំណត់ជារៀងរាល់ឆ្នាំដោយព្រាហ្មណ៍ព្រះរាជវាំង។ ការអនុវត្តនេះត្រូវបានបញ្ឈប់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩២០ ហើយត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញដោយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៩៦០។ ប្រសិនបើភ្លៀងមិនធ្លាក់បន្ទាប់ពីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លទេ ពិធីសុំទឹកភ្លៀងផ្សេងៗទៀតត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅប្រទេសកម្ពុជា ថៃ និងមីយ៉ាន់ម៉ា ដូចជាពិធីហែឆ្មា ''[[Hae Nang Maew]]'' ដើម្បីបួងសួងសុំទឹកភ្លៀងក្នុងករណីមានគ្រោះរាំងស្ងួត។<ref>{{Cite web |last=Daovisith |first=Douangbouppha |date=2023-10-15 |title=Preserving Rain Traditions in Southeast Asia |url=https://theaseanmagazine.asean.org/article/preserving-rain-traditions-in-southeast-asia/ |access-date=2024-04-30 |website=The ASEAN Magazine |language=en-US}}</ref> == ពិធីសាសនា == នៅក្នុងព្រះរាជពិធីនេះ [[គោ]] ឧសភរាជចំនួនពីរត្រូវបានទឹមនឹង [[នង្គ័ល]] ឈើ ហើយពួកវាភ្ជួររាស់ជារងនៅលើទីធ្លាប្រារព្ធពិធី ខណៈដែលគ្រាប់ពូជស្រូវត្រូវបានសាបព្រោះដោយ [[ព្រាហ្មណ៍]] រាជវាំង។ បន្ទាប់ពីការភ្ជួររាស់ គោត្រូវបានគេផ្តល់ឱ្យនូវចានអាហារ ដែលមានដូចជា ស្រូវ, [[ពោត]], [[សណ្តែកខៀវ]], [[ល្ង]], [[ស្មៅ]] កាត់ស្រស់ៗ, ទឹក និង [[ស្រាស]]។ អាស្រ័យលើអ្វីដែលគោបរិភោគ [[ហោរា]] និង [[ព្រាហ្មណ៍]] រាជវាំង ធ្វើការទស្សន៍ទាយថាតើរដូវដាំដុះខាងមុខនឹងទទួលបានទិន្នផលល្អ ឬអត់។ ព្រះរាជពិធីនេះមានឫសគល់ចេញពីជំនឿ [[ព្រាហ្មណ៍សាសនា]] ហើយត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីធានាបាននូវការប្រមូលផលល្អ។ ក្នុងករណីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា វាក៏អាចមានទំនាក់ទំនងនឹងព្រះពុទ្ធសាសនាផងដែរ។ នៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រពៃណីនៃពុទ្ធប្បវត្តិ ព្រះអង្គម្ចាស់ [[ព្រះពុទ្ធគោតម|សិទ្ធត្ថគោតម]] កាលនៅជាទារក បានបង្ហាញបដិហារ្យដំបូងរបស់ព្រះអង្គក្នុងអំឡុងពេលព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល ដោយទ្រង់បានគង់សមាធិនៅក្រោមដើម [[ជម្ពូព្រឹក្ស]] ({{lang|my|ဇမ္ဗုသပြေ}}) ដែលជាការបង្ហាញពីធម្មជាតិដ៏អស្ចារ្យរបស់ព្រះអង្គតាំងពីវ័យកុមារ។<ref name="mmp">{{cite journal|last=Khin Maung Nyunt |date=July 1997 |title=Lehtun Mingala (The Royal Ploughing Ceremony) |journal=Myanmar Perspectives |volume=3 |issue=7 |url=http://www.myanmar.com/gov/perspec/97July/min7-97.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/19991006060331/http://www.myanmar.com/gov/perspec/97July/min7-97.html |archive-date=October 6, 1999 }}</ref> == ពិធីស្រដៀងគ្នានៅប្រទេសជប៉ុន == ភារកិច្ចមួយក្នុងចំណោមភារកិច្ចរបស់ [[អធិរាជជប៉ុន]] ក្នុងនាមជាប្រធានសង្ឃសាសនា [[សាសនាស៊ីនតូ|ស៊ីនតូ]] គឺការដាំគ្រាប់ពូជស្រូវដំបូងតាមបែបពិធីសាសនានៅក្នុងវាលស្រែមួយដែលស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណ [[ព្រះបរមរាជវាំងតូក្យូ]]។ ព្រះអង្គក៏ជាអ្នកដែលអនុវត្តការប្រមូលផលដំបូងតាមបែបពិធីសាសនាផងដែរ។<ref>{{cite web |url=http://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ |title=Gohan: Standard White Rice |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814191429/https://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ |url-status=dead |archive-date=2016-08-14 |access-date=2026-04-16 |archivedate=2016-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160814191429/https://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://spice.stanford.edu/docs/145 |title=Rice: It's More Than Food In Japan |access-date=2012-10-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627093430/http://spice.stanford.edu/docs/145 |archive-date=2012-06-27 |archivedate=2012-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120627093430/http://spice.stanford.edu/docs/145 }}</ref> ==References== {{reflist}} peouvut2g0mln4sgdyxl5i0re3sj1mn 0 51798 334564 315344 2026-04-22T09:30:07Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334564 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = MiAmorSinTiempo.png | caption = | alt_name = | genre = [[Telenovela]] | creator = {{Plainlist| * ម៉ាថា ខារីលីយ៉ូ * គ្រីស្ទីណា ហ្គាស៊ីអា }} | based_on = | developer = | writer = {{Plainlist| * ហ្វឺណានឌូ ហ្គាស៊ីលីតា * ម៉ារីអូ អ៊ីបាន សានឆេស }} | screenplay = | story = | director = {{Plainlist| * ណេលីនហូ អាកូស្តា * លូស អេឌូអាដូ រ៉េអ៊ីអេស }} | creative_director = | starring = {{Plainlist| * [[ខាឡា អេស្គីវេល។]] * [[អានដ្រេស បៃដា]] * [[ឡេទីស៊ីអា កាលដឺរ៉ុន]] * [[ហួអាណា អារីអាស]] * [[ម៉ាណេ ដេឡា ប៉ារ៉ា]] * [[អាឡេហាន់ដ្រូ កាម៉ាចូ]] }} | theme_music_composer = | opentheme = {{Theme song|"មី អាម័រ ស៊ិន ទីអេមប៉ូ"|[[សាលីយ៉ា ឌូកាល់]]}} | endtheme = | composer = ហាវីអេរ អាសាលី | country = {{MEX}} | language = ភាសាអេស្ប៉ាញ | num_seasons = 1<!-- Or num_series. Increment when new seasons/series begin. See template documentation for more info. --> | num_episodes = 80<!-- Value is incremented when new episodes air. See template documentation for more info. --> | list_episodes = #Episodes | executive_producer = [[កាឡូស ម៉ូរ៉េណូ]] | producer = ហ៊ីលដា សាន់តានីឡា ហ្វឺណានដេស | news_editor = <!-- Content editor or editors of a current affairs/political show such as Newsnight. --> | location = | cinematography = | animator = | editor = | camera = [[កាមេរ៉ាច្រើន]] | runtime = <!-- Reliable source required --> | company = [[តេលេវីសា]] | network = [[ឡាស អេសត្រេយ៉ាស]] | first_aired = {{Start date|2024|07|15|df=y}} | last_aired = {{End date|2024|11|01|df=y}} | related = }} '''''មី អាម័រ ស៊ិន ទីអេមប៉ូ''''' ({{Lang-es|Mi amor sin tiempo}}) គឺជារឿងភាគទូរទស្សន៍[[ម៉ិកស៊ិក]]ផលិតដោយ [[កាឡូស ម៉ូរ៉េណូ]] សម្រាប់[[តេលេវីសា]]។<ref name="RadioFórmula">{{cite web |last1=Ferreyra |first1=Tzoali |title=Televisa vuelve a apostar a remakes; prepara nueva versión de exitosa novela de 1999 |url=https://www.radioformula.com.mx/espectaculos/2023/12/21/televisa-vuelve-apostar-remakes-prepara-nueva-version-de-exitosa-novela-de-1999-794931.html |website=Radio Fórmula |access-date=18 May 2024 |language=es |date=21 December 2023 |archivedate=18 ឧសភា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240518194552/https://www.radioformula.com.mx/espectaculos/2023/12/21/televisa-vuelve-apostar-remakes-prepara-nueva-version-de-exitosa-novela-de-1999-794931.html |url-status=dead }}</ref> វាសម្តែងដោយ [[ខាឡា អេស្គីវេល។]] [[អានដ្រេស បៃដា]] [[ឡេទីស៊ីអា កាលដឺរ៉ុន]] [[ហួអាណា អារីអាស]] [[ម៉ាណេ ដេឡា ប៉ារ៉ា]] និង [[អាឡេហាន់ដ្រូ កាម៉ាចូ]]។<ref>{{cite web |last1=Cortés |first1=Chema |title=Melodra+: "Mi Amor Sin Tiempo" y "El Ángel de Aurora", cartas fuertes de TelevisaUnivision |url=https://certezadiario.com/mi-amor-sin-tiempo-el-angel-de-aurora/ |website=certezadiario.com |access-date=18 May 2024 |language=es |date=13 May 2024}}</ref> វាត្រូវបានចាក់ផ្សាយនៅលើ[[ឡាស អេសត្រេយ៉ាស]]ចាប់ពីថ្ងៃទី 15 ខែកក្កដាដល់ថ្ងៃទី 1 ខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ 2024 ។<ref>{{cite web |title=¿Cuándo y a qué hora termina 'Mi Amor sin Tiempo'? Aquí todos los detalles |url=https://www.lasestrellas.tv/telenovelas/mi-amor-sin-tiempo/mi-amor-sin-tiempo-cuando-y-a-que-hora-termina-la-telenovela |website=lasestrellas.tv |access-date=28 October 2024 |language=es |date=28 October 2024}}</ref> == តារាសម្តែង == * [[ខាឡា អេស្គីវេល។]] សម្តែងជា ហ្វាទីម៉ា * [[អានដ្រេស បៃដា]] សម្តែងជា សេបាសៀន * [[ឡេទីស៊ីអា កាលដឺរ៉ុន]] សម្តែងជា ហ្គ្រីតា * [[ហួអាណា អារីអាស]] សម្តែងជា បាបារ៉ា * [[ម៉ាណេ ដេឡា ប៉ារ៉ា]] សម្តែងជា ដានីយ៉ែល * [[ការីម៉ិ ឡូហ្សាណូ]] សម្តែងជា រីណាតា * [[អាឡេហាន់ដ្រូ កាម៉ាចូ]] សម្តែងជា ហ្វេដឺរីកូ * [[ម៉ៃឃើល រ៉ុនដា]] សម្តែងជា អាឌ្រីន == ឯកសារយោង == {{Reflist}} == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * {{IMDb title|32383381}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស៊េរីទូរទស្សន៍ម៉ិកស៊ិក]] 3xd7g98uzx38tepw3q92iw9vdrqgwcw 0 51833 334535 333887 2026-04-22T01:48:19Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334535 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = បុរសឯកពិភពលោក | formation = {{start date|១៩៩៦}} | image = | founder = [[:en:Eric Morley|Eric Morley]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]] | location = [[អង់គ្លេស|ប្រទេសអង់គ្លេស]] | language = [[:en:English|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = [[:en:Julia Morley|Julia Morley]] | leader_title2 = អ្នកឈ្នះបច្ចុប្បន្ន | leader_name2 = [[:en:Daniel Mejía|Daniel Mejía]]<br>{{flagicon|Puerto Rico}} [[:en: Puerto Rico|ព័រតូរីកូ]] | budget = | website = https://www.mrworld.tv/ }} '''បុរសឯកពិភពលោក''' ({{Lang-en|Mister World}}) គឺ​ជា[[:en:Beauty pageant|កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរសអន្តរជាតិ]]​ដែល​បង្កើត​ឡើង​ដោយ[[បវរកញ្ញាពិភពលោក|​អង្គការ​បវរកញ្ញា​ពិភពលោក]]<ref>{{Cite news|work=[[El Nuevo Diario]]|title=Irlandés es elegido nuevo Mister Mundo|date=4 April 2010|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/71539|access-date=27 June 2013|language=es|archive-date=15 ធ្នូ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215034818/http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/71539|url-status=dead}}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៦។<ref>{{Cite news|work=[[People's Daily]]|title=World's most desirable men to face off in S. China|date=31 January 2007|url=http://english.peopledaily.com.cn/200701/31/eng20070131_346536.html|access-date=27 June 2013}}</ref>បេក្ខជនចូល​រួមប្រឡងនៅ​ក្នុងសកម្មភាព​ផ្សេងៗ​រួម​មាន[[:en:waterskiing|​ការ​ជិះ​ស្គី​លើ​ទឹក]] [[:en:mountain biking|ការជិះ​កង់​ឡើង​លើភ្នំ]] [[:en:swimming|ការហែលទឹក]] និង​ [[:en:marathon|ការរត់ប្រណាំងម៉ារ៉ាតុង]]។ [[:en:Mister World|បុរសឯកពិភពលោក]]បច្ចុប្បន្នគឺ [[:en:Daniel Mejía|Daniel Mejía]] មកពី[[:en:Puerto Rico|ព័រតូរីកូ]] ដែលបានគ្រងតំណែងនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៤ នៅ[[:en:Bình Thuận province|ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]] [[:en:Vietnam|ប្រទេសយួន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|BEL}} [[:en:Belgium|បែលហ្ស៊ិក]] | [[:en:Mister World 1996|Tom Nuyens]] | {{TUR}} | ៥០ |- | ១៩៩៨ | {{VEN}} | [[:en:Sandro Finoglio|Sandro Finoglio Esperanza]] | {{POR}} | ៤៣ |- | ២០០០ | {{flagicon|URY}} [[:en:Uruguay|អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | [[:en:Mister World 2000|Ignacio Kliche]] | {{flagicon|Scotland}} [[:en:Scotland|ស្កុតឡែន]] | ៣២ |- | ២០០៣ | {{BRA}} | [[:en:Gustavo Gianetti|Gustavo Cabral Narciso Gianetti]] | {{UK}} | ៣៨ |- | ២០០៧ | {{ESP}} | [[:en:Juan García Postigo|Juan García Postigo]] | {{CHN}} | ៥៦ |- | ២០១០ | {{IRL}} | [[:en:Kamal Ibrahim (presenter)|Kamal Ibrahim]] | {{flagicon|KOR}} [[:en:South Korea|កូរ៉េ]] | ៧៤ |- | ២០១២ | {{COL}} | [[:en:Francisco Escobar|Francisco Javier Escobar Parra]] | rowspan="3" | {{UK}} | ៤៨ |- | ២០១៤ | {{DEN}} | [[:en:Nicklas Pedersen (model)|Nicklas Pedersen]] | rowspan="2" | ៤៦ |- | ២០១៦ | {{IND}} | [[:en:Rohit Khandelwal|Rohit Khandelwal]] |- | ២០១៩ | {{flag|អង់គ្លេស}} | [[:en:Mister World 2019|Jack Heslewood]] | {{PHL}} | ៧២ |- | ២០២៤ | {{flagicon|PRI}} [[:en:Puerto Rico|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Daniel Mejía|Daniel Felip Mejía Romero]] | {{flagicon|VNM}} [[:en:Vietnam|យួន]] | ៦០ |- |២០២៦ | | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៤ | ថុល សុគន្ធរង្សី | [[ខេត្តកំពត]] | Unplaced | Top 30 Beauty with a Purpose & Top 36 Mr.World Talent |- | ២០១៩ | អ៊ូ សំខាន់ | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | Unplaced | Top 25 Top Model Challenge |- |} == ឯកសារយោង == efccrbqfzr8wrxyc0lmdaardb2ng6k9 334536 334535 2026-04-22T01:51:59Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334536 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = បុរសឯកពិភពលោក | formation = {{start date|១៩៩៦}} | image = | founder = [[:en:Eric Morley|Eric Morley]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]] | location = [[អង់គ្លេស|ប្រទេសអង់គ្លេស]] | language = [[:en:English|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = [[:en:Julia Morley|Julia Morley]] | leader_title2 = អ្នកឈ្នះបច្ចុប្បន្ន | leader_name2 = [[:en:Daniel Mejía|Daniel (Danny) Felipe Mejía Romero]]<br>{{flagicon|Puerto Rico}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | budget = | website = https://www.mrworld.tv/ }} '''បុរសឯកពិភពលោក''' ({{Lang-en|Mister World}}) គឺ​ជា[[:en:Beauty pageant|កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរសអន្តរជាតិ]]​ដែល​បង្កើត​ឡើង​ដោយ[[បវរកញ្ញាពិភពលោក|​អង្គការ​បវរកញ្ញា​ពិភពលោក]]<ref>{{Cite news|work=[[El Nuevo Diario]]|title=Irlandés es elegido nuevo Mister Mundo|date=4 April 2010|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/71539|access-date=27 June 2013|language=es|archive-date=15 ធ្នូ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215034818/http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/71539|url-status=dead}}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៦។<ref>{{Cite news|work=[[People's Daily]]|title=World's most desirable men to face off in S. China|date=31 January 2007|url=http://english.peopledaily.com.cn/200701/31/eng20070131_346536.html|access-date=27 June 2013}}</ref>បេក្ខជនចូល​រួមប្រឡងនៅ​ក្នុងសកម្មភាព​ផ្សេងៗ​រួម​មាន[[:en:waterskiing|​ការ​ជិះ​ស្គី​លើ​ទឹក]] [[:en:mountain biking|ការជិះ​កង់​ឡើង​លើភ្នំ]] [[:en:swimming|ការហែលទឹក]] និង​ [[:en:marathon|ការរត់ប្រណាំងម៉ារ៉ាតុង]]។ '''បុរសឯកពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្នគឺលោក [[:en:Daniel Mejía|Daniel (Danny) Felipe Mejía Romero]] មកពី[[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]]ដែលបានគ្រងតំណែងនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៤ នៅ[[ប៊ិញថ្វឹន|ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]] [[វៀតណាម|ប្រទេសយួន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|BEL}} [[:en:Belgium|បែលហ្ស៊ិក]] | [[:en:Mister World 1996|Tom Nuyens]] | {{TUR}} | ៥០ |- | ១៩៩៨ | {{VEN}} | [[:en:Sandro Finoglio|Sandro Finoglio Esperanza]] | {{POR}} | ៤៣ |- | ២០០០ | {{flagicon|URY}} [[:en:Uruguay|អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | [[:en:Mister World 2000|Ignacio Kliche]] | {{flagicon|Scotland}} [[:en:Scotland|ស្កុតឡែន]] | ៣២ |- | ២០០៣ | {{BRA}} | [[:en:Gustavo Gianetti|Gustavo Cabral Narciso Gianetti]] | {{UK}} | ៣៨ |- | ២០០៧ | {{ESP}} | [[:en:Juan García Postigo|Juan García Postigo]] | {{CHN}} | ៥៦ |- | ២០១០ | {{IRL}} | [[:en:Kamal Ibrahim (presenter)|Kamal Ibrahim]] | {{flagicon|KOR}} [[:en:South Korea|កូរ៉េ]] | ៧៤ |- | ២០១២ | {{COL}} | [[:en:Francisco Escobar|Francisco Javier Escobar Parra]] | rowspan="3" | {{UK}} | ៤៨ |- | ២០១៤ | {{DEN}} | [[:en:Nicklas Pedersen (model)|Nicklas Pedersen]] | rowspan="2" | ៤៦ |- | ២០១៦ | {{IND}} | [[:en:Rohit Khandelwal|Rohit Khandelwal]] |- | ២០១៩ | {{flag|អង់គ្លេស}} | [[:en:Mister World 2019|Jack Heslewood]] | {{PHL}} | ៧២ |- | ២០២៤ | {{flagicon|PRI}} [[:en:Puerto Rico|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Daniel Mejía|Daniel Felip Mejía Romero]] | {{flagicon|VNM}} [[:en:Vietnam|យួន]] | ៦០ |- |២០២៦ | | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៤ | ថុល សុគន្ធរង្សី | [[ខេត្តកំពត]] | Unplaced | Top 30 Beauty with a Purpose & Top 36 Mr.World Talent |- | ២០១៩ | អ៊ូ សំខាន់ | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | Unplaced | Top 25 Top Model Challenge |- |} == ឯកសារយោង == 0sfo9jb30q6s9ljejbb85d2slkwokqa 334537 334536 2026-04-22T01:53:07Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334537 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = បុរសឯកពិភពលោក | formation = {{start date|១៩៩៦}} | image = | founder = [[:en:Eric Morley|Eric Morley]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]] | location = [[អង់គ្លេស|ប្រទេសអង់គ្លេស]] | language = [[:en:English|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = [[:en:Julia Morley|Julia Morley]] | leader_title2 = អ្នកឈ្នះបច្ចុប្បន្ន | leader_name2 = [[:en:Daniel Mejía|Daniel (Danny) Felipe Mejía Romero]]<br>{{flagicon|Puerto Rico}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | budget = | website = https://www.mrworld.tv/ }} '''បុរសឯកពិភពលោក''' ({{Lang-en|Mister World}}) គឺ​ជា[[:en:Beauty pageant|កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរសអន្តរជាតិ]]​ដែល​បង្កើត​ឡើង​ដោយ[[បវរកញ្ញាពិភពលោក|​អង្គការ​បវរកញ្ញា​ពិភពលោក]]<ref>{{Cite news|work=[[El Nuevo Diario]]|title=Irlandés es elegido nuevo Mister Mundo|date=4 April 2010|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/71539|access-date=27 June 2013|language=es|archive-date=15 ធ្នូ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215034818/http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/71539|url-status=dead}}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៦។<ref>{{Cite news|work=[[People's Daily]]|title=World's most desirable men to face off in S. China|date=31 January 2007|url=http://english.peopledaily.com.cn/200701/31/eng20070131_346536.html|access-date=27 June 2013}}</ref>បេក្ខជនចូល​រួមប្រឡងនៅ​ក្នុងសកម្មភាព​ផ្សេងៗ​រួម​មាន[[:en:waterskiing|​ការ​ជិះ​ស្គី​លើ​ទឹក]] [[:en:mountain biking|ការជិះ​កង់​ឡើង​លើភ្នំ]] [[:en:swimming|ការហែលទឹក]] និង​ [[:en:marathon|ការរត់ប្រណាំងម៉ារ៉ាតុង]]។ '''បុរសឯកពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្នគឺលោក [[:en:Daniel Mejía|Daniel (Danny) Felipe Mejía Romero]] មកពី[[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]]ដែលបានគ្រងតំណែងនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៤ នៅ[[ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]] [[វៀតណាម|ប្រទេសយួន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|BEL}} [[:en:Belgium|បែលហ្ស៊ិក]] | [[:en:Mister World 1996|Tom Nuyens]] | {{TUR}} | ៥០ |- | ១៩៩៨ | {{VEN}} | [[:en:Sandro Finoglio|Sandro Finoglio Esperanza]] | {{POR}} | ៤៣ |- | ២០០០ | {{flagicon|URY}} [[:en:Uruguay|អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | [[:en:Mister World 2000|Ignacio Kliche]] | {{flagicon|Scotland}} [[:en:Scotland|ស្កុតឡែន]] | ៣២ |- | ២០០៣ | {{BRA}} | [[:en:Gustavo Gianetti|Gustavo Cabral Narciso Gianetti]] | {{UK}} | ៣៨ |- | ២០០៧ | {{ESP}} | [[:en:Juan García Postigo|Juan García Postigo]] | {{CHN}} | ៥៦ |- | ២០១០ | {{IRL}} | [[:en:Kamal Ibrahim (presenter)|Kamal Ibrahim]] | {{flagicon|KOR}} [[:en:South Korea|កូរ៉េ]] | ៧៤ |- | ២០១២ | {{COL}} | [[:en:Francisco Escobar|Francisco Javier Escobar Parra]] | rowspan="3" | {{UK}} | ៤៨ |- | ២០១៤ | {{DEN}} | [[:en:Nicklas Pedersen (model)|Nicklas Pedersen]] | rowspan="2" | ៤៦ |- | ២០១៦ | {{IND}} | [[:en:Rohit Khandelwal|Rohit Khandelwal]] |- | ២០១៩ | {{flag|អង់គ្លេស}} | [[:en:Mister World 2019|Jack Heslewood]] | {{PHL}} | ៧២ |- | ២០២៤ | {{flagicon|PRI}} [[:en:Puerto Rico|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Daniel Mejía|Daniel Felip Mejía Romero]] | {{flagicon|VNM}} [[:en:Vietnam|យួន]] | ៦០ |- |២០២៦ | | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៤ | ថុល សុគន្ធរង្សី | [[ខេត្តកំពត]] | Unplaced | Top 30 Beauty with a Purpose & Top 36 Mr.World Talent |- | ២០១៩ | អ៊ូ សំខាន់ | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | Unplaced | Top 25 Top Model Challenge |- |} == ឯកសារយោង == pv92y6r67ydpu278iwzja8l2sjs1zrx 334538 334537 2026-04-22T01:57:04Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា */ 334538 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = បុរសឯកពិភពលោក | formation = {{start date|១៩៩៦}} | image = | founder = [[:en:Eric Morley|Eric Morley]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]] | location = [[អង់គ្លេស|ប្រទេសអង់គ្លេស]] | language = [[:en:English|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = [[:en:Julia Morley|Julia Morley]] | leader_title2 = អ្នកឈ្នះបច្ចុប្បន្ន | leader_name2 = [[:en:Daniel Mejía|Daniel (Danny) Felipe Mejía Romero]]<br>{{flagicon|Puerto Rico}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | budget = | website = https://www.mrworld.tv/ }} '''បុរសឯកពិភពលោក''' ({{Lang-en|Mister World}}) គឺ​ជា[[:en:Beauty pageant|កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរសអន្តរជាតិ]]​ដែល​បង្កើត​ឡើង​ដោយ[[បវរកញ្ញាពិភពលោក|​អង្គការ​បវរកញ្ញា​ពិភពលោក]]<ref>{{Cite news|work=[[El Nuevo Diario]]|title=Irlandés es elegido nuevo Mister Mundo|date=4 April 2010|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/71539|access-date=27 June 2013|language=es|archive-date=15 ធ្នូ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215034818/http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/71539|url-status=dead}}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៦។<ref>{{Cite news|work=[[People's Daily]]|title=World's most desirable men to face off in S. China|date=31 January 2007|url=http://english.peopledaily.com.cn/200701/31/eng20070131_346536.html|access-date=27 June 2013}}</ref>បេក្ខជនចូល​រួមប្រឡងនៅ​ក្នុងសកម្មភាព​ផ្សេងៗ​រួម​មាន[[:en:waterskiing|​ការ​ជិះ​ស្គី​លើ​ទឹក]] [[:en:mountain biking|ការជិះ​កង់​ឡើង​លើភ្នំ]] [[:en:swimming|ការហែលទឹក]] និង​ [[:en:marathon|ការរត់ប្រណាំងម៉ារ៉ាតុង]]។ '''បុរសឯកពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្នគឺលោក [[:en:Daniel Mejía|Daniel (Danny) Felipe Mejía Romero]] មកពី[[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]]ដែលបានគ្រងតំណែងនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៤ នៅ[[ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]] [[វៀតណាម|ប្រទេសយួន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|BEL}} [[:en:Belgium|បែលហ្ស៊ិក]] | [[:en:Mister