ការពិភាក្សា:ទំព័រដើម

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="km">
  <siteinfo>
    <sitename>វិគីភីឌា</sitename>
    <dbname>kmwiki</dbname>
    <base>https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">មេឌា</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ពិសេស</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ការពិភាក្សា</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">អ្នកប្រើប្រាស់</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">វិគីភីឌា</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ឯកសារ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">មេឌាវិគី</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ទំព័រគំរូ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ជំនួយ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ការពិភាក្សា:ទំព័រដើម</title>
    <ns>1</ns>
    <id>2493</id>
    <revision>
      <id>334579</id>
      <parentid>334115</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24771-49</username>
        <id>50688</id>
      </contributor>
      <comment>/* SOLLA */ ផ្នែកថ្មី</comment>
      <origin>334579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="585" sha1="kar83o95dtgc3wtdltfxihelirglj7m" xml:space="preserve">{{#ifeq:{{PROTECTIONLEVEL:edit}}|autoconfirmed|{{pp|small=yes}}}}
{{Pp-move|small=yes}}
{{ការពិភាក្សា:ទំព័រដើម/ប្រអប់ជំនួយ}}
{{Archive box}}
__TOC__
{{clear}}

== SOLLA ==

SOLLA [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&amp;#126;2026-24771-49|&amp;#126;2026-24771-49]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&amp;#126;2026-24771-49|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៤:៤៣ ថ្ងៃពុធ ទី២២ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC)</text>
      <sha1>kar83o95dtgc3wtdltfxihelirglj7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>334580</id>
      <parentid>334579</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24771-49</username>
        <id>50688</id>
      </contributor>
      <comment>/* SOLLA */ ការឆ្លើយតប</comment>
      <origin>334580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="938" sha1="hspa641se3b69wg2w0xjodbjqs3zonj" xml:space="preserve">{{#ifeq:{{PROTECTIONLEVEL:edit}}|autoconfirmed|{{pp|small=yes}}}}
{{Pp-move|small=yes}}
{{ការពិភាក្សា:ទំព័រដើម/ប្រអប់ជំនួយ}}
{{Archive box}}
__TOC__
{{clear}}

== SOLLA ==

SOLLA [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&amp;#126;2026-24771-49|&amp;#126;2026-24771-49]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&amp;#126;2026-24771-49|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៤:៤៣ ថ្ងៃពុធ ទី២២ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC)

:500 [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&amp;#126;2026-24771-49|&amp;#126;2026-24771-49]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&amp;#126;2026-24771-49|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៤:៤៣ ថ្ងៃពុធ ទី២២ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC)</text>
      <sha1>hspa641se3b69wg2w0xjodbjqs3zonj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>334581</id>
      <parentid>334580</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:44:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24771-49</username>
        <id>50688</id>
      </contributor>
      <comment>/* SOLLA */ ការឆ្លើយតប</comment>
      <origin>334581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1290" sha1="qlch3q6fvcwgygjdoie2gpqz5w9r1g3" xml:space="preserve">{{#ifeq:{{PROTECTIONLEVEL:edit}}|autoconfirmed|{{pp|small=yes}}}}
{{Pp-move|small=yes}}
{{ការពិភាក្សា:ទំព័រដើម/ប្រអប់ជំនួយ}}
{{Archive box}}
__TOC__
{{clear}}

== SOLLA ==

SOLLA [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&amp;#126;2026-24771-49|&amp;#126;2026-24771-49]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&amp;#126;2026-24771-49|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៤:៤៣ ថ្ងៃពុធ ទី២២ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC)

:500 [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&amp;#126;2026-24771-49|&amp;#126;2026-24771-49]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&amp;#126;2026-24771-49|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៤:៤៣ ថ្ងៃពុធ ទី២២ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC)
:550 [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&amp;#126;2026-24771-49|&amp;#126;2026-24771-49]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&amp;#126;2026-24771-49|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៤:៤៤ ថ្ងៃពុធ ទី២២ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC)</text>
      <sha1>qlch3q6fvcwgygjdoie2gpqz5w9r1g3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>334583</id>
      <parentid>334581</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NDG</username>
        <id>47425</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>បានត្រឡប់កំណែប្រែដោយ[[Special:Contributions/~2026-24771-49|~2026-24771-49]] ([[User talk:~2026-24771-49|Talk]]) ទៅកំណែប្រែចុងក្រោយដោយ [[User:~2026-21000-23|~2026-21000-23]]</comment>
      <origin>334115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="ndv7bzxftyuoalc76uhb3gcrgzjrkke" xml:space="preserve">{{#ifeq:{{PROTECTIONLEVEL:edit}}|autoconfirmed|{{pp|small=yes}}}}
{{Pp-move|small=yes}}
{{ការពិភាក្សា:ទំព័រដើម/ប្រអប់ជំនួយ}}
{{Archive box}}
__TOC__
{{clear}}</text>
      <sha1>ndv7bzxftyuoalc76uhb3gcrgzjrkke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ម៉ាឡេស៊ី</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5403</id>
    <revision>
      <id>334569</id>
      <parentid>333402</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24625-44</username>
        <id>50687</id>
      </contributor>
      <origin>334569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74421" sha1="kxd7075ci7wk1hw4ywh38ti581nmvc1" xml:space="preserve">{{Good article}}
&lt;noinclude&gt;{{pp-protected|small=yes}}&lt;/noinclude&gt;
{{pp-move-indef}}
{{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស
| conventional_long_name = ម៉ាឡេស៊ី&lt;!-- ពាក្យ សហព័ន្ធ (ឈ្មោះផ្លូវការរបស់រដ្ឋ) បើយោងទៅតាមផ្នែកទី១(១) នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសហព័ន្ធបានចែងជាភាសាម៉ាឡេ និងភាសាអង់គ្លេសថា ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសគឺ 'ម៉ាឡេស៊ី'។ ពាក្យ 'សហព័ន្ធ' ត្រូវបានប្រើសម្រាប់សម្ដៅតែទៅលើរដ្ឋមុនប្រទេសម៉ាឡាស៊ីបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ ពោលគឺ សហព័ន្ធម៉ាឡាយ៉ា។ ដូច្នេះ សូមកុំបញ្ចូលពាក្យថា 'សហព័ន្ធ' នៅទីនេះ --&gt;
| common_name            = ម៉ាឡេស៊ី
| native_name            = {{nobold|''Malaysia'' {{small|([[ភាសាម៉ាឡេ]])}}}}
| image_flag             = Flag of Malaysia.svg
| flag_type              = [[ទង់ជាតិម៉ាឡេស៊ី|ទង់ជាតិ]]
| image_coat             = Coat of arms of Malaysia.svg
| symbol_type            = [[វរលញ្ឆករម៉ាឡេស៊ី|វរលញ្ឆករ]]
| image_map              = Malaysia on the globe (Southeast Asia centered).svg
| image_map_caption      = ទីតាំងប្រទេសម៉ាឡេស៊ី (ក្រហម) នៅលើភូគោល
| national_motto         = &quot;''Bersekutu Bertambah Mutu''&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |url-status=dead |archive-date=22 តុលា 2013 |title=Malaysian Flag and Coat of Arms |publisher=Malaysian Government |access-date=24 កុម្ភៈ 2022 |archivedate=2013-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(&quot;សាមគ្គីភាពជាកម្លាំង&quot;)
| national_anthem        = &quot;''[[ណឺហ្គារ៉ាគូ|Negaraku]]''&quot;&lt;br /&gt;(&quot;ប្រទេសខ្ញុំ&quot;)&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot; class=&quot;center&quot;&gt;[[File:Negaraku instrumental.ogg]]&lt;/div&gt;
| capital_type           = រាជធានី
| capital                = {{plainlist|
* [[ពុត្រាចាយ៉ា|បុត្រាជ័យ]] (រដ្ឋបាល)&lt;br /&gt;{{coord|2|56|N|101|42|E|region:MY|display=inline}}
* [[គូឡាឡាំពួ]] (នីតិបញ្ញត្តិ)&lt;br /&gt;{{coord|3|8|N|101|41|E|region:MY|display=inline}}
}}
| largest_city           = [[គូឡាឡាំពួ]]
| languages_type         = '''ភាសាផ្លូវការ'''&lt;br /&gt;{{nobold|និងភាសាជាតិ}}
| languages              = [[ភាសាម៉ាឡេ]]&lt;ref name=&quot;Script&quot; group=&quot;ស&quot;&gt;ផ្នែកទី ៩ នៃ[[ច្បាប់ភាសាជាតិ ១៩៦៣/៦៧]] បានចែងថា៖ &quot;អក្សរ​នៃ​ភាសា​ជាតិ​គឺ​ត្រូវ​មានលក្ខណៈជា​អក្សរឡាតាំង ប៉ុន្តែ​នេះ​មិនមែនមានន័យថាច្បាប់បាម​ហាម​ឃាត់​ការ​សរសេរអក្សរ​ម៉ាឡេតាមទម្រង់អក្សរ​ចាវីនោះទេ, ម៉ាឡេជា​ភាសា​ជាតិ។&quot;.&lt;/ref&gt;{{#tag:ref|ផ្នែកទី ២ នៃ[[ច្បាប់ភាសាជាតិ ១៨៦៣/៦៧]] បានចែងថា &quot;រក្សាទុកដូចដែលបានផ្តល់នៅក្នុងច្បាប់នេះ ហើយជាកម្មវត្ថុនៃការការពារដែលមាននៅក្នុងមាត្រា ១៥២(១) នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលទាក់ទងនឹងភាសាដទៃ និងភាសានៃសហគមន៍ផ្សេងទៀតនៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ី។ ជាភាសាជាតិគឺត្រូវប្រើក្នុងគោលបំណងផ្លូវការ&quot;។|group=&quot;ស&quot;}}&lt;ref name=&quot;Recognised language&quot; group=&quot;ស&quot;&gt;សូមមើលមាត្រា ១៥២ នៃ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញសហព័ន្ធនៃម៉ាឡេស៊ី]] និង[[ច្បាប់ភាសាជាតិ ១៩៦៣/៦៧]]។&lt;/ref&gt;
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = ភាសាទទួលស្គាល់
| languages2             = [[ភាសាអង់គ្លេស]]&lt;ref name=&quot;Recognised language&quot; group=&quot;ស&quot; /&gt;
| ethnic_groups          = *៦៩.៧% [[ភូមិបុត្រ (ម៉ាឡេស៊ី)|ភូមិបុត្រ]]&lt;br /&gt;(៥៧.៣% [[ជនជាតិម៉ាឡេម៉ាឡេស៊ី|ម៉ាឡេ]] និង ១២.៤% ជនជាតិដើមនៃតំបន់[[សាបះ]] &amp; [[សារ៉ាវ៉ាក់]] និង[[អូរាំងអាស្លី]])
*២២.៩% [[ជនជាតិចិនម៉ាឡេស៊ី|ចិន]]
*៦.៦% [[ជនជាតិឥណ្ឌាម៉ាឡេស៊ី|ឥណ្ឌា]]
*០.៨% [[ក្រុមជនជាតិដើមនៅម៉ាឡេស៊ី|ជនជាតិផ្សេងៗ]]
| ethnic_groups_year     = ២០២៣
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;2021 pop&quot;&gt;{{citeweb|url=https://www.malaymail.com/news/malaysia/2022/01/17/minister-census-shows-malaysias oldest-man-and-woman-aged-120-and-118-preli/2035636|title=Minister: Census shows Malaysia's oldest man and woman aged 120 and 118; preliminary census findings to be released in Feb 2022|publisher=Malaymail|access-date=24 កុម្ភៈ 2022}}&lt;/ref&gt;&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=155&amp;bul_id=ZjJOSnpJR21sQWVUcUp6ODRudm5JZz09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09 |title=Current population and estimates, Malaysia 2021 Group |author=Department of Statistics Malaysia |access-date=3 March 2026 |year=2021 |archive-date=1 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201080046/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=155&amp;bul_id=ZjJOSnpJR21sQWVUcUp6ODRudm5JZz09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09 |url-status=dead |archivedate=1 កុម្ភៈ 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220201080046/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=155&amp;bul_id=ZjJOSnpJR21sQWVUcUp6ODRudm5JZz09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;MyGOV - The Government of Malaysia's Official Portal. (n.d.). https://www.malaysia.gov.my/portal/content/30114 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120005627/https://www.malaysia.gov.my/portal/content/30114 |date=20 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{ubl|៦៣.៥% [[ឥស្លាមសាសនានៅម៉ាឡេស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|title=The States, Religion and Law of the Federation|work=Constitution of Malaysia|publisher=Judicial Appointments Commission|access-date=24 កុម្ភៈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614105535/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|archive-date=14 មិថុនា 2017|url-status=dead|archivedate=2016-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160202151159/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf}}&lt;/ref&gt;|១៨.៧% [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅម៉ាឡេស៊ី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]]|៩.១% [[គ្រិស្តសាសនានៅម៉ាឡេស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]|៦.១% [[ហិណ្ឌូសាសនានៅម៉ាឡេស៊ី|ហិណ្ឌូសាសនា]]|១.៨% គ្មានព័ត៌មាន|០.៩% សាសនាដទៃ}}
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=117&amp;bul_id=akliVWdIa2g3Y2VubTVSMkxmYXp1UT09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2020|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=14 February 2020|access-date=26 June 2022|archive-date=22 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822014403/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=117&amp;bul_id=akliVWdIa2g3Y2VubTVSMkxmYXp1UT09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|url-status=dead|archivedate=22 សីហា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230822014403/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=117&amp;bul_id=akliVWdIa2g3Y2VubTVSMkxmYXp1UT09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = ២០២០
| government_type        =[[រាជាធិបតេយ្យជ្រើសតាំង]][[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ|អាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] [[ប្រព័ន្ធសភា|សភានិយម]][[រាជាធិបតេយ្យសហព័ន្ធ|សហព័ន្ធ]]
| leader_title1          = [[ព្រះមហាក្សត្រម៉ាឡេស៊ី|ព្រះប្រមុខរដ្ឋកំពូល]] (ព្រះមហាក្សត្រ)
| leader_name1           = [[អ៊ីប្រាហ៊ីម អ៊ីសកាន់ដា|អ៊ីប្រាហ៊ីម អ៊ីសកាន់ដា]]
| leader_title2          = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]
| leader_name2           = [[អាន់វ៉ា អ៊ីប្រាហ៊ីម]]
| legislature            = [[រដ្ឋសភាម៉ាឡេស៊ី|រដ្ឋសភា]]
| upper_house            = [[ព្រឹទ្ធសភា (ម៉ាឡេស៊ី)|ព្រឹទ្ធសភា]]
| lower_house            = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ម៉ាឡេស៊ី)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]
| sovereignty_type       = ទទួល[[ឯករាជ្យ]]
| sovereignty_note       = ពី[[សហរាជាណាចក្រ]]
| established_event2     = [[សហព័ន្ធម៉ាឡាយ៉ា]]
| established_date2      = ៣១ សីហា ១៩៥៧&lt;ref&gt;{{cite book|author=Mackay, Derek |title=Eastern Customs: The Customs Service in British Malaya and the Opium Trade|url=https://books.google.com/books?id=QM5LImNbYusC&amp;pg=PA240|date=2005|publisher=The Radcliffe Press|isbn=978-1-85043-844-1|pages=240–}}&lt;/ref&gt;
| established_event3     = [[ទិវារដ្ឋបាលស្វយ័តសារ៉ាវ៉ាក់|រដ្ឋបាលស្វយ័តសារ៉ាវ៉ាក់]]
| established_date3      = ២២ កក្កដា ១៩៦៣
| established_event4     = [[ទិវារដ្ឋបាលស្វយ័តបរណេអូខាងជើង|រដ្ឋបាលស្វយ័តបរណេអូខាងជើង]]
| established_date4      = ៣១ សីហា ១៩៦៣&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.astroawani.com/perspektif/kenapa-kita-takut-dengan-sejarah-22258|title=31 Ogos 1963, Hari kemerdekaan Sabah yang rasmi|publisher=AWANI|date=14 May 2021|access-date=24 កុម្ភៈ 2022}}&lt;/ref&gt;
| established_event5     = [[សេចក្តីប្រកាសម៉ាឡេស៊ី]]
| established_date5      = ១៦ កញ្ញា ១៩៦៣
| area_size              = 1 E7
| area_rank              = ទី៦៧
| area_km2               = ៣៣០,៨០៣
| percent_water          = ០.៣
| population_estimate    = {{IncreaseNeutral}} ៣៤,៥៤៤,៨១០
| population_estimate_year = ២០២៤
| population_estimate_rank = ទី៤៣
| population_census_year = ២០២០
| population_census      = {{IncreaseNeutral}} ៣២,៧៣០,០០០&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=430&amp;bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Demographic Statistics First Quarter 2020, Malaysia|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=14 May 2020|access-date=24 កុម្ភៈ 2022|archivedate=12 មិថុនា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190612030522/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=430&amp;bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = ១០១
| population_density_rank = ទី១១៦
| GDP_PPP_year           = ២០២៥
| GDP_PPP                = {{increase}} ១.៤៧៨ ពាន់លានដុល្លារ&lt;ref name=&quot;IMFWEOMY&quot;&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=IMF.org |access-date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = ទី៣០
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} ៤៣,៦៦៥ ដុល្លារ&lt;ref name=&quot;IMFWEOMY&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៥២
| GDP_nominal_year       = ២០២៥
| GDP_nominal            = {{increase}} ៤៧០,៥៧២ ពាន់លានដុល្លារ&lt;ref name=&quot;IMFWEOMY&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank       = ទី៣៥
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៣,៩០១ ដុល្លារ&lt;ref name=&quot;IMFWEOMY&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៧៦
| Gini_year              = ២០២៤
| Gini_change            = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = ៣៩.០ &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=https://open.dosm.gov.my/publications/income_inequality_2024  |title=[2024] Income Inequality |access-date=3 March 2026 }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI_year               = ២០១៣
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = ០.៨១៩&lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]] |access-date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = ទី៦៧
| currency               = [[រីងហ្គីតម៉ាឡេស៊ី|រីងហ្គីត]] (RM)
| currency_code          = MYR
| date_format            = dd-mm-yyyy
| time_zone              = [[ម៉ោងស្តង់ដាម៉ាឡេស៊ី|MST]]
| utc_offset             = [[UTC+៨|+៨]]
| electricity            = 240 V, 50 Hz
| drives_on              = ឆ្វេង
| calling_code           = [[លេខទូរស័ព្ទនៅម៉ាឡេស៊ី|+៦០]]
| cctld                  = [[.my]]
| wikidata               = Q833
}}
'''ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី''' ([[ភាសាម៉ាឡេ]] និង[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ ''Malaysia'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅ​តំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ម៉ាឡេស៊ីគឺជារដ្ឋ[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។ សហព័ន្ធនេះមានរដ្ឋចំនួន ១៣ និងដែនដីសហព័ន្ធចំនួនបី ហើយប្រទេសនេះត្រូវបានបំបែកដោយ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]ជាពីរតំបន់ គឺ[[ឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី]] និង [[ម៉ាឡេស៊ីខាងកើត]] (ឬម៉ាឡេស៊ីបរណេអូ)។ ម៉ាឡេស៊ីមានព្រំដែនគោកជាប់ប្រទេស[[ថៃ]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] និង[[ប្រ៊ុយណេ]] ហើយមានព្រំដែនទឹកជាមួយ[[សិង្ហបុរី]] [[វៀតណាម]] និង[[ហ្វីលីពីន]]។  [[គូឡាឡាំពួ]]គឺជារាជធានីជាតិ ទីក្រុងធំបំផុត និងជាអាសនៈនីតិបញ្ញត្តិរបស់រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ [[បុត្រាជ័យ]] ដែលជារាជធានីខាងរដ្ឋបាល គឺដើរតួនាទីជាទីក្រុងតំណាងឱ្យអាសនៈអំណាចប្រតិបត្តិទាំងពីរ (គណៈរដ្ឋមន្ត្រី ក្រសួង និងទីភ្នាក់ងារសហព័ន្ធ) និងអំណាចតុលាការនៃរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។