World 1996|Tom Nuyens]] | {{TUR}} | ៥០ |- | ១៩៩៨ | {{VEN}} | [[:en:Sandro Finoglio|Sandro Finoglio Esperanza]] | {{POR}} | ៤៣ |- | ២០០០ | {{flagicon|URY}} [[:en:Uruguay|អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | [[:en:Mister World 2000|Ignacio Kliche]] | {{flagicon|Scotland}} [[:en:Scotland|ស្កុតឡែន]] | ៣២ |- | ២០០៣ | {{BRA}} | [[:en:Gustavo Gianetti|Gustavo Cabral Narciso Gianetti]] | {{UK}} | ៣៨ |- | ២០០៧ | {{ESP}} | [[:en:Juan García Postigo|Juan García Postigo]] | {{CHN}} | ៥៦ |- | ២០១០ | {{IRL}} | [[:en:Kamal Ibrahim (presenter)|Kamal Ibrahim]] | {{flagicon|KOR}} [[:en:South Korea|កូរ៉េ]] | ៧៤ |- | ២០១២ | {{COL}} | [[:en:Francisco Escobar|Francisco Javier Escobar Parra]] | rowspan="3" | {{UK}} | ៤៨ |- | ២០១៤ | {{DEN}} | [[:en:Nicklas Pedersen (model)|Nicklas Pedersen]] | rowspan="2" | ៤៦ |- | ២០១៦ | {{IND}} | [[:en:Rohit Khandelwal|Rohit Khandelwal]] |- | ២០១៩ | {{flag|អង់គ្លេស}} | [[:en:Mister World 2019|Jack Heslewood]] | {{PHL}} | ៧២ |- | ២០២៤ | {{flagicon|PRI}} [[:en:Puerto Rico|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Daniel Mejía|Daniel Felip Mejía Romero]] | {{flagicon|VNM}} [[:en:Vietnam|យួន]] | ៦០ |- |២០២៦ | | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៤ | ថុល សុគន្ធរង្សី | [[ខេត្តកំពត]] | Unplaced | Top 30 Beauty with a Purpose & Top 36 Mr.World Talent |- | ២០១៩ | អ៊ូ សំខាន់ | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | Unplaced | Top 25 Top Model Challenge |- |} == ឯកសារយោង == h31o4f05mamwq6xqp0orbfh7okczk5n 334539 334538 2026-04-22T02:08:10Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ */ 334539 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = បុរសឯកពិភពលោក | formation = {{start date|១៩៩៦}} | image = | founder = [[:en:Eric Morley|Eric Morley]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]] | location = [[អង់គ្លេស|ប្រទេសអង់គ្លេស]] | language = [[:en:English|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = [[:en:Julia Morley|Julia Morley]] | leader_title2 = អ្នកឈ្នះបច្ចុប្បន្ន | leader_name2 = [[:en:Daniel Mejía|Daniel (Danny) Felipe Mejía Romero]]<br>{{flagicon|Puerto Rico}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | budget = | website = https://www.mrworld.tv/ }} '''បុរសឯកពិភពលោក''' ({{Lang-en|Mister World}}) គឺ​ជា[[:en:Beauty pageant|កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរសអន្តរជាតិ]]​ដែល​បង្កើត​ឡើង​ដោយ[[បវរកញ្ញាពិភពលោក|​អង្គការ​បវរកញ្ញា​ពិភពលោក]]<ref>{{Cite news|work=[[El Nuevo Diario]]|title=Irlandés es elegido nuevo Mister Mundo|date=4 April 2010|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/71539|access-date=27 June 2013|language=es|archive-date=15 ធ្នូ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215034818/http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/71539|url-status=dead}}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៦។<ref>{{Cite news|work=[[People's Daily]]|title=World's most desirable men to face off in S. China|date=31 January 2007|url=http://english.peopledaily.com.cn/200701/31/eng20070131_346536.html|access-date=27 June 2013}}</ref>បេក្ខជនចូល​រួមប្រឡងនៅ​ក្នុងសកម្មភាព​ផ្សេងៗ​រួម​មាន[[:en:waterskiing|​ការ​ជិះ​ស្គី​លើ​ទឹក]] [[:en:mountain biking|ការជិះ​កង់​ឡើង​លើភ្នំ]] [[:en:swimming|ការហែលទឹក]] និង​ [[:en:marathon|ការរត់ប្រណាំងម៉ារ៉ាតុង]]។ '''បុរសឯកពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្នគឺលោក [[:en:Daniel Mejía|Daniel (Danny) Felipe Mejía Romero]] មកពី[[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]]ដែលបានគ្រងតំណែងនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៤ នៅ[[ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]] [[វៀតណាម|ប្រទេសយួន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|BEL}} [[បែលហ្ស៊ិក|បែលហ្ស៊ិក]] | [[:en:Mister World 1996|Tom Nuyens]] | {{flagicon|TUR}} [[តួកគី|តួកគីយ៉េ]] | ៥០ |- | ១៩៩៨ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Sandro Finoglio|Sandro Finoglio Esperanza]] | {{flagicon|POR}} [[ព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយហ្គាល់]] | ៤៣ |- | ២០០០ | {{flagicon|URY}} [[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ|អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | [[:en:Mister World 2000|Ignacio Kliche]] | {{flagicon|SCO}} [[ស្កុតឡែន|ស្កុតឡែន]] | ៣២ |- | ២០០៣ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Gustavo Gianetti|Gustavo Cabral Narciso Gianetti]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៣៨ |- | ២០០៧ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Juan García Postigo|Juan García Postigo]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ៥៦ |- | ២០១០ | {{flagicon|IRL}} [[អៀរឡង់|អៀរឡង់]] | [[:en:Kamal Ibrahim (presenter)|Kamal Ibrahim]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៧៤ |- | ២០១២ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Francisco Escobar|Francisco Javier Escobar Parra]] | rowspan = "3" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៤៨ |- | ២០១៤ | {{flagicon|DEN}} [[ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] | [[:en:Nicklas Pedersen (model)|Nicklas Pedersen]] | rowspan = "2" | ៤៦ |- | ២០១៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Rohit Khandelwal|Rohit Khandelwal]] |- | ២០១៩ | {{flagicon|ENG}} [[អង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | [[:en:Mister World 2019|Jack Heslewood]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៧២ |- | ២០២៤ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Daniel Mejía|Daniel Felip Mejía Romero]] | {{flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | ៦០ |- | ២០២៦ | | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៤ | ថុល សុគន្ធរង្សី | [[ខេត្តកំពត]] | Unplaced | Top 30 Beauty with a Purpose & Top 36 Mr.World Talent |- | ២០១៩ | អ៊ូ សំខាន់ | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | Unplaced | Top 25 Top Model Challenge |- |} == ឯកសារយោង == 7u8afo778zi467s9fj7bjd60lmt1gzu 334540 334539 2026-04-22T02:13:44Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ */ 334540 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = បុរសឯកពិភពលោក | formation = {{start date|១៩៩៦}} | image = | founder = [[:en:Eric Morley|Eric Morley]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]] | location = [[អង់គ្លេស|ប្រទេសអង់គ្លេស]] | language = [[:en:English|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = [[:en:Julia Morley|Julia Morley]] | leader_title2 = អ្នកឈ្នះបច្ចុប្បន្ន | leader_name2 = [[:en:Daniel Mejía|Daniel (Danny) Felipe Mejía Romero]]<br>{{flagicon|Puerto Rico}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | budget = | website = https://www.mrworld.tv/ }} '''បុរសឯកពិភពលោក''' ({{Lang-en|Mister World}}) គឺ​ជា[[:en:Beauty pageant|កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរសអន្តរជាតិ]]​ដែល​បង្កើត​ឡើង​ដោយ[[បវរកញ្ញាពិភពលោក|​អង្គការ​បវរកញ្ញា​ពិភពលោក]]<ref>{{Cite news|work=[[El Nuevo Diario]]|title=Irlandés es elegido nuevo Mister Mundo|date=4 April 2010|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/71539|access-date=27 June 2013|language=es|archive-date=15 ធ្នូ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215034818/http://www.elnuevodiario.com.ni/variedades/71539|url-status=dead}}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៦។<ref>{{Cite news|work=[[People's Daily]]|title=World's most desirable men to face off in S. China|date=31 January 2007|url=http://english.peopledaily.com.cn/200701/31/eng20070131_346536.html|access-date=27 June 2013}}</ref>បេក្ខជនចូល​រួមប្រឡងនៅ​ក្នុងសកម្មភាព​ផ្សេងៗ​រួម​មាន[[:en:waterskiing|​ការ​ជិះ​ស្គី​លើ​ទឹក]] [[:en:mountain biking|ការជិះ​កង់​ឡើង​លើភ្នំ]] [[:en:swimming|ការហែលទឹក]] និង​ [[:en:marathon|ការរត់ប្រណាំងម៉ារ៉ាតុង]]។ '''បុរសឯកពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្នគឺលោក [[:en:Daniel Mejía|Daniel (Danny) Felipe Mejía Romero]] មកពី[[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]]ដែលបានគ្រងតំណែងនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៤ នៅ[[ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]] [[វៀតណាម|ប្រទេសយួន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ១៩៩៦ | {{flagicon|BEL}} [[បែលហ្ស៊ិក|បែលហ្ស៊ិក]] | [[:en:Mister World 1996|Tom Nuyens]] | {{flagicon|TUR}} [[តួកគី|តួកគីយ៉េ]] | ៥០ |- | ១៩៩៨ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Sandro Finoglio|Sandro Finoglio Esperanza]] | {{flagicon|POR}} [[ព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយហ្គាល់]] | ៤៣ |- | ២០០០ | {{flagicon|URY}} [[អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ|អ៊ុយរ៉ាហ្គាយ]] | [[:en:Mister World 2000|Ignacio Kliche]] | {{flagicon|SCO}} [[ស្កុតឡែន|ស្កុតឡែន]] | ៣២ |- | ២០០៣ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Gustavo Gianetti|Gustavo Cabral Narciso Gianetti]] | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៣៨ |- | ២០០៧ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[:en:Juan García Postigo|Juan García Postigo]] | {{flagicon|CHN}} [[ចិន|ចិន]] | ៥៦ |- | ២០១០ | {{flagicon|IRL}} [[អៀរឡង់|អៀរឡង់]] | [[:en:Kamal Ibrahim (presenter)|Kamal Ibrahim]] | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | ៧៤ |- | ២០១២ | {{flagicon|COL}} [[កូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] | [[:en:Francisco Escobar|Francisco Javier Escobar Parra]] | rowspan = "3" | {{flagicon|UK}} [[ចក្រភពអង់គ្លេស|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | ៤៨ |- | ២០១៤ | {{flagicon|DEN}} [[ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] | [[:en:Nicklas Pedersen (model)|Nicklas Pedersen]] | rowspan = "2" | ៤៦ |- | ២០១៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Rohit Khandelwal|Rohit Khandelwal]] |- | ២០១៩ | {{flagicon|ENG}} [[អង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | [[:en:Mister World 2019|Jack Heslewood]] | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ៧២ |- | ២០២៤ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Daniel Mejía|Daniel (Danny) Felipe Mejía Romero]] | {{flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | ៦០ |- | | | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៤ | ថុល សុគន្ធរង្សី | [[ខេត្តកំពត]] | Unplaced | Top 30 Beauty with a Purpose & Top 36 Mr.World Talent |- | ២០១៩ | អ៊ូ សំខាន់ | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | Unplaced | Top 25 Top Model Challenge |- |} == ឯកសារយោង == 2p6goulreki4cdmaqgirtgzbxhr14uu 0 51921 334558 316537 2026-04-22T05:24:37Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334558 wikitext text/x-wiki '''''នំ Bánh xèo'''''ដែលពេញនិយមនៅវៀតណាម។ <ref>Quynh Chau Pham, ''Vietnamese: Vietnamese-English, English-Vietnamese'', Insight pocket travel dictionary. "'''Bánh xèo''' rice pankakes."</ref> ឈ្មោះនេះសំដៅលើសំឡេង (ពី ''ស៊ែវ'' – 'ញាក់') ស្រទាប់ស្តើងនៃ ម្សៅ ធ្វើនៅពេលដែលវាត្រូវបានចាក់ចូលទៅក្នុងខ្ទះក្តៅ។ <ref>Ottolenghi, Yotam - ''Plenty: Vibrant Vegetable Recipes from London's Ottolenghi'' 2011 "Bánh xèo - In 2007 I visited Hanoi with my friend, Alex Meitlis, and found myself squatting in the dingiest of family-run street kitchens, experiencing the best food I've ever tasted."</ref> <ref>Lucy Nguyen-Hong-Nhiem - ''A Dragon Child: Reflections Of A Daughter Of Annam In America'' Page 13 2004 "She loved to cook our favorite dishes, ''bánh xèo'' and ''[[bánh khoái]]''. This is a dish that Vietnamese in the US call "happy pancakes". They are called bánh xèo: bánh is cake; xèo is the sizzling noise of the batter when it is poured into a hot ..."</ref> វា​ជា​នំ​​ដែល​ផ្សំ​ពី​ម្សៅ​អង្ករ ទឹក និង​ម្សៅ ​រមៀត ។ វាក៏អាចត្រូវបានគេហៅថា crêpe វៀតណាមផងដែរ។ <ref>{{Cite web |date=2015-02-23 |title=Bánh Xèo Recipe (Crispy Vietnamese Crêpes / Pancakes) |url=https://www.hungryhuy.com/banh-xeo-savory-vietnamese-crepes/ |access-date=2021-03-18 |website=Hungry Huy |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Vietnamese crepes with pork and shrimp recipe - banh xeo |url=https://www.scmp.com/cooking/recipe/vietnamese-crepes-pork-shrimp-and-bean-sprouts/article/3077305 |access-date=2021-03-18 |website=SCMP Cooking {{!}} South China Morning Post |language=en}}</ref> គ្រឿង​ផ្សំ​ទូទៅ​មួយ​ចំនួន​រួម​មាន សាច់​ជ្រូក បង្គា ខ្ទឹម​បារាំង សណ្ដែក​បណ្ដុះ និង​សណ្តែក​បណ្តុះ។ បាញ់ឆែវ ជារឿយៗត្រូវបានបម្រើជាមួយភាគី។ ជាធម្មតា គ្រឿងផ្សំដែលត្រូវបានបន្ថែមជាទូទៅមួយចំនួនរួមមាន ស្លឹកបៃតងដូចជា សាឡាត់ ឬស្លឹក វីងវង ឱសថផ្សេងទៀតជាសារធាតុបន្ថែមរសជាតិដូចជា ស្លឹក ជីអង្កាម និង basil ថៃ ត្រសក់ <ref>[http://giacmoviet.vn/cam-nang-du-lich/banh-xeo-d-c-san-can-tho-11383-1990.html?page=3 Giac Mo Viet: Bánh xèo đặc sản Cần Thơ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181011013634/http://giacmoviet.vn/cam-nang-du-lich/banh-xeo-d-c-san-can-tho-11383-1990.html?page=3|date=2018-10-11}}, Accessed October 10, 2018</ref> <ref>[https://www.npr.org/2011/10/18/141470565/banh-xeo-sizzling-crepes NPR Inc.:Banh Xeo (Sizzling Crepes)], Accessed October 10, 2018.</ref> និងបន្លែ pickled ជាធម្មតាការ៉ុត និង radishes ។ ចុង​ក្រោយ​នេះ ទឹក​ត្រី​របស់​វា​គឺ nước chấm (ទឹក​ត្រី​ខ្ទឹម​ជូរ​ផ្អែម)។ ធាតុផ្សំនៃផ្នែកនីមួយៗ និងទឹកជ្រលក់បន្ថែមទៅ បាញ់ឆែវ ចៀនដែលមានរសជាតិស្រស់។ <ref>{{Cite web |last=VIETNAM.COM |title=Banh Xeo: Through the Years |url=https://www.vietnam.com/en/news/article/banh-xeo-through-the-years.html |access-date=2023-03-21 |website=VIETNAM.COM |archivedate=2023-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230321115536/https://www.vietnam.com/en/news/article/banh-xeo-through-the-years.html |url-status=dead }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == បាញ់ឆែវ គឺជាអាហារតាមចិញ្ចើមផ្លូវប្រពៃណីនៅប្រទេសវៀតណាម។ វណ្ណៈកម្មករភាគច្រើនបានញ៉ាំវាព្រោះវាមានតម្លៃថោក និងងាយស្រួល។ <ref>{{Cite web |last=VIETNAM.COM |title=Banh Xeo: Through the Years |url=https://www.vietnam.com/en/news/article/banh-xeo-through-the-years.html |access-date=2023-03-21 |website=VIETNAM.COM |archivedate=2023-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230321115536/https://www.vietnam.com/en/news/article/banh-xeo-through-the-years.html |url-status=dead }}</ref> ប្រភពដើមរបស់វាមិនស្គាល់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ [[ជនជាតិវៀតណាម|ប្រជាជនវៀតណាម]] បានយល់ស្របថា ការបង្កើតមុខម្ហូបនេះអាចជាកន្លែងណាមួយនៅ វៀតណាមកណ្តាល តាមរយៈការលាយបញ្ចូលគ្នានៃវប្បធម៌បារាំងពី [[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សម័យអាណានិគមបារាំង]] ឬវៀតណាមខាងត្បូង ដោយការធ្វើចំណាកស្រុកដែលផ្លាស់ទៅប្រទេសវៀតណាម និងលាយឡំជាមួយវប្បធម៌ជុំវិញ។ <ref>{{Cite web |date=2023-02-01 |title=Banh Xeo: A Guide to the Vietnamese Pancakes {{!}} Vietnamnomad |url=https://vietnamnomad.com/eat-drink/banh-xeo/ |access-date=2023-03-21 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=The Evolution of Bánh Xèo: A Street Food History {{!}} Saigoneer |url=https://saigoneer.com/saigon-food-culture/7905-the-evolution-of-bánh-xèo-a-street-food-history |access-date=2023-03-21 |website=saigoneer.com |language=en-gb}}</ref> អ្នក​ខ្លះ​ទៀត​ជឿ​ថា បាញ់ឆែវ មក​ពី​ការ​លាយ​បញ្ចូល​វប្បធម៌ [[ជនជាតិចាម្ប៍|​ចាម]] និង​ម្ហូប​វៀតណាម។ <ref>{{Cite web |title=Bánh Xèo (Vietnamese Crepe) |url=https://shef.com/homemade-food/banh-xeo/ |access-date=2023-03-21 |website=Shef Cuisines 101 |language=en-US}}</ref> ប៉ុន្មានឆ្នាំមកនេះ បាញ់ឆែវ បានពង្រីកខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ផ្សេងទៀត ដូចជាប្រទេសកម្ពុជា និងប្រទេសថៃ។ Saigoneers បាននិយាយកាលពីឆ្នាំ ២០១៦ ថា បាញ់ឆែវ កាន់តែមានប្រជាប្រិយភាព ខណៈដែលអ្នកមានកាន់តែច្រើនបានចាប់ផ្តើមដឹងពីរសជាតិដ៏ឈ្ងុយឆ្ងាញ់របស់វា និងភោជនីយដ្ឋានថ្មីៗដែលបើកដូចជា "Banh Xeo Muoi Xiem និង An La Ghien" Saigoneers បាននិយាយកាលពីឆ្នាំ ២០១៦ <ref>{{Cite web |title=The Evolution of Bánh Xèo: A Street Food History {{!}} Saigoneer |url=https://saigoneer.com/saigon-food-culture/7905-the-evolution-of-bánh-xèo-a-street-food-history |access-date=2023-03-21 |website=saigoneer.com |language=en-gb}}</ref> == ប្រជាប្រិយភាព == ម្ហូប​នេះ​ក៏​មាន​ការ​ពេញ​និយម​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ដែរ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gorMBAAAQBAJ|title=To Cambodia with Love: A Travel Guide for the Connoisseur|date=2010|location=Phnom Penh|isbn=978-1934159088|page=15}}</ref> ដែល​ម្ហូប​នោះ​មាន​ឈ្មោះ​ថា '''''បាញ់ឆែវ''''' យើងគួរហៅនំ "នំចាក់អំបែងស្នូល" វិញ។ <ref>{{Cite news|last=Murray|first=Bennett|title=Rasmey's restaurant makes a mean banh chao|work=Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/7days/rasmey%E2%80%99s-restaurant-makes-mean-banh-chao|access-date=17 July 2017}}</ref> ក៏មានភាសាថៃនៃ ''បាញ់ឆែវ'' ហៅថា '''''Khanom bueang Yuan''''' ( អាហារសម្រន់វៀតណាម) វាត្រូវបានផ្តល់ជូនដោយអ្នកលក់តាមចិញ្ចើមផ្លូវមួយចំនួន ហើយមាននៅភោជនីយដ្ឋានបាងកកជាច្រើនដែលបម្រើម្ហូប ថៃ ឬរាជ។ ការបំពេញដែលពេញនិយមបំផុតនៅក្នុងប្រទេសថៃគឺការលាយបញ្ចូលគ្នានៃខ្ទិះដូង សណ្តែកដីដុត បង្គា រ៉ាឌីអំបិល និងតៅហ៊ូចៀន ហើយបម្រើជាមួយសណ្តែកបណ្តុះ និងត្រសក់ផ្អែម។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មុខម្ហូបខ្មែរ]] scorgrez3an0cmlhk0a0nfyovhf2u68 0 53104 334513 331061 2026-04-21T16:52:14Z Noreaykh 43065 334513 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #ECAA4D;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ព្រះសុីសុវត្ថិ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Prince Sisawat.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៩០៤-១៩២៧ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' | ១៩០៤ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យកាលចតុមុខទី២ <br> សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណានិគមបារាំង |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះបរមរាជានុកោដ្ឋ |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[នរោត្តម]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | ០៧ កញ្ញា ១៨៤០ ([[បាត់ដំបង]]) |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | ២៦អង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ០៩ សីហា ១៩២៧ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |ពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ <br> ព្រហ្មញ្ញសាសនា |} '''ព្រះសុីសុវត្ថិ''' ឬ '''[[ព្រះកែវហ្វាទី៤]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Sisowath) or (Preah Keo Fa IV) (ប្រ.ស|គ.ស ១៨៤០-១៩២៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៩០៤-១៩២៧) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២៤៤៨ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៩០៤ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៨២៧ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស''' ទ្រង់ជាបុត្រ ព្រះរាមាធិបតី [[អង្គឌួង]] ហើយទ្រង់ឡើងសោយរាជដោយមានការជ្រោមជ្រែងគាំទ្រពីសំណាក់ពួកមហាអំណាចបារាំងផងដែរ ។<ref> Joseph Laffan Morse (1950) [https://www.google.com.kh/books/edition/THE_NEW_FUNK_AND_WAGNALLS_ENCYCLOPEDIA_V/dTXMgc9x2iIC?hl=en THE NEW FUNK AND WAGNALLS ENCYCLOPEDIA VOLUME 30], Publisher: Unicorn, New York Original from Funk & Wagnalls was an American publisher known for its reference works.</ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ទ្រង់ប្រសូត្រនៅថ្ងៃទី០៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៤០ នា [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ទ្រង់ជាបុត្រ ព្រះបាទអង្គឌួង ជាមួយនិងអ្នកម្នាងក្រចាប់ ទ្រង់ធំធាត់ និង បានរៀនសូត្រភាសាខ្មែរផងដែរ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៨ អំឡុងពេលពួកចាមងើបបះបោរក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ព្រះអង្គឌួង បានភៀសព្រះកាយទៅនគរសៀមជាមួយ និង ព្រះញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គ ។ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ដែលបានភៀសព្រះកាយទៅដល់នគរសៀម ទ្រង់បានបន្តការសិក្សារៀនសូត្រនៅទីក្រុងបាងកកផងដែរ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៤ ព្រះសុីសុវត្ថិ បានត្រឡប់មកដល់កម្ពុជាវិញអំឡុងពេល ដែលបារាំងបានបង្ខំឱ្យសៀមថ្វាយនូវគ្រឿងសម្រាប់ឡើងសោយរាជ្យដល់ព្រះរាជាខ្មែរវិញ ការមកដល់កម្ពុជាវិញ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានចាប់ផ្ដើមរៀនបន្ថែមភាសាបារាំងផងដែរ ហើយព្រះអង្គបានបន្តទៅសិក្សានាទីក្រុងសៃហ្គន រាជាណាចក្រអណ្ណាម ដោយសារទីនោះមានសាលាវិទ្យាល័យធំៗ ដែលសាងសង់ឡើងដោយពួកបារាំង ហើយអណ្ណាមពេលនោះស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំងផងដែរ ។ ក្រោយបញ្ចប់ការសិក្សារៀនសូត្រនៅទីក្រុងសៃហ្គន ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៧ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ហើយទ្រង់បានបើករកសុីជំនួញផ្ទាល់ខ្លួនផ្នែកកសិកម្មលើការប្រមូលផលកប្បាស ដែលផលិតជាគ្រឿងសំឡី លក់ទៅឱ្យពួកបារាំង ដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់គ្រឿងសង្ហារឹម (គ្រែពូក - កៅអីពូក) ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ទ្រង់ជាព្រះអង្គម្ចាស់ ដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្ដុកស្ដម្ភជាងគេក្នុងពេលនោះ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៤ ពួកបារាំង បានបង្ខំឱ្យព្រះបាទនរោត្តម ឡាយព្រះហស្តលេខា (សុីញេរ) ដាក់ប្រទេសកម្ពុជាស្ថិតក្រោមអាណានិគមបារាំង ដែលមានន័យថាបារាំងលែងជាអាណាព្យាបាលដូចមុនហើយ ដោយបារាំងបានក្លាយជាម្ចាស់ត្រួតត្រាលើ កម្ពុជាវិញ ពេលនោះហើយដែល ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានសម្រេចព្រះទ័យចូលរួមបម្រើវិស័យយោធា ។ ការដាក់ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង បានបណ្តាលឱ្យមានចលនាបះបោរប្រឆាំងបារាំង និង ប្រឆាំងទាំងព្រះមហាក្សត្រផងដែរ ដែលចាប់ផ្ទុះឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៥ ដល់ឆ្នាំ ១៨៨៦ ចលនាបះបោរទាំងនោះមានបំណងកំចាត់បារាំង និង កំចាត់ទាំងព្រះនរោត្តម ក្នុងចំណោមចលនាក្រុមបះបោរធំទាំងបួន មានក្រុមចលនាមួយដែលមានបក្សពួកច្រើនជាងគេ ដឹកនាំ ដោយលោក ឧកញ៉ា ក្រឡាហោមគង់ ។ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានចូលខ្លួនមកបង្ក្រាបចលនាបះបោរទាំងអស់នេះ នៅទីបំផុត ទ្រង់បានបង្ក្រាបយកឈ្នះចលនាទាំងអស់នេះ ក្នុងរយៈពេល១៨ខែ ក្រោយទទួលបានជោគជ័យ ព្រះបាទនរោត្តម បានតែងតាំងព្រះស៊ីសុវត្ថិ ជាសម្ដេចព្រះកែវហ្វា (Preah Keo Fa) ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៧ ដែលមានសិទ្ធិឈរឈ្មោះ ជ្រើសតាងសម្រាប់រាជបល្ល័ង្ក ដោយបារាំងដកហូតអំណាច ព្រះនរោត្តម ដូចនេះទ្រង់មិនមានសិទ្ធតែងតាំងតំណែង ឧភយោរាជ សម្រាប់ការស្នងរាជបល្ល័ង្កនោះទេ ដែលការឡើងសោយរាជ្យត្រូវជ្រើសតាំងដោយក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិ ។ ដូចនេះក្រោយការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទនរោត្តម ក្រុមប្រឹក្សារាជាសម្បត្តិបានជ្រើសរើសយក សម្ដេចព្រះកែហ្វាស៊ីសុវត្ថិ ជាព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ដែលត្រូវបានរាជាភិសេកឱ្យឡើងគ្រងរាជជាផ្លូវការណ៍នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩០៤ នៃគ.សករាជ ។<ref> Britannica (1983) [https://books.google.com.kh/books/about/The_New_Encyclopaedia_Britannica_Micropa.html?id=Hg88AAAAMAAJ&redir_esc=y The New Encyclopaedia Britannica: Micropaedia (10 v.)], Publisher: Encyclopaedia Britannica, Original from the University of Michigan p.1006 [[ISBN]]: 085229400X, 9780852294000 </ref> <ref> John H. Esterline, Mae H. Esterline (1990) [https://www.google.com.kh/books/edition/How_the_Dominoes_Fell/14y6AAAAIAAJ?hl=en How the Dominoes Fell Southeast Asia in Perspective], Publisher: Bloomsbury Academic Original from the University of California p.428 [[ISBN]]: 9780819179715, 081917971X </ref> == កម្ពុជាឈ្លានពានសៀម គ.សករាជ ១៩០៤ == '''Cambodia invades Siam, 1904 AD''' == ឯកសារយោង == b5qswwojiaize5kpvep1n3cyyyggcmc 334515 334513 2026-04-21T17:26:43Z Noreaykh 43065 /* កម្ពុជាឈ្លានពានសៀម គ.សករាជ ១៩០៤ */ 334515 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #ECAA4D;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ព្រះសុីសុវត្ថិ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Prince Sisawat.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៩០៤-១៩២៧ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' | ១៩០៤ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យកាលចតុមុខទី២ <br> សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណានិគមបារាំង |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះបរមរាជានុកោដ្ឋ |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[នរោត្តម]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | ០៧ កញ្ញា ១៨៤០ ([[បាត់ដំបង]]) |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | ២៦អង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ០៩ សីហា ១៩២៧ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |ពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ <br> ព្រហ្មញ្ញសាសនា |} '''ព្រះសុីសុវត្ថិ''' ឬ '''[[ព្រះកែវហ្វាទី៤]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Sisowath) or (Preah Keo Fa IV) (ប្រ.ស|គ.ស ១៨៤០-១៩២៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៩០៤-១៩២៧) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២៤៤៨ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៩០៤ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៨២៧ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស''' ទ្រង់ជាបុត្រ ព្រះរាមាធិបតី [[អង្គឌួង]] ហើយទ្រង់ឡើងសោយរាជដោយមានការជ្រោមជ្រែងគាំទ្រពីសំណាក់ពួកមហាអំណាចបារាំងផងដែរ ។<ref> Joseph Laffan Morse (1950) [https://www.google.com.kh/books/edition/THE_NEW_FUNK_AND_WAGNALLS_ENCYCLOPEDIA_V/dTXMgc9x2iIC?hl=en THE NEW FUNK AND WAGNALLS ENCYCLOPEDIA VOLUME 30], Publisher: Unicorn, New York Original from Funk & Wagnalls was an American publisher known for its reference works.</ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ទ្រង់ប្រសូត្រនៅថ្ងៃទី០៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៤០ នា [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ទ្រង់ជាបុត្រ ព្រះបាទអង្គឌួង ជាមួយនិងអ្នកម្នាងក្រចាប់ ទ្រង់ធំធាត់ និង បានរៀនសូត្រភាសាខ្មែរផងដែរ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៨ អំឡុងពេលពួកចាមងើបបះបោរក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ព្រះអង្គឌួង បានភៀសព្រះកាយទៅនគរសៀមជាមួយ និង ព្រះញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គ ។ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ដែលបានភៀសព្រះកាយទៅដល់នគរសៀម ទ្រង់បានបន្តការសិក្សារៀនសូត្រនៅទីក្រុងបាងកកផងដែរ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៤ ព្រះសុីសុវត្ថិ បានត្រឡប់មកដល់កម្ពុជាវិញអំឡុងពេល ដែលបារាំងបានបង្ខំឱ្យសៀមថ្វាយនូវគ្រឿងសម្រាប់ឡើងសោយរាជ្យដល់ព្រះរាជាខ្មែរវិញ ការមកដល់កម្ពុជាវិញ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានចាប់ផ្ដើមរៀនបន្ថែមភាសាបារាំងផងដែរ ហើយព្រះអង្គបានបន្តទៅសិក្សានាទីក្រុងសៃហ្គន រាជាណាចក្រអណ្ណាម ដោយសារទីនោះមានសាលាវិទ្យាល័យធំៗ ដែលសាងសង់ឡើងដោយពួកបារាំង ហើយអណ្ណាមពេលនោះស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំងផងដែរ ។ ក្រោយបញ្ចប់ការសិក្សារៀនសូត្រនៅទីក្រុងសៃហ្គន ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៧ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ហើយទ្រង់បានបើករកសុីជំនួញផ្ទាល់ខ្លួនផ្នែកកសិកម្មលើការប្រមូលផលកប្បាស ដែលផលិតជាគ្រឿងសំឡី លក់ទៅឱ្យពួកបារាំង ដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់គ្រឿងសង្ហារឹម (គ្រែពូក - កៅអីពូក) ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ទ្រង់ជាព្រះអង្គម្ចាស់ ដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្ដុកស្ដម្ភជាងគេក្នុងពេលនោះ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៤ ពួកបារាំង បានបង្ខំឱ្យព្រះបាទនរោត្តម ឡាយព្រះហស្តលេខា (សុីញេរ) ដាក់ប្រទេសកម្ពុជាស្ថិតក្រោមអាណានិគមបារាំង ដែលមានន័យថាបារាំងលែងជាអាណាព្យាបាលដូចមុនហើយ ដោយបារាំងបានក្លាយជាម្ចាស់ត្រួតត្រាលើ កម្ពុជាវិញ ពេលនោះហើយដែល ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានសម្រេចព្រះទ័យចូលរួមបម្រើវិស័យយោធា ។ ការដាក់ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង បានបណ្តាលឱ្យមានចលនាបះបោរប្រឆាំងបារាំង និង ប្រឆាំងទាំងព្រះមហាក្សត្រផងដែរ ដែលចាប់ផ្ទុះឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៥ ដល់ឆ្នាំ ១៨៨៦ ចលនាបះបោរទាំងនោះមានបំណងកំចាត់បារាំង និង កំចាត់ទាំងព្រះនរោត្តម ក្នុងចំណោមចលនាក្រុមបះបោរធំទាំងបួន មានក្រុមចលនាមួយដែលមានបក្សពួកច្រើនជាងគេ ដឹកនាំ ដោយលោក ឧកញ៉ា ក្រឡាហោមគង់ ។ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានចូលខ្លួនមកបង្ក្រាបចលនាបះបោរទាំងអស់នេះ នៅទីបំផុត ទ្រង់បានបង្ក្រាបយកឈ្នះចលនាទាំងអស់នេះ ក្នុងរយៈពេល១៨ខែ ក្រោយទទួលបានជោគជ័យ ព្រះបាទនរោត្តម បានតែងតាំងព្រះស៊ីសុវត្ថិ ជាសម្ដេចព្រះកែវហ្វា (Preah Keo Fa) ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៧ ដែលមានសិទ្ធិឈរឈ្មោះ ជ្រើសតាងសម្រាប់រាជបល្ល័ង្ក ដោយបារាំងដកហូតអំណាច ព្រះនរោត្តម ដូចនេះទ្រង់មិនមានសិទ្ធតែងតាំងតំណែង ឧភយោរាជ សម្រាប់ការស្នងរាជបល្ល័ង្កនោះទេ ដែលការឡើងសោយរាជ្យត្រូវជ្រើសតាំងដោយក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិ ។ ដូចនេះក្រោយការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទនរោត្តម ក្រុមប្រឹក្សារាជាសម្បត្តិបានជ្រើសរើសយក សម្ដេចព្រះកែហ្វាស៊ីសុវត្ថិ ជាព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ដែលត្រូវបានរាជាភិសេកឱ្យឡើងគ្រងរាជជាផ្លូវការណ៍នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩០៤ នៃគ.សករាជ ។<ref> Britannica (1983) [https://books.google.com.kh/books/about/The_New_Encyclopaedia_Britannica_Micropa.html?id=Hg88AAAAMAAJ&redir_esc=y The New Encyclopaedia Britannica: Micropaedia (10 v.)], Publisher: Encyclopaedia Britannica, Original from the University of Michigan p.1006 [[ISBN]]: 085229400X, 9780852294000 </ref> <ref> John H. Esterline, Mae H. Esterline (1990) [https://www.google.com.kh/books/edition/How_the_Dominoes_Fell/14y6AAAAIAAJ?hl=en How the Dominoes Fell Southeast Asia in Perspective], Publisher: Bloomsbury Academic Original from the University of California p.428 [[ISBN]]: 9780819179715, 081917971X </ref> == កម្ពុជាឈ្លានពានសៀម គ.សករាជ ១៩០៤ == '''Cambodia invades Siam, 1904 AD''' ក្រោយពេលព្រះបាទសុីសុវត្ថិឡើងគ្រងរាជភ្លាមទ្រង់បានធ្វើកំណែទម្រង់លើកងទ័ពកម្ពុជា ដោយចេញព្រះរាជឱង្ការ ឱ្យមន្ត្រីទ័ពទាំងអស់ហ្វឹកហ្វឺនកងទ័ពកម្ពុជា តាមរបៀបពួកបារាំងហើយព្រះអង្គបានបញ្ចេញប្រាក់ផ្ទាល់ខ្លួនក្នុងការទិញសម្ភារវុធពីបារាំងដូចជា កាំភ្លើងវែង និង កាំភ្លើងធំ ដើម្បីត្រៀមធ្វើសង្គ្រាមដណ្ដើមយកទឹកដីពីសៀមមកវិញ ក្នុងអំឡុង ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩០៤ ព្រះសុីសុវត្ថិ បានត្រាសបញ្ជារឱ្យលើកកងទ័ព ១៥០,០០០ (១៥មុឺននាក់) បើកការវាយប្រហារទៅលើពួកសៀម ដើម្បីដណ្ដើមយកខេត្តត្រាត ពីសៀមមកវិញ ដែលកម្ពុជាពេលនោះមានការចូលរួមពីកងទ័ពបារាំងចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) រយៈពេលត្រឹមតែ ២ថ្ងៃ ប៉ុនណោះ កងកម្លាំងកម្ពុជា-បារាំង បានចូលកាន់កាប់ខេត្តត្រាតទាំងមូល ក្រោយពីកំទេចទ័ពសៀមចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) នៅទីនោះ ។ កម្ពុជាបានចូលកាន់កាប់ខេត្តត្រាតអស់រយៈពេល៣ឆ្នាំ ទើបមានសន្ធិសញ្ញាដោះដូរទឹកដី រវាងបារាំង និង សៀមក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ ដែលថៃនិងប្រគល់ [[ខេត្តបាត់ដំបង]] [[សៀមរាប]] ស្វាយសុីសុផុន (បច្ចុប្បន្ន: [[បន្ទាយមានជ័យ]]) មកឱ្យកម្ពុជាវិញ ហើយបារាំងជំនួសឱ្យអាណាព្យាបាលកម្ពុជាត្រូវ ប្រគល់តំបន់ដនសៃ ខេត្តចន្ទបុរី និង ខេត្តត្រាត ទៅអោយសៀមវិញ។<ref> D. J. M. Tate (1971) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Making_of_Modern_South_East_Asia_The/46EcAAAAMAAJ?hl=en The Making of Modern South-East Asia: The European conquest], Publisher: Oxford University Press, Original from the University of Michigan p.582 </ref> == ឯកសារយោង == n27hmktcsdrotd4gs30bkjf9shfbuse 334518 334515 2026-04-21T17:49:07Z Noreaykh 43065 /* កម្ពុជាឈ្លានពានសៀម គ.សករាជ ១៩០៤ */ 334518 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #ECAA4D;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ព្រះសុីសុវត្ថិ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Prince Sisawat.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៩០៤-១៩២៧ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' | ១៩០៤ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យកាលចតុមុខទី២ <br> សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណានិគមបារាំង |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះបរមរាជានុកោដ្ឋ |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[នរោត្តម]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | ០៧ កញ្ញា ១៨៤០ ([[បាត់ដំបង]]) |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | ២៦អង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ០៩ សីហា ១៩២៧ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |ពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ <br> ព្រហ្មញ្ញសាសនា |} '''ព្រះសុីសុវត្ថិ''' ឬ '''[[ព្រះកែវហ្វាទី៤]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Sisowath) or (Preah Keo Fa IV) (ប្រ.ស|គ.ស ១៨៤០-១៩២៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៩០៤-១៩២៧) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២៤៤៨ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៩០៤ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៨២៧ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស''' ទ្រង់ជាបុត្រ ព្រះរាមាធិបតី [[អង្គឌួង]] ហើយទ្រង់ឡើងសោយរាជដោយមានការជ្រោមជ្រែងគាំទ្រពីសំណាក់ពួកមហាអំណាចបារាំងផងដែរ ។<ref> Joseph Laffan Morse (1950) [https://www.google.com.kh/books/edition/THE_NEW_FUNK_AND_WAGNALLS_ENCYCLOPEDIA_V/dTXMgc9x2iIC?hl=en THE NEW FUNK AND WAGNALLS ENCYCLOPEDIA VOLUME 30], Publisher: Unicorn, New York Original from Funk & Wagnalls was an American publisher known for its reference works.</ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ទ្រង់ប្រសូត្រនៅថ្ងៃទី០៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៤០ នា [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ទ្រង់ជាបុត្រ ព្រះបាទអង្គឌួង ជាមួយនិងអ្នកម្នាងក្រចាប់ ទ្រង់ធំធាត់ និង បានរៀនសូត្រភាសាខ្មែរផងដែរ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៨ អំឡុងពេលពួកចាមងើបបះបោរក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ព្រះអង្គឌួង បានភៀសព្រះកាយទៅនគរសៀមជាមួយ និង ព្រះញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គ ។ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ដែលបានភៀសព្រះកាយទៅដល់នគរសៀម ទ្រង់បានបន្តការសិក្សារៀនសូត្រនៅទីក្រុងបាងកកផងដែរ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៤ ព្រះសុីសុវត្ថិ បានត្រឡប់មកដល់កម្ពុជាវិញអំឡុងពេល ដែលបារាំងបានបង្ខំឱ្យសៀមថ្វាយនូវគ្រឿងសម្រាប់ឡើងសោយរាជ្យដល់ព្រះរាជាខ្មែរវិញ ការមកដល់កម្ពុជាវិញ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានចាប់ផ្ដើមរៀនបន្ថែមភាសាបារាំងផងដែរ ហើយព្រះអង្គបានបន្តទៅសិក្សានាទីក្រុងសៃហ្គន រាជាណាចក្រអណ្ណាម ដោយសារទីនោះមានសាលាវិទ្យាល័យធំៗ ដែលសាងសង់ឡើងដោយពួកបារាំង ហើយអណ្ណាមពេលនោះស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំងផងដែរ ។ ក្រោយបញ្ចប់ការសិក្សារៀនសូត្រនៅទីក្រុងសៃហ្គន ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៧ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ហើយទ្រង់បានបើករកសុីជំនួញផ្ទាល់ខ្លួនផ្នែកកសិកម្មលើការប្រមូលផលកប្បាស ដែលផលិតជាគ្រឿងសំឡី លក់ទៅឱ្យពួកបារាំង ដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់គ្រឿងសង្ហារឹម (គ្រែពូក - កៅអីពូក) ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ទ្រង់ជាព្រះអង្គម្ចាស់ ដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្ដុកស្ដម្ភជាងគេក្នុងពេលនោះ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៤ ពួកបារាំង បានបង្ខំឱ្យព្រះបាទនរោត្តម ឡាយព្រះហស្តលេខា (សុីញេរ) ដាក់ប្រទេសកម្ពុជាស្ថិតក្រោមអាណានិគមបារាំង ដែលមានន័យថាបារាំងលែងជាអាណាព្យាបាលដូចមុនហើយ ដោយបារាំងបានក្លាយជាម្ចាស់ត្រួតត្រាលើ កម្ពុជាវិញ ពេលនោះហើយដែល ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានសម្រេចព្រះទ័យចូលរួមបម្រើវិស័យយោធា ។ ការដាក់ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង បានបណ្តាលឱ្យមានចលនាបះបោរប្រឆាំងបារាំង និង ប្រឆាំងទាំងព្រះមហាក្សត្រផងដែរ ដែលចាប់ផ្ទុះឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៥ ដល់ឆ្នាំ ១៨៨៦ ចលនាបះបោរទាំងនោះមានបំណងកំចាត់បារាំង និង កំចាត់ទាំងព្រះនរោត្តម ក្នុងចំណោមចលនាក្រុមបះបោរធំទាំងបួន មានក្រុមចលនាមួយដែលមានបក្សពួកច្រើនជាងគេ ដឹកនាំ ដោយលោក ឧកញ៉ា ក្រឡាហោមគង់ ។ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានចូលខ្លួនមកបង្ក្រាបចលនាបះបោរទាំងអស់នេះ នៅទីបំផុត ទ្រង់បានបង្ក្រាបយកឈ្នះចលនាទាំងអស់នេះ ក្នុងរយៈពេល១៨ខែ ក្រោយទទួលបានជោគជ័យ ព្រះបាទនរោត្តម បានតែងតាំងព្រះស៊ីសុវត្ថិ ជាសម្ដេចព្រះកែវហ្វា (Preah Keo Fa) ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៧ ដែលមានសិទ្ធិឈរឈ្មោះ ជ្រើសតាងសម្រាប់រាជបល្ល័ង្ក ដោយបារាំងដកហូតអំណាច ព្រះនរោត្តម ដូចនេះទ្រង់មិនមានសិទ្ធតែងតាំងតំណែង ឧភយោរាជ សម្រាប់ការស្នងរាជបល្ល័ង្កនោះទេ ដែលការឡើងសោយរាជ្យត្រូវជ្រើសតាំងដោយក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិ ។ ដូចនេះក្រោយការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទនរោត្តម ក្រុមប្រឹក្សារាជាសម្បត្តិបានជ្រើសរើសយក សម្ដេចព្រះកែហ្វាស៊ីសុវត្ថិ ជាព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ដែលត្រូវបានរាជាភិសេកឱ្យឡើងគ្រងរាជជាផ្លូវការណ៍នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩០៤ នៃគ.សករាជ ។<ref> Britannica (1983) [https://books.google.com.kh/books/about/The_New_Encyclopaedia_Britannica_Micropa.html?id=Hg88AAAAMAAJ&redir_esc=y The New Encyclopaedia Britannica: Micropaedia (10 v.)], Publisher: Encyclopaedia Britannica, Original from the University of Michigan p.1006 [[ISBN]]: 085229400X, 9780852294000 </ref> <ref> John H. Esterline, Mae H. Esterline (1990) [https://www.google.com.kh/books/edition/How_the_Dominoes_Fell/14y6AAAAIAAJ?hl=en How the Dominoes Fell Southeast Asia in Perspective], Publisher: Bloomsbury Academic Original from the University of California p.428 [[ISBN]]: 9780819179715, 081917971X </ref> == កម្ពុជាឈ្លានពានសៀម គ.សករាជ ១៩០៤ == '''Cambodia invades Siam, 1904 AD''' ក្រោយពេលព្រះបាទសុីសុវត្ថិឡើងគ្រងរាជភ្លាមទ្រង់បានធ្វើកំណែទម្រង់លើកងទ័ពកម្ពុជា ដោយចេញព្រះរាជឱង្ការ ឱ្យមន្ត្រីទ័ពទាំងអស់ហ្វឹកហ្វឺនកងទ័ពកម្ពុជា តាមរបៀបពួកបារាំងហើយព្រះអង្គបានបញ្ចេញប្រាក់ផ្ទាល់ខ្លួនក្នុងការទិញសម្ភារវុធពីបារាំងដូចជា កាំភ្លើងវែង និង កាំភ្លើងធំ ដើម្បីត្រៀមធ្វើសង្គ្រាមដណ្ដើមយកទឹកដីពីសៀមមកវិញ ក្នុងអំឡុង ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩០៤ ព្រះសុីសុវត្ថិ បានត្រាសបញ្ជារឱ្យលើកកងទ័ព ១៥០,០០០ (១៥មុឺននាក់) បើកការវាយប្រហារទៅលើពួកសៀម ដើម្បីដណ្ដើមយកខេត្តត្រាត ពីសៀមមកវិញ ដែលកម្ពុជាពេលនោះមានការចូលរួមពីកងទ័ពបារាំងចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) រយៈពេលត្រឹមតែ ២ថ្ងៃ ប៉ុនណោះ កងកម្លាំងកម្ពុជា-បារាំង បានចូលកាន់កាប់ខេត្តត្រាតទាំងមូល ក្រោយពីកំទេចទ័ពសៀមចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) នៅទីនោះ ។ កម្ពុជាបានចូលកាន់កាប់ខេត្តត្រាតអស់រយៈពេល៣ឆ្នាំ ទើបមានសន្ធិសញ្ញាដោះដូរទឹកដី រវាងបារាំង និង សៀមក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ ដែលថៃនិងប្រគល់ [[ខេត្តបាត់ដំបង]] [[សៀមរាប]] ស្វាយសុីសុផុន (បច្ចុប្បន្ន: [[បន្ទាយមានជ័យ]]) មកឱ្យកម្ពុជាវិញ ហើយបារាំងជំនួសឱ្យអាណាព្យាបាលកម្ពុជាត្រូវ ប្រគល់តំបន់ដនសៃ ខេត្តចន្ទបុរី និង ខេត្តត្រាត ទៅអោយសៀមវិញ។<ref> D. J. M. Tate (1971) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Making_of_Modern_South_East_Asia_The/46EcAAAAMAAJ?hl=en The Making of Modern South-East Asia: The European conquest], Publisher: Oxford University Press, Original from the University of Michigan p.582 </ref> <ref> E. D. Price, William Palmer, Hammond Hall, Thomas Allan Ingram (1917) [https://www.google.it.ao/books?id=m15PAAAAMAAJ&vq=%22For+every+%C2%A3100+and+also+for+any+fractional+part+of+%C2%A3100,+of%22&lr=&as_brr=0&source=gbs_navlinks_s The New Hazell Annual and Almanack Volume 32], Publisher: Oxford University Press, Original from the University of Wisconsin - Madison p.768 </ref> == ឯកសារយោង == l3m0ybjfd76c08o7gv0arsp2jtx9xne 0 53438 334542 333891 2026-04-22T02:21:13Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334542 wikitext text/x-wiki '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ({{Lang-en|Man of the World}}) គឺជា​កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរស​​អន្តរជាតិ​ដ៏លេចធ្លោមួយនិងជាអង្គការដែល​រៀបចំ​ការ​ប្រកួតសម្រស់បុរសប្រចាំឆ្នាំ។ {{Infobox pageant | name = បុរសឯកនៃពិភពលោក | image = | image_border = | size = | caption = | first = ២០១៧ | recent = [[:en:Man of the World 2025|២០២៥]] | current_titleholder = Juul Missiaen | titleholder_represents = {{ESP}} | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | organization = Prime Events Productions Philippines Foundation Inc. (PEPPS) | headquarters = [[:en:San Juan, Metro Manila|ទីក្រុងសាំងហ៊ូវ៉ាន]], [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]] | membership = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Carlo Morris Galang | budget = | website = [https://manoftheworld.org/ www.manoftheworld.org] |leader_title1 = ពាក្យស្លោក |leader_name1 = ភាពជាបុរសជាមួយនឹងទំនួលខុសត្រូវ<ref>{{Cite web|url=https://manilastandard.net/showbitz/celebrity-profiles/299243/manila-hosts-man-of-the-world-2019.html|title=Manila hosts Man of the World 2019}}</ref> |pageant_region=Worldwide}} '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើងនៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៧ ដោយ​បាន​នាំ​មក​នូវ​ការ​តស៊ូ​មតិនិង​បុព្វហេតុ​មនុស្សធម៌ព្រមទាំង​បាន​គូសបញ្ជាក់​ពី​សារៈសំខាន់​នៃ​ការ​អប់រំ ការអភិវឌ្ឍខ្លួនឯង និង​ ការ​អភិវឌ្ឍ​អាជីព​ទូទៅដែល​មាន​ចែង​នៅក្នុង​គោលការណ៍​ស្នូល​របស់​ខ្លួន​គឺ'''ភាព​ជា​បុរស​ជាមួយ​នឹង​ទំនួលខុសត្រូវ'''។ '''បុរស​ឯកនៃ​ពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្ន​គឺលោក '''Juul Missiaen''' មកពី[[អេស្ប៉ាញ|​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ]]ដែល​បាន​គ្រង​តំណែងនៅ​ថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[:en: Quezon City|ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន]] [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៧ | {{EGY}} | Mustafa Galal Elezali | rowspan="4" | {{PHL}} | ២៨ |- | ២០១៨ | {{Flagicon|VNM}} [[:en:Vietnam|យួន]] | Cao Xuân Tài | ២៧ |- | rowspan="2" | ២០១៩ | {{BGR}} | Daniel Georgiev (លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan="2" | ៣០ |- | {{flagicon|KOR}} [[:en:Korea|កូរ៉េ]] | Jin Kyu Kim (ជំនួសតំណែង) |- | ២០២០ | colspan="4" |''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | colspan="4" |''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២២ | {{IND}} | Aditya Khurana | rowspan="5" | {{PHL}} | ២២ |- | ២០២៣ | {{flagicon|KOR}} [[:en:South Korea|កូរ៉េ]] | Jin Wook Kim | ២៤ |- | ២០២៤ | {{VEN}} | Sergio Alejandro Azuaga Piñango | ២៣ |- | ២០២៥ | {{ESP}} | Juul Missiaen | ២៧ |- |២០២៦ | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងឲ្យប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៥ | កង យុអុី (មិនបានចូលរួមប្រកួត) | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | colspan="2" | |- | ២០២៤ | រិត សុីភុន | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | 2nd Mister Personality (Contestants), Mister Congeniality (Finalists) & Press Favorite (Finalists) |- |} == ឯកសារយោង == 03b04k88sknp28wxqkegwi8vv5qudsm 334543 334542 2026-04-22T02:21:55Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334543 wikitext text/x-wiki '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ({{Lang-en|Man of the World}}) គឺជា​កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរស​​អន្តរជាតិ​ដ៏លេចធ្លោមួយនិងជាអង្គការដែល​រៀបចំ​ការ​ប្រកួតសម្រស់បុរសប្រចាំឆ្នាំ។ {{Infobox pageant | name = បុរសឯកនៃពិភពលោក | image = | image_border = | size = | caption = | first = ២០១៧ | recent = [[:en:Man of the World 2025|២០២៥]] | current_titleholder = Juul Missiaen | titleholder_represents = {{ESP}} | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | organization = Prime Events Productions Philippines Foundation Inc. (PEPPS) | headquarters = [[:en:San Juan, Metro