ម៉ាឡេស៊ីមានការអភិវឌ្ឍន៍និងការរីកចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចខ្លាំងនៅអំឡុងសតវត្សរ៍ទី២០។ ជាមួយនឹងផលិតផលក្នុងស្រុក (GDP) ១៣០០០$ ម៉ាឡេស៊ីបានក្លាយខ្លួនបន្តិចម្តងៗទៅជា​ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី។ ដោយសារម៉ាឡេស៊ីជាប្រទេសមួយក្នុងចំនោមប្រទេសទាំង៣ដែលគ្រប់គ្រង[[ច្រកម៉ាឡាកា]] សេដ្ឋកិច្ចម៉ាឡេស៊ីក៏ពឹងផ្អែកសំខាន់ផងដែរទៅលើពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ ផលិតកម្មក៏មានឥទ្ឋិពលសំខាន់ផងដែរទៅលើសេដ្ឋកិច្ចម៉ាឡេស៊ី។ ម៉ាឡេស៊ីនាំមុខគេលើក្នុងផលិតកម្ម [[សំណរប៉ាហាំង]] [[កៅស៊ូ]] និង​ប្រេងដូង។

ប្រជាជនម៉ាឡេស៊ីមានប្រមាណ ៣២លាននាក់ (ឆ្នាំ២០២០)។ ភាគច្រើននៃប្រជាជនម៉ាឡេស៊ីជា [[ជនជាតិម៉ាឡេ]]។ ក្រៅពីនេះមានជនជាតិចិន និង ឥណ្ឌា។ [[សាសនាឥស្លាម]]ជាសាសនាដ៏ធំជាងគេនៅម៉ាឡេស៊ី និង​ជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ ភាសាប្រើប្រាស់ផ្លូវការគឺភាសាម៉ាឡេ។

ម៉ាឡេស៊ីជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃសមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ [[ASEAN]]។ ម៉ាឡេស៊ីក៏ជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ប្រជាជាតិខំមិនវ៉ែល និង​ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍទាំង៨។ ពិភពម៉ាឡេស៊ីចែកសណ្ឋានដីជា ពីរ ផ្នែកគឺ: ម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីប និងម៉ាឡេស៊ីខាងកើត ។ ជាទូទៅ ស្ថានភាពដីនៅពិភពម៉ាស៊ីនច្រើនគ្របដណ្តប់ដោយព្រៃក្រាស់ ភ្នំ និងវាលភក់ និងមិនអំណោយផលក្នុងការធ្វើកសិកម្មឡើយ ។ 

== ឈ្មោះ ==
ឈ្មោះថា «ម៉ាឡេស៊ី»ត្រូវបានឱ្យប្រើតាំងពីឆ្នាំ​១៩៦៣មក គឺនៅពេលដែលសហព័ន្ឋម៉ាឡាយ៉ា សិង្ហបុរី បរណេអូខាងជើង និង​សារ៉ាវ៉ាក់ រួមគ្នាបង្កើតជាសហព័ន្ឋដែលមាន១៣រដ្ឋ។

== ប្រវត្តិសាស្ត្រ ==
{{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ាឡេស៊ី}}
=== បុរេប្រវត្តិ ===

ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនត្រូវបានគេរកឃើញនៅម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីប រដ្ឋសាបះ និង​រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់។ '''សេម៉ាង''' ជាក្រុមមនុស្សដែលគេជឿថាបានធ្វើដំណើរមកពី[[ទ្វីបអាហ្វ្រិក]] មករស់នៅ[[ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]]មុនគេ គឺនៅប្រហែល៥ម៉ឺនឆ្នាំមុន។ '''សេណូយ''' ជាក្រុមជំនាន់ក្រោយដែលមាន​ឈាម​ជ័រ​ពាក់កណ្តាលពីបុព្វបុរសសេម៉ាង និង​ពាក់កណ្តាលពី[[ឥណ្ឌូចិន]]។ 

=== ប្រវត្តិសាស្ត្រដើម ===

តាមប្រភពពីឯកសារចិនបាននិយាយថា មានរាជាណាចក្រម៉ាឡេប្រមាណ៣០ប្រទេសនៅសតវត្សរ៍ទី២ និងទី៣។ '''រដ្ឋកេដាស''' (ជាភាសាប៉ាឡាវ៉ាបុរាណ '''កេដារ៉ាម''' ជាភាសាសំស្ក្រឹត '''កត្តហៈ''') ស្ថិតនៅចំផ្លូវនៃការឈ្លានពានពីសំណាក់ស្តេចស្តេចស្រីវិជ័យ''' ដែលធ្លាប់តែមានឥទ្ឋិពលលើរដ្ឋកេដាស រដ្ឋប៉័ត្តានី និង រដ្ឋលីហ្គរ ធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ ​បន្តិចក្រោយមក រាជាណាចក្រលីហ្គរ ដែលកាន់[[ព្រះពុទ្ឋសាសនា]] បានកាន់កាប់រដ្ឋកេដាស ហើយ'''ព្រះចៅចាន់ដ្រាបានុ'''បានប្រើវាជាទីតាំងវាយកោះស្រីលង្កា នៅសតវត្សរ៍ទី១១។ នៅសហសវត្សរ៍ដំបូង ប្រជាជននៅឧបទ្វីបម៉ាឡេ កាន់[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] និងព្រះពុទ្ឋសាសនា និងប្រើប្រាស់[[ភាសាសំស្ក្រឹត]]។

នៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៥ រាជាណាចក្រស៊ុលតង់នៃម៉ាឡាកា ត្រូវបានបង្កើតដោយរាជវង្សរបស់ស្តេច១អង្គ ព្រះនាម '''បរមេស្វរៈ'''។ ស្តេចអង្គនេះមកពី'''តំបន់ប៉ាឡេមបាង''' និងមានសែស្រលាយពីរាជវង្សស្រីវិជ័យ ដែលបានភៀសខ្លួនពី'''តំបន់តេម៉ាសេក'''(បច្ចុប្បន្នសិង្ហបុរី)។ រាជាណាចក្រស៊ុលតង់នេះបានគ្រប់គ្រងម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីបបច្ចុប្បន្ន ខេត្តប៉័ត្តានី(ភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃ) និង [[កោះស៊ូម៉ាត្រា]]ខាងកើត។ រាជាណាចក្រស៊ុលតង់មានអត្ថិភាពរយៈពេល១ទសវស្សរ៍ ដែលក្នុងអំលុងពេលនោះ សាសនាឥស្លាមបានរីកសាយភាយពាសពេញកម្រងកោះម៉ាឡេ។ ម៉ាឡាកាជាកំពង់ផែដ៏មមាញឹកជាងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះ។

តឹកតាងដំបូងស្តីអំពីសាសនាឥស្លាមនៅឧបទ្វីបម៉ាឡេដែលរកឃើញនៅតំបន់តេរេងហ្គានុ បានឱ្យ​ដឹងថា ឥស្លាមមាននៅទីនោះតាំងពីទសវត្សរ៍ទី១៤។ នៅឆ្នាំ ១៥១១ ព័រទុយហ្គាល់បានដាក់អាណានិគមលើម៉ាឡាកា។ រាជបុត្រទាំងឡាយនៃរាជាណាចក្រស៊ុលតង់នៃម៉ាឡាកា បានបែកបាក់ដោយចែកចេញជារាជាណាចក្រស៊ុលតង់២គឺ រាជណាចក្រស៊ុលតង់នៃពេរ៉ាក់ (នៅខាងជើង) និង រាជាណាចក្រស៊ុលតង់នៃចូហរ (នៅខាងត្បូង)។ ការបែកបាក់នេះបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ ១៦៤១ គឺនៅពេលដែលហុលឡង់ (សំព័ន្ឋមិត្តរបស់រាជាណាចក្រស៊ុលតង់ចូហរ) បានកាន់កាប់ម៉ាឡាកាទាំងស្រុង។

'''ការមកដល់នៃចក្រភពអង់គ្លេស'''

ចក្រភពអង់គ្លេសបានដាក់អាណានិគមជាលើកដំបូងនៅឧបទ្វីបម៉ាឡេ នៅឆ្នាំ១៧៨៦ គឺនៅពេលដែលព្រះចៅស៊ុលតង់នៃកេដាសបានឱ្យខ្វីកោះប៉េណាងទៅក្រុមហ៊ុន British East India របស់អង់គ្លេស។ តាមរយៈសន្ឋិសញ្ញាអង់គ្លេស ហុលឡង់ឆ្នាំ១៨៤២

== ភូមិសាស្ត្រ ==
{{Main|ភូមិសាស្ត្រម៉ាឡេស៊ី}}
ដែនដីសំខាន់របស់​ម៉ាឡេស៊ីត្រូវខណ្ឌចែកជា២ដោយ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។ តែដែនដីទាំង២មានទេសភាពរួមដែលសំបូរដោយច្រាំងសមុទ្រ ​ខ្ពង់រាប និងភ្នំប្រកបដោយព្រៃក្រាស់ៗ។ ភ្នំ​ដែលមាន​កម្ពស់​ខ្ពស់ជាងគេនៅម៉ាឡេស៊ីឈ្មោះ​​[[ភ្នំគីណាបាលូ]] (៤០៩៥,២ម) ដែលស្ថិតនៅកោះបរណេអូ។ ម៉ាឡេស៊ីមានអាកាសធាតុត្រូពិច ទទួលឥទ្ឋិពលពី​[[ខ្យល់មូសុង]] ដែលបក់ពី​ទិសនិរតី​ពីខែ​មេសាដល់ខែតុលា និងបក់ពី​ទិសឦសាន​ពីខែតុលាដល់ខែកុម្ភៈជារៀងរាល់ឆ្នាំ។

ច្រកម៉ាឡាកាដែលស្ថិតនៅចន្លោះរវាងឧបទ្វីបម៉ាឡេ និង [[កោះស៊ូម៉ាត្រា]] ជាច្រកសមុទ្រដ៏សំខាន់របស់ពិភពលោក។

[[ទីក្រុងពុត្រាចាយ៉ា]] ជាទីក្រុងរដ្ឋបាលដែលទើបត្រូវបានបង្កើតថ្មីដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ឋ ក្នុងគោលដៅបន្ឋូរបន្ថយភាពកកកុញនៅរដ្ឋធានី[[កូឡាឡាំពួរ]]។ កូឡាឡាំពូរនៅតែជាទីក្រុងដែលសភា​តាំងនៅ ក៏ដូចជាទីក្រុងពាណិជ្ជកម្ម និងហិរញ្ញវត្ថុរបស់ម៉ាឡេស៊ីដដែល។ ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន ចចថោន អ៊ីប៉ូ ចូហរបារូ គូជីង កុតាគីណាបាលូ មីរី អាឡរស្តារ ម៉ាឡាកាថោន និង ក្លាង ជាដើម។

===ធនធានធម្មជាតិ===

ម៉ាឡេស៊ី​សំបូរធនធានផ្នែកកសិកម្ម ព្រៃឈើ និងរ៉ែធម្មជាតិ។ ចំពោះវិស័យកសិកម្ម ម៉ាឡេស៊ីជាប្រទេសនាំមុខគេផ្នែក កៅស៊ូធម្មជាតិ និងប្រេងដូង។ ប្រេងដូង​ជា​ចលករដ៏សំខាន់​ក្នុងបម្លាស់ប្តូរ​រូបិយវត្ថុពីបរទេស។ ក្រៅពីនេះម៉ាឡេស៊ីក៏នាំចេញ ក្តារបន្ទះ ឈើអារ [[កាកាវ]] ម្រេច ម្នាស់ និង​ថ្នាំជក់ផងដែរ។

ទាក់ទិននឹងវិស័យព្រៃឈើ យើងគួរកត់សម្គាល់ដែរថា ការកាប់ឈើដើម្បីទ្រទ្រង់សេដ្ឋកិច្ចចាប់ផ្តើមឡើងតាំងពីពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី១៩។ សព្វថ្ងៃ​គេ​ប៉ាន់ប្រមាណ​ថា មាននៅសល់​ផ្ទៃដីព្រៃឈើ​ប្រមាណតែ ៥៩% ប៉ុណ្ណោះនៃផ្ទៃដីប្រទេស។ កំណើនដ៏ខ្លាំងក្លានៃឧស្សាហកម្មព្រៃឈើ ជាពិសេសចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៦០ បានចោទជាបញ្ហាយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរចំពោះការសឹករេចរិលនៃដី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រដ្ឋាភិបាលបានប្តេជ្ញាការពារបរិស្ថាន និងប្រព័ន្ឋអេកូឡូស៊ី ដោយគ្រប់គ្រងធនធានព្រៃឈើប្រកបដោយនិរន្តរភាព ស្របពេលជាមួយការធ្លាក់ចុះ​នៃតំលៃឈើ​លើទីផ្សារអន្តរជាតិ។ លើសពីនេះទៅទៀតនៅមានការដាំដើមឈើឡើងវិញដើម្បីបន្ថយការបាត់បង់ផ្ទៃដីព្រៃ។

[[សំណប៉ាហាំង]] និង[[ប្រេងកាត]] ជាធនធានរ៉ែយ៉ាងសំខាន់ដែលទ្រទ្រង់សេដ្ឋកិច្ចម៉ាឡាស៊ី។ ម៉ាឡេស៊ីធ្លាប់ជាប្រទេសនាំមុខគេក្នុងផលិតកម្ម[[សំណប៉ាហាំង]] នៅមុនពេលមានការច្របូកច្របល់ក្នុងទីផ្សារសំណប៉ាហាំងនៅដើមទសវត្សរ៍៨០។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៩ និងទី២០ សំណប៉ាហាំងបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងសេដ្ឋកិច្ចម៉ាឡេស៊ី។ គឺទើបតែចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧២ ទេ ដែលប្រេងកាតនិងឧស្ម័នធម្មជាតិបានមកជំនួសកន្លែងសំណប៉ាហាំង។ ប្រេងកាតនិងឧស្ម័នធម្មជាតិម៉ាឡេស៊ីមាននៅវាលប្រេងកាតនៅឆ្ងាយពីច្រាំងរដ្ឋសាបះ សារ៉ាវ៉ាក់ និង តេរេងហ្គានុ។ ធនធានរ៉ែសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន [[ទង់ដែង]] [[ដែកបុកស៊ីត]] រ៉ែដែក និង [[ធ្យូងថ្ម]]។ រ៉ែឧស្សាហកម្មមានដូចជា ដីឥដ្ឋ [[កៅឡាំង]] [[ស៊ីលីកា]] ថ្មកំបោរ [[បារីត]] [[ហ្វូស្វាត]] [[ថ្មក្រានីត]] និង [[ថ្មម៉ាប]]។

==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ==
{{Main|នយោបាយនៅម៉ាឡេស៊ី}}
{{ផ្នែកទទេ}}

== សេដ្ឋកិច្ច ==
{{Main|សេដ្ឋកិច្ចម៉ាឡេស៊ី}}
[[ឯកសារ:Malaysia_KL_1.JPG|thumb|right|200px|អាគារភ្លោះប៉េត្រូណាស់ (Petronas Twin Tower) ៖ និមិត្តិរូបម៉ាឡេស៊ី]]

[[ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] និង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ជាស្នូលពាណិជ្ជកម្មជាច្រើនសតវត្សរ៍។ គេឃើញមានការធ្វើជំនួញ[[ប៉រសឺឡែន]] និង គ្រឿងទេស តាំងពីម៉ាឡេស៊ីមិនទាន់កើតជាសហព័ន្ឋតែ១។ ពេលអង់គ្លេសមកកាន់កាប់ម៉ាឡាកា កៅស៊ូនិងដូងប្រេងត្រូវបាននាំមកម៉ាឡេស៊ី។ បន្តិចម្ដងៗ ម៉ាឡាយ៉ាបានក្លាយជាអ្នកនាំមុខគេក្នុងការផលិតកៅស៊ូ ប្រេងដូង និង សំណប៉ាហាំង។ វត្ថុធាតុដើមទាំង៣នេះហើយ ដែលនាំសេដ្ឋកិច្ចម៉ាឡេស៊ីអោយរីកចំរើនរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី២០។ នៅទសវត្សរ៍៧០ ម៉ាឡេស៊ីបានក្លាយជា '''ខ្លានៅអាស៊ី''' ដោយប្រែក្លាយសេដ្ឋកិច្ច​ដែលពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម និង រ៉ែ មកជាសេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកលើផលិតកម្មឧស្សាហកម្ម។ ការវិនិយោគពី[[ជប៉ុន]]ក្នុងឧស្សាហកម្មធុនធ្ងន់ បានជំរុញអោយការនាំចេញជា​ចលករសេដ្ឋកិច្ចចំបងជាងគេ​នៅម៉ាឡេស៊ី។

===ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ឋ===

ម៉ាឡេស៊ីមានបណ្តាញផ្លូវគមនាគមន៍ខ្វាត់ខ្វែង ដែលតភ្ជាប់ទីក្រុងធំៗនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរភាគខាងលិចនៃម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីប។''' បណ្តាញផ្លូវអិចស្ព្រេសម៉ាឡេស៊ី''' (Malaysian expressway network) មានប្រវែងសរុប ១១៩២ គ.ម។ វាតភ្ជាប់ទីក្រុងធំៗដូចជា ក្លាង ចូហរ បារូ និង ប៉េណាង។ ផ្លួវអិចស្ព្រេសសំខាន់គឺផ្លួវអិចស្ព្រេសជើងត្បូង រត់ពីចុងខាងជើងទៅចុងខាងត្បូងឧបទ្វីប។ ផ្លួវនេះជាផ្នែកមួយនៅ [[បណ្តាញផ្លូវហាយវេអាស៊ី]] (Asian Highway Network) ដែលតភ្ជាប់ទៅ[[ថៃ]] និង [[សិង្ហបុរី]]។