Manila|ទីក្រុងសាំងហ៊ូវ៉ាន]], [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]] | membership = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Carlo Morris Galang | budget = | website = [https://manoftheworld.org/ www.manoftheworld.org] |leader_title1 = ពាក្យស្លោក |leader_name1 = ភាពជាបុរសជាមួយនឹងទំនួលខុសត្រូវ<ref>{{Cite web|url=https://manilastandard.net/showbitz/celebrity-profiles/299243/manila-hosts-man-of-the-world-2019.html|title=Manila hosts Man of the World 2019}}</ref> |pageant_region=Worldwide}} '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើងនៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៧ ដោយ​បាន​នាំ​មក​នូវ​ការ​តស៊ូ​មតិនិង​បុព្វហេតុ​មនុស្សធម៌ព្រមទាំង​បាន​គូសបញ្ជាក់​ពី​សារៈសំខាន់​នៃ​ការ​អប់រំ ការអភិវឌ្ឍខ្លួនឯង និង​ ការ​អភិវឌ្ឍ​អាជីព​ទូទៅដែល​មាន​ចែង​នៅក្នុង​គោលការណ៍​ស្នូល​របស់​ខ្លួន​គឺ'''ភាព​ជា​បុរស​ជាមួយ​នឹង​ទំនួលខុសត្រូវ'''។ '''បុរស​ឯកនៃ​ពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្ន​គឺលោក '''Juul Missiaen''' មកពី[[អេស្ប៉ាញ|​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ]]ដែល​បាន​គ្រង​តំណែងនៅ​ថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន|ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន]] [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៧ | {{EGY}} | Mustafa Galal Elezali | rowspan="4" | {{PHL}} | ២៨ |- | ២០១៨ | {{Flagicon|VNM}} [[:en:Vietnam|យួន]] | Cao Xuân Tài | ២៧ |- | rowspan="2" | ២០១៩ | {{BGR}} | Daniel Georgiev (លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan="2" | ៣០ |- | {{flagicon|KOR}} [[:en:Korea|កូរ៉េ]] | Jin Kyu Kim (ជំនួសតំណែង) |- | ២០២០ | colspan="4" |''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | colspan="4" |''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២២ | {{IND}} | Aditya Khurana | rowspan="5" | {{PHL}} | ២២ |- | ២០២៣ | {{flagicon|KOR}} [[:en:South Korea|កូរ៉េ]] | Jin Wook Kim | ២៤ |- | ២០២៤ | {{VEN}} | Sergio Alejandro Azuaga Piñango | ២៣ |- | ២០២៥ | {{ESP}} | Juul Missiaen | ២៧ |- |២០២៦ | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងឲ្យប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៥ | កង យុអុី (មិនបានចូលរួមប្រកួត) | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | colspan="2" | |- | ២០២៤ | រិត សុីភុន | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | 2nd Mister Personality (Contestants), Mister Congeniality (Finalists) & Press Favorite (Finalists) |- |} == ឯកសារយោង == e8pilaa6mo5f5krrynwfkp97d203roj 334544 334543 2026-04-22T02:25:53Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334544 wikitext text/x-wiki '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ({{Lang-en|Man of the World}}) គឺជា​កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរស​​អន្តរជាតិ​ដ៏លេចធ្លោមួយនិងជាអង្គការដែល​រៀបចំ​ការ​ប្រកួតសម្រស់បុរសប្រចាំឆ្នាំ។ {{Infobox pageant | name = បុរសឯកនៃពិភពលោក | image = | image_border = | size = | caption = | first = ២០១៧ | recent = [[:en:Man of the World 2025|២០២៥]] | current_titleholder = Juul Missiaen | titleholder_represents = {{ESP}} | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | organization = Prime Events Productions Philippines Foundation Inc. (PEPPS) | headquarters = [[ទីក្រុងសាន់ជូអាន|ទីក្រុងសាន់ជូអាន]], [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]] | membership = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Carlo Morris Galang | budget = | website = [https://manoftheworld.org/ www.manoftheworld.org] |leader_title1 = ពាក្យស្លោក |leader_name1 = ភាពជាបុរសជាមួយនឹងទំនួលខុសត្រូវ<ref>{{Cite web|url=https://manilastandard.net/showbitz/celebrity-profiles/299243/manila-hosts-man-of-the-world-2019.html|title=Manila hosts Man of the World 2019}}</ref> |pageant_region=Worldwide}} '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើងនៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៧ ដោយ​បាន​នាំ​មក​នូវ​ការ​តស៊ូ​មតិនិង​បុព្វហេតុ​មនុស្សធម៌ព្រមទាំង​បាន​គូសបញ្ជាក់​ពី​សារៈសំខាន់​នៃ​ការ​អប់រំ ការអភិវឌ្ឍខ្លួនឯង និង​ ការ​អភិវឌ្ឍ​អាជីព​ទូទៅដែល​មាន​ចែង​នៅក្នុង​គោលការណ៍​ស្នូល​របស់​ខ្លួន​គឺ'''ភាព​ជា​បុរស​ជាមួយ​នឹង​ទំនួលខុសត្រូវ'''។ '''បុរស​ឯកនៃ​ពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្ន​គឺលោក '''Juul Missiaen''' មកពី[[អេស្ប៉ាញ|​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ]]ដែល​បាន​គ្រង​តំណែងនៅ​ថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន|ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន]] [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៧ | {{EGY}} | Mustafa Galal Elezali | rowspan="4" | {{PHL}} | ២៨ |- | ២០១៨ | {{Flagicon|VNM}} [[:en:Vietnam|យួន]] | Cao Xuân Tài | ២៧ |- | rowspan="2" | ២០១៩ | {{BGR}} | Daniel Georgiev (លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan="2" | ៣០ |- | {{flagicon|KOR}} [[:en:Korea|កូរ៉េ]] | Jin Kyu Kim (ជំនួសតំណែង) |- | ២០២០ | colspan="4" |''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | colspan="4" |''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២២ | {{IND}} | Aditya Khurana | rowspan="5" | {{PHL}} | ២២ |- | ២០២៣ | {{flagicon|KOR}} [[:en:South Korea|កូរ៉េ]] | Jin Wook Kim | ២៤ |- | ២០២៤ | {{VEN}} | Sergio Alejandro Azuaga Piñango | ២៣ |- | ២០២៥ | {{ESP}} | Juul Missiaen | ២៧ |- |២០២៦ | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងឲ្យប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៥ | កង យុអុី (មិនបានចូលរួមប្រកួត) | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | colspan="2" | |- | ២០២៤ | រិត សុីភុន | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | 2nd Mister Personality (Contestants), Mister Congeniality (Finalists) & Press Favorite (Finalists) |- |} == ឯកសារយោង == i0podskjszs5tjy6wke3a2oooa3s120 334545 334544 2026-04-22T02:31:34Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334545 wikitext text/x-wiki '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ({{Lang-en|Man of the World}}) គឺជា​កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរស​​អន្តរជាតិ​ដ៏លេចធ្លោមួយនិងជាអង្គការដែល​រៀបចំ​ការ​ប្រកួតសម្រស់បុរសប្រចាំឆ្នាំ។ {{Infobox pageant | name = បុរសឯកនៃពិភពលោក | image = | image_border = | size = | caption = | first = ២០១៧ | recent = [[:en:Man of the World 2025|២០២៥]] | current_titleholder = Juul Missiaen | titleholder_represents = {{ESP}} | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | organization = Prime Events Productions Philippines Foundation Inc. (PEPPS) | headquarters = [[សាន់ជូអាន, មេត្រូម៉ានីល|ទីក្រុងសាន់ជូអាន]], [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]] | membership = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Carlo Morris Galang | budget = | website = [https://manoftheworld.org/ www.manoftheworld.org] |leader_title1 = ពាក្យស្លោក |leader_name1 = ភាពជាបុរសជាមួយនឹងទំនួលខុសត្រូវ<ref>{{Cite web|url=https://manilastandard.net/showbitz/celebrity-profiles/299243/manila-hosts-man-of-the-world-2019.html|title=Manila hosts Man of the World 2019}}</ref> |pageant_region=Worldwide}} '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើងនៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៧ ដោយ​បាន​នាំ​មក​នូវ​ការ​តស៊ូ​មតិនិង​បុព្វហេតុ​មនុស្សធម៌ព្រមទាំង​បាន​គូសបញ្ជាក់​ពី​សារៈសំខាន់​នៃ​ការ​អប់រំ ការអភិវឌ្ឍខ្លួនឯង និង​ ការ​អភិវឌ្ឍ​អាជីព​ទូទៅដែល​មាន​ចែង​នៅក្នុង​គោលការណ៍​ស្នូល​របស់​ខ្លួន​គឺ'''ភាព​ជា​បុរស​ជាមួយ​នឹង​ទំនួលខុសត្រូវ'''។ '''បុរស​ឯកនៃ​ពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្ន​គឺលោក '''Juul Missiaen''' មកពី[[អេស្ប៉ាញ|​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ]]ដែល​បាន​គ្រង​តំណែងនៅ​ថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន|ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន]] [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៧ | {{EGY}} | Mustafa Galal Elezali | rowspan="4" | {{PHL}} | ២៨ |- | ២០១៨ | {{Flagicon|VNM}} [[:en:Vietnam|យួន]] | Cao Xuân Tài | ២៧ |- | rowspan="2" | ២០១៩ | {{BGR}} | Daniel Georgiev (លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan="2" | ៣០ |- | {{flagicon|KOR}} [[:en:Korea|កូរ៉េ]] | Jin Kyu Kim (ជំនួសតំណែង) |- | ២០២០ | colspan="4" |''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | colspan="4" |''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២២ | {{IND}} | Aditya Khurana | rowspan="5" | {{PHL}} | ២២ |- | ២០២៣ | {{flagicon|KOR}} [[:en:South Korea|កូរ៉េ]] | Jin Wook Kim | ២៤ |- | ២០២៤ | {{VEN}} | Sergio Alejandro Azuaga Piñango | ២៣ |- | ២០២៥ | {{ESP}} | Juul Missiaen | ២៧ |- |២០២៦ | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងឲ្យប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៥ | កង យុអុី (មិនបានចូលរួមប្រកួត) | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | colspan="2" | |- | ២០២៤ | រិត សុីភុន | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | 2nd Mister Personality (Contestants), Mister Congeniality (Finalists) & Press Favorite (Finalists) |- |} == ឯកសារយោង == k05gxehxdv7sgcofud7oo983jao9xt6 334546 334545 2026-04-22T02:36:00Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ */ 334546 wikitext text/x-wiki '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ({{Lang-en|Man of the World}}) គឺជា​កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរស​​អន្តរជាតិ​ដ៏លេចធ្លោមួយនិងជាអង្គការដែល​រៀបចំ​ការ​ប្រកួតសម្រស់បុរសប្រចាំឆ្នាំ។ {{Infobox pageant | name = បុរសឯកនៃពិភពលោក | image = | image_border = | size = | caption = | first = ២០១៧ | recent = [[:en:Man of the World 2025|២០២៥]] | current_titleholder = Juul Missiaen | titleholder_represents = {{ESP}} | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | organization = Prime Events Productions Philippines Foundation Inc. (PEPPS) | headquarters = [[សាន់ជូអាន, មេត្រូម៉ានីល|ទីក្រុងសាន់ជូអាន]], [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]] | membership = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Carlo Morris Galang | budget = | website = [https://manoftheworld.org/ www.manoftheworld.org] |leader_title1 = ពាក្យស្លោក |leader_name1 = ភាពជាបុរសជាមួយនឹងទំនួលខុសត្រូវ<ref>{{Cite web|url=https://manilastandard.net/showbitz/celebrity-profiles/299243/manila-hosts-man-of-the-world-2019.html|title=Manila hosts Man of the World 2019}}</ref> |pageant_region=Worldwide}} '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើងនៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៧ ដោយ​បាន​នាំ​មក​នូវ​ការ​តស៊ូ​មតិនិង​បុព្វហេតុ​មនុស្សធម៌ព្រមទាំង​បាន​គូសបញ្ជាក់​ពី​សារៈសំខាន់​នៃ​ការ​អប់រំ ការអភិវឌ្ឍខ្លួនឯង និង​ ការ​អភិវឌ្ឍ​អាជីព​ទូទៅដែល​មាន​ចែង​នៅក្នុង​គោលការណ៍​ស្នូល​របស់​ខ្លួន​គឺ'''ភាព​ជា​បុរស​ជាមួយ​នឹង​ទំនួលខុសត្រូវ'''។ '''បុរស​ឯកនៃ​ពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្ន​គឺលោក '''Juul Missiaen''' មកពី[[អេស្ប៉ាញ|​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ]]ដែល​បាន​គ្រង​តំណែងនៅ​ថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន|ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន]] [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៧ | {{flagicon|EGY}} [[អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] | Mustafa Galal Elezali | rowspan = "4" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ២៨ |- | ២០១៨ | {{Flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | Cao Xuân Tài | ២៧ |- | rowspan = "2" | ២០១៩ | {{flagicon|BGR}} [[ប៊ុលហ្គារី|ប៊ុលហ្គារី]] | Daniel Georgiev<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan = "2" | ៣០ |- | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | Jin Kyu Kim<br>(ជំនួសតំណែង) |- | ២០២០ | colspan = "4" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | colspan = "4" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២២ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | Aditya Khurana | rowspan = "5" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ២២ |- | ២០២៣ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | Jin Wook Kim | ២៤ |- | ២០២៤ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | Sergio Alejandro Azuaga Piñango | ២៣ |- | ២០២៥ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Juul Missiaen | ២៧ |- | ២០២៦ | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងឲ្យប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៥ | កង យុអុី (មិនបានចូលរួមប្រកួត) | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | colspan="2" | |- | ២០២៤ | រិត សុីភុន | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | 2nd Mister Personality (Contestants), Mister Congeniality (Finalists) & Press Favorite (Finalists) |- |} == ឯកសារយោង == s44yjfn0fzevox3es1usmvo6w4q34or 334549 334546 2026-04-22T02:40:46Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334549 wikitext text/x-wiki '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ({{Lang-en|Man of the World}}) គឺជា​កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរស​​អន្តរជាតិ​ដ៏លេចធ្លោមួយនិងជាអង្គការដែល​រៀបចំ​ការ​ប្រកួតសម្រស់បុរសប្រចាំឆ្នាំ។ {{Infobox pageant | name = បុរសឯកនៃពិភពលោក | image = | image_border = | size = | caption = | first = ២០១៧ | recent = [[:en:Man of the World 2025|២០២៥]] | current_titleholder = Juul Missiaen | titleholder_represents = {{ESP}} | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | organization = Prime Events Productions Philippines Foundation Inc. (PEPPS) | headquarters = [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]]<ref>[[:en:San Juan, Metro Manila|San Juan]]</ref> | membership = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Carlo Morris Galang | budget = | website = [https://manoftheworld.org/ www.manoftheworld.org] |leader_title1 = ពាក្យស្លោក |leader_name1 = ភាពជាបុរសជាមួយនឹងទំនួលខុសត្រូវ<ref>{{Cite web|url=https://manilastandard.net/showbitz/celebrity-profiles/299243/manila-hosts-man-of-the-world-2019.html|title=Manila hosts Man of the World 2019}}</ref> |pageant_region=Worldwide}} '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើងនៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៧ ដោយ​បាន​នាំ​មក​នូវ​ការ​តស៊ូ​មតិនិង​បុព្វហេតុ​មនុស្សធម៌ព្រមទាំង​បាន​គូសបញ្ជាក់​ពី​សារៈសំខាន់​នៃ​ការ​អប់រំ ការអភិវឌ្ឍខ្លួនឯង និង​ ការ​អភិវឌ្ឍ​អាជីព​ទូទៅដែល​មាន​ចែង​នៅក្នុង​គោលការណ៍​ស្នូល​របស់​ខ្លួន​គឺ'''ភាព​ជា​បុរស​ជាមួយ​នឹង​ទំនួលខុសត្រូវ'''។ '''បុរស​ឯកនៃ​ពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្ន​គឺលោក '''Juul Missiaen''' មកពី[[អេស្ប៉ាញ|​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ]]ដែល​បាន​គ្រង​តំណែងនៅ​ថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន|ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន]] [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៧ | {{flagicon|EGY}} [[អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] | Mustafa Galal Elezali | rowspan = "4" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ២៨ |- | ២០១៨ | {{Flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | Cao Xuân Tài | ២៧ |- | rowspan = "2" | ២០១៩ | {{flagicon|BGR}} [[ប៊ុលហ្គារី|ប៊ុលហ្គារី]] | Daniel Georgiev<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan = "2" | ៣០ |- | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | Jin Kyu Kim<br>(ជំនួសតំណែង) |- | ២០២០ | colspan = "4" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | colspan = "4" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២២ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | Aditya Khurana | rowspan = "5" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ២២ |- | ២០២៣ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | Jin Wook Kim | ២៤ |- | ២០២៤ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | Sergio Alejandro Azuaga Piñango | ២៣ |- | ២០២៥ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Juul Missiaen | ២៧ |- | ២០២៦ | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងឲ្យប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៥ | កង យុអុី (មិនបានចូលរួមប្រកួត) | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | colspan="2" | |- | ២០២៤ | រិត សុីភុន | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | 2nd Mister Personality (Contestants), Mister Congeniality (Finalists) & Press Favorite (Finalists) |- |} == ឯកសារយោង == oqjrru9pr28e3do55gtd1fsszrfr8m7 334550 334549 2026-04-22T02:42:54Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334550 wikitext text/x-wiki '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ({{Lang-en|Man of the World}}) គឺជា​កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរស​​អន្តរជាតិ​ដ៏លេចធ្លោមួយនិងជាអង្គការដែល​រៀបចំ​ការ​ប្រកួតសម្រស់បុរសប្រចាំឆ្នាំ។ {{Infobox pageant | name = បុរសឯកនៃពិភពលោក | image = | image_border = | size = | caption = | first = ២០១៧ | recent = [[:en:Man of the World 2025|២០២៥]] | current_titleholder = Juul Missiaen | titleholder_represents = {{ESP}} | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | organization = Prime Events Productions Philippines Foundation Inc. (PEPPS) | headquarters = [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]]<ref>[[:en:San Juan, Metro Manila|San Juan]], [[:en:Philippines|Philippines]]</ref> | membership = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Carlo Morris Galang | budget = | website = [https://manoftheworld.org/ www.manoftheworld.org] |leader_title1 = ពាក្យស្លោក |leader_name1 = ភាពជាបុរសជាមួយនឹងទំនួលខុសត្រូវ<ref>{{Cite web|url=https://manilastandard.net/showbitz/celebrity-profiles/299243/manila-hosts-man-of-the-world-2019.html|title=Manila hosts Man of the World 2019}}</ref> |pageant_region=Worldwide}} '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើងនៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៧ ដោយ​បាន​នាំ​មក​នូវ​ការ​តស៊ូ​មតិនិង​បុព្វហេតុ​មនុស្សធម៌ព្រមទាំង​បាន​គូសបញ្ជាក់​ពី​សារៈសំខាន់​នៃ​ការ​អប់រំ ការអភិវឌ្ឍខ្លួនឯង និង​ ការ​អភិវឌ្ឍ​អាជីព​ទូទៅដែល​មាន​ចែង​នៅក្នុង​គោលការណ៍​ស្នូល​របស់​ខ្លួន​គឺ'''ភាព​ជា​បុរស​ជាមួយ​នឹង​ទំនួលខុសត្រូវ'''។ '''បុរស​ឯកនៃ​ពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្ន​គឺលោក '''Juul Missiaen''' មកពី[[អេស្ប៉ាញ|​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ]]ដែល​បាន​គ្រង​តំណែងនៅ​ថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន|ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន]] [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៧ | {{flagicon|EGY}} [[អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] | Mustafa Galal Elezali | rowspan = "4" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ២៨ |- | ២០១៨ | {{Flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | Cao Xuân Tài | ២៧ |- | rowspan = "2" | ២០១៩ | {{flagicon|BGR}} [[ប៊ុលហ្គារី|ប៊ុលហ្គារី]] | Daniel Georgiev<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan = "2" | ៣០ |- | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | Jin Kyu Kim<br>(ជំនួសតំណែង) |- | ២០២០ | colspan = "4" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | colspan = "4" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២២ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | Aditya Khurana | rowspan = "5" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ២២ |- | ២០២៣ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | Jin Wook Kim | ២៤ |- | ២០២៤ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | Sergio Alejandro Azuaga Piñango | ២៣ |- | ២០២៥ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Juul Missiaen | ២៧ |- | ២០២៦ | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងឲ្យប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៥ | កង យុអុី (មិនបានចូលរួមប្រកួត) | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | colspan="2" | |- | ២០២៤ | រិត សុីភុន | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | 2nd Mister Personality (Contestants), Mister Congeniality (Finalists) & Press Favorite (Finalists) |- |} == ឯកសារយោង == kl3wepqufi8ehqunificlfrxqtqs0a8 334551 334550 2026-04-22T02:44:25Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បេក្ខជនតំណាងឲ្យប្រទេសកម្ពុជា */ 334551 wikitext text/x-wiki '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ({{Lang-en|Man of the World}}) គឺជា​កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរស​​អន្តរជាតិ​ដ៏លេចធ្លោមួយនិងជាអង្គការដែល​រៀបចំ​ការ​ប្រកួតសម្រស់បុរសប្រចាំឆ្នាំ។ {{Infobox pageant | name = បុរសឯកនៃពិភពលោក | image = | image_border = | size = | caption = | first = ២០១៧ | recent = [[:en:Man of the World 2025|២០២៥]] | current_titleholder = Juul Missiaen | titleholder_represents = {{ESP}} | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | organization = Prime Events Productions Philippines Foundation Inc. (PEPPS) | headquarters = [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]]<ref>[[:en:San Juan, Metro Manila|San Juan]], [[:en:Philippines|Philippines]]</ref> | membership = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Carlo Morris Galang | budget = | website = [https://manoftheworld.org/ www.manoftheworld.org] |leader_title1 = ពាក្យស្លោក |leader_name1 = ភាពជាបុរសជាមួយនឹងទំនួលខុសត្រូវ<ref>{{Cite web|url=https://manilastandard.net/showbitz/celebrity-profiles/299243/manila-hosts-man-of-the-world-2019.html|title=Manila hosts Man of the World 2019}}</ref> |pageant_region=Worldwide}} '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើងនៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៧ ដោយ​បាន​នាំ​មក​នូវ​ការ​តស៊ូ​មតិនិង​បុព្វហេតុ​មនុស្សធម៌ព្រមទាំង​បាន​គូសបញ្ជាក់​ពី​សារៈសំខាន់​នៃ​ការ​អប់រំ ការអភិវឌ្ឍខ្លួនឯង និង​ ការ​អភិវឌ្ឍ​អាជីព​ទូទៅដែល​មាន​ចែង​នៅក្នុង​គោលការណ៍​ស្នូល​របស់​ខ្លួន​គឺ'''ភាព​ជា​បុរស​ជាមួយ​នឹង​ទំនួលខុសត្រូវ'''។ '''បុរស​ឯកនៃ​ពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្ន​គឺលោក '''Juul Missiaen''' មកពី[[អេស្ប៉ាញ|​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ]]ដែល​បាន​គ្រង​តំណែងនៅ​ថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន|ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន]] [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៧ | {{flagicon|EGY}} [[អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] | Mustafa Galal Elezali | rowspan = "4" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ២៨ |- | ២០១៨ | {{Flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | Cao Xuân Tài | ២៧ |- | rowspan = "2" | ២០១៩ | {{flagicon|BGR}} [[ប៊ុលហ្គារី|ប៊ុលហ្គារី]] | Daniel Georgiev<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan = "2" | ៣០ |- | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | Jin Kyu Kim<br>(ជំនួសតំណែង) |- | ២០២០ | colspan = "4" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | colspan = "4" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២២ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | Aditya Khurana | rowspan = "5" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ២២ |- | ២០២៣ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | Jin Wook Kim | ២៤ |- | ២០២៤ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | Sergio Alejandro Azuaga Piñango | ២៣ |- | ២០២៥ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Juul Missiaen | ២៧ |- | ២០២៦ | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងឲ្យប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៥ | កង យុអុី<br>(មិនបានចូលរួមប្រកួត) | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | colspan="2" | |- | ២០២៤ | រិត សុីភុន | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | 2nd Mister Personality (Contestants), Mister Congeniality (Finalists) & Press Favorite (Finalists) |- |} == ឯកសារយោង == 87vo9pejuysym7ijr5oqwl5oh0v6ga5 334552 334551 2026-04-22T02:44:45Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ */ 334552 wikitext text/x-wiki '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ({{Lang-en|Man of the World}}) គឺជា​កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរស​​អន្តរជាតិ​ដ៏លេចធ្លោមួយនិងជាអង្គការដែល​រៀបចំ​ការ​ប្រកួតសម្រស់បុរសប្រចាំឆ្នាំ។ {{Infobox pageant | name = បុរសឯកនៃពិភពលោក | image = | image_border = | size = | caption = | first = ២០១៧ | recent = [[:en:Man of the World 2025|២០២៥]] | current_titleholder = Juul Missiaen | titleholder_represents = {{ESP}} | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | organization = Prime Events Productions Philippines Foundation Inc. (PEPPS) | headquarters = [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]]<ref>[[:en:San Juan, Metro Manila|San Juan]], [[:en:Philippines|Philippines]]</ref> | membership = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Carlo Morris Galang | budget = | website = [https://manoftheworld.org/ www.manoftheworld.org] |leader_title1 = ពាក្យស្លោក |leader_name1 = ភាពជាបុរសជាមួយនឹងទំនួលខុសត្រូវ<ref>{{Cite web|url=https://manilastandard.net/showbitz/celebrity-profiles/299243/manila-hosts-man-of-the-world-2019.html|title=Manila hosts Man of the World 2019}}</ref> |pageant_region=Worldwide}} '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើងនៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៧ ដោយ​បាន​នាំ​មក​នូវ​ការ​តស៊ូ​មតិនិង​បុព្វហេតុ​មនុស្សធម៌ព្រមទាំង​បាន​គូសបញ្ជាក់​ពី​សារៈសំខាន់​នៃ​ការ​អប់រំ ការអភិវឌ្ឍខ្លួនឯង និង​ ការ​អភិវឌ្ឍ​អាជីព​ទូទៅដែល​មាន​ចែង​នៅក្នុង​គោលការណ៍​ស្នូល​របស់​ខ្លួន​គឺ'''ភាព​ជា​បុរស​ជាមួយ​នឹង​ទំនួលខុសត្រូវ'''។ '''បុរស​ឯកនៃ​ពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្ន​គឺលោក '''Juul Missiaen''' មកពី[[អេស្ប៉ាញ|​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ]]ដែល​បាន​គ្រង​តំណែងនៅ​ថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន|ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន]] [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៧ | {{flagicon|EGY}} [[អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] | Mustafa Galal Elezali | rowspan = "4" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ២៨ |- | ២០១៨ | {{Flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | Cao Xuân Tài | ២៧ |- | rowspan = "2" | ២០១៩ | {{flagicon|BGR}} [[ប៊ុលហ្គារី|ប៊ុលហ្គារី]] | Daniel Georgiev<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan = "2" | ៣០ |- | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | Jin Kyu Kim<br>(ជំនួសតំណែង) |- | ២០២០ | colspan = "4" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | colspan = "4" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២២ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | Aditya Khurana | rowspan = "5" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ២២ |- | ២០២៣ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | Jin Wook Kim | ២៤ |- | ២០២៤ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | Sergio Alejandro Azuaga Piñango | ២៣ |- | ២០២៥ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Juul Missiaen | ២៧ |- | | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងឲ្យប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៥ | កង យុអុី<br>(មិនបានចូលរួមប្រកួត) | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | colspan="2" | |- | ២០២៤ | រិត សុីភុន | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | 2nd Mister Personality (Contestants), Mister Congeniality (Finalists) & Press Favorite (Finalists) |- |} == ឯកសារយោង == hznj1rn1rmp2qxfc2bq5y76qc2ew1et 334553 334552 2026-04-22T02:45:53Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ */ 334553 wikitext text/x-wiki '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ({{Lang-en|Man of the World}}) គឺជា​កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរស​​អន្តរជាតិ​ដ៏លេចធ្លោមួយនិងជាអង្គការដែល​រៀបចំ​ការ​ប្រកួតសម្រស់បុរសប្រចាំឆ្នាំ។ {{Infobox pageant | name = បុរសឯកនៃពិភពលោក | image = | image_border = | size = | caption = | first = ២០១៧ | recent = [[:en:Man of the World 2025|២០២៥]] | current_titleholder = Juul Missiaen | titleholder_represents = {{ESP}} | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | organization = Prime Events Productions Philippines Foundation Inc. (PEPPS) | headquarters = [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]]<ref>[[:en:San Juan, Metro Manila|San Juan]], [[:en:Philippines|Philippines]]</ref> | membership = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Carlo Morris Galang | budget = | website = [https://manoftheworld.org/ www.manoftheworld.org] |leader_title1 = ពាក្យស្លោក |leader_name1 = ភាពជាបុរសជាមួយនឹងទំនួលខុសត្រូវ<ref>{{Cite web|url=https://manilastandard.net/showbitz/celebrity-profiles/299243/manila-hosts-man-of-the-world-2019.html|title=Manila hosts Man of the World 2019}}</ref> |pageant_region=Worldwide}} '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើងនៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៧ ដោយ​បាន​នាំ​មក​នូវ​ការ​តស៊ូ​មតិនិង​បុព្វហេតុ​មនុស្សធម៌ព្រមទាំង​បាន​គូសបញ្ជាក់​ពី​សារៈសំខាន់​នៃ​ការ​អប់រំ ការអភិវឌ្ឍខ្លួនឯង និង​ ការ​អភិវឌ្ឍ​អាជីព​ទូទៅដែល​មាន​ចែង​នៅក្នុង​គោលការណ៍​ស្នូល​របស់​ខ្លួន​គឺ'''ភាព​ជា​បុរស​ជាមួយ​នឹង​ទំនួលខុសត្រូវ'''។ '''បុរស​ឯកនៃ​ពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្ន​គឺលោក '''Juul Missiaen''' មកពី[[អេស្ប៉ាញ|​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ]]ដែល​បាន​គ្រង​តំណែងនៅ​ថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន|ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន]] [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៧ | {{flagicon|EGY}} [[អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] | Mustafa Galal Elezali | rowspan = "4" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ២៨ |- | ២០១៨ | {{Flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | Cao Xuân Tài | ២៧ |- | rowspan = "2" | ២០១៩ | {{flagicon|BGR}} [[ប៊ុលហ្គារី|ប៊ុលហ្គារី]] | Daniel Georgiev<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan = "2" | ៣០ |- | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | Jin Kyu Kim<br>(ជំនួសតំណែង) |- | ២០២០ | colspan = "4" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | colspan = "4" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២២ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | Aditya Khurana | rowspan = "5" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ២២ |- | ២០២៣ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | Jin Wook Kim | ២៤ |- | ២០២៤ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | Sergio Alejandro Azuaga Piñango | ២៣ |- | ២០២៥ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Juul Missiaen | ២៧ |- | ២០២៦ | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងឲ្យប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៥ | កង យុអុី<br>(មិនបានចូលរួមប្រកួត) | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | colspan="2" | |- | ២០២៤ | រិត សុីភុន | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | 2nd Mister Personality (Contestants), Mister Congeniality (Finalists) & Press Favorite (Finalists) |- |} == ឯកសារយោង == 87vo9pejuysym7ijr5oqwl5oh0v6ga5 334554 334553 2026-04-22T02:47:46Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 334554 wikitext text/x-wiki '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ({{Lang-en|Man of the World}}) គឺជា​កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​បុរស​​អន្តរជាតិ​ដ៏លេចធ្លោមួយនិងជាអង្គការដែល​រៀបចំ​ការ​ប្រកួតសម្រស់បុរសប្រចាំឆ្នាំ។ {{Infobox pageant | name = បុរសឯកនៃពិភពលោក | image = | image_border = | size = | caption = | first = [[:en:Man of the World 2017|២០១៧]] | recent = [[:en:Man of the World 2025|២០២៥]] | current_titleholder = Juul Missiaen | titleholder_represents = {{ESP}} | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | organization = Prime Events Productions Philippines Foundation Inc. (PEPPS) | headquarters = [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]]<ref>[[:en:San Juan, Metro Manila|San Juan]], [[:en:Philippines|Philippines]]</ref> | membership = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Carlo Morris Galang | budget = | website = [https://manoftheworld.org/ www.manoftheworld.org] |leader_title1 = ពាក្យស្លោក |leader_name1 = ភាពជាបុរសជាមួយនឹងទំនួលខុសត្រូវ<ref>{{Cite web|url=https://manilastandard.net/showbitz/celebrity-profiles/299243/manila-hosts-man-of-the-world-2019.html|title=Manila hosts Man of the World 2019}}</ref> |pageant_region=Worldwide}} '''បុរសឯកនៃពិភពលោក''' ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើងនៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៧ ដោយ​បាន​នាំ​មក​នូវ​ការ​តស៊ូ​មតិនិង​បុព្វហេតុ​មនុស្សធម៌ព្រមទាំង​បាន​គូសបញ្ជាក់​ពី​សារៈសំខាន់​នៃ​ការ​អប់រំ ការអភិវឌ្ឍខ្លួនឯង និង​ ការ​អភិវឌ្ឍ​អាជីព​ទូទៅដែល​មាន​ចែង​នៅក្នុង​គោលការណ៍​ស្នូល​របស់​ខ្លួន​គឺ'''ភាព​ជា​បុរស​ជាមួយ​នឹង​ទំនួលខុសត្រូវ'''។ '''បុរស​ឯកនៃ​ពិភពលោក'''បច្ចុប្បន្ន​គឺលោក '''Juul Missiaen''' មកពី[[អេស្ប៉ាញ|​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ]]ដែល​បាន​គ្រង​តំណែងនៅ​ថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៥ នៅ[[ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន|ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន]] [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]]។ == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៧ | {{flagicon|EGY}} [[អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] | Mustafa Galal Elezali | rowspan = "4" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ២៨ |- | ២០១៨ | {{Flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]] | Cao Xuân Tài | ២៧ |- | rowspan = "2" | ២០១៩ | {{flagicon|BGR}} [[ប៊ុលហ្គារី|ប៊ុលហ្គារី]] | Daniel Georgiev<br>(លាលែងចេញពីតំណែង) | rowspan = "2" | ៣០ |- | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | Jin Kyu Kim<br>(ជំនួសតំណែង) |- | ២០២០ | colspan = "4" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | colspan = "4" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២២ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | Aditya Khurana | rowspan = "5" | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | ២២ |- | ២០២៣ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | Jin Wook Kim | ២៤ |- | ២០២៤ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | Sergio Alejandro Azuaga Piñango | ២៣ |- | ២០២៥ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Juul Missiaen | ២៧ |- | ២០២៦ | | | |- |} == បេក្ខជនតំណាងឲ្យប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | | | | | |- | ២០២៥ | កង យុអុី<br>(មិនបានចូលរួមប្រកួត) | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | colspan="2" | |- | ២០២៤ | រិត សុីភុន | [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] | Unplaced | 2nd Mister Personality (Contestants), Mister Congeniality (Finalists) & Press Favorite (Finalists) |- |} == ឯកសារយោង == 1lh3de759t846covwu7sl1kc7kq8kex 0 53507 334556 334198 2026-04-22T03:04:35Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334556 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Tian Thala | title = [[List of monarchs of Laos|King of Lan Xang]] | reign = c. 1690–1695 | predecessor = [[Sourigna Vongsa]] | successor = [[Nan Tharat]] | death_date = {{death year|1696}} | regnal name = Samdach Brhat Chao Devaniasena Chandralaya Raja Sri Sadhana Kanayudha | religion = [[Theravada|Theravada Buddhism]] }} '''ទៀន ថាឡា''' (សោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ១៦៩៦) គឺជាព្រះមហាក្សត្រទីសាមសិបនៃ [[ឡានសាង|ឡានឆាង]] (ដែលមានរាជធានីគឺ [[វៀងច័ន្ទន៍|វៀងចន្ទន៍]] នៅភាគកណ្តាល [[ឡាវ|ប្រទេសឡាវ]] សព្វថ្ងៃ) ដែលបានគ្រងរាជ្យមួយរយៈពេលខ្លីក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៦៩០។ ប្រភពភាគច្រើនបានកំណត់ថា រជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គស្ថិតនៅចន្លោះឆ្នាំ១៦៩០ និង ១៦៩៥ ទោះបីជាប្រពៃណីខ្លះអះអាងថា ព្រះអង្គគ្រងរាជ្យបានត្រឹមតែប្រាំមួយខែប៉ុណ្ណោះក្នុងឆ្នាំ១៦៩៤ ឬ ១៦៩៥ ក៏ដោយ <ref name="Simms">{{Cite book|last1=Simms|first1=Peter|last2=Simms|first2=Sanda|title=The Kingdoms of Laos: Six Hundred Years of History|publisher=Curzon Press|location=Richmond|year=2001|pages=135–137|url=https://books.google.com/books?id=Ncqj2QWkFQMC|isbn=9780700715312}}</ref> ព្រះអង្គបានឡើងគ្រងរាជ្យបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់អ្នកកាន់តំណែងមុនរបស់ព្រះអង្គ គឺ លោក សុរិយៈវង្សា ដែលព្រះអង្គធ្លាប់ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ <ref name="Viravong">Viravong, Maha Sila: {{Cite web |url=http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_viravong.pdf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=9 មេសា 2026 |archivedate=27 កញ្ញា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927163810/http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_viravong.pdf |url-status=unfit }}, from p. 71 to p. 84, and notes on p. 108. Paragon Book Reprint Corp., New York, 1964. (PDF document available on the reninc.org website)</ref> ព័ត៌មានមួយចំនួនទាក់ទងនឹងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គបានមកពីបេសកកម្មរបស់ពួកអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនា [[អ៊ីតាលី]] Jesuit ដែលមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេស ដែលត្រូវបានទទួលយកទៅកាន់ ឡានឆាង ជាលើកដំបូងដោយ សុរិយៈវង្សា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កំណត់ត្រារបស់អ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាភាគច្រើនត្រូវបានកំណត់ចំពោះការពិពណ៌នាអំពីទិដ្ឋភាពសាសនានៃជីវិតនៅក្នុងប្រទេស។ កាលប្បវត្តិឥណ្ឌូចិនដែលរៀបរាប់អំពីព្រះអង្គបានមកពី កាលប្បវត្តិ បុរាណនៃឡានឆាង នៃ [[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរអយុធ្យា]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] ដែលខុសគ្នាពីគ្នាទៅវិញទៅមក។ កាលប្បវត្តិនៃឡានឆាងត្រូវបានបកប្រែទៅជាភាសាផ្សេងទៀត និងបកស្រាយតាមវិធីផ្សេងៗគ្នា ដែលបង្កឱ្យមានភាពចម្រូងចម្រាសលើភាពជឿជាក់នៃឯកសារយោងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ការរិះគន់ចម្បងដែលនាំឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងអត្ថបទដើមបានកើតចេញពីជំនឿថាព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនត្រូវបានលុបចោល ឬបង្ខូចទ្រង់ទ្រាយនៅក្នុងការបោះពុម្ពដើមដើម្បីលើកតម្កើងនគរ។ == ជីវប្រវត្តិ == ទៀន ថាឡា កើតក្នុងគ្រួសារអភិជនមួយដែលមិនមានទំនាក់ទំនងជាមួយរាជវង្ស។ ព្រះអង្គបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយត្រកូលអភិជនដែលបានគាំទ្រការឡើងគ្រងរាជ្យរបស់ ព្រះបាទសូរ្យវង្សា បានឡើងគ្រងរាជ្យក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទសូរ្យវង្សា ហើយត្រូវបានតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយមានងារជា ''ពញាមឿងចន្ទ្រា'' ឬ ''ផាងញ៉ាមឿងចាន់ត្រា'' ។ <ref name="Simms"/> ព្រះមហាក្សត្របានប្រគល់ភារកិច្ចឱ្យព្រះអង្គគ្រប់គ្រងខេត្តភាគខាងត្បូងដ៏ចលាចល។ ព្រះបាទសុរិយៈវង្សបានសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ១៦៩០ (យោងតាមប្រភពខ្លះនៅឆ្នាំ១៦៩៥) <ref name="Viravong"/> ដោយមិនបន្សល់ទុកអ្នកស្នងមរតកឡើយ បន្ទាប់ពីព្រះរាជបុត្រារបស់ព្រះអង្គត្រូវបានប្រហារជីវិត ហើយចៅប្រុសពីរនាក់របស់ព្រះអង្គនៅជាកុមារនៅឡើយ។ ទៀនថាឡា បានឆ្លៀតឱកាសពីស្ថានភាពនេះ ដណ្តើមរាជបល្ល័ង្ក ហើយឡើងសោយរាជ្យក្រោមព្រះនាមរាជវង្សថាឡា។ ការគ្រប់គ្រងរបស់ទៀនថាឡានៅតែមិនមានប្រជាប្រិយភាពទាំងចំពោះប្រជាជន និងពួកអភិជនសំខាន់ៗ ដែលមិនដែលទទួលយកការទាមទាររបស់ព្រះអង្គទាំងស្រុង ហើយជម្លោះផ្ទៃក្នុងបុរាណនៅក្នុងតុលាការវៀងចន្ទន៍ ដែលព្រះបាទសុរិយៈវង្សា បានគ្រប់គ្រងដើម្បីដោះស្រាយ បានលេចចេញជាថ្មីយ៉ាងខ្លាំង។ ការតស៊ូរវាងក្រុមទាំងនេះ សាខាផ្សេងៗនៃរាជវង្ស និងអភិបាលខេត្តនឹងមិនដែលឈប់ឡើយ ហើយនឹងនាំទៅដល់ការបែកបាក់នៃឡានជាងនៅឆ្នាំ១៧០៧។ ក្នុងការប៉ុនប៉ងធ្វើឱ្យអំណាចរបស់ព្រះអង្គស្របច្បាប់ នៅឆ្នាំ១៦៩៤ ទៀនថាឡាបានព្យាយាមរៀបការជាមួយបុត្រីពៅរបស់ព្រះបាទសុរិយៈវង្ស គឺព្រះនាងកុមារី <ref name="Simms"/> បន្ទាប់ពីព្រះអង្គទំនងជាត្រូវបានសម្លាប់ស្វាមីរបស់ព្រះអង្គ។ ព្រះសុមង្គល ដែលមានព្រះរាជបុត្រាមួយអង្គរួចហើយ និងកំពុងមានផ្ទៃពោះកូនទីពីរ បានបដិសេធការផ្តល់ជូនរបស់អ្នកដណ្តើមអំណាច។ ព្រះទៀនថាឡាបានខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំង ហើយមានគម្រោងសម្លាប់ព្រះនាង ប៉ុន្តែព្រះនាងបានភៀសខ្លួនដោយជិះទូកតាមដង [[ទន្លេមេគង្គ]] ។ <ref name="Viravong" /> ភាពឃោរឃៅដែលព្រះអង្គបានធ្វើទុក្ខបុកម្នេញលើគូប្រជែងរបស់ព្រះអង្គ បានបង្ខំឱ្យចៅប្រុសរបស់សុមង្គលវង្សា គឺព្រះនាង [[កិងកិតសៈរាជ|កិត្សរាជ]] និង [[Inthason|ឥន្ទ្រសោន]] ជ្រកកោននៅហ្លួងព្រះបាង។ នៅឆ្នាំ ១៧០៧ ឥន្ទ្រាសោនបានបង្កើត [[ព្រះរាជាណាចក្រហ្លួងព្រះបាំង|នគរហ្លួងព្រះបាង]] ដែលកើតចេញពីការបែកបាក់នៃលានឆាង ខណៈដែលឥន្ទ្រាសោននឹងក្លាយជាអ្នកគ្រប់គ្រងទីបីរបស់ខ្លួន។ យោងតាមប្រភពខ្លះ បុត្រច្បងរបស់សុមង្គល គឺព្រះអង្គម្ចាស់អុងឡូ ដែលជាអ្នកទាមទារសិទ្ធិឡើងគ្រងរាជ្យស្របច្បាប់ ក្រោយមកបានដណ្តើមយកទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ជាប្រមុខ។ ព្រះអង្គត្រូវបានចោទប្រកាន់ថាបានចាប់យក និងប្រហារជីវិតទៀនថាឡា ពីរបីខែបន្ទាប់ពីព្រះអង្គបានដណ្តើមរាជបល្ល័ង្ក ហើយបានឡើងគ្រងរាជ្យ។ គេនិយាយថា ព្រះអង្គបានសោយរាជ្យអស់រយៈពេលបួនឆ្នាំ មុនពេលត្រូវបានទម្លាក់ និងសម្លាប់ដោយ ណានថារាជ ដែលជីតារបស់ព្រះអង្គគឺ [[Viksai|វិកសៃ]] ដែលជាអ្នកកាន់តំណែងមុនរបស់សុរិយៈវង្សា។ <ref name="Viravong"/> យោងតាមប្រភពផ្សេងទៀត ទៀនថាឡា បានសោយរាជ្យរហូតដល់ឆ្នាំ ១៦៩៥។ ព្រះអង្គត្រូវបានទម្លាក់ដោយ ណាន ថារាជដែលជាព្រះអង្គម្ចាស់រាជវង្ស និងជាអភិបាលនៃខេត្តមួយនៃនគរ ដែលមានឈ្មោះថា ណាខន ហើយក្រោយមកជាស្តេចនៃឡានជាង។ <ref name="Simms"/> យោងតាមប្រភពទាំងនេះ ទៀនថាឡា បានធ្វើអត្តឃាតនៅឆ្នាំ ១៦៩៦។ == ឯកសារយោង == {{S-start}} {{succession box|title=[[ស្ដេចឡានឆាង]]|years=១៦៩០(?) – ១៦៩៥/៦|before=[[សុរិយៈវង្សា]]|after=[[ណានថារាជ]]}} {{S-end}} 7edhbdtt6iav7hg7orfpjo0480flky8 0 53524 334565 334334 2026-04-22T09:40:32Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334565 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជីវប្រវត្តិ | name = មោនី រ៉យ | image = Mouni Roy snapped at the opening party and red carpet of Tiffany & Co (cropped).jpg | image_size = | alt = | caption = Roy in 2024 | birth_date = {{Birth date and age|1985|09|28|df=y}} | birth_place = [[កូឆ បេហារ]], [[បេងហ្គាល់ខាងលិច]], ឥណ្ឌា | alma_mater = [[Miranda House]]<br/>[[Jamia Millia Islamia]] | occupation = តារាសម្តែង | years_active = ២០០៦–បច្ចុប្បន្ន | spouse = {{marriage|Suraj Nambiar|2022}} }} '''មោនី រ៉យ''' ( កើតថ្ងៃទី ២៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៨៥) គឺជាតារាសម្តែងឥណ្ឌាម្នាក់ដែលធ្វើការជាចម្បងនៅក្នុងទូរទស្សន៍ និងភាពយន្ត[[ភាពយន្តហីណ្ឌី|ហីណ្ឌី]] ។ ដែល[[បញ្ជីឈ្មោះតារាសម្តែងទូរទស្សន៍ហីណ្ឌី|ជាតារាសម្តែងទូរទស្សន៍]] ដែលមានប្រាក់ខែខ្ពស់បំផុតម្នាក់នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា រ៉យ ត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយសម្រាប់ការសម្តែងជាពស់ដែលផ្លាស់ប្តូររូបរាងនៅក្នុង ''[[ប្រពន្ធពស់ (ទូរទស្សន៍ភាគឆ្នាំ២០១៥)|រឿង ប្រពន្ធពស់]]'' (២០១៥-២០១៦) និងរឿងភាគបន្តរបស់វា [[ប្រពន្ធពស់ភាគ២]] (២០១៦-២០១៧)។ <ref name="Mouni">{{Cite web |date=28 September 2016 |title=WATCH: Mouni Roy celebrates birthday with boyfriend Mohit Raina and Naagin co-actors |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/WATCH-Mouni-Roy-celebrates-birthday-with-boyfriend-Raina-and-Naagin-co-actors/articleshow/54560033.cms |access-date=2 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> នាងទទួលបានពានរង្វាន់ជាច្រើន រួមទាំង [[ពានរង្វាន់ភាពយន្តឥណ្ឌាអន្តរជាតិ|ពានរង្វាន់ IIFA]] និង [[ពានរង្វាន់បណ្ឌិត្យសភាទូរទស្សន៍ឥណ្ឌា|ពានរង្វាន់ ITA]] ចំនួនពីរ ក៏ដូចជាការតែងតាំងសម្រាប់ [[ពានរង្វាន់ Filmfare]] ចំនួនពីរផងដែរ។ <ref name="telegraphindia">{{Cite web |date=14 June 2006 |title=A star in her own right |url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/a-star-in-her-own-right/cid/800283 |access-date=20 October 2020 |website=[[The Telegraph (India)]]}}</ref> <ref name="HBMR">{{Cite web |date=29 September 2015 |title=Actress Mouni Roy's birthday celebration |url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/tv/hindi/pics-mouni-roys-birthday-celebration/videoshow/49153854.cms |access-date=29 September 2017 |website=Lehren}}</ref> រ៉យបានចាប់ផ្តើមអាជីពសម្ដែងរបស់នាងនៅឆ្នាំ ២០០៦ ជាមួយនឹងកម្មវិធីទូរទស្សន៍ ''[[Kyunki Saas Bhi Kabhi Bahu Thi]]'' ។ បន្ទាប់មកនាងបានដើរតួជា សាទី ក្នុងរឿង [[Devon Ke Dev... Mahadev|''Devon Ke Dev...'' ''Mahadev'']] និង មេរ៉ា ក្នុង ''[[រឿង Junoon – Aisi Nafrat Toh Kaisa Ishq]]'' ។ រ៉យបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងខ្សែភាពយន្តជាមួយ ''[[Hero Hitler in Love]]'' (២០១១)។ នាងបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងខ្សែភាពយន្តបូលីវូដជាមួយ ''[[រឿង Gold]]'' (២០១៨) ដោយទទួលបានការតែងតាំងសម្រាប់ [[ពានរង្វាន់ Filmfare សម្រាប់ការសម្តែងលើកដំបូងរបស់នារីល្អបំផុត|ពានរង្វាន់ Filmfare Award សម្រាប់ការសម្តែងស្រីល្អបំផុត]] ។ នៅឆ្នាំ 2022 រ៉យបានទទួលការសរសើរសម្រាប់ខ្សែភាពយន្តបែបស្រមើស្រមៃ ''[[Brahmāstra: Part One – Shiva]]'' ដែលធ្វើឱ្យនាងទទួលបាន [[ពានរង្វាន់ IIFA សម្រាប់តារាសម្តែងស្រីឆ្នើម|ពានរង្វាន់ IIFA Award សម្រាប់តារាសម្តែងស្រីឆ្នើម]] និងត្រូវបានតែងតាំងសម្រាប់ [[ពានរង្វាន់ Filmfare សម្រាប់តារាសម្តែងស្រីឆ្នើម|ពានរង្វាន់ Filmfare Award សម្រាប់តារាសម្តែងស្រីឆ្នើម]] ។ <ref>{{Cite web |title=Brahmastra: Part One – Shiva Review: Ranbir Kapoor, Alia Bhatt and Mouni Roy's Ayan Mukerji film is a visual spectacle |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/movie-review/brahmastra-part-one-shiva-review-ranbir-kapoor-and-alia-bhatts-ayan-mukerji-film-is-a-visual-spectacle-1189273%3famp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910010120/https://www.pinkvilla.com/entertainment/movie-review/brahmastra-part-one-shiva-review-ranbir-kapoor-and-alia-bhatts-ayan-mukerji-film-is-a-visual-spectacle-1189273?amp |archive-date=10 September 2022 |access-date=12 September 2022 |website=Pinkvilla |archivedate=10 កញ្ញា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220910010120/https://www.pinkvilla.com/entertainment/movie-review/brahmastra-part-one-shiva-review-ranbir-kapoor-and-alia-bhatts-ayan-mukerji-film-is-a-visual-spectacle-1189273?amp }}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] 8e12l9ulpp9rr7hgfy2dmbv8t9h6rtm 0 53526 334559 334340 2026-04-22T07:14:04Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334559 wikitext text/x-wiki {{Short description|Traditional rite in some Asian countries}} {{Infobox holiday | holiday_name = Royal Ploughing Ceremony | type = Asian | image = Royal ploughing ceremony day 23.jpg | caption = Royal Ploughing Ceremony in Thailand, 2019 | official_name = {{indented plainlist| * {{lang|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}} {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} (Thailand) * {{lang|si|වප් මඟුල්}} {{transliteration|si|Vap Magula}} (Sri Lanka)<ref>[http://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/buddhist-religious-year Buddhist Religious Year]</ref> * {{lang|ta|பொன்னேர் உழுதல்}} {{transliteration|ta|Ponner Uzhuthal}} ([[Tamil Nadu]], India – ploughing with the golden plough)<ref> * {{lang|km|ពិធីច្រូតកាត់}} (Cambodia) [https://ta.wikipedia.org/s/ahd பொன்னேர் உழுதல்] (in Tamil)</ref>}} | nickname = {{hlist|The Ploughing Festival|Farmer's Day}} | observedby = [[Demographics of Cambodia|Cambodians]], [[Thai people|Thais]], and [[Demographics of Sri Lanka|Sri Lankans]] | longtype = {{ubl|National holiday (Cambodia, Thailand)|Regional festival (Sri Lanka)}} | significance = Beginning of the rice-growing season | date = 4th day of the 6th lunar month's waning&nbsp;moon (Cambodia)<ref>{{cite web|url=http://www.tourismcambodia.org/news/index.php?view=detail&nw=7|title=The Royal Ploughing Ceremony 2011|work=Tourism Cambodia|publisher=Ministry of Tourism, Cambodia|access-date=18 July 2011}}</ref>}} '''Royal Ploughing Ceremony''' ({{langx|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}, {{langx|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}, {{transliteration|km|UNGEGN|Preăh Réach Pĭthi Chrát Preăh Neăngkoăl}}; {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}}; {{langx|si|වප් මඟුල්}}, {{transliteration|si|Vap Magula}}), {langx|km|ព្រះរាជពិធីបុណ្យច្រត់ព្រះនង្គ័ល}} also known as '''The Ploughing Festival''', is an ancient royal rite held in many Asian countries to mark the traditional beginning of the [[rice]] growing season. The royal ploughing ceremony, called {{transliteration|my|Lehtun Mingala}} ({{lang|my|လယ်ထွန်မင်္ဂလာ}}, {{IPA|my|lɛ̀tʰʊ̀ɰ̃ mɪ̀ɰ̃ɡəlà|pron}}) or {{transliteration|my|Mingala Ledaw}} ({{lang|my|မင်္ဂလာလယ်တော်}}), was also practiced in pre-colonial Burma until 1885, when the [[Konbaung dynasty|monarchy]] was abolished. == ប្រពៃណីមុនសម័យរាមកេរ្តិ៍ == នៅក្នុងកំណែផ្សេងៗនៃរឿង [[រាមាយណៈ|រាមកេរ្តិ៍]] (Ramayana), នាង [[សីតា]] ដែលជាតួឯកស្រីបានលេចចេញពីដីដែលបានភ្ជួររាស់ក្នុងទម្រង់ជាទារក នៅពេលដែលព្រះបាទ [[ជនក]] ជាស្តេចនៃនគរ [[វិទេហៈ]] ភ្ជួរស្រែនៅក្នុងព្រះរាជពិធី។ នេះគឺជាកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងបំផុតទាក់ទងនឹងពិធីសាសនាកសិកម្មនេះ។ ប្រពៃណីនេះគឺជាពិធីសាសនាកសិកម្មទូទាំងតំបន់ [[មហាឥណ្ឌា]] (Greater India)។ == អាស៊ីអាគ្នេយ៍ == === ប្រទេសថៃ === នៅក្នុងប្រទេសថៃ ឈ្មោះទូទៅនៃព្រះរាជពិធីនេះគឺ {{tlit|th|RTGS|Raek Na Khwan}} ({{lang|th|แรกนาขวัญ}}) ដែលមានន័យចំៗថា "ការចាប់ផ្តើមដ៏មានសិរីមង្គលនៃរដូវដាំដុះស្រូវ"។ ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានគេហៅជាផ្លូវការថា {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ({{lang|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}) ដែលមានន័យចំៗថា "ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លដែលជាការកត់សម្គាល់នូវការចាប់ផ្តើមដ៏មានសិរីមង្គលនៃរដូវដាំដុះស្រូវ"។<ref>{{cite web|title=Royal Institute Dictionary 1999 |url=https://dictionary.orst.go.th/|publisher=Royal Institute of Thailand |date=2026 |access-date=2026-04-17 |location=Bangkok |language=th |quote=แรกนา, แรกนาขวัญ น. ชื่อพิธีเริ่มไถนา, ถ้าทําเป็นทางราชการ เรียกว่า พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ, แต่โดยทั่วไปมักเรียกว่า พระราชพิธีแรกนา หรือ พระราชพิธีแรกนาขวัญ }}</ref> ព្រះរាជពិធី {{tlit|th|RTGS|Raek Na Khwan}} នេះមានប្រភពដើមមកពីសាសនាហិណ្ឌូ។ ប្រទេសថៃក៏ប្រារព្ធពិធីខាងព្រះពុទ្ធសាសនាមួយផ្សេងទៀតដែលហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|พืชมงคล}}) ដែលមានន័យចំៗថា "សិរីមង្គលសម្រាប់ដំណាំ"។ ព្រះរាជពិធីនេះហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|พระราชพิธีพืชมงคล}})។<ref>{{cite web |title=Royal Institute Dictionary 1999 |url=http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp |publisher=Royal Institute of Thailand |date=2007 |access-date=2014-05-09 |location=Bangkok |language=th |quote=พืชมงคล [พืดชะ, พืด] น. ชื่อพระราชพิธีที่พระสงฆ์สวดเพื่อความเจริญของพืชพันธุ์ธัญญาหาร เรียกว่า พระราชพิธีพืชมงคล เป็นพระราชพิธีที่ทำก่อนพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ซึ่งเป็นพิธีพราหมณ์. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303000030/http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp |archive-date=2009-03-03 |archivedate=2009-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303000030/http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp }}</ref> ការបកប្រែជាផ្លូវការនៃ {{transliteration|th|Phuetcha Mongkhon}} គឺ "ពិធីបុណ្យច្រូតកាត់ (Harvest Festival)"។<ref name="harvest">{{cite journal | script-title=th:ประกาศสำนักคณะรัฐมนตรี เรื่อง กำหนดเวลาทำงานและวันหยุดราชการ (ฉบับที่ 11) พ.ศ. 2500 |trans-title=Announcement of the Office of the Prime Minister on Determination of Working Hours and Public Holidays (No. 11), BE 2500 (1957) | url = http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2500/D/088/2466.PDF | archive-url = https://web.archive.org/web/20140512231221/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2500/D/088/2466.PDF | url-status = dead | archive-date = May 12, 2014 | date = 1957-10-15 | access-date = 2014-05-09 | language = th | location = Bangkok | publisher = Cabinet Secretary | volume= 74, Part 88 | page = 2466 | journal = Government Gazette }}</ref> ព្រះបាទ [[មង្កុដ]] (Mongkut) (រាមាទី៤) បានបញ្ចូលព្រះរាជពិធីទាំងព្រះពុទ្ធសាសនា និងហិណ្ឌូសាសនាទៅជាព្រះរាជពិធីតែមួយហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ({{lang|th|พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}})។ ផ្នែកព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង [[ព្រះបរមរាជវាំងថៃ|ព្រះបរមរាជវាំង]] (Grand Palace) ជាមុនសិន ហើយបន្ទាប់មកផ្នែកហិណ្ឌូសាសនាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឯ [[សានមហ្លួង]] (Sanam Luang), [[ទីក្រុងបាងកក]]។<ref>{{cite web | script-title=th:ประวัติพระราชพิธีมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ |trans-title=History of the Royal Ploughing Ceremony | url = http://www.moac.go.th/ewt_news.php?nid=8822 | publisher = Ministry of Agriculture and Cooperatives | date = n.d. | access-date = 2014-05-09 | language = th}}</ref> ក្រដាសប្រាក់ស៊េរីទី២ ដែលបានបោះពុម្ពដំបូងក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[វជិរាវុធ]] (Vajiravudh) (រាមាទី៦) និងបន្តរហូតដល់រជ្ជកាលព្រះបាទ [[ប្រជាធិប៉ុក]] (Prajadhipok) (រាមាទី៧) មានរូបភាពព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លនៅផ្នែកខាងខ្នងនៃក្រដាសប្រាក់ទាំងប្រាំមួយប្រភេទ។<ref>{{cite web |url= http://www.bot.or.th/English/Banknotes/HistoryANdSeriesOfBanknotes/Pages/Banknote_Series02.aspx |title= Banknotes, Series 2 |date= February 23, 2012 |work= Banknotes > History and Series of Banknotes > |publisher= [[Bank of Thailand]] |quote= The design was printed on both sides.... |access-date= មេសា 16, 2026 |archivedate= កក្កដា 4, 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120704102039/http://www.bot.or.th/English/Banknotes/HistoryANdSeriesOfBanknotes/Pages/Banknote_Series02.aspx |url-status= dead }}</ref> ព្រះបាទរាមាទី៧ បានបញ្ឈប់ការអនុវត្តនេះនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩២០។ ពិធីនេះត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ដោយព្រះបាទ [[ភូមិបុលអតុល្យតេជៈ]] (Bhumibol Adulyadej) (រាមាទី៩)។<ref>[http://www.tatnews.org/events/events/2007/may/3173.asp Ancient rituals for a bountiful harvest], TAT News, retrieved 2007-5-10</ref><ref>[http://etna.mcot.net/query.php?nid=29321 Abundant crops expected in Thailand in 2007], Thai News Agency, MCOT, 2007-5-10</ref> ទាំងនៅក្នុង [[ប្រទេសកម្ពុជា]] និង [[ប្រទេសថៃ]] ព្រះរាជពិធីនេះជាទូទៅត្រូវបានធ្វើជាអធិបតីដោយព្រះមហាក្សត្រ ឬតំណាងដែលត្រូវបានចាត់តាំង។ ជួនកាល ព្រះមហាក្សត្រយាងចូលរួមដោយផ្ទាល់នៅក្នុងព្រះរាជពិធី ហើយទ្រង់ជាអ្នកកាន់នង្គ័លដើរតាមពីក្រោយគោដោយផ្ទាល់។ បច្ចុប្បន្ន ថ្ងៃដែលត្រូវប្រារព្ធព្រះរាជពិធី {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ត្រូវបានហៅថា ថ្ងៃ {{transliteration|th|Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|วันพืชมงคล}}, {{transliteration|th|RTGS|Wan Phuetcha Mongkhon}})។ ថ្ងៃនេះជាថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈតាំងពីឆ្នាំ ១៩៥៧ មកម៉្លេះ។<ref name="harvest" /> === ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា === [[File:Saya Chone's "Royal Ploughing Ceremony".png|thumb|គំនូរឆ្នាំ ១៩០៧ បង្ហាញពីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា]] [[File:Bodleian Library MS. Burm. a. 6. Parabeik illustrating royal pastimes 01-02.jpg|thumbnail|right|ព្រះមហាក្សត្រិយានីនៃភូមាទតមើលពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លដែលមានគោពីរ។ ថតចម្លងពីគំនូរពណ៌ទឹករបស់ភូមានៅសតវត្សទី១៨]] [[ពង្សាវតារភូមា]] តាមប្រពៃណីបានកំណត់ថាការចាប់ផ្តើមនៃពិធីនេះធ្វើឡើងនៅចុងទសវត្សរ៍ ៥០០ នៃគ.ស កំឡុងសម័យ [[រាជវង្សបាកាន]] (Pagan dynasty) នៅពេលដែលវាត្រូវបានប្រារព្ធឡើងដោយព្រះបាទ Htuntaik, Htunpyit និង Htunchit ដែលព្រះនាមរបស់ព្រះអង្គទាំងឡាយមានពាក្យថា 'htun' ឬ 'នង្គ័ល'។<ref name="mmp" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពិធីដ៏មានតម្លៃថ្លៃនេះមិនត្រូវបានធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំទេ ហើយក៏មិនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយគ្រប់ព្រះមហាក្សត្រទាំងអស់ដែរ។<ref name="mmp" /> ក្នុងអំឡុងពេលនៃពិធីនេះ ព្រះមហាក្សត្របានភ្ជួររាស់នៅលើទីធ្លាដែលបានកំណត់ជាពិសេសនៅខាងក្រៅព្រះបរមរាជវាំងដែលហៅថា {{transliteration|my|ledawgyi}} ({{lang|my|လယ်တော်ကြီး}}) ជាមួយគោពណ៌សដែលត្រូវបានតុបតែងដោយមាស និងប្រាក់ អមដោយព្រះអង្គម្ចាស់ និងមន្ត្រីរាជការ ដែលប្តូរវេនគ្នាភ្ជួរស្រែជាកិច្ចពិធី។<ref name="ss">{{cite book|last=Hardiman|first=John Percy|title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States|publisher=Government of Burma|year=1900|volume=2|pages=101}}</ref> ខណៈពេលដែលការភ្ជួររាស់កំពុងដំណើរការ សាសនាចារ្យ [[ព្រាហ្មណ៍]] បានបួងសួង និងថ្វាយដង្វាយដល់ទេវតាហិណ្ឌូទាំង១៥ ខណៈដែលក្រុមអ្នកថែរក្សា និងបូជាអ្នកតា ({{lang|my|နတ်ဆရာ, နတ်အုပ်, နတ်စော}}) បានអញ្ជើញ [[អ្នកតាភូមា (nat)|អ្នកតា]] ធំៗទាំង៣៧ (វិញ្ញាណម្ចាស់ស្រុក)។<ref name="ss" /> ពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លគឺជាពិធីសាសនាមួយដើម្បីបួងសួងសុំទឹកភ្លៀងពីទេវតា Moe Khaung Kyawzwa ({{lang|my|မိုးခေါင်ကျော်စွာ}}) ដើម្បីធានាបាននូវទិន្នផលល្អសម្រាប់នគរ ហើយវាក៏ជាវិធីមួយសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រដើម្បីបង្ហាញអង្គទ្រង់ជាស្តេចកសិករ ({{lang|my|တောင်သူကြီးမင်း}}) ដល់ប្រជារាស្ត្រផងដែរ។<ref name="mmp" /> === ប្រទេសកម្ពុជា === ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លគឺជាពិធីសាសនារាជវាំងដ៏ចំណាស់មួយដែលត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្រោមព្រះរាជធិបតីភាពរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីប្រកាសពីការមកដល់នៃរដូវដាំដុះស្រូវ និងព្យាករណ៍ពីទិន្នផលដំណាំនៃរដូវកាលខាងមុខ។<ref name=":0">{{Cite web|title=Royal Ploughing Ceremony cancelled|url=https://www.khmertimeskh.com/712206/royal-ploughing-ceremony-cancelled/|date=2020-04-12|website=Khmer Times|language=en-US|access-date=2020-05-03}}</ref> ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានស្គាល់ថាជា {{transliteration|km|UNGEGN|Preăh Réach Pĭthi Chrát Preăh Neăngkoăl}} ({{lang|km|ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល}}) ដែលផ្សំឡើងពីពាក្យ [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] ({{transliteration|km|UNGEGN|ព្រះ}}: ឋានន្តរស័ក្តិសក្តិសិទ្ធិ ឬរាជវាំង, {{transliteration|km|ច្រត់}}: សង្កត់ ឬភ្ជួរ) និងពាក្យ [[ភាសាបាលី|បាលី]]-[[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]]។ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លអាចត្រូវបានតាមដានត្រលប់ទៅសម័យ [[ហ្វូណន]] (សតវត្សទី១-ទី៦) និងត្រូវបាននាំយកមកពីប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ។ ព្រះរាជពិធីនេះក៏បានលេចឡើងនៅក្នុង [[រាមកេរ្តិ៍]] ដែលជាកំណែរឿងរាមាយណៈឥណ្ឌារបស់ខ្មែរ និងនៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ព្រះពុទ្ធសាសនាមួយចំនួនទៀតផងដែរ។<ref name=":1">{{Cite web|title=ប្រវត្តិនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល {{!}} Grand News|url=https://grandnewsasia.com/detail/96260/ |language=en-US |access-date=2020-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119221856/https://grandnewsasia.com/detail/96260/ |archive-date=19 January 2022}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|title=History of the Royal Ploughing Ceremony|url=https://www.khmertimeskh.com/56223/history-of-the-royal-ploughing-ceremony/|date=2015-05-05|website=Khmer Times|language=en-US|access-date=2020-05-03}}</ref> នៅ [[អង្គរបុរី និងភ្នំដា|អង្គរបុរី]] (អតីតរាជធានីនៃអាណាចក្រហ្វូណន) រូបចម្លាក់ [[ពលរាម]] (Balarama) កាន់នង្គ័លដែលមានអាយុកាលតាំងពីសតវត្សទី៦ ត្រូវបានរកឃើញ។ រូបចម្លាក់ទេវតានេះត្រូវបានឆ្លាក់ឡើងសម្រាប់ពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាភស្តុតាងដំបូងបំផុតទាក់ទងនឹងព្រះរាជពិធីនេះ។<ref name=":1" /> ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លត្រូវបានចាត់ទុកថាជាព្រះរាជពិធីមួយក្នុងចំណោមព្រះរាជពិធី [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] ដ៏សំខាន់បំផុត និងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។<ref name=":2" /> ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លនៅកម្ពុជាឆ្នាំ ២០២០ ត្រូវបានគ្រោងនឹងធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី ១០ ខែឧសភា ប៉ុន្តែត្រូវបានពន្យារពេលជាវិធានការការពារការរីករាលដាលនៃជំងឺកូវីដ១៩ នៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។<ref name=":0" /> == កាលបរិច្ឆេទ == កាលបរិច្ឆេទប្រពៃណីនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា គឺនៅដើមរដូវ [[បុណ្យចូលវស្សា|ចូលវស្សា]] នៅក្នុង [[ប្រតិទិនប្រពៃណីភូមា|ខែវ៉ាសូ (Waso) របស់ភូមា]] (ខែមិថុនា ដល់កក្កដា)។<ref>{{cite book |title=Burma under British rule--and before |last=Nisbet |first=John |year=1901 |publisher=University of Michigan Press |pages=333 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃទី ១២ ខែឧសភា នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងនៅថ្ងៃទី ១១ ខែឧសភា នៅក្នុងប្រទេសថៃ។ កាលបរិច្ឆេទជាទូទៅគឺនៅក្នុងខែឧសភា ប៉ុន្តែមានការប្រែប្រួលដោយសារវាត្រូវបានកំណត់ដោយ ''[[ហោរាសាស្ត្រ]]'' ({{langx|km|ហោរាសាស្រ្ត}}, {{transliteration|km|UNGEGN|hourasastr}}; {{langx|th|โหราศาสตร์}}, {{transliteration|th|RTGS|horasat}})។ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ព្រះរាជពិធី និងថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃចន្ទ ទី ១៣ ខែឧសភា។<ref>{{cite web|title=Royal Ploughing Ceremony - Chiang Mai Best|date=7 May 2013|url=http://chiangmaibest.com/royal-ploughing-ceremony/|access-date=13 May 2013|archivedate=30 វិច្ឆិកា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130104718/http://chiangmaibest.com/royal-ploughing-ceremony/|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ព្រះរាជពិធីនេះភាគច្រើនត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃអង្គារ ឬថ្ងៃសៅរ៍។ នៅក្នុងប្រទេសថៃ កាលបរិច្ឆេទ និងពេលវេលាពិតប្រាកដសម្រាប់ព្រឹត្តិការណ៍ប្រចាំឆ្នាំនេះត្រូវបានកំណត់ជារៀងរាល់ឆ្នាំដោយព្រាហ្មណ៍ព្រះរាជវាំង។ ការអនុវត្តនេះត្រូវបានបញ្ឈប់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩២០ ហើយត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញដោយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៩៦០។ ប្រសិនបើភ្លៀងមិនធ្លាក់បន្ទាប់ពីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លទេ ពិធីសុំទឹកភ្លៀងផ្សេងៗទៀតត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅប្រទេសកម្ពុជា ថៃ និងមីយ៉ាន់ម៉ា ដូចជាពិធីហែឆ្មា ''[[Hae Nang Maew]]'' ដើម្បីបួងសួងសុំទឹកភ្លៀងក្នុងករណីមានគ្រោះរាំងស្ងួត។<ref>{{Cite web |last=Daovisith |first=Douangbouppha |date=2023-10-15 |title=Preserving Rain Traditions in Southeast Asia |url=https://theaseanmagazine.asean.org/article/preserving-rain-traditions-in-southeast-asia/ |access-date=2024-04-30 |website=The ASEAN Magazine |language=en-US}}</ref> == ពិធីសាសនា == នៅក្នុងព្រះរាជពិធីនេះ [[គោ]] ឧសភរាជចំនួនពីរត្រូវបានទឹមនឹង [[នង្គ័ល]] ឈើ ហើយពួកវាភ្ជួររាស់ជារងនៅលើទីធ្លាប្រារព្ធពិធី ខណៈដែលគ្រាប់ពូជស្រូវត្រូវបានសាបព្រោះដោយ [[ព្រាហ្មណ៍]] រាជវាំង។ បន្ទាប់ពីការភ្ជួររាស់ គោត្រូវបានគេផ្តល់ឱ្យនូវចានអាហារ ដែលមានដូចជា ស្រូវ, [[ពោត]], [[សណ្តែកខៀវ]], [[ល្ង]], [[ស្មៅ]] កាត់ស្រស់ៗ, ទឹក និង [[ស្រាស]]។ អាស្រ័យលើអ្វីដែលគោបរិភោគ [[ហោរា]] និង [[ព្រាហ្មណ៍]] រាជវាំង ធ្វើការទស្សន៍ទាយថាតើរដូវដាំដុះខាងមុខនឹងទទួលបានទិន្នផលល្អ ឬអត់។ ព្រះរាជពិធីនេះមានឫសគល់ចេញពីជំនឿ [[ព្រាហ្មណ៍សាសនា]] ហើយត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីធានាបាននូវការប្រមូលផលល្អ។ ក្នុងករណីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា វាក៏អាចមានទំនាក់ទំនងនឹងព្រះពុទ្ធសាសនាផងដែរ។ នៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រពៃណីនៃពុទ្ធប្បវត្តិ ព្រះអង្គម្ចាស់ [[ព្រះពុទ្ធគោតម|សិទ្ធត្ថគោតម]] កាលនៅជាទារក បានបង្ហាញបដិហារ្យដំបូងរបស់ព្រះអង្គក្នុងអំឡុងពេលព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល ដោយទ្រង់បានគង់សមាធិនៅក្រោមដើម [[ជម្ពូព្រឹក្ស]] ({{lang|my|ဇမ္ဗုသပြေ}}) ដែលជាការបង្ហាញពីធម្មជាតិដ៏អស្ចារ្យរបស់ព្រះអង្គតាំងពីវ័យកុមារ។<ref name="mmp">{{cite journal|last=Khin Maung Nyunt |date=July 1997 |title=Lehtun Mingala (The Royal Ploughing Ceremony) |journal=Myanmar Perspectives |volume=3 |issue=7 |url=http://www.myanmar.com/gov/perspec/97July/min7-97.