ផ្លូវថ្នល់នៅឆ្នេរខាងកើតម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីប និង ម៉ាឡេស៊ីខាងកើត មិនសូវមានការអភិវឌ្ឍន៍នៅឡើយទេ។ ផ្លួវទាំងនោះបត់បែនតាមតំបន់ភ្នំ ដែលភាគច្រើនក្រាលក្រួសមិនមានចាក់កៅស៊ូទេ។ មធ្យោបាយធ្វើដំនើរសំខាន់នៅទីនោះគឺ ធ្វើតាមទន្លេ និង ផ្លូវអាកាស។ 

សេវារថភ្លើងនៅម៉ាឡេស៊ីខាងលិចដំនើរការដោយ '''ផ្លូវដែកម៉ាឡេស៊ី''' (Keretapi Tanah Melayu) ដែលមានបណ្តាញផ្លូវដែកតភ្ជាប់ក្រុងធំៗទាំងអស់នៅលើឧបទ្វីប និង ភ្ជាប់ទៅសិង្ហបុរីផងដែរ។ នៅរដ្ឋសាបះ ក៏មានផ្លូវដែកខ្លីមួយដែលដំនើរការដោយ ផ្លូវដែករដ្ឋសាបះ សំរាប់ដឹកទំនេញ។

ម៉ាឡេស៊ី​មានកំពុងផែនៅពាសពេញប្រទេស។ កំពង់ផែធំជាងគេមាន កំពង់ផែក្លាង (Port Klang) និង កំពង់ផែតាងជុងប៉េលេប៉ាស (Port of Tanjung Pelepas) នៅចូហរ។ កំពង់ផែសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាននៅ តាងជុងគីឌូរ៉ុង (Tanjung Kidurong) កូតាគីណាបាលូ (Kota Kinabalu) គូឈីង (Kuching) គួនថាន (Kuantan) ប៉ាសៀហ្គួដាង (Pasir Gudang) ប៉េណាង (Penang) មីរី (Miri) សាន់ដាកាន (Sandakan) និង តាវៅ (Tawau)។

អាកាសយាន្តដ្ឋានក៏មាននៅទូទាំងប្រទេសផងដែរ។ អាកាសយាន្តដ្ឋានធំជាងគេគឺ [[អាកាសយាន្តដ្ឋានអន្តរជាតិកូឡាឡាំពួរ]] (Kuala Lumpur International Airport KLIA)។ អាកាសយាន្តដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន [[អាកាសយាន្តដ្ឋានអន្តរជាតិកូតាគីណាបាលូ]] (Kota Kinabalu International Airport) [[អាកាសយាន្តដ្ឋានអន្តរជាតិប៉េណាង]] (Penang International Airport) [[អាកាសយាន្តដ្ឋានអន្តរជាតិគូឈីង]] (Kuching International Airport) [[អាកាសយាន្តដ្ឋានអន្តរជាតិឡាងកាវី]] (Langkawi International Airport) និង [[អាកាសយាន្តដ្ឋានអន្តរជាតិសេណៃ]] (Senai International Airport)។ ក្រៅពីនេះនៅមានអាកាសយាន្តដ្ឋានតូចៗតាមទីក្រុងផ្សេងៗ ក៏ដូចជាព្រលានយន្តហោះ​ក្នុងស្រុក​នៅតំបន់ដាច់ស្រយាល​នៅសាបះ និង សារ៉ាវ៉ាក់។ ប្រជាជនម៉ាឡេស៊ី​មិនមានការលំបាកក្នុងការធ្វើដំនើររវាងម៉ាឡេស៊ីខាងលិចនិងម៉ាឡេស៊ីខាងកើតទេ ដោយមានការហោះហើរជារៀងរាល់ថ្ងៃរវាងតំបន់ទាំង២នេះ។ ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ Air Asia របស់ម៉ាឡេស៊ី បំរើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនអ្នកដំនើរក្នុងតំលៃថោកជាងគេក្នុងតំបន់។ 

សេវាទូរគមនាគមន៍នៅម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីប ធ្វើឡើងតាមរយៈការផ្សាយបណ្តាក់[[រលកម៉ៃក្រូវេវ]]។ ទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ ធ្វើឡើងតាមរយៈខ្សែកាបក្រោមសមុទ្រ និង ផ្កាយរណប។ ក្រុមហ៊ុនទូរគមនាគមន៍ធំជាងគេនៅម៉ាឡេស៊ី គឺ[[ក្រុមហ៊ុនតេលេកុមម៉ាឡេស៊ីបែហាដ]] (Telekom Malaysia Berhad) ហៅកាត់ថា TM។ ក្រុមហ៊ុននេះផ្តល់នូវសេវាទូរស័ព្ទមានខ្សែ ទូរស័ព្ទដៃ និង សេវាអ៊ីនធឺណិត ដាលអាប់និងប៊្រដបាន។

== ប្រជាសាស្ត្រ ==
{{Main|ប្រជាសាស្ត្រម៉ាឡេស៊ី}}
ប្រជាជនម៉ាឡេស៊ីមានជនជាតិច្រើនជាតិសាសន៍ ដែលនៅក្នុងនោះជនជាតិម៉ាឡេ មានច្រើនជាងគេ(៦២%)។ តាមនិយមន័យក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញម៉ាឡេស៊ី ជនជាតិម៉ាឡេ​ជាអ្នកកាន់​[[សាសនាមូស្លីម]]​ដែលប្រណិប័តតាមវប្បធម៌ម៉ាឡេ។ និយាយម្យ៉ាងទៀត អ្នកណាក៏ដោយ មិនថាមានដើមកំនើតពីសាសន៍ណាក៏ដោយ អោយតែកាន់សាសនាមូស្លីម ហើយគោរពប្រណិប័តតាមវប្បធម៌ម៉ាឡេ អាចត្រូវចាត់ទុកជាជនជាតិម៉ាឡេ ហើយមានសិទ្ឋិស្មើជនជាតិម៉ាឡេដែរ ដូចដែលមានចែងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ២៤%នៃប្រជាជនមានខ្សែស្រលាយពីជនជាតិចិន និង ៨%មានដើមកំនើតពី​ជនជាតិឥណ្ឌា។ ៩០%នៃសហគមន៍ជនជាតិម៉ាឡេស៊ីឥណ្ឌានេះជាជនជាតិតាមិល។ ជនជាតិដែលនៅសល់ជាជនជាតិភាគតិចច្រើនអំបូរដែលមិនមែនជាជនជាតិម៉ាឡេ។ ពួកនេះច្រើនមាននៅ​ម៉ាឡេស៊ីខាងកើត(ម៉ាឡេស៊ីបរណេអូ)។ ច្រើនជាង៥០%នៃប្រជាជននៃរដ្ឋសាបះ និង រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ ជាជនជាតិទាំងនេះ។ តាមឯកសារ គេរកឃើញជនជាតិភាគតិចទាំងនេះរាប់សិបក្រុម តែពួកគេ​ទាំងនោះមានវប្បធម៌មិនខុសគ្នាប៉ុន្មានទេ។ ជនជាតិម៉ាឡេស៊ីផ្សេងទៀតមានដើមកំនើតពីអឺរ៉ុប មជ្ឈិមបូព៌ា កម្ពុជា ថៃ និងវៀតណាម។ ជនជាតិអឺរ៉ុបទាំងនោះជាកូនចៅ​ជនជាតិអង់គ្លេស​និង​ព័រទុយហ្គាល់ដែលមករស់នៅតាំងពីសម័យអាណានិគម។ ជនជាតិកម្ពុជា និង វៀតណាម១ចំនួនតូចនេះ ជាជនភៀសខ្លួនពីសង្គ្រាមវៀតណាម។

របាយប្រជាជនមិនស្មើទេ។ ប្រជាជនប្រមាណ២០លាននាក់ប្រមូលផ្ដុំគ្នាកកកុញនៅម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីប ខណៈម៉ាឡេស៊ីខាងកើតមានប្រជាជនតិចតួច។
ដោយសារកំនើនយ៉ាងគំហុក​នៃឧស្សាហកម្មការងារ កំលាំងពលករពី១០%ទៅ២០% ជាជនជាតិបរទេស ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិឥណ្ឌួនេស៊ី។ មានពលករប្រហែល១លាននាក់ជាពលករ​ស្របច្បាប់ និងប្រហែល១លាននាក់ទៀតជាពលករខុសច្បាប់។

== វប្បធម៌ ==
{{Main|វប្បធម៌ម៉ាឡេស៊ី}}
ម៉ាឡេស៊ីជាសង្គម ពហុជាតិសាសន៍ ពហុវប្បធម៌ និង ពហុភាសា។ ប្រជាជននៅខែកុម្ភៈ ២០០៧ មានចំនូន ២៦,៦លាននាក់ ដែលក្នុងនោះ ៦២%ជាជនជាតិម៉ាឡេ ២៤%ជាជនជាតិចិន ៨%ជាជនជាតិឥណ្ឌា និងក្រៅពីនេះជាជនជាតិភាគតិចច្រើនអំបូរ។ 

ជនជាតិម៉ាឡេបង្កើតជាសហគមន៍ធំជាងគេ។ ពួកគេកាន់សាសនាឥស្លាម ដូចមានចែងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ជនជាតិម៉ាឡេដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងគ្រប់វិស័យ ជាពិសេសគឺវិស័យនយោបាយ។ ភាសាកំនើតរបស់ពួកគេគឺភាសាម៉ាឡេ (Bahasa Melayu)។ ភាសាម៉ាឡេជាភាសាជាតិ។

កាលពីអតីតកាល ភាសាម៉ាឡេសរសេដោយប្រើអក្ខរក្រមសំស្ក្រឹត តែត្រូវបានសរសេរដោយប្រើអក្ខរក្រមអារ៉ាប់វិញនៅសតវត្សរ៍ទី១៥។ ឥទ្ឋិពលពីអាណានិគម​បានប្តូរការសំនេរដោយប្រើ​អក្ខរក្រមរ៉ូម៉ង់ដូចបច្ចុប្បន្នវិញ ដោយប្រព័ន្ឋអប់រំនៅសម័យអាណានិគមប្រើប្រាស់អក្សររ៉ូម៉ង់ក្នុងការបង្រៀន។

ជនជាតិភាគតិចមិនមែនម៉ាឡេ ច្រើនជាងគេគឺ ''កុលសម្ព័ន្ឋអ៊ីបាន''' (Iban) នៅរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់។ ពួកគេមានគ្នាដល់ទៅ ៦សែននាក់។ ពួកគេមានប្រពៃណីរស់នៅក្នុងផ្ទះវែងៗ ក្នុងភូមិព្រៃភ្នំ តាមដងទន្លេរ៉ាចាង (Rajang River) និង ទន្លេលូប៉ា (Lupar River)។ កុលសម្ព័ន្ឋប៊ីដាយុស (Bidayuhs) ដែលមានគ្នាដល់ទៅ ១៧ម៉ឺននាក់ ប្រមូលផ្តុំគ្នារស់នៅភាគនិរតីរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់។ កុលសម្ព័ន្ឋជនជាតិភាគតិចធំជាងគេនៅរដ្ឋសាបះ គឺ'''កុលសម្ព័ន្ឋកាដាហ្សាន'''់ (Kadazan)។ ពួកគេជាកសិករកាន់សាសនាគ្រឹស្ត។។ ជនជាតិភាគតិចធំជាងជាងគេនៅម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីប ជា'''ជនជាតិអូរ៉ាងអាស្លី''' (Orang Asli) ដែលមានគ្នាដល់ទៅ១៤ម៉ឺននាក់។ ពួកគេជាជនជាតិដើម ជាអ្នកប្រមាញ់និងកសិករ។ 

ជនជាតិចិននៅម៉ាឡេស៊ីភាគច្រើនកាន់ពុទ្ឋសាសនាមហាយាន និង សាសនាតាវ។ ពួកគេនិយាយភាសាចិនតំបន់ផ្សេងៗដូចជា ភាសាចិនកុកងឺ ភាសាចិនហុកគាន ភាសាចិនកន្តាំង ភាសាចិនហាក់កា និង ភាសាចិនទាជីវ។ ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ ជនជាតិចិនបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងសហគមន៍ជំនួញនៅម៉ាឡេស៊ី។

ជនជាតិឥណ្ឌានៅម៉ាឡេស៊ីភាគច្រើនជាជនជាតិតាមិល កាន់សាសនាព្រាហ្ម។ ពួកគេរត់មកពីភាគខាងត្បូងឥណ្ឌាក្នុងឋានៈជាគ្រូបង្រៀន អ្នកជំនួញ និងកម្មករជំនាញ ហើយមានភាសាកំនើតគឺភាសាតាមិល។ ជនជាតិឥណ្ឌាភាគច្រើនដែលមានជីវភាពមធ្យមនិងធូធារ និយាយភាសាអង់គ្លេសជាភាសាទី១។ សហគមន៍តាមិលមូស្លីមមានគ្នា២សែននាក់។ សហគមន៍ស៊ីកមានគ្នាជាង៨ម៉ឺននាក់។

ភ្លេងប្រពៃណីម៉ាឡេស៊ីមានទំរង់ជាល្បាយនៃតន្ត្រីចិននិងតន្ត្រីឥស្លាម។ ឧបករណ៍ភ្លេងសំខាន់គឺ ស្គរ។ ម៉ាឡេស៊ីមានរបាំប្រពៃណី និង របាំល្ខោន ដែលមួយចំនួនមានប្រភពមកពីថៃ ឥណ្ឌា និង [[ព័រទុយហ្គាល់]]។ ទំរង់សិល្បៈផ្សេងទៀតមាន ល្ខោនស្រមោល និង [[ស៊ីឡាត]] (សិល្បៈនៃការប្រយុទ្ឋរបស់ម៉ាឡេស៊ី) និងសិប្បកម្ម ដូចជា [[បាទីក]] (ការជ្រលក់ពណ៌ក្រណាត់) តំបាញ និង សិប្បកម្មប្រាក់និងស្ពាន់។

===សាសនា===
ម៉ាឡេស៊ីជារដ្ឋ ពហុសាសនា ដែលមានសាសនាឥស្លាមជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ តាមលទ្ឋផលពីការជំរឿនប្រជាជននិងភូមិដ្ឋានក្នុងឆ្នាំ២០២០ បានអោយដឹងថា ប្រជាជន ៦៣.៥% កាន់[[សាសនាឥស្លាម]] ១៨.៧ កាន់[[សាសនាព្រះពុទ្ឋ]] ៩,១% កាន់[[សាសនាគ្រឹស្ត]] និង ៦.១% កាន់[[សាសនាព្រាហ្ម]]។ នៅសល់៥%ទៀតត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងក្រុមអ្នកកាន់សាសនាដទៃ មាន សាសនាព្រលឹង [[សាសនាសាម៉ាន់]] [[សាសនាស៊ីក]] [[សាសនាបាហាអ៊ី]] [[សាសនាតាវ]] [[សាសនាខុងជឺ]] និងសាសនាប្រពៃណីរបស់ចិន។

ទោះជាក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានធានានូវសេរីភាពខាងជំនឿសាសនាក៏ដោយ ការអនុវត្តជាក់ស្តែងវាមិនងាយស្រួលដូចនោះទេ។ តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញជនជាតិម៉ាឡេត្រូវតែកាន់សាសនាឥស្លាម។ អ្នកដែលមិនមែនជាមូស្លីម ហើយរៀបការជាមួយមូស្លីម ត្រូវតែប្តូរទៅកាន់សាសនាឥស្លាម។ ប៉ុន្តែគេមិនឃើញមានការហាមឃាត់ការសាងសង់អគារសាសនា និង​ សកម្មភាពនៃការប្រារព្ឋ​ពិធីសាសនាដែលធ្វើឡើងដោយពួកមិនមែនមូស្លីមទេ។ ជនជាតិមូស្លីមត្រូវឆ្លងកាត់ការសំរេចពី [[តុលាការសារៀ]] នៅពេលមានបញ្ហាផ្សេងៗទាក់ទិននឹងជំនឿនិងកាតព្វកិច្ចជាមូស្លីម មានដូចជា ការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ ការបន្តកេរ្តិ៍មរតក ការប្តូរសាសនា និង ការលែងលះ។ ការប្រព្រឹត្តបទល្មើសបវេណី និង ឧក្រិដ្ឋកម្ម មិនស្ថិតនៅក្រោមការកាត់ក្តីរបស់តុលាការសារៀទេ។ តាមច្បាប់ ទាំងតុលាការស៊ីវិល ទាំងតុលាការសហព័ន្ឋមិនមានសិទ្ឋិលើការសំរេចពីតុលាការសារៀទេ។ តុលាការសារៀមានអំនាចប្រហាក់ប្រហែលនឹងតុលាការស៊ីវិលដែរ។
តាមច្បាប់ ពួកមូស្លីមមិនអាចប្តូរទៅកាន់សាសនាផ្សេងដោយសេរីបានទេ ដោយអំពើនេះត្រូវតែមានការឆ្លងកាត់ពីតុលាការសារៀ។ តុលាការសារៀគ្រប់គ្រងដោយតុលាការ​ដែលបានរៀនសូត្រ​ពីច្បាប់សារៀ។ ជាទូទៅ អ្នកដែលចង់ចាកចេញពីសាសនាឥស្លាម អាចធ្វើការប្រកាសតាមនីតិវិធី តែការណ៍នេះមិនត្រួវបានទទួលស្គាល់ដោយតុលាការស៊ីវិលទេ ដរាបណាមិនមានការប្រកាស​សំរេចពីតុលាការសារៀនោះ។ តុលាការសារៀអាចសំរេចអនុញ្ញាតអោយនរណាម្នាក់ដែលគេជឿពិតប្រាកដថាគ្មានជំនឿលើសាសនាឥស្លាមតទៅទៀត។

===ការអប់រំ===
វិស័យអប់រំស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យពីក្រសួងអប់រំ នៃរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ឋ។

កុមារម៉ាឡេស៊ីភាគច្រើនចូលរៀននៅសាលាមត្តេយ្យនៅអាយុពី៣ទៅ៦ឆ្នាំ។ សាលាមត្តេយ្យភាគច្រើនជាសាលាឯកជន តែក៏មានសាលាមត្តេយ្យរដ្ឋខ្លះៗដែរ។

កុមារចូលរៀនសាលាបឋមសិក្សាពីអាយុ៧ឆ្នាំ ដោយមានរយៈពេល៦ឆ្នាំ។ មានសាលាបឋមសិក្សា២ប្រភេទគឺ ១សាលាបឋមសិក្សាគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋ ដែលយកភាសាម៉ាឡេ​ជាភាសាយាន្ត​ក្នុងការបង្រៀន និង ១ទៀតជាសាលាបឋមសិក្សាជំនួយដោយរដ្ឋ ដែលយកភាសាចិនឬភាសាតាមិលជាភាសាយាន្តក្នុងការបង្រៀន។ មុនពេលឡើងទៅកាន់មធ្យមសិក្សា សិស្សថ្នាក់ទី៦ទាំងអស់ត្រូវឆ្លងកាត់ការប្រលង Ujian Pencapaian Sekolah Rendah (UPSR) ដែលមានន័យថា ការប្រលងបឋមសិក្សាប័ត្រ។ 