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/19991006060331/http://www.myanmar.com/gov/perspec/97July/min7-97.html |archive-date=October 6, 1999 }}</ref> == ពិធីស្រដៀងគ្នានៅប្រទេសជប៉ុន == ភារកិច្ចមួយក្នុងចំណោមភារកិច្ចរបស់ [[អធិរាជជប៉ុន]] ក្នុងនាមជាប្រធានសង្ឃសាសនា [[សាសនាស៊ីនតូ|ស៊ីនតូ]] គឺការដាំគ្រាប់ពូជស្រូវដំបូងតាមបែបពិធីសាសនានៅក្នុងវាលស្រែមួយដែលស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណ [[ព្រះបរមរាជវាំងតូក្យូ]]។ ព្រះអង្គក៏ជាអ្នកដែលអនុវត្តការប្រមូលផលដំបូងតាមបែបពិធីសាសនាផងដែរ។<ref>{{cite web |url=http://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ |title=Gohan: Standard White Rice |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814191429/https://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ |url-status=dead |archive-date=2016-08-14 |access-date=2026-04-16 |archivedate=2016-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160814191429/https://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://spice.stanford.edu/docs/145 |title=Rice: It's More Than Food In Japan |access-date=2012-10-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627093430/http://spice.stanford.edu/docs/145 |archive-date=2012-06-27 |archivedate=2012-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120627093430/http://spice.stanford.edu/docs/145 }}</ref> ==References== {{reflist}} 6fz8cl98ttiht87nc3x59wizchh87ga 0 53549 334524 334479 2026-04-22T00:32:52Z Oukchantha 50656 update 334524 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|រូបភាពតូច|អ៊ុក ចន្ថា (កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ)]] {{ព័ត៌មានបុគ្គលសិល្បៈ|ឈ្មោះ=អ៊ុក ចន្ថា|រូបភាព==Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|ចំណងជើងរូបភាព=កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ|ឈ្មោះកំណើត=អ៊ុក ចន្ថា|ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត={{ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើតនិងអាយុ|1982|5|11}}|ទីកន្លែងកំណើត=[[ភ្នំពេញ]], [[កម្ពុជា]]|អាជីព=[[កវីនិពន្ធ]], អ្នកសរសេរបទចម្រៀង|ឆ្នាំសកម្ម=២០០០-បច្ចុប្បន្ន|សមាជិកភាព=[[សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ]], [[សមាគមសិល្បករខ្មែរ]]}} '''អ៊ុក ចន្ថា''' ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅក្នុងវិស័យសិល្បៈថា '''កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ''' គឺជាកវីនិពន្ធបទចម្រៀងដ៏លេចធ្លោមួយរូបនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លោកគឺជាសមាជិកផ្លូវការនៃសមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ១១៩៨២៣៣៧) និងសមាគមសិល្បករខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ០៦៦៣)។ == ជីវប្រវត្តិ និងការងារសិល្បៈ == លោក អ៊ុក ចន្ថា មានស្រុកកំណើតនៅខេត្តស្វាយរៀង។ ក្នុងអាជីពជាអ្នកនិពន្ធ លោកបានសាងស្នាដៃជាច្រើនដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីសង្គម វប្បធម៌ និងមនោសញ្ចេតនា។ ស្នាដៃរបស់លោកត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយតាមរយៈស្ថានីយទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា ([[ទទក]]) និងសារព័ត៌មានក្នុងស្រុកជាច្រើន។ == ស្នាដៃនិពន្ធល្បីៗ == បទចម្រៀងដែលទទួលបានការគាំទ្រខ្លាំងរួមមាន៖ * ''បងមានប្រពន្ធកូនហើយ'' - ច្រៀងដោយ៖ ចាន់ មករា * ''ម្ចាស់កេរគុនខ្មែរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផាប៉ារីស'' - ច្រៀងដោយ៖ ហេង ប៊ុនលាភ * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផានិរតី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''តើអូនសាសន៍អី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''រក្សាសន្តិភាព និងការគោរពសិទ្ធមនុស្ស'' - ច្រៀងដោយ៖ អុីណូ * ''សមរាត្រីទឹកដីអង្គរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សាទីយ៉ា * ''អាណិកជនស្មោះស្នេហ៍'' - ច្រៀងដោយ៖ នៅ ស៊ីនឿន * ''Youtube ម្ហូបឆ្ងាញ់'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''ខេមរាមហានគរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សម សក្កិគីមលី និង បទចម្រៀងជាច្រើនបទទៀត។ == ឯកសារយោង == https://www.facebook.com/reel/866593432893737, https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=727040550267207&rdid=wD9kU8IFvzZazEAA <nowiki>https://www.facebook.com/reel/1473282236790859</nowiki> (DARA NEWS) <nowiki>https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=1220061249198626&rdid=CQB1QTaEHRPLfMXV</nowiki> (Ministry of tourism of Cambodia)<references /> 0vola9rl3cmv06gj6y632n5yq2g1kce 334525 334524 2026-04-22T00:43:13Z Oukchantha 50656 update 334525 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|រូបភាពតូច|អ៊ុក ចន្ថា (កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ)បច្ចុប្បន្នរស់នៅ សហរដ្ឋអាមេរិក]] {{ព័ត៌មានបុគ្គលសិល្បៈ|ឈ្មោះ=អ៊ុក ចន្ថា|រូបភាព==Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|ចំណងជើងរូបភាព=កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ|ឈ្មោះកំណើត=អ៊ុក ចន្ថា|ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត={{ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើតនិងអាយុ|1982|5|11}}|ទីកន្លែងកំណើត=[[ភ្នំពេញ]], [[កម្ពុជា]]|អាជីព=[[កវីនិពន្ធ]], អ្នកសរសេរបទចម្រៀង|ឆ្នាំសកម្ម=២០០០-បច្ចុប្បន្ន|សមាជិកភាព=[[សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ]], [[សមាគមសិល្បករខ្មែរ]]}} '''អ៊ុក ចន្ថា''' ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅក្នុងវិស័យសិល្បៈថា '''កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ''' គឺជាកវីនិពន្ធបទចម្រៀងដ៏លេចធ្លោមួយរូបនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លោកគឺជាសមាជិកផ្លូវការនៃសមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ១១៩៨២៣៣៧) និងសមាគមសិល្បករខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ០៦៦៣)។ '''ជីវប្រវត្តិ និងការងារសិល្បៈ''' លោក អ៊ុក ចន្ថា មានស្រុកកំណើតនៅខេត្តស្វាយរៀង។ ក្នុងអាជីពជាអ្នកនិពន្ធ លោកបានសាងស្នាដៃជាច្រើនដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីសង្គម វប្បធម៌ និងមនោសញ្ចេតនា។ ស្នាដៃរបស់លោកត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយតាមរយៈស្ថានីយទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា ([[ទទក]]) និងសារព័ត៌មានក្នុងស្រុកជាច្រើន។ '''ស្នាដៃនិពន្ធល្បីៗ''' បទចម្រៀងដែលទទួលបានការគាំទ្រខ្លាំងរួមមាន៖ * ''បងមានប្រពន្ធកូនហើយ'' - ច្រៀងដោយ៖ ចាន់ មករា * ''ម្ចាស់កេរគុនខ្មែរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផាប៉ារីស'' - ច្រៀងដោយ៖ ហេង ប៊ុនលាភ * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផានិរតី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''តើអូនសាសន៍អី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''រក្សាសន្តិភាព និងការគោរពសិទ្ធមនុស្ស'' - ច្រៀងដោយ៖ អុីណូ * ''សមរាត្រីទឹកដីអង្គរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សាទីយ៉ា * ''អាណិកជនស្មោះស្នេហ៍'' - ច្រៀងដោយ៖ នៅ ស៊ីនឿន * ''Youtube ម្ហូបឆ្ងាញ់'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''ខេមរាមហានគរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សម សក្កិគីមលី និង បទចម្រៀងជាច្រើនបទទៀត។ == ឯកសារយោង == https://www.facebook.com/reel/866593432893737, https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=727040550267207&rdid=wD9kU8IFvzZazEAA <nowiki>https://www.facebook.com/reel/1473282236790859</nowiki> (DARA NEWS) <nowiki>https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=1220061249198626&rdid=CQB1QTaEHRPLfMXV</nowiki> (Ministry of tourism of Cambodia)<references /> 9z145f2jn2nx0f6zaxgxmyksqkvog7q 334526 334525 2026-04-22T00:43:48Z Oukchantha 50656 334526 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|រូបភាពតូច|អ៊ុក ចន្ថា (កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ)]] {{ព័ត៌មានបុគ្គលសិល្បៈ|ឈ្មោះ=អ៊ុក ចន្ថា|រូបភាព==Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|ចំណងជើងរូបភាព=កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ|ឈ្មោះកំណើត=អ៊ុក ចន្ថា|ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត={{ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើតនិងអាយុ|1982|5|11}}|ទីកន្លែងកំណើត=[[ភ្នំពេញ]], [[កម្ពុជា]]|អាជីព=[[កវីនិពន្ធ]], អ្នកសរសេរបទចម្រៀង|ឆ្នាំសកម្ម=២០០០-បច្ចុប្បន្ន|សមាជិកភាព=[[សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ]], [[សមាគមសិល្បករខ្មែរ]]}} '''អ៊ុក ចន្ថា''' ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅក្នុងវិស័យសិល្បៈថា '''កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ''' គឺជាកវីនិពន្ធបទចម្រៀងដ៏លេចធ្លោមួយរូបនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លោកគឺជាសមាជិកផ្លូវការនៃសមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ១១៩៨២៣៣៧) និងសមាគមសិល្បករខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ០៦៦៣)។ '''ជីវប្រវត្តិ និងការងារសិល្បៈ''' លោក អ៊ុក ចន្ថា មានស្រុកកំណើតនៅខេត្តស្វាយរៀង។ ក្នុងអាជីពជាអ្នកនិពន្ធ លោកបានសាងស្នាដៃជាច្រើនដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីសង្គម វប្បធម៌ និងមនោសញ្ចេតនា។ ស្នាដៃរបស់លោកត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយតាមរយៈស្ថានីយទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា ([[ទទក]]) និងសារព័ត៌មានក្នុងស្រុកជាច្រើន។ '''ស្នាដៃនិពន្ធល្បីៗ''' បទចម្រៀងដែលទទួលបានការគាំទ្រខ្លាំងរួមមាន៖ * ''បងមានប្រពន្ធកូនហើយ'' - ច្រៀងដោយ៖ ចាន់ មករា * ''ម្ចាស់កេរគុនខ្មែរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផាប៉ារីស'' - ច្រៀងដោយ៖ ហេង ប៊ុនលាភ * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផានិរតី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''តើអូនសាសន៍អី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''រក្សាសន្តិភាព និងការគោរពសិទ្ធមនុស្ស'' - ច្រៀងដោយ៖ អុីណូ * ''សមរាត្រីទឹកដីអង្គរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សាទីយ៉ា * ''អាណិកជនស្មោះស្នេហ៍'' - ច្រៀងដោយ៖ នៅ ស៊ីនឿន * ''Youtube ម្ហូបឆ្ងាញ់'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''ខេមរាមហានគរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សម សក្កិគីមលី និង បទចម្រៀងជាច្រើនបទទៀត។ == ឯកសារយោង == https://www.facebook.com/reel/866593432893737, https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=727040550267207&rdid=wD9kU8IFvzZazEAA <nowiki>https://www.facebook.com/reel/1473282236790859</nowiki> (DARA NEWS) <nowiki>https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=1220061249198626&rdid=CQB1QTaEHRPLfMXV</nowiki> (Ministry of tourism of Cambodia)<references /> cjepz5o64393c1t8cbseioebyhprgz8 334527 334526 2026-04-22T00:48:35Z Oukchantha 50656 334527 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|រូបភាពតូច|អ៊ុក ចន្ថា (កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ)]] {{ព័ត៌មានបុគ្គលសិល្បៈ|ឈ្មោះ=អ៊ុក ចន្ថា|រូបភាព==Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|ចំណងជើងរូបភាព=កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ|ឈ្មោះកំណើត=អ៊ុក ចន្ថា|ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត={{ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើតនិងអាយុ|1982|5|11}}|ទីកន្លែងកំណើត=[[ភ្នំពេញ]], [[កម្ពុជា]]|អាជីព=[[កវីនិពន្ធ]], អ្នកសរសេរបទចម្រៀង|ឆ្នាំសកម្ម=២០០០-បច្ចុប្បន្ន|សមាជិកភាព=[[សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ]], [[សមាគមសិល្បករខ្មែរ]]}} លោក '''អ៊ុក ចន្ថា''' ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅក្នុងវិស័យសិល្បៈថា '''កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ''' គឺជាកវីនិពន្ធបទចម្រៀងដ៏លេចធ្លោមួយរូបនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លោកគឺជាសមាជិកផ្លូវការនៃសមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ១១៩៨២៣៣៧) និងសមាគមសិល្បករខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ០៦៦៣)។ '''ជីវប្រវត្តិ និងការងារសិល្បៈ''' លោក អ៊ុក ចន្ថា មានស្រុកកំណើតនៅខេត្តស្វាយរៀង។ ក្នុងអាជីពជាអ្នកនិពន្ធ លោកបានសាងស្នាដៃជាច្រើនដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីសង្គម វប្បធម៌ និងមនោសញ្ចេតនា។ ស្នាដៃរបស់លោកត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយតាមរយៈស្ថានីយទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា ([[ទទក]]) និងសារព័ត៌មានក្នុងស្រុកជាច្រើន។ '''ស្នាដៃនិពន្ធល្បីៗ''' បទចម្រៀងដែលទទួលបានការគាំទ្រខ្លាំងរួមមាន៖ * ''បងមានប្រពន្ធកូនហើយ'' - ច្រៀងដោយ៖ ចាន់ មករា * ''ម្ចាស់កេរគុនខ្មែរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផាប៉ារីស'' - ច្រៀងដោយ៖ ហេង ប៊ុនលាភ * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផានិរតី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''តើអូនសាសន៍អី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''រក្សាសន្តិភាព និងការគោរពសិទ្ធមនុស្ស'' - ច្រៀងដោយ៖ អុីណូ * ''សមរាត្រីទឹកដីអង្គរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សាទីយ៉ា * ''អាណិកជនស្មោះស្នេហ៍'' - ច្រៀងដោយ៖ នៅ ស៊ីនឿន * ''Youtube ម្ហូបឆ្ងាញ់'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''ខេមរាមហានគរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សម សក្កិគីមលី និង បទចម្រៀងជាច្រើនបទទៀត។ == ឯកសារយោង == https://www.facebook.com/reel/866593432893737, https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=727040550267207&rdid=wD9kU8IFvzZazEAA <nowiki>https://www.facebook.com/reel/1473282236790859</nowiki> (DARA NEWS) <nowiki>https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=1220061249198626&rdid=CQB1QTaEHRPLfMXV</nowiki> (Ministry of tourism of Cambodia)<references /> cbxec2fgy5knmqpohng2m7nhgonmwik 334528 334527 2026-04-22T00:58:17Z Oukchantha 50656 334528 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|រូបភាពតូច|អ៊ុក ចន្ថា (កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ)]] {{ព័ត៌មានបុគ្គលសិល្បៈ|ឈ្មោះ=អ៊ុក ចន្ថា|រូបភាព==Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|ចំណងជើងរូបភាព=កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ|ឈ្មោះកំណើត=អ៊ុក ចន្ថា|ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត={{ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើតនិងអាយុ|1982|5|11}}|ទីកន្លែងកំណើត=[[ភ្នំពេញ]], [[កម្ពុជា]]|អាជីព=[[កវីនិពន្ធ]], អ្នកសរសេរបទចម្រៀង|ឆ្នាំសកម្ម=២០០០-បច្ចុប្បន្ន|សមាជិកភាព=[[សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ]], [[សមាគមសិល្បករខ្មែរ]]}} លោក '''អ៊ុក ចន្ថា''' ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅក្នុងវិស័យសិល្បៈថា '''កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ''' គឺជាកវីនិពន្ធបទចម្រៀងដ៏លេចធ្លោមួយរូបនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លោកគឺជាសមាជិកផ្លូវការនៃសមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ១១៩៨២៣៣៧) និងសមាគមសិល្បករខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ០៦៦៣)។ '''ជីវប្រវត្តិ និងការងារសិល្បៈ''' លោក '''អ៊ុក ចន្ថា''' មានស្រុកកំណើតនៅខេត្តស្វាយរៀង។ បច្ចុប្បន្នក្រៅពីអាជីពអ្នកនិពន្ធ លោកបានបើកហាងលក់ស្រាមួយកន្លែងនៅទីក្រុង ហ្វីឡាដឺហ្វៀ សហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្នុងអាជីពជាអ្នកនិពន្ធ លោកបានសាងស្នាដៃជាច្រើនដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីសង្គម វប្បធម៌ និងមនោសញ្ចេតនា។ ស្នាដៃរបស់លោកត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយតាមរយៈស្ថានីយទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា ([[ទទក]]) និងសារព័ត៌មានក្នុងស្រុកជាច្រើន។ '''ស្នាដៃនិពន្ធល្បីៗ''' បទចម្រៀងដែលទទួលបានការគាំទ្រខ្លាំងរួមមាន៖ * ''បងមានប្រពន្ធកូនហើយ'' - ច្រៀងដោយ៖ ចាន់ មករា * ''ម្ចាស់កេរគុនខ្មែរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផាប៉ារីស'' - ច្រៀងដោយ៖ ហេង ប៊ុនលាភ * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផានិរតី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''តើអូនសាសន៍អី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''រក្សាសន្តិភាព និងការគោរពសិទ្ធមនុស្ស'' - ច្រៀងដោយ៖ អុីណូ * ''សមរាត្រីទឹកដីអង្គរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សាទីយ៉ា * ''អាណិកជនស្មោះស្នេហ៍'' - ច្រៀងដោយ៖ នៅ ស៊ីនឿន * ''Youtube ម្ហូបឆ្ងាញ់'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''ខេមរាមហានគរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សម សក្កិគីមលី និង បទចម្រៀងជាច្រើនបទទៀត។ == ឯកសារយោង == https://www.facebook.com/reel/866593432893737, https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=727040550267207&rdid=wD9kU8IFvzZazEAA <nowiki>https://www.facebook.com/reel/1473282236790859</nowiki> (DARA NEWS) <nowiki>https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=1220061249198626&rdid=CQB1QTaEHRPLfMXV</nowiki> (Ministry of tourism of Cambodia)<references /> 1n81jkxb0zf8xfcdygxqcahx4lvuwf9 334529 334528 2026-04-22T01:06:36Z Oukchantha 50656 334529 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|រូបភាពតូច|អ៊ុក ចន្ថា (កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ)]] {{ព័ត៌មានបុគ្គលសិល្បៈ|ឈ្មោះ=អ៊ុក ចន្ថា|រូបភាព==Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|ចំណងជើងរូបភាព=កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ|ឈ្មោះកំណើត=អ៊ុក ចន្ថា|ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត={{ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើតនិងអាយុ|1982|5|11}}|ទីកន្លែងកំណើត=[[ភ្នំពេញ]], [[កម្ពុជា]]|អាជីព=[[កវីនិពន្ធ]], អ្នកសរសេរបទចម្រៀង|ឆ្នាំសកម្ម=២០០០-បច្ចុប្បន្ន|សមាជិកភាព=[[សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ]], [[សមាគមសិល្បករខ្មែរ]]}} លោក '''អ៊ុក ចន្ថា''' ឈ្មោះជាភាសាចិន '''（张国文）''' ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅក្នុងវិស័យសិល្បៈថា '''កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ''' គឺជាកវីនិពន្ធបទចម្រៀងដ៏លេចធ្លោមួយរូបនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លោកគឺជាសមាជិកផ្លូវការនៃសមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ១១៩៨២៣៣៧) និងសមាគមសិល្បករខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ០៦៦៣)។ '''ជីវប្រវត្តិ និងការងារសិល្បៈ''' លោក '''អ៊ុក ចន្ថា''' មានស្រុកកំណើតនៅខេត្តស្វាយរៀង។ បច្ចុប្បន្នក្រៅពីអាជីពអ្នកនិពន្ធ លោកបានបើកហាងលក់ស្រាមួយកន្លែងនៅទីក្រុង ហ្វីឡាដឺហ្វៀ សហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្នុងអាជីពជាអ្នកនិពន្ធ លោកបានសាងស្នាដៃជាច្រើនដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីសង្គម វប្បធម៌ និងមនោសញ្ចេតនា។ ស្នាដៃរបស់លោកត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយតាមរយៈស្ថានីយទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា ([[ទទក]]) និងសារព័ត៌មានក្នុងស្រុកជាច្រើន។ '''ស្នាដៃនិពន្ធល្បីៗ''' បទចម្រៀងដែលទទួលបានការគាំទ្រខ្លាំងរួមមាន៖ * ''បងមានប្រពន្ធកូនហើយ'' - ច្រៀងដោយ៖ ចាន់ មករា * ''ម្ចាស់កេរគុនខ្មែរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផាប៉ារីស'' - ច្រៀងដោយ៖ ហេង ប៊ុនលាភ * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផានិរតី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''តើអូនសាសន៍អី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''រក្សាសន្តិភាព និងការគោរពសិទ្ធមនុស្ស'' - ច្រៀងដោយ៖ អុីណូ * ''សមរាត្រីទឹកដីអង្គរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សាទីយ៉ា * ''អាណិកជនស្មោះស្នេហ៍'' - ច្រៀងដោយ៖ នៅ ស៊ីនឿន * ''Youtube ម្ហូបឆ្ងាញ់'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''ខេមរាមហានគរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សម សក្កិគីមលី និង បទចម្រៀងជាច្រើនបទទៀត។ == ឯកសារយោង == https://www.facebook.com/reel/866593432893737, https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=727040550267207&rdid=wD9kU8IFvzZazEAA <nowiki>https://www.facebook.com/reel/1473282236790859</nowiki> (DARA NEWS) <nowiki>https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=1220061249198626&rdid=CQB1QTaEHRPLfMXV</nowiki> (Ministry of tourism of Cambodia)<references /> 4n3sdzfghgjb00xquch33m6b41snukm 334530 334529 2026-04-22T01:18:27Z Oukchantha 50656 334530 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|រូបភាពតូច|អ៊ុក ចន្ថា (កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ)]] {{ព័ត៌មានបុគ្គលសិល្បៈ|ឈ្មោះ=អ៊ុក ចន្ថា|រូបភាព==Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|ចំណងជើងរូបភាព=កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ|ឈ្មោះកំណើត=អ៊ុក ចន្ថា|ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត={{ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើតនិងអាយុ|1982|5|11}}|ទីកន្លែងកំណើត=[[ភ្នំពេញ]], [[កម្ពុជា]]|អាជីព=[[កវីនិពន្ធ]], អ្នកសរសេរបទចម្រៀង|ឆ្នាំសកម្ម=២០០០-បច្ចុប្បន្ន|សមាជិកភាព=[[សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ]], [[សមាគមសិល្បករខ្មែរ]]}} លោក '''អ៊ុក ចន្ថា''' ឈ្មោះជាភាសាចិន '''（张国文）''' ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅក្នុងវិស័យសិល្បៈថា '''កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ''' គឺជាកវីនិពន្ធបទចម្រៀងដ៏លេចធ្លោមួយរូបនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លោកគឺជាសមាជិកផ្លូវការនៃសមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ១១៩៨២៣៣៧) និងសមាគមសិល្បករខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ០៦៦៣)។ '''ជីវប្រវត្តិ និងការងារសិល្បៈ''' លោក '''អ៊ុក ចន្ថា''' មានស្រុកកំណើតនៅភូមិវាលយន្ត ស្រុកស្វាយរៀង ខេត្តស្វាយរៀង។ បច្ចុប្បន្នក្រៅពីអាជីពអ្នកនិពន្ធ លោកបានបើកហាងលក់ស្រាមួយកន្លែងនៅទីក្រុង ហ្វីឡាដឺហ្វៀ សហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្នុងអាជីពជាអ្នកនិពន្ធ លោកបានសាងស្នាដៃជាច្រើនដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីសង្គម វប្បធម៌ និងមនោសញ្ចេតនា។ ស្នាដៃរបស់លោកត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយតាមរយៈស្ថានីយទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា ([[ទទក]]) និងសារព័ត៌មានក្នុងស្រុកជាច្រើន។ '''ស្នាដៃនិពន្ធល្បីៗ''' បទចម្រៀងដែលទទួលបានការគាំទ្រខ្លាំងរួមមាន៖ * ''បងមានប្រពន្ធកូនហើយ'' - ច្រៀងដោយ៖ ចាន់ មករា * ''ម្ចាស់កេរគុនខ្មែរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផាប៉ារីស'' - ច្រៀងដោយ៖ ហេង ប៊ុនលាភ * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផានិរតី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''តើអូនសាសន៍អី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''រក្សាសន្តិភាព និងការគោរពសិទ្ធមនុស្ស'' - ច្រៀងដោយ៖ អុីណូ * ''សមរាត្រីទឹកដីអង្គរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សាទីយ៉ា * ''អាណិកជនស្មោះស្នេហ៍'' - ច្រៀងដោយ៖ នៅ ស៊ីនឿន * ''Youtube ម្ហូបឆ្ងាញ់'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''ខេមរាមហានគរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សម សក្កិគីមលី និង បទចម្រៀងជាច្រើនបទទៀត។ == ឯកសារយោង == https://www.facebook.com/reel/866593432893737, https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=727040550267207&rdid=wD9kU8IFvzZazEAA <nowiki>https://www.facebook.com/reel/1473282236790859</nowiki> (DARA NEWS) <nowiki>https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=1220061249198626&rdid=CQB1QTaEHRPLfMXV</nowiki> (Ministry of tourism of Cambodia)<references /> sp5yx4uf3ld19mosuxzdjvw11eyl2a9 0 53557 334507 2026-04-21T12:43:23Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1349460351|Li Qiang]]" 334507 wikitext text/x-wiki '''លី ឈាង''' កើតនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៩ គឺជាអ្នកនយោបាយចិនម្នាក់ ដែលជា [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិន]] និងជាសមាជិកលំដាប់ទីពីរនៃ [[គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយនៃបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍ការិយាល័យនយោបាយ នៃបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] (CCP)។ [[ឯកសារ:Chinese Premier Li Qiang May 2023.jpg|រូបភាពតូច|រូបថតលោកនៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣]] លោក