ការអប់រំនៅមធ្យមសិក្សាក្នុងវិទ្យាល័យរដ្ឋមានរយៈពេល៥ឆ្នាំ។ វិទ្យាល័យរដ្ឋប្រើភាសាម៉ាឡេជា ភាសាចំបងក្នុងការបង្រៀន លើកលែងតែ​[[គណិតវិទ្យា]]និងមុខវិជ្ជាវិទ្យាសាស្ត្រដែលមានការបង្រៀនជាភាសាបរទេសោផងដែរ។ នៅចុងឆ្នាំទី៣នៃមធ្យមសិក្សា សិស្សទាំងអស់ត្រូវប្រលង Penilaian Menengah Rendah (PMR) ដែលមានន័យថា ការប្រលងមធ្យមសិក្សាបឋមភូមិ។ នៅឆ្នាំចុងក្រោយគឺឆ្នាំទី៥ មានការប្រលងម្តងទៀតគឺការប្រលង Sijil Pelajaran Malaysia (SPM) ដែលមានន័យថា ការប្រលងមធ្យមសិក្សាប័ត្រម៉ាឡេស៊ី (ត្រូវគ្នានឹង បាក់អង ពីមុននៅ[[កម្ពុជា]]ដែរ)។ សាលាដែលចាស់ជាងគេនៅម៉ាឡេស៊ី ក៏ដូចជានៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែរ គឺសាសា Penang Free School (សាលាសេរីប៉េណាង)។

មុខវិទ្យា[[គណិតវិទ្យា]]និងវិទ្យាសាស្ត្រ ([[ជីវវិទ្យា]] [[រូបវិទ្យា]] និង [[គីមីវិទ្យា]]) ទាំងនៅបឋមសិក្សានិងមធ្យមសិក្សា ត្រូវបានបង្រៀនជា[[ភាសាអង់គ្លេស]] ដោយគេយល់ថាការធ្វើបែបនេះ​នឹងធ្វើអោយសិស្សមានការងាយស្រួលក្នុងការបន្តការសិក្សាទៅក្នុងផ្នែកវេជ្ជសាស្ត្រនិងវិស្វកម្ម។

នៅទូទាំងម៉ាឡេស៊ី មានវិទ្យាល័យឯករាជ្យចំនួន៦០ ដែលបង្រៀនមុខវិជ្ជាភាគច្រើនជាភាសាចិន។ សាលាទាំងនេះត្រូវបានត្រួតពិនិត្យ និងធ្វើអោយស្របបទដ្ឋានដោយ '''សមាគមគណកម្មាធិការសាលាចិនរួមនៅម៉ាឡេស៊ី''' (The United Chinese School Committees' Association of Malaysia UCSCAM)។ សាលាទាំងនោះមានសិទ្ឋិក្នុងការសំរេចផ្ទាល់ខ្លួន។ ការសិក្សានៅវិទ្យាល័យទាំងនេះមានរយៈពេល៦ឆ្នាំ ដែលចែកចេញជា មធ្យមសិក្សាបឋមភូមិ ៣ឆ្នាំ និងមធ្យមសិក្សាទុតិយភូមិ ៣ឆ្នាំ។ សិស្សត្រូវឆ្លងកាត់ការប្រលង Unified Examination Certificate (UEC) នៅឆ្នាំទៅ៣ (មានតំលៃស្មើឌីប្លូម) និង នៅឆ្នាំទី៦ (មានតំលៃស្មើបាក់ឌុប)។ មានសាលាឯករាជ្យមួយចំនួនក៏បញ្ចូលការបង្រៀនជាភាសាម៉ាឡេនិងភាសាអង់គ្លេសដែរ បន្ថែមពីលើភាសាចិន ដើម្បីអោយសិស្សមានលទ្ឋភាពទៅប្រលងយកសញ្ញាប័ត្រ PMR និង SPM ដែរ។

សាលាមធ្យមសិក្សានៅម៉ាឡេស៊ីមានច្រើនប្រភេទមាន សាលារដ្ឋ(រួមទាំងសាលាធម្មតា និង សាលាសាសនា) សាលាចិនឯករាជ្យ សាលាបច្ចេកទេស សាលាតាមផ្ទះ សាលាវិទ្យាសាស្ត្របឋមម៉ារ៉ា និង សាលាមិនមែនរដ្ឋមួយចំនួនដូចជា សាលាសាសនា សាលាអន្តរជាតិ និង សាលាឯកជន។

សិស្សដែលមានបំនងចូលសាកលវិទ្យាល័យសាធារណៈ ត្រូវតែរៀនបន្ថែម១ឆ្នាំកន្លះទៀតនៅ​វិទ្យាល័យ មុននឹឆ្លងកាត់ការប្រលង១ទៀតគឺ Sijil Tinggi Persekolahan Malaysia (STPM) ដែលមានន័យថា សញ្ញាប័ត្រវិទ្យាល័យជាន់ខ្ពស់ម៉ាឡេស៊ី ដែលមានតំលៃស្មើបាក់ឌុបនៅកម្ពុជា។

នៅឧត្តមសិក្សា មានគ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សារដ្ឋមួយចំនួនដូចជា [[សាកលវិទ្យាល័យម៉ាឡាយ៉ា]] (University of Malaya) [[សាកលវិទ្យាល័យសាំងម៉ាឡេស៊ី]] (Universiti Sains Malaysia) និង [[សាកលវិទ្យាល័យកេបាំងសានម៉ាឡេស៊ី]] (Universiti Kebangsaan Malaysia)។ ក្រៅពីនេះនៅមាន សាកលវិទ្យាល័យល្បីៗពីបរទេសចំនួន៥ទៀត បានបើកសាខានៅម៉ាឡេស៊ី តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៨។ សាខាទាំងនោះផ្តល់នូវការអប់រំ និង សញ្ញាប័ត្រមានតំលៃស្មើនឹងនៅស្នាក់ការធំដែរ។ សកលវិទ្យាល័យដែលជាសាខាពីបរទេសមាន សាកលវិទ្យាល័យម៉ូណាស ស្នាក់ការម៉ាឡេស៊ី (Monash University Malaysia Campus) សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាឃឺធីន ស្នាក់ការសារ៉ាវ៉ាក់ (Curtin University of Technology Sarawak Campus) សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាស្វីនបឺន ស្នាក់ការសារ៉ាវ៉ាក់ (Swinburn University of Technology Sarawak Campus) និង សាកលវិទ្យាល័យណតធីងហេម ស្នាក់ការម៉ាឡេស៊ី (University of Nottingham Malaysia Campus)។

សិស្សទាំងអស់មានជំរើសក្នុងការចុះឈ្មោះចូលរៀននៅសាកលវិទ្យាល័យឯកជនដែលខ្លួនពេញចិត្ត។ សាកលវិទ្យាល័យភាគច្រើន​មានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយ​សាកលវិទ្យាល័យ​នៅបរទេសជាពិសេស នៅ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] និង [[អូស្ត្រាលី]]។ និស្សិតម៉ាឡេស៊ីដែលទៅរៀននៅបរទេសភាគច្រើនមាននៅ សហរដ្ឋអាមេរិក ចក្រភពអង់គ្លេស អូស្ត្រាលី [[ញូហ្សៀលែន]] [[កាណាដា]] [[សិង្ហបុរី]] និង [[ជប៉ុន]]។

ក្រៅពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋ សិស្សមានឱកាសសិក្សាតាមកម្មវិធីបរទេស តាមរយៈការរៀននៅសាលាអន្តរជាតិ។ សាលាអន្តរជាតិទាំងនោះមាន Australian International School, Malaysia (កម្មវិធីសិក្សាអូស្ត្រាលី) The Alice Smith School (កម្មវិធីសិក្សាអង់គ្លេស) Elc International School (កម្មវិធីសិក្សាអង់គ្លេស) The Garden International School (កម្មវិធីសិក្សាអង់គ្លេស) Lodge International School (កម្មវិធីសិក្សាអង់គ្លេស) The International School of Kuala Lumpur (កម្មវិធីសិក្សាអាមេរិក និង សញ្ញាប័ត្របាក់ឌុបអន្តរជាតិ) The Japanese School of Kuala Lumpur (កម្មវិធីសិក្សាជប៉ុន) The International School of Penang (កម្មវិធីសិក្សាអង់គ្លេស និង សញ្ញាប័ត្របាក់ឌុបអន្តរជាតិ) Lycée Français de Kuala Lumpur (កម្មវិធីសិក្សាបារាំង) ជាដើម។

===សុខាភិបាល ===
សង្គមម៉ាឡេស៊ីអោយសារសំខាន់ទៅលើការពង្រីកនិងការអភិវឌ្ឍន៍សេវាថែទាំសុខភាព ដោយប្រើប្រាស់៥%នៃថវិការដ្ឋសំរាប់ការអភិវឌ្ឈន៍សង្គម ក្នុងវិស័យថែទាំសុខភាពសាធារណៈ។ ដើម្បី​ឆ្លើយតប​នឹងកំនើនប្រជាជន និង កំនើនជនចាស់ជរា រដ្ឋាភិបាលមានគំរោងអភិវឌ្ឈប្រព័ន្ឋសុខាភិបាល តាមរយៈការ ជួសជុលកែលំអមន្ទីរពេទ្យដែលមានស្រាប់ ស្ថាបនា​និង​បំពាក់បរិក្ខារ​សំរាប់​មន្ទីរពេទ្យថ្មីៗ បង្កើនចំនួនពហុគ្លីនីក និង ការពង្រីកបណ្តាញ[[តេលេសុខភាព]] (Telehealth)។

ប្រព័ន្ឋសុខាភិបាលម៉ាឡេស៊ីតំរូវអោយវេជ្ជបណ្ឌិតទាំងអស់បំរើការងារជាចាំបាច់រយៈពេល៣ឆ្នាំ ក្នុងមន្ទីរពេទ្យសាធារណៈ ដើម្បីធានាបាននូវកំលាំងធ្វើការក្នុងមន្ទីរពេទ្យទាំងនេះ។ ថ្មីៗនេះ វេជ្ជបណ្ឌិត​មកពីបរទេសក៏ត្រូវបានគេលើកទឹកចិត្តអោយធ្វើការនៅទីនេះដែរ។ ទោះជាបែបនេះក៏ដោយ ក៏នៅមានកង្វះខាតគ្រូពេទ្យ ជាហេតុធ្វើអោយ ការព្យាបាល និង ថែទាំវេជ្ជសាស្ត្រ​ពីគ្រូពេទ្យឯកទេស​មានជំនាញខ្ពស់ អាចរកបានតែនៅតាមបណ្តាទីក្រុងធំៗ។ ការវិនិយោគទុននិងកិច្ចប្រឹងប្រែងនាំយកបរិក្ខារពេទ្យទំនើបៗទៅតាមទីប្រជុំជននានា មានក៏ពិតមែន តែបញ្ហាស្ថិតនៅត្រង់ថា​មិនមាន​អ្នកជំនាញគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ទាំងនេះទេ។

ភាគច្រើននៃមន្ទីរពេទ្យឯកជន មាននៅទីក្រុង។ ខុសពីមន្ទីរពេទ្យសាធារណៈ មន្ទីរពេទ្យឯកជនមានបំពាក់ឧបករណ៍ទំនើបៗបំផុតក្នុងការថតនិងវិភាគជំងឺ។ ការវិនិយោគក្នុងមន្ទីរពេទ្យឯកជន​មិនត្រូវបានគេចាត់ទុកជាការវិនិយោគដ៏វាងវៃទេ ដោយគេត្រូវការរយៈពេលជាង១០ឆ្នាំ មុខនឹងគេអាចរកប្រាក់ចំនេញបាន។ តែស្ថានភាពបានផ្លាស់ប្តូរ ដោយក្រុមហ៊ុននានា​បានងាកមករក​ការវិនិយោគទុនក្នុងវិស័យសុខាភិបាលសារជាថ្មី បន្ទាប់ពីមានកំនើនតំរូវការសេវាសុខភាពពីជនបរទេសដែលមកប្រទេសម៉ាឡេស៊ី និង ការយកចិត្តទុកដាក់ពីរដ្ឋាភិបាល​ក្នុងឧស្សាហកម្ម​ទេសចរណ៍សុខភាព។

==កំណត់សម្គាល់==
{{Reflist|group=ស}}

==ឯកសារយោង ==
{{Reflist}}

{{ASEAN}}
{{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}}
{{ប្រទេសនិយាយភាសាម៉ាឡេ}}

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ម៉ាឡេស៊ី| ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជាធិបតេយ្យសហព័ន្ធ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមដប់ប្រាំ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអាស៊ាន]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]]</text>
      <sha1>kxd7075ci7wk1hw4ywh38ti581nmvc1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>334570</id>
      <parentid>334569</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24625-44</username>
        <id>50687</id>
      </contributor>
      <origin>334570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74439" sha1="bahykoit2y8fmi7ylguitn2j0dpm5su" xml:space="preserve">{{Good article}}
&lt;noinclude&gt;{{pp-protected|small=yes}}&lt;/noinclude&gt;
{{pp-move-indef}}
{{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស
| conventional_long_name = ម៉ាឡេស៊ី&lt;!-- ពាក្យ សហព័ន្ធ (ឈ្មោះផ្លូវការរបស់រដ្ឋ) បើយោងទៅតាមផ្នែកទី១(១) នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសហព័ន្ធបានចែងជាភាសាម៉ាឡេ និងភាសាអង់គ្លេសថា ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសគឺ 'ម៉ាឡេស៊ី'។ ពាក្យ 'សហព័ន្ធ' ត្រូវបានប្រើសម្រាប់សម្ដៅតែទៅលើរដ្ឋមុនប្រទេសម៉ាឡាស៊ីបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ ពោលគឺ សហព័ន្ធម៉ាឡាយ៉ា។ ដូច្នេះ សូមកុំបញ្ចូលពាក្យថា 'សហព័ន្ធ' នៅទីនេះ --&gt;
| common_name            = ម៉ាឡេស៊ី
| native_name            = {{nobold|''Malaysia'' {{small|([[ភាសាម៉ាឡេ]])}}}}
| image_flag             = Flag of Malaysia.svg
| flag_type              = [[ទង់ជាតិម៉ាឡេស៊ី|ទង់ជាតិ]]
| image_coat             = Coat of arms of Malaysia.svg
| symbol_type            = [[វរលញ្ឆករម៉ាឡេស៊ី|វរលញ្ឆករ]]
| image_map              = Malaysia on the globe (Southeast Asia centered).svg
| image_map_caption      = ទីតាំងប្រទេសម៉ាឡេស៊ី (ក្រហម) នៅលើភូគោល
| national_motto         = &quot;''Bersekutu Bertambah Mutu''&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |url-status=dead |archive-date=22 តុលា 2013 |title=Malaysian Flag and Coat of Arms |publisher=Malaysian Government |access-date=24 កុម្ភៈ 2022 |archivedate=2013-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(&quot;សាមគ្គីភាពជាកម្លាំង&quot;)
| national_anthem        = &quot;''[[ណឺហ្គារ៉ាគូ|Negaraku]]''&quot;&lt;br /&gt;(&quot;ប្រទេសខ្ញុំ&quot;)&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot; class=&quot;center&quot;&gt;[[File:Negaraku instrumental.ogg]]&lt;/div&gt;
| capital_type           = រាជធានី
| capital                = {{plainlist|
* [[ពុត្រាចាយ៉ា|បុត្រាជ័យ]] (រដ្ឋបាល)&lt;br /&gt;{{coord|2|56|N|101|42|E|region:MY|display=inline}}
* [[គូឡាឡាំពួ]] (នីតិបញ្ញត្តិ)&lt;br /&gt;{{coord|3|8|N|101|41|E|region:MY|display=inline}}
}}
| largest_city           = [[គូឡាឡាំពួ]]
| languages_type         = '''ភាសាផ្លូវការ'''&lt;br /&gt;{{nobold|និងភាសាជាតិ}}
| languages              = [[ភាសាម៉ាឡេ]]&lt;ref name=&quot;Script&quot; group=&quot;ស&quot;&gt;ផ្នែកទី ៩ នៃ[[ច្បាប់ភាសាជាតិ ១៩៦៣/៦៧]] បានចែងថា៖ &quot;អក្សរ​នៃ​ភាសា​ជាតិ​គឺ​ត្រូវ​មានលក្ខណៈជា​អក្សរឡាតាំង ប៉ុន្តែ​នេះ​មិនមែនមានន័យថាច្បាប់បាម​ហាម​ឃាត់​ការ​សរសេរអក្សរ​ម៉ាឡេតាមទម្រង់អក្សរ​ចាវីនោះទេ, ម៉ាឡេជា​ភាសា​ជាតិ។&quot;.&lt;/ref&gt;{{#tag:ref|ផ្នែកទី ២ នៃ[[ច្បាប់ភាសាជាតិ ១៨៦៣/៦៧]] បានចែងថា &quot;រក្សាទុកដូចដែលបានផ្តល់នៅក្នុងច្បាប់នេះ ហើយជាកម្មវត្ថុនៃការការពារដែលមាននៅក្នុងមាត្រា ១៥២(១) នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលទាក់ទងនឹងភាសាដទៃ និងភាសានៃសហគមន៍ផ្សេងទៀតនៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ី។ ជាភាសាជាតិគឺត្រូវប្រើក្នុងគោលបំណងផ្លូវការ&quot;។|group=&quot;ស&quot;}}&lt;ref name=&quot;Recognised language&quot; group=&quot;ស&quot;&gt;សូមមើលមាត្រា ១៥២ នៃ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញសហព័ន្ធនៃម៉ាឡេស៊ី]] និង[[ច្បាប់ភាសាជាតិ ១៩៦៣/៦៧]]។&lt;/ref&gt;
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = ភាសាទទួលស្គាល់
| languages2             = [[ភាសាអង់គ្លេស]]&lt;ref name=&quot;Recognised language&quot; group=&quot;ស&quot; /&gt;
| ethnic_groups          = *៦៩.៧% [[ភូមិបុត្រ (ម៉ាឡេស៊ី)|ភូមិបុត្រ]]&lt;br /&gt;(៥៧.៣% [[ជនជាតិម៉ាឡេម៉ាឡេស៊ី|ម៉ាឡេ]] និង ១២.៤% ជនជាតិដើមនៃតំបន់[[សាបះ]] &amp; [[សារ៉ាវ៉ាក់]] និង[[អូរាំងអាស្លី]])
*២២.៩% [[ជនជាតិចិនម៉ាឡេស៊ី|ចិន]]
*៦.៦% [[ជនជាតិឥណ្ឌាម៉ាឡេស៊ី|ឥណ្ឌា]]
*០.៨% [[ក្រុមជនជាតិដើមនៅម៉ាឡេស៊ី|ជនជាតិផ្សេងៗ]]
| ethnic_groups_year     = ២០២៣
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;2021 pop&quot;&gt;{{citeweb|url=https://www.malaymail.com/news/malaysia/2022/01/17/minister-census-shows-malaysias oldest-man-and-woman-aged-120-and-118-preli/2035636|title=Minister: Census shows Malaysia's oldest man and woman aged 120 and 118; preliminary census findings to be released in Feb 2022|publisher=Malaymail|access-date=24 កុម្ភៈ 2022}}&lt;/ref&gt;&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=155&amp;bul_id=ZjJOSnpJR21sQWVUcUp6ODRudm5JZz09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09 |title=Current population and estimates, Malaysia 2021 Group |author=Department of Statistics Malaysia |access-date=3 March 2026 |year=2021 |archive-date=1 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201080046/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=155&amp;bul_id=ZjJOSnpJR21sQWVUcUp6ODRudm5JZz09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09 |url-status=dead |archivedate=1 កុម្ភៈ 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220201080046/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=155&amp;bul_id=ZjJOSnpJR21sQWVUcUp6ODRudm5JZz09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;MyGOV - The Government of Malaysia's Official Portal. (n.d.). https://www.malaysia.gov.my/portal/content/30114 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120005627/https://www.malaysia.gov.my/portal/content/30114 |date=20 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{ubl|៦៣.៥% [[ឥស្លាមសាសនានៅម៉ាឡេស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|title=The States, Religion and Law of the Federation|work=Constitution of Malaysia|publisher=Judicial Appointments Commission|access-date=24 កុម្ភៈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614105535/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|archive-date=14 មិថុនា 2017|url-status=dead|archivedate=2016-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160202151159/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf}}&lt;/ref&gt;|១៨.៧% [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅម៉ាឡេស៊ី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]]|៩.១% [[គ្រិស្តសាសនានៅម៉ាឡេស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]|៦.១% [[ហិណ្ឌូសាសនានៅម៉ាឡេស៊ី|ហិណ្ឌូសាសនា]]|១.៨% គ្មានព័ត៌មាន|០.៩% សាសនាដទៃ}}
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=117&amp;bul_id=akliVWdIa2g3Y2VubTVSMkxmYXp1UT09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2020|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=14 February 2020|access-date=26 June 2022|archive-date=22 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822014403/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=117&amp;bul_id=akliVWdIa2g3Y2VubTVSMkxmYXp1UT09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|url-status=dead|archivedate=22 សីហា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230822014403/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=117&amp;bul_id=akliVWdIa2g3Y2VubTVSMkxmYXp1UT09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = ២០២០
| government_type        =[[រាជាធិបតេយ្យជ្រើសតាំង]][[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ|អាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] [[ប្រព័ន្ធសភា|សភានិយម]][[រាជាធិបតេយ្យសហព័ន្ធ|សហព័ន្ធ]]
| leader_title1          = [[ព្រះមហាក្សត្រម៉ាឡេស៊ី|ព្រះប្រមុខរដ្ឋកំពូល]] (ព្រះមហាក្សត្រ)
| leader_name1           = [[អ៊ីប្រាហ៊ីម អ៊ីសកាន់ដា|អ៊ីប្រាហ៊ីម អ៊ីសកាន់ដា]]
| leader_title2          = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]
| leader_name2           = [[អាន់វ៉ា អ៊ីប្រាហ៊ីម]]
| legislature            = [[រដ្ឋសភាម៉ាឡេស៊ី|រដ្ឋសភា]]
| upper_house            = [[ព្រឹទ្ធសភា (ម៉ាឡេស៊ី)|ព្រឹទ្ធសភា]]
| lower_house            = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ម៉ាឡេស៊ី)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]
| sovereignty_type       = ទទួល[[ឯករាជ្យ]]
| sovereignty_note       = ពី[[សហរាជាណាចក្រ]]
| established_event2     = [[សហព័ន្ធម៉ាឡាយ៉ា]]
| established_date2      = ៣១ សីហា ១៩៥៧&lt;ref&gt;{{cite book|author=Mackay, Derek |title=Eastern Customs: The Customs Service in British Malaya and the Opium Trade|url=https://books.google.com/books?id=QM5LImNbYusC&amp;pg=PA240|date=2005|publisher=The Radcliffe Press|isbn=978-1-85043-844-1|pages=240–}}&lt;/ref&gt;
| established_event3     = [[ទិវារដ្ឋបាលស្វយ័តសារ៉ាវ៉ាក់|រដ្ឋបាលស្វយ័តសារ៉ាវ៉ាក់]]
| established_date3      = ២២ កក្កដា ១៩៦៣
| established_event4     = [[ទិវារដ្ឋបាលស្វយ័តបរណេអូខាងជើង|រដ្ឋបាលស្វយ័តបរណេអូខាងជើង]]
| established_date4      = ៣១ សីហា ១៩៦៣&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.astroawani.com/perspektif/kenapa-kita-takut-dengan-sejarah-22258|title=31 Ogos 1963, Hari kemerdekaan Sabah yang rasmi|publisher=AWANI|date=14 May 2021|access-date=24 កុម្ភៈ 2022}}&lt;/ref&gt;
| established_event5     = [[សេចក្តីប្រកាសម៉ាឡេស៊ី]]
| established_date5      = ១៦ កញ្ញា ១៩៦៣
| area_size              = 1 E7
| area_rank              = ទី៦៧
| area_km2               = ៣៣០,៨០៣
| percent_water          = ០.៣
| population_estimate    = {{IncreaseNeutral}} ៣៤,៥៤៤,៨១០
| population_estimate_year = ២០២៤
| population_estimate_rank = ទី៤៣
| population_census_year = ២០២០
| population_census      = {{IncreaseNeutral}} ៣២,៧៣០,០០០&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=430&amp;bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Demographic Statistics First Quarter 2020, Malaysia|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=14 May 2020|access-date=24 កុម្ភៈ 2022|archivedate=12 មិថុនា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190612030522/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=430&amp;bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = ១០១
| population_density_rank = ទី១១៦
| GDP_PPP_year           = ២០២៥
| GDP_PPP                = {{increase}} ១.៤៧៨ ពាន់លានដុល្លារ&lt;ref name=&quot;IMFWEOMY&quot;&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=IMF.org |access-date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = ទី៣០
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} ៤៣,៦៦៥ ដុល្លារ&lt;ref name=&quot;IMFWEOMY&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៥២
| GDP_nominal_year       = ២០២៥
| GDP_nominal            = {{increase}} ៤៧០,៥៧២ ពាន់លានដុល្លារ&lt;ref name=&quot;IMFWEOMY&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank       = ទី៣៥
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៣,៩០១ ដុល្លារ&lt;ref name=&quot;IMFWEOMY&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៧៦
| Gini_year              = ២០២៤
| Gini_change            = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = ៣៩.០ &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=https://open.dosm.gov.my/publications/income_inequality_2024  |title=[2024] Income Inequality |access-date=3 March 2026 }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI_year               = ២០១៣
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = ០.៨១៩&lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]] |access-date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = ទី៦៧
| currency               = [[រីងហ្គីតម៉ាឡេស៊ី|រីងហ្គីត]] (RM)
| currency_code          = MYR
| date_format            = dd-mm-yyyy
| time_zone              = [[ម៉ោងស្តង់ដាម៉ាឡេស៊ី|MST]]
| utc_offset             = [[UTC+៨|+៨]]
| electricity            = 240 V, 50 Hz
| drives_on              = ឆ្វេង
| calling_code           = [[លេខទូរស័ព្ទនៅម៉ាឡេស៊ី|+៦០]]
| cctld                  = [[.my]]
| wikidata               = Q833
}}
'''ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី''' ([[ភាសាម៉ាឡេ]] និង[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ ''Malaysia'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅ​តំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ម៉ាឡេស៊ីគឺជារដ្ឋ[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។ សហព័ន្ធនេះមានរដ្ឋចំនួន ១៣ និងដែនដីសហព័ន្ធចំនួនបី ហើយប្រទេសនេះត្រូវបានបំបែកដោយ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]ជាពីរតំបន់ គឺ[[ឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី]] និង [[ម៉ាឡេស៊ីខាងកើត]] (ឬម៉ាឡេស៊ីបរណេអូ)។ ម៉ាឡេស៊ីមានព្រំដែនគោកជាប់ប្រទេស[[ថៃ]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] និង[[ប្រ៊ុយណេ]] ហើយមានព្រំដែនទឹកជាមួយ[[សិង្ហបុរី]] [[វៀតណាម]] និង[[ហ្វីលីពីន]]។  [[គូឡាឡាំពួ]]គឺជារាជធានីជាតិ ទីក្រុងធំបំផុត និងជាអាសនៈនីតិបញ្ញត្តិរបស់រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ [[បុត្រាជ័យ]] ដែលជារាជធានីខាងរដ្ឋបាល គឺដើរតួនាទីជាទីក្រុងតំណាងឱ្យអាសនៈអំណាចប្រតិបត្តិទាំងពីរ (គណៈរដ្ឋមន្ត្រី ក្រសួង និងទីភ្នាក់ងារសហព័ន្ធ) និងអំណាចតុលាការនៃរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។

ម៉ាឡេស៊ីមានការអភិវឌ្ឍន៍និងការរីកចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចខ្លាំងនៅអំឡុងសតវត្សរ៍ទី២០។ ជាមួយនឹងផលិតផលក្នុងស្រុក (GDP) ១៣០០០$ ម៉ាឡេស៊ីបានក្លាយខ្លួនបន្តិចម្តងៗទៅជា​ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី។ ដោយសារម៉ាឡេស៊ីជាប្រទេសមួយក្នុងចំនោមប្រទេសទាំង៣ដែលគ្រប់គ្រង[[ច្រកម៉ាឡាកា]] សេដ្ឋកិច្ចម៉ាឡេស៊ីក៏ពឹងផ្អែកសំខាន់ផងដែរទៅលើពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ ផលិតកម្មក៏មានឥទ្ឋិពលសំខាន់ផងដែរទៅលើសេដ្ឋកិច្ចម៉ាឡេស៊ី។ ម៉ាឡេស៊ីនាំមុខគេលើក្នុងផលិតកម្ម [[សំណរប៉ាហាំង]] [[កៅស៊ូ]] និង​ប្រេងដូង។

ប្រជាជនម៉ាឡេស៊ីមានប្រមាណ ៣២លាននាក់ (ឆ្នាំ២០២០)។ ភាគច្រើននៃប្រជាជនម៉ាឡេស៊ីជា [[ជនជាតិម៉ាឡេ]]។ ក្រៅពីនេះមានជនជាតិចិន និង ឥណ្ឌា។ [[សាសនាឥស្លាម]]ជាសាសនាដ៏ធំជាងគេនៅម៉ាឡេស៊ី និង​ជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ ភាសាប្រើប្រាស់ផ្លូវការគឺភាសាម៉ាឡេ។

ម៉ាឡេស៊ីជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃសមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ [[ASEAN]]។ ម៉ាឡេស៊ីក៏ជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ប្រជាជាតិខំមិនវ៉ែល និង​ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍទាំង៨។ ពិភពម៉ាឡេស៊ីចែកសណ្ឋានដីជា ពីរ ផ្នែកគឺ: ម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីប និងម៉ាឡេស៊ីខាងកើត ។ ជាទូទៅ ស្ថានភាពដីនៅពិភពម៉ាស៊ីនច្រើនគ្របដណ្តប់ដោយព្រៃក្រាស់ ភ្នំ និងវាលភក់ និងមិនអំណោយផលក្នុងការធ្វើកសិកម្មឡើយ ។ 

== ឈ្មោះ ==
ឈ្មោះថា «ម៉ាឡេស៊ីឬម៉ាឡេ»ត្រូវបានឱ្យប្រើតាំងពីឆ្នាំ​១៩៦៣មក គឺនៅពេលដែលសហព័ន្ឋម៉ាឡាយ៉ា សិង្ហបុរី បរណេអូខាងជើង និង​សារ៉ាវ៉ាក់ រួមគ្នាបង្កើតជាសហព័ន្ឋដែលមាន១៣រដ្ឋ។

== ប្រវត្តិសាស្ត្រ ==
{{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ាឡេស៊ី}}
=== បុរេប្រវត្តិ ===

ស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនត្រូវបានគេរកឃើញនៅម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីប រដ្ឋសាបះ និង​រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់។ '''សេម៉ាង''' ជាក្រុមមនុស្សដែលគេជឿថាបានធ្វើដំណើរមកពី[[ទ្វីបអាហ្វ្រិក]] មករស់នៅ[[ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]]មុនគេ គឺនៅប្រហែល៥ម៉ឺនឆ្នាំមុន។ '''សេណូយ''' ជាក្រុមជំនាន់ក្រោយដែលមាន​ឈាម​ជ័រ​ពាក់កណ្តាលពីបុព្វបុរសសេម៉ាង និង​ពាក់កណ្តាលពី[[ឥណ្ឌូចិន]]។ 

=== ប្រវត្តិសាស្ត្រដើម ===

តាមប្រភពពីឯកសារចិនបាននិយាយថា មានរាជាណាចក្រម៉ាឡេប្រមាណ៣០ប្រទេសនៅសតវត្សរ៍ទី២ និងទី៣។ '''រដ្ឋកេដាស''' (ជាភាសាប៉ាឡាវ៉ាបុរាណ '''កេដារ៉ាម''' ជាភាសាសំស្ក្រឹត '''កត្តហៈ''') ស្ថិតនៅចំផ្លូវនៃការឈ្លានពានពីសំណាក់ស្តេចស្តេចស្រីវិជ័យ''' ដែលធ្លាប់តែមានឥទ្ឋិពលលើរដ្ឋកេដាស រដ្ឋប៉័ត្តានី និង រដ្ឋលីហ្គរ ធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ ​បន្តិចក្រោយមក រាជាណាចក្រលីហ្គរ ដែលកាន់[[ព្រះពុទ្ឋសាសនា]] បានកាន់កាប់រដ្ឋកេដាស ហើយ'''ព្រះចៅចាន់ដ្រាបានុ'''បានប្រើវាជាទីតាំងវាយកោះស្រីលង្កា នៅសតវត្សរ៍ទី១១។ នៅសហសវត្សរ៍ដំបូង ប្រជាជននៅឧបទ្វីបម៉ាឡេ កាន់[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] និងព្រះពុទ្ឋសាសនា និងប្រើប្រាស់[[ភាសាសំស្ក្រឹត]]។

នៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៥ រាជាណាចក្រស៊ុលតង់នៃម៉ាឡាកា ត្រូវបានបង្កើតដោយរាជវង្សរបស់ស្តេច១អង្គ ព្រះនាម '''បរមេស្វរៈ'''។ ស្តេចអង្គនេះមកពី'''តំបន់ប៉ាឡេមបាង''' និងមានសែស្រលាយពីរាជវង្សស្រីវិជ័យ ដែលបានភៀសខ្លួនពី'''តំបន់តេម៉ាសេក'''(បច្ចុប្បន្នសិង្ហបុរី)។ រាជាណាចក្រស៊ុលតង់នេះបានគ្រប់គ្រងម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីបបច្ចុប្បន្ន ខេត្តប៉័ត្តានី(ភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃ) និង [[កោះស៊ូម៉ាត្រា]]ខាងកើត។ រាជាណាចក្រស៊ុលតង់មានអត្ថិភាពរយៈពេល១ទសវស្សរ៍ ដែលក្នុងអំលុងពេលនោះ សាសនាឥស្លាមបានរីកសាយភាយពាសពេញកម្រងកោះម៉ាឡេ។ ម៉ាឡាកាជាកំពង់ផែដ៏មមាញឹកជាងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះ។

តឹកតាងដំបូងស្តីអំពីសាសនាឥស្លាមនៅឧបទ្វីបម៉ាឡេដែលរកឃើញនៅតំបន់តេរេងហ្គានុ បានឱ្យ​ដឹងថា ឥស្លាមមាននៅទីនោះតាំងពីទសវត្សរ៍ទី១៤។ នៅឆ្នាំ ១៥១១ ព័រទុយហ្គាល់បានដាក់អាណានិគមលើម៉ាឡាកា។ រាជបុត្រទាំងឡាយនៃរាជាណាចក្រស៊ុលតង់នៃម៉ាឡាកា បានបែកបាក់ដោយចែកចេញជារាជាណាចក្រស៊ុលតង់២គឺ រាជណាចក្រស៊ុលតង់នៃពេរ៉ាក់ (នៅខាងជើង) និង រាជាណាចក្រស៊ុលតង់នៃចូហរ (នៅខាងត្បូង)។ ការបែកបាក់នេះបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ ១៦៤១ គឺនៅពេលដែលហុលឡង់ (សំព័ន្ឋមិត្តរបស់រាជាណាចក្រស៊ុលតង់ចូហរ) បានកាន់កាប់ម៉ាឡាកាទាំងស្រុង។

'''ការមកដល់នៃចក្រភពអង់គ្លេស'''

ចក្រភពអង់គ្លេសបានដាក់អាណានិគមជាលើកដំបូងនៅឧបទ្វីបម៉ាឡេ នៅឆ្នាំ១៧៨៦ គឺនៅពេលដែលព្រះចៅស៊ុលតង់នៃកេដាសបានឱ្យខ្វីកោះប៉េណាងទៅក្រុមហ៊ុន British East India របស់អង់គ្លេស។ តាមរយៈសន្ឋិសញ្ញាអង់គ្លេស ហុលឡង់ឆ្នាំ១៨៤២

== ភូមិសាស្ត្រ ==
{{Main|ភូមិសាស្ត្រម៉ាឡេស៊ី}}
ដែនដីសំខាន់របស់​ម៉ាឡេស៊ីត្រូវខណ្ឌចែកជា២ដោយ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។ តែដែនដីទាំង២មានទេសភាពរួមដែលសំបូរដោយច្រាំងសមុទ្រ ​ខ្ពង់រាប និងភ្នំប្រកបដោយព្រៃក្រាស់ៗ។ ភ្នំ​ដែលមាន​កម្ពស់​ខ្ពស់ជាងគេនៅម៉ាឡេស៊ីឈ្មោះ​​[[ភ្នំគីណាបាលូ]] (៤០៩៥,២ម) ដែលស្ថិតនៅកោះបរណេអូ។ ម៉ាឡេស៊ីមានអាកាសធាតុត្រូពិច ទទួលឥទ្ឋិពលពី​[[ខ្យល់មូសុង]] ដែលបក់ពី​ទិសនិរតី​ពីខែ​មេសាដល់ខែតុលា និងបក់ពី​ទិសឦសាន​ពីខែតុលាដល់ខែកុម្ភៈជារៀងរាល់ឆ្នាំ។