បានចូលរួមជាមួយបក្សកុម្មុយនិស្តចិនក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៣ ហើយដំបូងឡើយបានធ្វើការនៅក្នុង [[សម្ព័ន្ធយុវជនកុម្មុយនិស្តចិន|សម្ព័ន្ធយុវជនកុម្មុយនិស្ត]] នៅ [[រួយអាន]] ។ ក្រោយមកបានបម្រើការនៅក្នុងនាយកដ្ឋានកិច្ចការស៊ីវិលខេត្ត លោកបានក្លាយជាលេខាបក្ស [[យ៉ុងកាំង]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៦ លេខាបក្ស [[វ៉ិនចូវ]] ក្នុងឆ្នាំ ២០០២ លេខាកិច្ចការច្បាប់នយោបាយនៃជឺជាំង ក្នុងឆ្នាំ ២០១១ និងក្រោយមកជាអនុលេខាបក្សនៃខេត្ត។ លោកបានបម្រើការជា [[អភិបាលខេត្តជឺជាំង]] ពីឆ្នាំ ២០១២ ដល់ ២០១៦ ក្រោយមកបានបម្រើការជា [[លេខាបក្សនៃជាំងស៊ូ]] ពីឆ្នាំ ២០១៦ ដល់ ២០១៧។ នៅឆ្នាំ ២០១៧ លោកត្រូវបានតម្លើងឋានៈជាសមាជិកនៃ [[ការិយាល័យនយោបាយបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] ។ ក្រោយមកលោកបានបម្រើការជា [[លេខាបក្សក្រុងស៊ាងហៃ|លេខាបក្សក្រុងសៀងហៃ]] ពីឆ្នាំ ២០១៧ ដល់ ២០២២។ ក្នុងអំឡុងពេលកាន់តំណែងរបស់លោកនៅទីក្រុងសៀងហៃ លោកបានបន្តគោលនយោបាយគាំទ្រអាជីវកម្ម និងដោះស្រាយការឆ្លើយតបទៅនឹង [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩]] ។ នៅឆ្នាំ ២០២២ លោកត្រូវបានតម្លើងឋានៈជាគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍ការិយាល័យនយោបាយ។ នៅឆ្នាំ ២០២៣ លោកបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយបន្តពី [[លី ខឹឈាន]] ។ ក្នុងអំឡុងពេលកាន់តំណែងរបស់លោក លោកបានត្រួតពិនិត្យការពង្រឹងតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងបានគ្រប់គ្រង [[សេដ្ឋកិច្ចចិន]] ។ ដោយបានបម្រើការរួមគ្នាជាមួយ [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] បច្ចុប្បន្ន [[ស៊ី ជិនភីង|ស៊ី ជីនពីង]] នៅខេត្តជឺជាំង លោក លី ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃ [[កងទ័ពជឺជាំងថ្មី]] ដែលជាក្រុមបក្សរបស់ [[ស៊ី ជិនភីង|ស៊ី ជីនពីង]] [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] និងជា[[មេដឹកនាំកំពូល]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១២។ ទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធបានចាប់ផ្តើមនៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០០០ នៅពេលដែលទាំងពីរកាន់តំណែងបក្សនៅ [[ខេត្តជឺជាំង]] ។ ជាទូទៅ លោកត្រូវបានអ្នកសង្កេតការណ៍ចាត់ទុកថាជាអ្នកគាំទ្រធុរកិច្ច និងបានសម្តែងការគាំទ្រចំពោះកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] 8dcdw5snzd6q67nq6mqqq5y8vsrixew 0 53558 334548 2026-04-22T02:37:23Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ប៊ុលហ្ការី]] ទៅ [[ប៊ុលហ្គារី]] 334548 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ប៊ុលហ្គារី]] fn3egli8t6yewdnvf5pygr3dhsf72w4 0 53559 334562 2026-04-22T08:02:25Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1348201925|Tharman Shanmugaratnam]]" 334562 wikitext text/x-wiki '''តារម័ណ ស្ហានមុករត្នណាម''' {{Efn|{{IPAc-en|ipa|ˈ|t|ɑːr|m|ə|n|_|ʃ|ɑː|n|m|uː|ɡ|ə|ˈ|r|ɑː|t|n|ə|m|,_|ˈ|θ|ɑːr|-|,_|-|ɑːr|m|ʌ|n}}; {{langx|ta|தர்மன் சண்முகரத்தினம்|translit=Tarmaṉ Caṇmukarattiṉam}}}} PPA(E) (កើតថ្ងៃទី ២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៥៧) គឺជាអ្នកនយោបាយ និងជាអ្នកសេដ្ឋកិច្ចសិង្ហបុរី ដែលជាប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្ន និងជា [[ប្រធានាធិបតីនៃសិង្ហបុរី|ប្រធានាធិបតីទីប្រាំបួននៃសិង្ហបុរី]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២៣។ [[ឯកសារ:Tharman Shanmugaratnam at the official opening of Yuan Ching Secondary School's new building, Singapore - 20100716 (cropped).jpg|រូបភាពតូច|លោកក្នុងពិធីសម្ពោធជាផ្លូវការនៃអគារថ្មីរបស់សាលាមធ្យមសិក្សាយាងឈីង នៅសិង្ហបុរី។]] មុនពេលឡើងកាន់តំណែងប្រធានាធិបតី លោក បានបម្រើការជា [[រដ្ឋមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់សិង្ហបុរី|រដ្ឋមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់នៃសិង្ហបុរី]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១៩ និង ២០២៣ ប្រធាន [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុសិង្ហបុរី]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១១ និង ២០២៣ និងជា[[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី|ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១១ និង ២០១៩។ លោកក៏បានបម្រើការជា [[រដ្ឋមន្ត្រីសម្របសម្រួលគោលនយោបាយសង្គម|រដ្ឋមន្ត្រីសម្របសម្រួលគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គម]] <ref>{{Cite web |title=Senior Minister and Coordinating Minister for Social Policies – Senior Minister and Coordinating Minister for Social Policies |url=https://www.parliament.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/cv-of-senior-minister-tharman-shanmugaratnam.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241123004538/https://www.parliament.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/cv-of-senior-minister-tharman-shanmugaratnam.pdf |archive-date=23 November 2024 |access-date=17 July 2024 |website=www.parliament.gov.sg}}</ref> ចន្លោះឆ្នាំ ២០១១ និង ២០១៥ [[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០០៧ និង ២០១៥ [[ក្រសួងអប់រំ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអប់រំ]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០០៣ និង ២០០៨ និង [[ក្រសួងកម្លាំងពលកម្ម (សិង្ហបុរី)#រដ្ឋមន្ត្រី|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងកម្លាំងពលកម្ម]] ក្នុងឆ្នាំ ២០១១ និង ២០១២។ ជាអតីតសមាជិកនៃ [[គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន]] (PAP) ដែលកំពុងកាន់អំណាច លោកជាសមាជិកសភា (MP) តំណាងឱ្យ [[មណ្ឌលតំណាងក្រុមជូរ៉ុង|មណ្ឌលបោះឆ្នោតតំណាងក្រុមជូរ៉ុង]] (GRC) ចន្លោះឆ្នាំ ២០០១ និង ២០២៣។ <ref name=":missed">{{Cite news|last=Siow|first=Christine|last2=Diviyadhaarshini|first2=B. N. B.|last3=Kannan|first3=Yugesh|last4=Chan|first4=Suzanne|date=10 June 2023|title=Tharman a 'great MP' who will be missed, say Jurong GRC residents|work=The Straits Times|url=https://www.straitstimes.com/singapore/politics/great-mp-who-will-be-missed-jurong-grc-residents-on-tharman-s-presidential-bid|access-date=30 April 2025|issn=0585-3923}}</ref> លោក បានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងឆាកនយោបាយក្នុង [[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរីឆ្នាំ ២០០១|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០០១]] <ref name="President's Biography">{{Cite web |date=June 2024 |title=President's Biography |url=https://www.istana.gov.sg/The-President/President-In-Office |access-date= |website=Istana Singapore}}</ref> <ref name=":missed" /> ហើយត្រូវបានជាប់ឆ្នោតឡើងវិញនៅក្នុងសភាចំនួនបួនដងក្នុងការបោះឆ្នោតសកលជាបន្តបន្ទាប់ក្នុង ឆ្នាំ ២០០៦, ២០១១, ២០១៥ និង ២០២០។ <ref name="President's Biography" /> នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៣ លោក បានប្រកាសពីចេតនារបស់លោកក្នុងការឈរឈ្មោះ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសិង្ហបុរីឆ្នាំ ២០២៣|បោះឆ្នោតប្រធានាធិបតី]] ។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៣ លោកលោក បានលាលែងពីតំណែងពីគណបក្ស PAP និងសភា ដោយសារតំណែងប្រធានាធិបតីជាតំណែងមិនលំអៀង។ <ref name=":3547586">{{Cite web |date=8 June 2023 |title=Tharman Shanmugaratnam to run for President in Singapore, will resign from PAP |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/tharman-shanmugaratnam-singapore-presidential-election-candidate-3547586 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609190850/https://www.channelnewsasia.com/singapore/tharman-shanmugaratnam-singapore-presidential-election-candidate-3547586 |archive-date=9 June 2023 |access-date=9 June 2023 |website=CNA}}</ref> <ref name="TPR">{{Cite web |last=Goh |first=Han Yan |date=8 June 2023 |title=SM Tharman to run for president, will resign from Govt and PAP on July 7 |url=https://www.straitstimes.com/singapore/politics/sm-tharman-to-run-for-president-will-resign-from-govt-and-pap-on-july-7 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815231707/https://www.straitstimes.com/singapore/politics/sm-tharman-to-run-for-president-will-resign-from-govt-and-pap-on-july-7 |archive-date=15 August 2023 |access-date=8 June 2023 |website=The Straits Times}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា លោក Tharman ត្រូវបានប្រកាសជាអ្នកឈ្នះ បន្ទាប់ពីទទួលបានសំឡេងគាំទ្រ ៧០.៤% ក្នុង[[ជ័យជម្នះដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល|ជ័យជម្នះយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដី]] ហើយត្រូវបានជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតីទីប្រាំបួនរបស់ប្រទេសសិង្ហបុរី។ <ref>{{Cite news|date=1 September 2023|title=Tharman Shanmugaratnam to be Singapore's 9th President after 70.4% landslide win|work=CNA|url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/presidential-election-tharman-elected-70-cent-landslide-win-ng-kok-song-tan-kin-lian-3740526|access-date=18 July 2024}}</ref> លោកគឺជាបេក្ខជនប្រធានាធិបតីដំបូងគេដែល [[ប្រជាសាស្ត្រនៃប្រទេសសិង្ហបុរី|មិនមែនជាជនជាតិចិន]] ដែលបានឈ្នះការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីដែលមានការប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងប្រទេសសិង្ហបុរី។ <ref>{{Cite news|last=Tan|first=Eugene|date=5 September 2023|title=What Tharman's massive election win could mean for politics in Singapore|work=The Straits Times|url=https://www.straitstimes.com/opinion/what-tharman-s-massive-election-win-could-mean-for-politics-in-singapore|access-date=18 July 2024}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] juo6fdli7ex0e9nz10flqi48xi135i7 0 53560 334566 2026-04-22T11:02:02Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1345614818|Lawrence Wong]]" 334566 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[The Honourable]] | name = Lawrence Wong | native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|黄循财}}}} | native_name_lang = zh-sg | image = File:Prime Minister of Singapore Lawrence Wong 250530-D-PM193-4275 (2025).jpg | office1 = Prime Minister of Singapore | order1 = 4th | president1 = {{nowrap|[[Tharman Shanmugaratnam]]}} | deputy1 = [[Gan Kim Yong]] | termstart1 = 15 May 2024 | termend1 = | predecessor1 = [[Lee Hsien Loong]] | office2 = [[Ministry of Finance (Singapore)|Minister for Finance]] | primeminister2 = Lee Hsien Loong <br /> ''Himself'' | termstart2 = 15 May 2021 | termend2 = | predecessor2 = [[Heng Swee Keat]] | term_end6 = 4 December 2024 | termend = 13 June 2022 | birth_name = Lawrence Wong Shyun Tsai | birth_date = {{birth date and age|1972|12|18|df=y}} | birth_place = Singapore | spouse = Loo Tze Lui{{efn|Second wife; the name of his first wife is not publicly known.}} | party = [[People's Action Party]] | education = {{ubl| *[[University of Wisconsin–Madison]] ([[Bachelor of Science|BS]]) *[[University of Michigan]] ([[Master of Arts|MA]]) *[[Harvard University]] ([[Master of Public Administration|MPA]])}} | signature = Lawrence Wong signature.svg | caption = Wong in 2025 | profession = Economist | occupation = {{hlist|Civil servant|politician}} }} '''ឡរ៉ែនស៍ វ័ង''' {{Efn|{{lang-zh|s=黄循财|t=黃循財|p=Huáng Xúncái}}. In this [[Chinese name]], the [[Chinese surname|family name]] is [[Huang (surname)|Wong]]. In accordance with custom, the Western-style name is Lawrence Wong and the Chinese-style name is Wong Shyun Tsai.}} (កើតថ្ងៃទី ១៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៧២) គឺជាអ្នកនយោបាយសិង្ហបុរីម្នាក់ ដែលបានបម្រើការជា [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសិង្ហបុរី|នាយករដ្ឋមន្ត្រីទីបួន នៃសិង្ហបុរី]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២៤ និងជា[[រដ្ឋមន្រ្តីហិរញ្ញវត្ថុ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២១។ ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃ[[គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន]] (PAP) ដែលកំពុងកាន់អំណាច លោកធ្លាប់ជា [[សភាសិង្ហបុរី#សមាជិកសភា|សមាជិកសភា]] (MP) សម្រាប់តំបន់លីមបាំង នៃ [[មណ្ឌលបោះឆ្នោតតំណាងក្រុម ម៉ាស៊ីល្លីង–យូ ទី]] (GRC) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៥។ ពីមុនលោកធ្លាប់តំណាងឱ្យតំបន់ប៊ុនឡេយ នៃ[[តំបន់មណ្ឌលតំណាងក្រុមឆ្នេរខាងលិច]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១១ និង ២០១៥។ មុនពេលចូលប្រឡូកក្នុងឆាកនយោបាយ លោក ធ្លាប់បានធ្វើការនៅ [[ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្ម (សិង្ហបុរី)|ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្ម]] (MTI) [[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (សិង្ហបុរី)|ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] (MOF) និង [[ក្រសួងសុខាភិបាលសិង្ហបុរី|ក្រសួងសុខាភិបាល]] (MOH)។ លោកគឺជា [[លេខាធិការឯកជន|លេខាធិការឯកជនសំខាន់]] របស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[លី ស៊ានឡុង]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០០៥ និង ២០០៨។ លោកក៏បានបម្រើការជា[[នាយកប្រតិបត្តិ]] (CEO) នៃ[[អាជ្ញាធរទីផ្សារថាមពល]] (EMA) ចន្លោះឆ្នាំ ២០០៩ និង ២០១១។ <ref name="Parliament Profile">{{Cite web |title=MP &#124; Parliament of Singapore |url=https://www.parliament.gov.sg/mps/list-of-current-mps/mp/details/lawrence-wong |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717003318/https://www.parliament.gov.sg/mps/list-of-current-mps/mp/details/lawrence-wong |archive-date=17 July 2020 |access-date=17 July 2020}}</ref> លោកបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងឆាកនយោបាយក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរីឆ្នាំ ២០១១|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០១១]] ជាកន្លែងដែលលោកបានប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងគណបក្សមណ្ឌលតំណាងឆ្នេរសមុទ្រខាងលិច ជាផ្នែកមួយនៃក្រុម គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ដែលមានសមាជិកប្រាំនាក់ ហើយបានឈ្នះ។ ក្រោយមក លោកបានប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងគណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ម៉ាស៊ីល្លីង–យូ ទី ក្នុងអំឡុងពេល[[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរីឆ្នាំ ២០១៥|បោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០១៥]] ហើយនៅតែរក្សាបានអាសនៈសភារបស់លោកក្នុង [[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរី ឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០២០]] ។ មុនពេលត្រូវបានតែងតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ លោកបានបម្រើការជា [[ក្រសួងវប្បធម៌ សហគមន៍ និងយុវជន|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវប្បធម៌ សហគមន៍ និងយុវជន]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១២ និង ២០១៥ [[ក្រសួងទំនាក់ទំនង និងព័ត៌មាន (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងទំនាក់ទំនង និងព័ត៌មាន]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១៤ និង ២០១៥ [[ក្រសួងអភិវឌ្ឍន៍ជាតិ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអភិវឌ្ឍន៍ជាតិ]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១៥ និង ២០២០ <ref>{{Cite news|last=Au-Yong|first=Rachel|date=29 September 2015|title=Lawrence Wong to lead National Development|language=en|work=The Straits Times|url=http://www.straitstimes.com/singapore/housing/lawrence-wong-to-lead-national-development|url-status=live|access-date=16 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816152707/http://www.straitstimes.com/singapore/housing/lawrence-wong-to-lead-national-development|archive-date=16 August 2017}}</ref> [[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១៦ និង ២០២១ និង [[ក្រសួងអប់រំ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអប់រំ]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០២០ និង ២០២១។ លោក គឺជាសហប្រធាននៃគណៈកម្មាធិការពហុក្រសួងដែលបង្កើតឡើងដោយរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២០ ដើម្បីគ្រប់គ្រង [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ នៅប្រទេសសិង្ហបុរី|ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩]] ។ <ref>{{Cite web |title=7 ministries get new ministers in major Cabinet reshuffle |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/trust-singaporeans-government-covid-19-resilience-mtf-3265391 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516175128/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/cabinet-reshuffle-lawrence-wong-chan-chun-sing-ong-ye-kung-14678730 |archive-date=16 May 2021 |access-date=23 April 2021 |website=CNA |language=en}}</ref> ក្នុងនាមជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ លោកបានត្រួតពិនិត្យការកើនឡើងបន្តិចម្តងៗនៃ [[ពន្ធលើទំនិញ និងសេវាកម្ម (សិង្ហបុរី)|ពន្ធលើទំនិញ និងសេវាកម្ម]] (GST) ដែល [[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីទីប្រាំរបស់លោក លី សៀនឡុង|រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកលី]] បានតស៊ូមតិឲ្យ - ៨% ក្នុងឆ្នាំ២០២៣ និង ៩% ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ កើនឡើងពី ៧% ដែលត្រូវបានកំណត់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២២ លោកត្រូវបានជ្រើសរើសជាមេដឹកនាំក្រុមជំនាន់ទី៤ របស់ គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ដោយដាក់លោកឱ្យក្លាយជាអ្នកស្នងតំណែងជាក់ស្តែងរបស់លោក។ <ref>{{Cite web |title=Finance Minister Lawrence Wong endorsed as leader of 4G team: PM Lee |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/lawrence-wong-prime-minister-4g-leader-lee-hsien-loong-announcement-2626176 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414112915/https://www.channelnewsasia.com/singapore/lawrence-wong-prime-minister-4g-leader-lee-hsien-loong-announcement-2626176 |archive-date=14 April 2022 |access-date=14 April 2022 |website=CNA |language=en}}</ref> លោកបានចូលកាន់តំណែងជា [[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី]] នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ ដោយបម្រើការរួមជាមួយ [[ហេង ស្វីគាត]] ។ <ref>{{Cite web |date=6 June 2022 |title=Changes to Cabinet and Other Appointments (June 2022) |url=https://www.pmo.gov.sg/Newsroom/Changes-to-Cabinet-and-Other-Appointments-June-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606114544/https://www.pmo.gov.sg/Newsroom/Changes-to-Cabinet-and-Other-Appointments-June-2022 |archive-date=6 June 2022 |access-date=6 June 2022 |website=Prime Minister's Office Singapore |language=en}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២២ លោក ត្រូវបានតែងតាំងជាអនុប្រធានអគ្គលេខាធិការគណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ដែលទើបបង្កើតថ្មី។ <ref>{{Cite news|date=26 November 2022|title=Lawrence Wong elected PAP deputy secretary-general in newly created role|language=en|work=Channel NewsAsia|url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/lawrence-wong-pap-deputy-secretary-general-new-role-3102626|url-status=live|access-date=27 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126232405/https://www.channelnewsasia.com/singapore/lawrence-wong-pap-deputy-secretary-general-new-role-3102626|archive-date=26 November 2022}}</ref> លោក ពីមុនធ្លាប់ជាប្រធាន [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុសិង្ហបុរី]] (MAS) ពីឆ្នាំ ២០២៣ ដល់ ២០២៤ ក៏ដូចជាជាអនុប្រធានរវាងឆ្នាំ ២០២១ និង ២០២៣។ លោកបានចូលកាន់តំណែងជាប្រធានគណៈកម្មាធិការយុទ្ធសាស្ត្រវិនិយោគរបស់ [[សាជីវកម្មវិនិយោគរបស់រដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរី]] ចាប់ពីថ្ងៃទី ៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ ខណៈពេលដែលលោកបានចូលកាន់តំណែងជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាប្រឹក្សាយោបល់អន្តរជាតិ (IAC) នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]] (EDB) ចាប់ពីថ្ងៃទី ៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ រហូតដល់ការប្រគល់តំណែងរបស់លោកទៅឱ្យលោក[[កាន់ គីមយ៉ុង]] នៅថ្ងៃទី ១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២៤។ <ref name=":1">{{Cite web |title=EDB appoints new Chairman to its International Advisory Council (IAC) |url=https://www.edb.gov.sg/en/about-edb/media-releases-publications/edb-appoints-new-chairman-to-its-international-advisory-council-iac.html |access-date=1 August 2024}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Pei|first=Mia|date=12 June 2024|title=Gan Kim Yong takes over as EDB's International Advisory Council chairman|language=en|work=The Straits Times|url=https://www.straitstimes.com/business/economy/gan-kim-yong-to-chair-edb-s-international-advisory-council|access-date=1 August 2024|issn=0585-3923}}</ref> លោក ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាអនុប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាលរបស់សាជីវកម្មវិនិយោគរដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរី នៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៣។ នៅថ្ងៃទី ១៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៤ លោក បានស្បថចូលកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី ដោយក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដំបូងដែលកើតបន្ទាប់ពី [[កិច្ចព្រមព្រៀងឯករាជ្យសិង្ហបុរីឆ្នាំ១៩៦៥|ការបង្កើតប្រទេសសិង្ហបុរីសម័យទំនើប]] ។ នៅថ្ងៃទី ៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២៤ លោកត្រូវបានជ្រើសរើសជាអគ្គលេខាធិការនៃគណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន។  លោកបានដឹកនាំគណបក្ស គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ឱ្យទទួលបានជ័យជម្នះជាមួយនឹងចំណែកសំឡេងឆ្នោតកើនឡើងនៅក្នុង [[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរីឆ្នាំ ២០២៥|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០២៥]] ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក គឺជា [[បញ្ជីប្រាក់ខែរបស់ប្រមុខរដ្ឋ និងរដ្ឋាភិបាល|ប្រមុខរដ្ឋាភិបាលដែលមានប្រាក់ខែខ្ពស់បំផុត]] នៅលើពិភពលោក។ <ref>{{Cite news|last=Buchholz|first=Katharina|title=What Are World Leaders from Singapore, Switzerland and the U.S. Getting Paid?|language=en|work=Forbes|url=https://www.forbes.com/sites/katharinabuchholz/2024/09/03/what-are-world-leaders-getting-paid/|access-date=2026-02-25|archive-url=http://web.archive.org/web/20251017115120/https://www.forbes.com/sites/katharinabuchholz/2024/09/03/what-are-world-leaders-getting-paid/|archive-date=2025-10-17}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] ckk4cw9lsn4fgpu7h4dsdqzawm7qcro