ច្រកម៉ាឡាកាដែលស្ថិតនៅចន្លោះរវាងឧបទ្វីបម៉ាឡេ និង [[កោះស៊ូម៉ាត្រា]] ជាច្រកសមុទ្រដ៏សំខាន់របស់ពិភពលោក។

[[ទីក្រុងពុត្រាចាយ៉ា]] ជាទីក្រុងរដ្ឋបាលដែលទើបត្រូវបានបង្កើតថ្មីដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ឋ ក្នុងគោលដៅបន្ឋូរបន្ថយភាពកកកុញនៅរដ្ឋធានី[[កូឡាឡាំពួរ]]។ កូឡាឡាំពូរនៅតែជាទីក្រុងដែលសភា​តាំងនៅ ក៏ដូចជាទីក្រុងពាណិជ្ជកម្ម និងហិរញ្ញវត្ថុរបស់ម៉ាឡេស៊ីដដែល។ ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន ចចថោន អ៊ីប៉ូ ចូហរបារូ គូជីង កុតាគីណាបាលូ មីរី អាឡរស្តារ ម៉ាឡាកាថោន និង ក្លាង ជាដើម។

===ធនធានធម្មជាតិ===

ម៉ាឡេស៊ី​សំបូរធនធានផ្នែកកសិកម្ម ព្រៃឈើ និងរ៉ែធម្មជាតិ។ ចំពោះវិស័យកសិកម្ម ម៉ាឡេស៊ីជាប្រទេសនាំមុខគេផ្នែក កៅស៊ូធម្មជាតិ និងប្រេងដូង។ ប្រេងដូង​ជា​ចលករដ៏សំខាន់​ក្នុងបម្លាស់ប្តូរ​រូបិយវត្ថុពីបរទេស។ ក្រៅពីនេះម៉ាឡេស៊ីក៏នាំចេញ ក្តារបន្ទះ ឈើអារ [[កាកាវ]] ម្រេច ម្នាស់ និង​ថ្នាំជក់ផងដែរ។

ទាក់ទិននឹងវិស័យព្រៃឈើ យើងគួរកត់សម្គាល់ដែរថា ការកាប់ឈើដើម្បីទ្រទ្រង់សេដ្ឋកិច្ចចាប់ផ្តើមឡើងតាំងពីពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី១៩។ សព្វថ្ងៃ​គេ​ប៉ាន់ប្រមាណ​ថា មាននៅសល់​ផ្ទៃដីព្រៃឈើ​ប្រមាណតែ ៥៩% ប៉ុណ្ណោះនៃផ្ទៃដីប្រទេស។ កំណើនដ៏ខ្លាំងក្លានៃឧស្សាហកម្មព្រៃឈើ ជាពិសេសចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៦០ បានចោទជាបញ្ហាយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរចំពោះការសឹករេចរិលនៃដី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រដ្ឋាភិបាលបានប្តេជ្ញាការពារបរិស្ថាន និងប្រព័ន្ឋអេកូឡូស៊ី ដោយគ្រប់គ្រងធនធានព្រៃឈើប្រកបដោយនិរន្តរភាព ស្របពេលជាមួយការធ្លាក់ចុះ​នៃតំលៃឈើ​លើទីផ្សារអន្តរជាតិ។ លើសពីនេះទៅទៀតនៅមានការដាំដើមឈើឡើងវិញដើម្បីបន្ថយការបាត់បង់ផ្ទៃដីព្រៃ។

[[សំណប៉ាហាំង]] និង[[ប្រេងកាត]] ជាធនធានរ៉ែយ៉ាងសំខាន់ដែលទ្រទ្រង់សេដ្ឋកិច្ចម៉ាឡាស៊ី។ ម៉ាឡេស៊ីធ្លាប់ជាប្រទេសនាំមុខគេក្នុងផលិតកម្ម[[សំណប៉ាហាំង]] នៅមុនពេលមានការច្របូកច្របល់ក្នុងទីផ្សារសំណប៉ាហាំងនៅដើមទសវត្សរ៍៨០។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៩ និងទី២០ សំណប៉ាហាំងបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងសេដ្ឋកិច្ចម៉ាឡេស៊ី។ គឺទើបតែចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧២ ទេ ដែលប្រេងកាតនិងឧស្ម័នធម្មជាតិបានមកជំនួសកន្លែងសំណប៉ាហាំង។ ប្រេងកាតនិងឧស្ម័នធម្មជាតិម៉ាឡេស៊ីមាននៅវាលប្រេងកាតនៅឆ្ងាយពីច្រាំងរដ្ឋសាបះ សារ៉ាវ៉ាក់ និង តេរេងហ្គានុ។ ធនធានរ៉ែសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន [[ទង់ដែង]] [[ដែកបុកស៊ីត]] រ៉ែដែក និង [[ធ្យូងថ្ម]]។ រ៉ែឧស្សាហកម្មមានដូចជា ដីឥដ្ឋ [[កៅឡាំង]] [[ស៊ីលីកា]] ថ្មកំបោរ [[បារីត]] [[ហ្វូស្វាត]] [[ថ្មក្រានីត]] និង [[ថ្មម៉ាប]]។

==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ==
{{Main|នយោបាយនៅម៉ាឡេស៊ី}}
{{ផ្នែកទទេ}}

== សេដ្ឋកិច្ច ==
{{Main|សេដ្ឋកិច្ចម៉ាឡេស៊ី}}
[[ឯកសារ:Malaysia_KL_1.JPG|thumb|right|200px|អាគារភ្លោះប៉េត្រូណាស់ (Petronas Twin Tower) ៖ និមិត្តិរូបម៉ាឡេស៊ី]]

[[ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] និង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ជាស្នូលពាណិជ្ជកម្មជាច្រើនសតវត្សរ៍។ គេឃើញមានការធ្វើជំនួញ[[ប៉រសឺឡែន]] និង គ្រឿងទេស តាំងពីម៉ាឡេស៊ីមិនទាន់កើតជាសហព័ន្ឋតែ១។ ពេលអង់គ្លេសមកកាន់កាប់ម៉ាឡាកា កៅស៊ូនិងដូងប្រេងត្រូវបាននាំមកម៉ាឡេស៊ី។ បន្តិចម្ដងៗ ម៉ាឡាយ៉ាបានក្លាយជាអ្នកនាំមុខគេក្នុងការផលិតកៅស៊ូ ប្រេងដូង និង សំណប៉ាហាំង។ វត្ថុធាតុដើមទាំង៣នេះហើយ ដែលនាំសេដ្ឋកិច្ចម៉ាឡេស៊ីអោយរីកចំរើនរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី២០។ នៅទសវត្សរ៍៧០ ម៉ាឡេស៊ីបានក្លាយជា '''ខ្លានៅអាស៊ី''' ដោយប្រែក្លាយសេដ្ឋកិច្ច​ដែលពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម និង រ៉ែ មកជាសេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកលើផលិតកម្មឧស្សាហកម្ម។ ការវិនិយោគពី[[ជប៉ុន]]ក្នុងឧស្សាហកម្មធុនធ្ងន់ បានជំរុញអោយការនាំចេញជា​ចលករសេដ្ឋកិច្ចចំបងជាងគេ​នៅម៉ាឡេស៊ី។

===ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ឋ===

ម៉ាឡេស៊ីមានបណ្តាញផ្លូវគមនាគមន៍ខ្វាត់ខ្វែង ដែលតភ្ជាប់ទីក្រុងធំៗនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរភាគខាងលិចនៃម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីប។''' បណ្តាញផ្លូវអិចស្ព្រេសម៉ាឡេស៊ី''' (Malaysian expressway network) មានប្រវែងសរុប ១១៩២ គ.ម។ វាតភ្ជាប់ទីក្រុងធំៗដូចជា ក្លាង ចូហរ បារូ និង ប៉េណាង។ ផ្លួវអិចស្ព្រេសសំខាន់គឺផ្លួវអិចស្ព្រេសជើងត្បូង រត់ពីចុងខាងជើងទៅចុងខាងត្បូងឧបទ្វីប។ ផ្លួវនេះជាផ្នែកមួយនៅ [[បណ្តាញផ្លូវហាយវេអាស៊ី]] (Asian Highway Network) ដែលតភ្ជាប់ទៅ[[ថៃ]] និង [[សិង្ហបុរី]]។

ផ្លូវថ្នល់នៅឆ្នេរខាងកើតម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីប និង ម៉ាឡេស៊ីខាងកើត មិនសូវមានការអភិវឌ្ឍន៍នៅឡើយទេ។ ផ្លួវទាំងនោះបត់បែនតាមតំបន់ភ្នំ ដែលភាគច្រើនក្រាលក្រួសមិនមានចាក់កៅស៊ូទេ។ មធ្យោបាយធ្វើដំនើរសំខាន់នៅទីនោះគឺ ធ្វើតាមទន្លេ និង ផ្លូវអាកាស។ 

សេវារថភ្លើងនៅម៉ាឡេស៊ីខាងលិចដំនើរការដោយ '''ផ្លូវដែកម៉ាឡេស៊ី''' (Keretapi Tanah Melayu) ដែលមានបណ្តាញផ្លូវដែកតភ្ជាប់ក្រុងធំៗទាំងអស់នៅលើឧបទ្វីប និង ភ្ជាប់ទៅសិង្ហបុរីផងដែរ។ នៅរដ្ឋសាបះ ក៏មានផ្លូវដែកខ្លីមួយដែលដំនើរការដោយ ផ្លូវដែករដ្ឋសាបះ សំរាប់ដឹកទំនេញ។

ម៉ាឡេស៊ី​មានកំពុងផែនៅពាសពេញប្រទេស។ កំពង់ផែធំជាងគេមាន កំពង់ផែក្លាង (Port Klang) និង កំពង់ផែតាងជុងប៉េលេប៉ាស (Port of Tanjung Pelepas) នៅចូហរ។ កំពង់ផែសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាននៅ តាងជុងគីឌូរ៉ុង (Tanjung Kidurong) កូតាគីណាបាលូ (Kota Kinabalu) គូឈីង (Kuching) គួនថាន (Kuantan) ប៉ាសៀហ្គួដាង (Pasir Gudang) ប៉េណាង (Penang) មីរី (Miri) សាន់ដាកាន (Sandakan) និង តាវៅ (Tawau)។

អាកាសយាន្តដ្ឋានក៏មាននៅទូទាំងប្រទេសផងដែរ។ អាកាសយាន្តដ្ឋានធំជាងគេគឺ [[អាកាសយាន្តដ្ឋានអន្តរជាតិកូឡាឡាំពួរ]] (Kuala Lumpur International Airport KLIA)។ អាកាសយាន្តដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន [[អាកាសយាន្តដ្ឋានអន្តរជាតិកូតាគីណាបាលូ]] (Kota Kinabalu International Airport) [[អាកាសយាន្តដ្ឋានអន្តរជាតិប៉េណាង]] (Penang International Airport) [[អាកាសយាន្តដ្ឋានអន្តរជាតិគូឈីង]] (Kuching International Airport) [[អាកាសយាន្តដ្ឋានអន្តរជាតិឡាងកាវី]] (Langkawi International Airport) និង [[អាកាសយាន្តដ្ឋានអន្តរជាតិសេណៃ]] (Senai International Airport)។ ក្រៅពីនេះនៅមានអាកាសយាន្តដ្ឋានតូចៗតាមទីក្រុងផ្សេងៗ ក៏ដូចជាព្រលានយន្តហោះ​ក្នុងស្រុក​នៅតំបន់ដាច់ស្រយាល​នៅសាបះ និង សារ៉ាវ៉ាក់។ ប្រជាជនម៉ាឡេស៊ី​មិនមានការលំបាកក្នុងការធ្វើដំនើររវាងម៉ាឡេស៊ីខាងលិចនិងម៉ាឡេស៊ីខាងកើតទេ ដោយមានការហោះហើរជារៀងរាល់ថ្ងៃរវាងតំបន់ទាំង២នេះ។ ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ Air Asia របស់ម៉ាឡេស៊ី បំរើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនអ្នកដំនើរក្នុងតំលៃថោកជាងគេក្នុងតំបន់។ 

សេវាទូរគមនាគមន៍នៅម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីប ធ្វើឡើងតាមរយៈការផ្សាយបណ្តាក់[[រលកម៉ៃក្រូវេវ]]។ ទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ ធ្វើឡើងតាមរយៈខ្សែកាបក្រោមសមុទ្រ និង ផ្កាយរណប។ ក្រុមហ៊ុនទូរគមនាគមន៍ធំជាងគេនៅម៉ាឡេស៊ី គឺ[[ក្រុមហ៊ុនតេលេកុមម៉ាឡេស៊ីបែហាដ]] (Telekom Malaysia Berhad) ហៅកាត់ថា TM។ ក្រុមហ៊ុននេះផ្តល់នូវសេវាទូរស័ព្ទមានខ្សែ ទូរស័ព្ទដៃ និង សេវាអ៊ីនធឺណិត ដាលអាប់និងប៊្រដបាន។

== ប្រជាសាស្ត្រ ==
{{Main|ប្រជាសាស្ត្រម៉ាឡេស៊ី}}
ប្រជាជនម៉ាឡេស៊ីមានជនជាតិច្រើនជាតិសាសន៍ ដែលនៅក្នុងនោះជនជាតិម៉ាឡេ មានច្រើនជាងគេ(៦២%)។ តាមនិយមន័យក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញម៉ាឡេស៊ី ជនជាតិម៉ាឡេ​ជាអ្នកកាន់​[[សាសនាមូស្លីម]]​ដែលប្រណិប័តតាមវប្បធម៌ម៉ាឡេ។ និយាយម្យ៉ាងទៀត អ្នកណាក៏ដោយ មិនថាមានដើមកំនើតពីសាសន៍ណាក៏ដោយ អោយតែកាន់សាសនាមូស្លីម ហើយគោរពប្រណិប័តតាមវប្បធម៌ម៉ាឡេ អាចត្រូវចាត់ទុកជាជនជាតិម៉ាឡេ ហើយមានសិទ្ឋិស្មើជនជាតិម៉ាឡេដែរ ដូចដែលមានចែងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ២៤%នៃប្រជាជនមានខ្សែស្រលាយពីជនជាតិចិន និង ៨%មានដើមកំនើតពី​ជនជាតិឥណ្ឌា។ ៩០%នៃសហគមន៍ជនជាតិម៉ាឡេស៊ីឥណ្ឌានេះជាជនជាតិតាមិល។ ជនជាតិដែលនៅសល់ជាជនជាតិភាគតិចច្រើនអំបូរដែលមិនមែនជាជនជាតិម៉ាឡេ។ ពួកនេះច្រើនមាននៅ​ម៉ាឡេស៊ីខាងកើត(ម៉ាឡេស៊ីបរណេអូ)។ ច្រើនជាង៥០%នៃប្រជាជននៃរដ្ឋសាបះ និង រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ ជាជនជាតិទាំងនេះ។ តាមឯកសារ គេរកឃើញជនជាតិភាគតិចទាំងនេះរាប់សិបក្រុម តែពួកគេ​ទាំងនោះមានវប្បធម៌មិនខុសគ្នាប៉ុន្មានទេ។ ជនជាតិម៉ាឡេស៊ីផ្សេងទៀតមានដើមកំនើតពីអឺរ៉ុប មជ្ឈិមបូព៌ា កម្ពុជា ថៃ និងវៀតណាម។ ជនជាតិអឺរ៉ុបទាំងនោះជាកូនចៅ​ជនជាតិអង់គ្លេស​និង​ព័រទុយហ្គាល់ដែលមករស់នៅតាំងពីសម័យអាណានិគម។ ជនជាតិកម្ពុជា និង វៀតណាម១ចំនួនតូចនេះ ជាជនភៀសខ្លួនពីសង្គ្រាមវៀតណាម។

របាយប្រជាជនមិនស្មើទេ។ ប្រជាជនប្រមាណ២០លាននាក់ប្រមូលផ្ដុំគ្នាកកកុញនៅម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីប ខណៈម៉ាឡេស៊ីខាងកើតមានប្រជាជនតិចតួច។
ដោយសារកំនើនយ៉ាងគំហុក​នៃឧស្សាហកម្មការងារ កំលាំងពលករពី១០%ទៅ២០% ជាជនជាតិបរទេស ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិឥណ្ឌួនេស៊ី។ មានពលករប្រហែល១លាននាក់ជាពលករ​ស្របច្បាប់ និងប្រហែល១លាននាក់ទៀតជាពលករខុសច្បាប់។

== វប្បធម៌ ==
{{Main|វប្បធម៌ម៉ាឡេស៊ី}}
ម៉ាឡេស៊ីជាសង្គម ពហុជាតិសាសន៍ ពហុវប្បធម៌ និង ពហុភាសា។ ប្រជាជននៅខែកុម្ភៈ ២០០៧ មានចំនូន ២៦,៦លាននាក់ ដែលក្នុងនោះ ៦២%ជាជនជាតិម៉ាឡេ ២៤%ជាជនជាតិចិន ៨%ជាជនជាតិឥណ្ឌា និងក្រៅពីនេះជាជនជាតិភាគតិចច្រើនអំបូរ។ 

ជនជាតិម៉ាឡេបង្កើតជាសហគមន៍ធំជាងគេ។ ពួកគេកាន់សាសនាឥស្លាម ដូចមានចែងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ជនជាតិម៉ាឡេដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងគ្រប់វិស័យ ជាពិសេសគឺវិស័យនយោបាយ។ ភាសាកំនើតរបស់ពួកគេគឺភាសាម៉ាឡេ (Bahasa Melayu)។ ភាសាម៉ាឡេជាភាសាជាតិ។

កាលពីអតីតកាល ភាសាម៉ាឡេសរសេដោយប្រើអក្ខរក្រមសំស្ក្រឹត តែត្រូវបានសរសេរដោយប្រើអក្ខរក្រមអារ៉ាប់វិញនៅសតវត្សរ៍ទី១៥។ ឥទ្ឋិពលពីអាណានិគម​បានប្តូរការសំនេរដោយប្រើ​អក្ខរក្រមរ៉ូម៉ង់ដូចបច្ចុប្បន្នវិញ ដោយប្រព័ន្ឋអប់រំនៅសម័យអាណានិគមប្រើប្រាស់អក្សររ៉ូម៉ង់ក្នុងការបង្រៀន។

ជនជាតិភាគតិចមិនមែនម៉ាឡេ ច្រើនជាងគេគឺ ''កុលសម្ព័ន្ឋអ៊ីបាន''' (Iban) នៅរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់។ ពួកគេមានគ្នាដល់ទៅ ៦សែននាក់។ ពួកគេមានប្រពៃណីរស់នៅក្នុងផ្ទះវែងៗ ក្នុងភូមិព្រៃភ្នំ តាមដងទន្លេរ៉ាចាង (Rajang River) និង ទន្លេលូប៉ា (Lupar River)។ កុលសម្ព័ន្ឋប៊ីដាយុស (Bidayuhs) ដែលមានគ្នាដល់ទៅ ១៧ម៉ឺននាក់ ប្រមូលផ្តុំគ្នារស់នៅភាគនិរតីរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់។ កុលសម្ព័ន្ឋជនជាតិភាគតិចធំជាងគេនៅរដ្ឋសាបះ គឺ'''កុលសម្ព័ន្ឋកាដាហ្សាន'''់ (Kadazan)។ ពួកគេជាកសិករកាន់សាសនាគ្រឹស្ត។។ ជនជាតិភាគតិចធំជាងជាងគេនៅម៉ាឡេស៊ីឧបទ្វីប ជា'''ជនជាតិអូរ៉ាងអាស្លី''' (Orang Asli) ដែលមានគ្នាដល់ទៅ១៤ម៉ឺននាក់។ ពួកគេជាជនជាតិដើម ជាអ្នកប្រមាញ់និងកសិករ។ 

ជនជាតិចិននៅម៉ាឡេស៊ីភាគច្រើនកាន់ពុទ្ឋសាសនាមហាយាន និង សាសនាតាវ។ ពួកគេនិយាយភាសាចិនតំបន់ផ្សេងៗដូចជា ភាសាចិនកុកងឺ ភាសាចិនហុកគាន ភាសាចិនកន្តាំង ភាសាចិនហាក់កា និង ភាសាចិនទាជីវ។ ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ ជនជាតិចិនបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងសហគមន៍ជំនួញនៅម៉ាឡេស៊ី។

ជនជាតិឥណ្ឌានៅម៉ាឡេស៊ីភាគច្រើនជាជនជាតិតាមិល កាន់សាសនាព្រាហ្ម។ ពួកគេរត់មកពីភាគខាងត្បូងឥណ្ឌាក្នុងឋានៈជាគ្រូបង្រៀន អ្នកជំនួញ និងកម្មករជំនាញ ហើយមានភាសាកំនើតគឺភាសាតាមិល។ ជនជាតិឥណ្ឌាភាគច្រើនដែលមានជីវភាពមធ្យមនិងធូធារ និយាយភាសាអង់គ្លេសជាភាសាទី១។ សហគមន៍តាមិលមូស្លីមមានគ្នា២សែននាក់។ សហគមន៍ស៊ីកមានគ្នាជាង៨ម៉ឺននាក់។

ភ្លេងប្រពៃណីម៉ាឡេស៊ីមានទំរង់ជាល្បាយនៃតន្ត្រីចិននិងតន្ត្រីឥស្លាម។ ឧបករណ៍ភ្លេងសំខាន់គឺ ស្គរ។ ម៉ាឡេស៊ីមានរបាំប្រពៃណី និង របាំល្ខោន ដែលមួយចំនួនមានប្រភពមកពីថៃ ឥណ្ឌា និង [[ព័រទុយហ្គាល់]]។ ទំរង់សិល្បៈផ្សេងទៀតមាន ល្ខោនស្រមោល និង [[ស៊ីឡាត]] (សិល្បៈនៃការប្រយុទ្ឋរបស់ម៉ាឡេស៊ី) និងសិប្បកម្ម ដូចជា [[បាទីក]] (ការជ្រលក់ពណ៌ក្រណាត់) តំបាញ និង សិប្បកម្មប្រាក់និងស្ពាន់។

===សាសនា===
ម៉ាឡេស៊ីជារដ្ឋ ពហុសាសនា ដែលមានសាសនាឥស្លាមជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ តាមលទ្ឋផលពីការជំរឿនប្រជាជននិងភូមិដ្ឋានក្នុងឆ្នាំ២០២០ បានអោយដឹងថា ប្រជាជន ៦៣.៥% កាន់[[សាសនាឥស្លាម]] ១៨.៧ កាន់[[សាសនាព្រះពុទ្ឋ]] ៩,១% កាន់[[សាសនាគ្រឹស្ត]] និង ៦.១% កាន់[[សាសនាព្រាហ្ម]]។ នៅសល់៥%ទៀតត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងក្រុមអ្នកកាន់សាសនាដទៃ មាន សាសនាព្រលឹង [[សាសនាសាម៉ាន់]] [[សាសនាស៊ីក]] [[សាសនាបាហាអ៊ី]] [[សាសនាតាវ]] [[សាសនាខុងជឺ]] និងសាសនាប្រពៃណីរបស់ចិន។

ទោះជាក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានធានានូវសេរីភាពខាងជំនឿសាសនាក៏ដោយ ការអនុវត្តជាក់ស្តែងវាមិនងាយស្រួលដូចនោះទេ។ តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញជនជាតិម៉ាឡេត្រូវតែកាន់សាសនាឥស្លាម។ អ្នកដែលមិនមែនជាមូស្លីម ហើយរៀបការជាមួយមូស្លីម ត្រូវតែប្តូរទៅកាន់សាសនាឥស្លាម។ ប៉ុន្តែគេមិនឃើញមានការហាមឃាត់ការសាងសង់អគារសាសនា និង​ សកម្មភាពនៃការប្រារព្ឋ​ពិធីសាសនាដែលធ្វើឡើងដោយពួកមិនមែនមូស្លីមទេ។ ជនជាតិមូស្លីមត្រូវឆ្លងកាត់ការសំរេចពី [[តុលាការសារៀ]] នៅពេលមានបញ្ហាផ្សេងៗទាក់ទិននឹងជំនឿនិងកាតព្វកិច្ចជាមូស្លីម មានដូចជា ការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ ការបន្តកេរ្តិ៍មរតក ការប្តូរសាសនា និង ការលែងលះ។ ការប្រព្រឹត្តបទល្មើសបវេណី និង ឧក្រិដ្ឋកម្ម មិនស្ថិតនៅក្រោមការកាត់ក្តីរបស់តុលាការសារៀទេ។ តាមច្បាប់ ទាំងតុលាការស៊ីវិល ទាំងតុលាការសហព័ន្ឋមិនមានសិទ្ឋិលើការសំរេចពីតុលាការសារៀទេ។ តុលាការសារៀមានអំនាចប្រហាក់ប្រហែលនឹងតុលាការស៊ីវិលដែរ។
តាមច្បាប់ ពួកមូស្លីមមិនអាចប្តូរទៅកាន់សាសនាផ្សេងដោយសេរីបានទេ ដោយអំពើនេះត្រូវតែមានការឆ្លងកាត់ពីតុលាការសារៀ។ តុលាការសារៀគ្រប់គ្រងដោយតុលាការ​ដែលបានរៀនសូត្រ​ពីច្បាប់សារៀ។ ជាទូទៅ អ្នកដែលចង់ចាកចេញពីសាសនាឥស្លាម អាចធ្វើការប្រកាសតាមនីតិវិធី តែការណ៍នេះមិនត្រួវបានទទួលស្គាល់ដោយតុលាការស៊ីវិលទេ ដរាបណាមិនមានការប្រកាស​សំរេចពីតុលាការសារៀនោះ។ តុលាការសារៀអាចសំរេចអនុញ្ញាតអោយនរណាម្នាក់ដែលគេជឿពិតប្រាកដថាគ្មានជំនឿលើសាសនាឥស្លាមតទៅទៀត។

===ការអប់រំ===
វិស័យអប់រំស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យពីក្រសួងអប់រំ នៃរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ឋ។

កុមារម៉ាឡេស៊ីភាគច្រើនចូលរៀននៅសាលាមត្តេយ្យនៅអាយុពី៣ទៅ៦ឆ្នាំ។ សាលាមត្តេយ្យភាគច្រើនជាសាលាឯកជន តែក៏មានសាលាមត្តេយ្យរដ្ឋខ្លះៗដែរ។

កុមារចូលរៀនសាលាបឋមសិក្សាពីអាយុ៧ឆ្នាំ ដោយមានរយៈពេល៦ឆ្នាំ។ មានសាលាបឋមសិក្សា២ប្រភេទគឺ ១សាលាបឋមសិក្សាគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋ ដែលយកភាសាម៉ាឡេ​ជាភាសាយាន្ត​ក្នុងការបង្រៀន និង ១ទៀតជាសាលាបឋមសិក្សាជំនួយដោយរដ្ឋ ដែលយកភាសាចិនឬភាសាតាមិលជាភាសាយាន្តក្នុងការបង្រៀន។ មុនពេលឡើងទៅកាន់មធ្យមសិក្សា សិស្សថ្នាក់ទី៦ទាំងអស់ត្រូវឆ្លងកាត់ការប្រលង Ujian Pencapaian Sekolah Rendah (UPSR) ដែលមានន័យថា ការប្រលងបឋមសិក្សាប័ត្រ។ 

ការអប់រំនៅមធ្យមសិក្សាក្នុងវិទ្យាល័យរដ្ឋមានរយៈពេល៥ឆ្នាំ។ វិទ្យាល័យរដ្ឋប្រើភាសាម៉ាឡេជា ភាសាចំបងក្នុងការបង្រៀន លើកលែងតែ​[[គណិតវិទ្យា]]និងមុខវិជ្ជាវិទ្យាសាស្ត្រដែលមានការបង្រៀនជាភាសាបរទេសោផងដែរ។ នៅចុងឆ្នាំទី៣នៃមធ្យមសិក្សា សិស្សទាំងអស់ត្រូវប្រលង Penilaian Menengah Rendah (PMR) ដែលមានន័យថា ការប្រលងមធ្យមសិក្សាបឋមភូមិ។ នៅឆ្នាំចុងក្រោយគឺឆ្នាំទី៥ មានការប្រលងម្តងទៀតគឺការប្រលង Sijil Pelajaran Malaysia (SPM) ដែលមានន័យថា ការប្រលងមធ្យមសិក្សាប័ត្រម៉ាឡេស៊ី (ត្រូវគ្នានឹង បាក់អង ពីមុននៅ[[កម្ពុជា]]ដែរ)។ សាលាដែលចាស់ជាងគេនៅម៉ាឡេស៊ី ក៏ដូចជានៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែរ គឺសាសា Penang Free School (សាលាសេរីប៉េណាង)។

មុខវិទ្យា[[គណិតវិទ្យា]]និងវិទ្យាសាស្ត្រ ([[ជីវវិទ្យា]] [[រូបវិទ្យា]] និង [[គីមីវិទ្យា]]) ទាំងនៅបឋមសិក្សានិងមធ្យមសិក្សា ត្រូវបានបង្រៀនជា[[ភាសាអង់គ្លេស]] ដោយគេយល់ថាការធ្វើបែបនេះ​នឹងធ្វើអោយសិស្សមានការងាយស្រួលក្នុងការបន្តការសិក្សាទៅក្នុងផ្នែកវេជ្ជសាស្ត្រនិងវិស្វកម្ម។

នៅទូទាំងម៉ាឡេស៊ី មានវិទ្យាល័យឯករាជ្យចំនួន៦០ ដែលបង្រៀនមុខវិជ្ជាភាគច្រើនជាភាសាចិន។ សាលាទាំងនេះត្រូវបានត្រួតពិនិត្យ និងធ្វើអោយស្របបទដ្ឋានដោយ '''សមាគមគណកម្មាធិការសាលាចិនរួមនៅម៉ាឡេស៊ី''' (The United Chinese School Committees' Association of Malaysia UCSCAM)។ សាលាទាំងនោះមានសិទ្ឋិក្នុងការសំរេចផ្ទាល់ខ្លួន។ ការសិក្សានៅវិទ្យាល័យទាំងនេះមានរយៈពេល៦ឆ្នាំ ដែលចែកចេញជា មធ្យមសិក្សាបឋមភូមិ ៣ឆ្នាំ និងមធ្យមសិក្សាទុតិយភូមិ ៣ឆ្នាំ។ សិស្សត្រូវឆ្លងកាត់ការប្រលង Unified Examination Certificate (UEC) នៅឆ្នាំទៅ៣ (មានតំលៃស្មើឌីប្លូម) និង នៅឆ្នាំទី៦ (មានតំលៃស្មើបាក់ឌុប)។ មានសាលាឯករាជ្យមួយចំនួនក៏បញ្ចូលការបង្រៀនជាភាសាម៉ាឡេនិងភាសាអង់គ្លេសដែរ បន្ថែមពីលើភាសាចិន ដើម្បីអោយសិស្សមានលទ្ឋភាពទៅប្រលងយកសញ្ញាប័ត្រ PMR និង SPM ដែរ។

សាលាមធ្យមសិក្សានៅម៉ាឡេស៊ីមានច្រើនប្រភេទមាន សាលារដ្ឋ(រួមទាំងសាលាធម្មតា និង សាលាសាសនា) សាលាចិនឯករាជ្យ សាលាបច្ចេកទេស សាលាតាមផ្ទះ សាលាវិទ្យាសាស្ត្របឋមម៉ារ៉ា និង សាលាមិនមែនរដ្ឋមួយចំនួនដូចជា សាលាសាសនា សាលាអន្តរជាតិ និង សាលាឯកជន។

សិស្សដែលមានបំនងចូលសាកលវិទ្យាល័យសាធារណៈ ត្រូវតែរៀនបន្ថែម១ឆ្នាំកន្លះទៀតនៅ​វិទ្យាល័យ មុននឹឆ្លងកាត់ការប្រលង១ទៀតគឺ Sijil Tinggi Persekolahan Malaysia (STPM) ដែលមានន័យថា សញ្ញាប័ត្រវិទ្យាល័យជាន់ខ្ពស់ម៉ាឡេស៊ី ដែលមានតំលៃស្មើបាក់ឌុបនៅកម្ពុជា។

នៅឧត្តមសិក្សា មានគ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សារដ្ឋមួយចំនួនដូចជា [[សាកលវិទ្យាល័យម៉ាឡាយ៉ា]] (University of Malaya) [[សាកលវិទ្យាល័យសាំងម៉ាឡេស៊ី]] (Universiti Sains Malaysia) និង [[សាកលវិទ្យាល័យកេបាំងសានម៉ាឡេស៊ី]] (Universiti Kebangsaan Malaysia)។ ក្រៅពីនេះនៅមាន សាកលវិទ្យាល័យល្បីៗពីបរទេសចំនួន៥ទៀត បានបើកសាខានៅម៉ាឡេស៊ី តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៨។ សាខាទាំងនោះផ្តល់នូវការអប់រំ និង សញ្ញាប័ត្រមានតំលៃស្មើនឹងនៅស្នាក់ការធំដែរ។ សកលវិទ្យាល័យដែលជាសាខាពីបរទេសមាន សាកលវិទ្យាល័យម៉ូណាស ស្នាក់ការម៉ាឡេស៊ី (Monash University Malaysia Campus) សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាឃឺធីន ស្នាក់ការសារ៉ាវ៉ាក់ (Curtin University of Technology Sarawak Campus) សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាស្វីនបឺន ស្នាក់ការសារ៉ាវ៉ាក់ (Swinburn University of Technology Sarawak Campus) និង សាកលវិទ្យាល័យណតធីងហេម ស្នាក់ការម៉ាឡេស៊ី (University of Nottingham Malaysia Campus)។

សិស្សទាំងអស់មានជំរើសក្នុងការចុះឈ្មោះចូលរៀននៅសាកលវិទ្យាល័យឯកជនដែលខ្លួនពេញចិត្ត។ សាកលវិទ្យាល័យភាគច្រើន​មានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយ​សាកលវិទ្យាល័យ​នៅបរទេសជាពិសេស នៅ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] និង [[អូស្ត្រាលី]]។ និស្សិតម៉ាឡេស៊ីដែលទៅរៀននៅបរទេសភាគច្រើនមាននៅ សហរដ្ឋអាមេរិក ចក្រភពអង់គ្លេស អូស្ត្រាលី [[ញូហ្សៀលែន]] [[កាណាដា]] [[សិង្ហបុរី]] និង [[ជប៉ុន]]។

ក្រៅពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋ សិស្សមានឱកាសសិក្សាតាមកម្មវិធីបរទេស តាមរយៈការរៀននៅសាលាអន្តរជាតិ។ សាលាអន្តរជាតិទាំងនោះមាន Australian International School, Malaysia (កម្មវិធីសិក្សាអូស្ត្រាលី) The Alice Smith School (កម្មវិធីសិក្សាអង់គ្លេស) Elc International School (កម្មវិធីសិក្សាអង់គ្លេស) The Garden International School (កម្មវិធីសិក្សាអង់គ្លេស) Lodge International School (កម្មវិធីសិក្សាអង់គ្លេស) The International School of Kuala Lumpur (កម្មវិធីសិក្សាអាមេរិក និង សញ្ញាប័ត្របាក់ឌុបអន្តរជាតិ) The Japanese School of Kuala Lumpur (កម្មវិធីសិក្សាជប៉ុន) The International School of Penang (កម្មវិធីសិក្សាអង់គ្លេស និង សញ្ញាប័ត្របាក់ឌុបអន្តរជាតិ) Lycée Français de Kuala Lumpur (កម្មវិធីសិក្សាបារាំង) ជាដើម។

===សុខាភិបាល ===
សង្គមម៉ាឡេស៊ីអោយសារសំខាន់ទៅលើការពង្រីកនិងការអភិវឌ្ឍន៍សេវាថែទាំសុខភាព ដោយប្រើប្រាស់៥%នៃថវិការដ្ឋសំរាប់ការអភិវឌ្ឈន៍សង្គម ក្នុងវិស័យថែទាំសុខភាពសាធារណៈ។ ដើម្បី​ឆ្លើយតប​នឹងកំនើនប្រជាជន និង កំនើនជនចាស់ជរា រដ្ឋាភិបាលមានគំរោងអភិវឌ្ឈប្រព័ន្ឋសុខាភិបាល តាមរយៈការ ជួសជុលកែលំអមន្ទីរពេទ្យដែលមានស្រាប់ ស្ថាបនា​និង​បំពាក់បរិក្ខារ​សំរាប់​មន្ទីរពេទ្យថ្មីៗ បង្កើនចំនួនពហុគ្លីនីក និង ការពង្រីកបណ្តាញ[[តេលេសុខភាព]] (Telehealth)។

ប្រព័ន្ឋសុខាភិបាលម៉ាឡេស៊ីតំរូវអោយវេជ្ជបណ្ឌិតទាំងអស់បំរើការងារជាចាំបាច់រយៈពេល៣ឆ្នាំ ក្នុងមន្ទីរពេទ្យសាធារណៈ ដើម្បីធានាបាននូវកំលាំងធ្វើការក្នុងមន្ទីរពេទ្យទាំងនេះ។ ថ្មីៗនេះ វេជ្ជបណ្ឌិត​មកពីបរទេសក៏ត្រូវបានគេលើកទឹកចិត្តអោយធ្វើការនៅទីនេះដែរ។ ទោះជាបែបនេះក៏ដោយ ក៏នៅមានកង្វះខាតគ្រូពេទ្យ ជាហេតុធ្វើអោយ ការព្យាបាល និង ថែទាំវេជ្ជសាស្ត្រ​ពីគ្រូពេទ្យឯកទេស​មានជំនាញខ្ពស់ អាចរកបានតែនៅតាមបណ្តាទីក្រុងធំៗ។ ការវិនិយោគទុននិងកិច្ចប្រឹងប្រែងនាំយកបរិក្ខារពេទ្យទំនើបៗទៅតាមទីប្រជុំជននានា មានក៏ពិតមែន តែបញ្ហាស្ថិតនៅត្រង់ថា​មិនមាន​អ្នកជំនាញគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ទាំងនេះទេ។

ភាគច្រើននៃមន្ទីរពេទ្យឯកជន មាននៅទីក្រុង។ ខុសពីមន្ទីរពេទ្យសាធារណៈ មន្ទីរពេទ្យឯកជនមានបំពាក់ឧបករណ៍ទំនើបៗបំផុតក្នុងការថតនិងវិភាគជំងឺ។ ការវិនិយោគក្នុងមន្ទីរពេទ្យឯកជន​មិនត្រូវបានគេចាត់ទុកជាការវិនិយោគដ៏វាងវៃទេ ដោយគេត្រូវការរយៈពេលជាង១០ឆ្នាំ មុខនឹងគេអាចរកប្រាក់ចំនេញបាន។ តែស្ថានភាពបានផ្លាស់ប្តូរ ដោយក្រុមហ៊ុននានា​បានងាកមករក​ការវិនិយោគទុនក្នុងវិស័យសុខាភិបាលសារជាថ្មី បន្ទាប់ពីមានកំនើនតំរូវការសេវាសុខភាពពីជនបរទេសដែលមកប្រទេសម៉ាឡេស៊ី និង ការយកចិត្តទុកដាក់ពីរដ្ឋាភិបាល​ក្នុងឧស្សាហកម្ម​ទេសចរណ៍សុខភាព។

==កំណត់សម្គាល់==
{{Reflist|group=ស}}

==ឯកសារយោង ==
{{Reflist}}

{{ASEAN}}
{{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}}
{{ប្រទេសនិយាយភាសាម៉ាឡេ}}

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ម៉ាឡេស៊ី| ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជាធិបតេយ្យសហព័ន្ធ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមដប់ប្រាំ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអាស៊ាន]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]]</text>
      <sha1>bahykoit2y8fmi7ylguitn2j0dpm5su</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ឈូងសមុទ្រថៃ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6040</id>
    <revision>
      <id>334575</id>
      <parentid>329684</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T13:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artanisen</username>
        <id>31013</id>
      </contributor>
      <comment>/* ភូមិសាស្ត្រ */ Gulf of Thailand in its region.svg</comment>
      <origin>334575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27647" sha1="m5c41xuv49qnanrge6vnj4vm9jxezji" xml:space="preserve">[[ឯកសារ:Gulf of Thailand.svg|រូបភាពតូច]]
 

'''ឈូងសមុទ្រថៃ''' (Gulf of Thailand) ដែល  បានគេស្គាល់តាម ថៃ ថា  '''សៀម''' គឺជាច្រកចូលរាក់ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Marine Gazetteer browser |url=http://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=browser&amp;id=4331#ct |access-date=June 6, 2016 |publisher=Marineregions org}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Thailand, Gulf of |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/thailand-gulf-of |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030160533/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Thailand-Gulf-of |archive-date=October 30, 2014 |access-date=June 6, 2016 |publisher=Oxford University Press |archivedate=សីហា 4, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160804114629/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/thailand-gulf-of }}&lt;/ref&gt; នៅភាគនិរតីនៃ [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ដែលមានព្រំប្រទល់រវាងច្រាំងភាគនិរតីនៃ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]] និងពាក់កណ្តាលខាងជើងនៃ [[ទៀបកោះម៉ាឡេ|ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] ។ វាគឺប្រហែល {{Convert|800|km}} មានប្រវែង និងរហូតដល់ {{Convert|560|km}} ទទឹង និងមានផ្ទៃក្រឡា {{Convert|320,000|km2}}   ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Marine Gazetteer Placedetails - Gulf of Thailand |url=http://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&amp;id=4334 |access-date=June 6, 2016 |publisher=Marineregions org}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gulf of Thailand |url=http://www.deepseawaters.com/Gulf_of_Thailand.htm |access-date=June 7, 2016 |publisher=Deepseawaters.com}}&lt;/ref&gt; ឈូងសមុទ្រត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធនៅខាងជើង ខាងលិច និងនិរតីដោយឆ្នេរសមុទ្រ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ភាគឦសានជាប់ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] និងតំបន់ [[ដីសណ្តមេគង្គ]] នៃ [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] ហើយបើកទៅសមុទ្រចិនខាងត្បូងនៅភាគអាគ្នេយ៍។

== ឈ្មោះ ==
ឈ្មោះ [[ភាសាថៃ|ថៃ]] សម័យទំនើបនៃឈូងសមុទ្រគឺ ''អូថៃ'' ( ថៃ:  อ่าวไทย , 'ឈូងសមុទ្រថៃ') និង &quot;ឈូងសមុទ្រថៃ&quot; ត្រូវបានអនុម័តជាឈ្មោះផ្លូវការរបស់ស្ថាប័នដោយ អង្គការធារាសាស្ត្រអន្តរជាតិ ។ &lt;ref name=&quot;iho&quot;&gt;{{Cite web |year=1953 |title=Limits of Oceans and Seas |url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |archive-date=8 October 2011 |access-date=28 December 2020 |publisher=International Hydrographic Organization |page=23 |edition=3}}&lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;The time period mentioned near this tag is ambiguous. (March 2015)&quot;&gt;ពេលណា?&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; ឈ្មោះរបស់វាជាភាសា [[ភាសាម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]] គឺ &quot;ឈូងសមុទ្រសៀម&quot; ''តេលូ សៀម'' 

ជាទូទៅវាត្រូវបានសម្គាល់ដោយ ឈូងសមុទ្រដ៏អស្ចារ្យ  ត្រូវបានគេស្គាល់ចំពោះអ្នកគូសវាស ជនជាតិក្រិច រ៉ូម៉ាំង អារ៉ាប់ ពែរ្ស និង ក្រុមហ៊ុន Renaissance មុន ពេលលំហូរចូល នៃ អ្នករុករកព័រទុយហ្គាល់ បានដក ឧបទ្វីប Dragon Tail ខ្មោចចេញពីផែនទីពិភពលោកនៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សទី ១៦ ។

== និរុត្តិសាស្ត្រ ==
'''ឈូងសមុទ្រថៃ''' ដែលគេស្គាល់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រថា '''ឈូងសមុទ្រសៀម''' យកឈ្មោះរបស់វាពីនគរប្រវត្តិសាស្ត្រ [[ថៃ|សៀម]] ដែលជាអតីតឈ្មោះរបស់ប្រទេសថៃសម័យទំនើប។ ពាក្យ &quot;ឈូងសមុទ្រសៀម&quot; ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុង តារាងផែនទី បស្ចិមប្រទេស និងឯកសារយោងភូមិសាស្ត្ររហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ២០ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការអនុវត្ត សម័យអាណានិគម នៃការដាក់ឈ្មោះតំបន់ដោយផ្អែកលើអង្គភាពនយោបាយក្នុងស្រុកដែលរីករាលដាលនៅពេលនោះ។

&quot;សៀម&quot; ខ្លួនវាផ្ទាល់ជា ពាក្យនិក្ខមនំ ដែលគេជឿថាមានដើមកំណើតពីពាក្យ [[សំស្ក្រឹត]] &quot;ស្យាម&quot; ដែលមានន័យថា &quot;ងងឹត&quot; ឬ &quot;ត្នោត&quot; សំដៅលើស្បែករបស់អ្នកស្រុកក្នុងតំបន់។ ពាក្យ &quot;សៀម&quot; ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាអន្តរជាតិរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៣៩ នៅពេលដែលប្រទេសនេះបានប្តូរឈ្មោះជាផ្លូវការទៅជាប្រទេសថៃ។ បន្ទាប់ពីការប្តូរឈ្មោះនេះ &quot;ឈូងសមុទ្រថៃ&quot; បានក្លាយជាពាក្យដែលប្រើជាទូទៅកាន់តែច្រើន ជាពិសេសនៅក្នុងបរិបទផ្លូវការ ទោះបីជា &quot;ឈូងសមុទ្រសៀម&quot; នៅតែប្រើម្តងម្កាលក៏ដោយ។

== ភូមិសាស្ត្រ ==
[[ឯកសារ:Gulf of Thailand in its region.svg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ផែនទីបង្ហាញទីតាំងនៃឈូងសមុទ្រ]]
ឈូងសមុទ្រថៃមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេស [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] [[ថៃ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង [[វៀតណាម]] ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Map of Gulf of Thailand, Gulf of Thailand Location Facts, Major Bodies of Water, South China Sea |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/gulfofthailand.htm |access-date=29 July 2018 |website=World Atlas}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gulf of Thailand |url=https://www.britannica.com/place/Gulf-of-Thailand |access-date=29 July 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; វាកាន់កាប់តំបន់បាតសមុទ្រចំនួន 304,000&amp;nbsp;គីឡូម៉ែត្រ &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ពី 6 ° N ដល់ 13 ° 30' N រយៈទទឹង និង 99 ° E ដល់ 104 ° E រយៈបណ្តោយ។ &lt;ref name=&quot;Worldfish&quot;&gt;{{Cite web |last=Khongchai |first=Narongsak |last2=Vibunpant |first2=Somchai |last3=Eiamsa-ard |first3=Monton |last4=Supongpan |first4=Mala |title=Preliminary Analysis of Demersal Fish Assemblages in Coastal Waters of the Gulf of Thailand |url=http://pubs.worldfishcenter.org/resource_centre/AMF_Chapter-12-FA.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219173027/http://pubs.worldfishcenter.org/resource_centre/AMF_Chapter-12-FA.pdf |archive-date=19 February 2015 |access-date=19 Feb 2015 |website=Worldfish |archivedate=19 កុម្ភៈ 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219173027/http://pubs.worldfishcenter.org/resource_centre/AMF_Chapter-12-FA.pdf }}&lt;/ref&gt; {{Rp|250}}ចុងខាងជើងនៃឈូងសមុទ្រគឺ ឈូងសមុទ្របាងកក នៅមាត់ទន្លេ [[ទន្លេចៅព្រះយា|ចៅប្រាយ៉ា]] ។ ព្រំដែនភាគខាងត្បូងនៃឈូងសមុទ្រត្រូវបានកំណត់ដោយខ្សែពី Capeបៃបុង នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម (ភាគខាងត្បូងនៃមាត់ [[ទន្លេមេគង្គ]] ) ទៅកាន់ទីក្រុង Tumpat និង Pengkalan Chepa នៅលើឆ្នេរសមុទ្រម៉ាឡេស៊ី។

ឈូងសមុទ្រគឺរាក់ណាស់៖ ជម្រៅមធ្យមរបស់វាគឺ {{Convert|58|m|ft}} ហើយជម្រៅអតិបរមាគឺត្រឹមតែ {{Convert|85|m|ft}} &lt;ref name=&quot;Worldfish&quot;/&gt; {{Rp|250}}នេះធ្វើឱ្យការផ្លាស់ប្តូរទឹកមានភាពយឺតយ៉ាវ ហើយលំហូរទឹកខ្លាំងពីទន្លេកាត់បន្ថយកម្រិត ជាតិប្រៃ នៅក្នុងឈូងសមុទ្រ (3.05-3.25 ភាគរយ) និងធ្វើឱ្យ ដីល្បាប់ ។ មានតែនៅជម្រៅធំជាងនេះទេ ដែលទឹកដែលមានជាតិប្រៃខ្ពស់ (3.4 ភាគរយ) ហូរចូលទៅក្នុងឈូងសមុទ្រពី [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ។ វាបំពេញការធ្លាក់ទឹកចិត្តកណ្តាលនៅក្រោមជម្រៅ {{Convert|50|m|ft}} ទន្លេសំខាន់ៗដែលហូរចូលឈូងសមុទ្រគឺ ចាវប្រាយ៉ា រួមទាំង ទន្លេថាជីន  មេក្លុង និងទន្លេ បាងប៉ាកុង នៅ ឈូងសមុទ្របាងកក ហើយក្នុងកម្រិតតិចជាងនេះ ទន្លេតាពី ហូរចូល ឈូងសមុទ្រ Bandon នៅភាគនិរតីនៃ ឈូងសមុទ្រ។

អង្គការជលសាស្ត្រអន្តរជាតិ កំណត់ដែនកំណត់ភាគខាងត្បូងនៃឈូងសមុទ្រថាជា &quot;[a] ខ្សែរត់ពីចុងខាងលិចនៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ឬ Camau Point (8°36'N) ទៅចុងខាងជើងនៃចំណុចនៅត្រើយខាងកើតនៃមាត់ទន្លេ។ ទន្លេកាឡាន់តាន់ (

=== សរីរវិទ្យាបាតសមុទ្រ ===

=== ឆ្នេរសមុទ្រ ===

; ប្រទេសថៃ

* ឈូងសមុទ្របាងកក
* ឈូងសមុទ្រ ប្រជួប
* អូម៉ាណាវ
* ឆកសមុទ្រ សតហប
* ឆ្នេរសមុទ្រ បានដុន

; កម្ពុជា

* [[ឈូងសមុទ្រកំពង់សោម|ឆកកំពង់សោម]] 
* ឆ្នេរសមុទ្រវាលរេញ
* ឆ្នេរសមុទ្រកែប
* ឆក កោះកុង

; ប្រទេសវៀតណាម

* Vinh Thuan Yen
* Vinh Ba Hon
* Vinh Hon Chong

=== កោះ ===
កោះធំៗនៅឈូងសមុទ្ររួមមាន៖
កោះឆាង
កោះម៉ាក
កោះកុត
កោះសាម៉ុយ
កោះផាងាន
កោះតៅ
កោះផាលូវ
កោះស៊ីឆាង
កោះឡាន់
កោះផៃ
កោះខ្រម
កោះសមែសាន
កោះសាម៉េត
កោះរ៉ាង
កោះខាងខៅ 
កោះម៉ាន់នុក
កោះវ៉ៃ
កោះភិ
កោះខាំ
កោះសៃ
កោះក្រា
កោះលូស៊ីន
កោះត្រល់
កោះហាទៀន
កោះបាលួ
កោះណាំទុ
កោះកុង
កោះរុង
កោះស្ដេច
កោះរ៉ុងសន្លឹម
កោះពោះ
កោះដែកគោល
កោះឬស្សី
កោះតាកៀវ
កោះព្រាប
កោះថ្មី
កោះសេះ
កោះទន្សាយ
កោះតាង
កោះព្រីង
កោះពូលូវ៉ៃ

== បរិស្ថាន ==

=== ផ្កាថ្ម ===
មាន ថ្ម ប៉ប្រះទឹកផ្កាថ្មចំនួន 75,590 រ៉ៃនៅក្នុងឈូងសមុទ្រដែលក្នុងនោះ 5 ភាគរយត្រូវបានចាត់ទុកថាស្ថិតក្នុងស្ថានភាពមានជីជាតិ។ ក្នុងឆ្នាំ 2010 ការប្រែពណ៌ផ្កាថ្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបានកើតឡើងនៅតំបន់ថ្មប៉ប្រះទឹកភាគច្រើនក្នុងប្រទេស។ ការហូរចេញនៃថ្មប៉ប្រះទឹកនៅសមុទ្រ Andaman គឺធ្ងន់ធ្ងរ និងទូលំទូលាយជាងនៅឈូងសមុទ្រថៃ។ &lt;ref name=&quot;GP-2012&quot;&gt;{{Cite book|title=Oceans in the Balance, Thailand in Focus|date=c. 2012|location=Bangkok|url=http://www.greenpeace.org/seasia/PageFiles/536808/english-singlePages.pdf|archive-date=22 September 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150922104018/http://www.greenpeace.org/seasia/PageFiles/536808/english-singlePages.pdf |date=22 កញ្ញា 2015 }}&lt;/ref&gt; នៅឆ្នាំ 2016 ផ្កាថ្ម bleach ត្រូវបានគេរកឃើញនៅ Ko Thalu និង Ko Luam ក្នុង [[ខេត្តប្រចួបគីរីខ័ន្ធ|ខេត្ត Prachuap Khiri Khan]] ជាលើកដំបូង។ &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Wipatayotin|first=Apinya|date=2016-04-04|title=Rising sea temps bring coral bleaching to Gulf|work=Bangkok Post|url=http://www.bangkokpost.com/news/general/919989/rising-sea-temps-bring-coral-bleaching-to-gulf|access-date=4 April 2016}}&lt;/ref&gt; អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានកំណត់ថាការ bleaching ចាប់ផ្តើមនៅពេលដែលសីតុណ្ហភាពទឹកសមុទ្រកើនឡើងលើសពី 30&amp;nbsp;°C លើសពីបីសប្តាហ៍។ ដែលបានផ្តល់ឱ្យរយៈពេលយូរនៃសីតុណ្ហភាពរហូតដល់ 32&amp;nbsp;°C នៅ Ko Thalu ក្នុងខេត្ត Prachuap Khiri Khan ផ្កាថ្មពី 5 ទៅ 10 ភាគរយនៅក្នុងតំបន់នេះត្រូវបាន bleach រួចហើយ។ &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Rujivanarom|first=Pratch|date=2018-05-29|title=More coral reefs damaged by mass bleaching|work=The Nation|url=http://www.nationmultimedia.com/detail/national/30346501|url-status=dead|access-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815200516/https://www.nationmultimedia.com/detail/national/30346501|archive-date=2022-08-15}}&lt;/ref&gt;

=== គុណភាពទឹក។ ===
លទ្ធផលត្រួតពិនិត្យទឹកតាមឆ្នេរសមុទ្រក្នុងឆ្នាំ 2015 ពីទីតាំងសំណាកចំនួន 202 ដែលប្រមូលបានពីរដងក្នុងមួយឆ្នាំ បង្ហាញថាគ្មានទឹកឆ្នេរសមុទ្រថៃត្រូវបានគេរកឃើញថាស្ថិតក្នុងស្ថានភាពល្អប្រសើរនោះទេ។ ដប់ប្រាំមួយភាគរយនៃទឹកឆ្នេរសមុទ្រមានគុណភាពល្អ 72 ភាគរយមានគុណភាពត្រឹមត្រូវ 9 ភាគរយមានគុណភាពអន់ និង 3 ភាគរយមានគុណភាពអន់ខ្លាំង។ គុណភាពនៃទឹកឆ្នេរសមុទ្រទាំងអស់បង្ហាញភាគរយស្រដៀងគ្នា — ភាគច្រើនមានគុណភាពត្រឹមត្រូវ លើកលែងតែឈូងសមុទ្រខាងក្នុងនៃប្រទេសថៃ ដែលទឹកនៅឆ្នេរសមុទ្រមានកម្រិតទាបទៅអន់ខ្លាំង។ បើ​ប្រៀបធៀប​នឹង​គុណភាព​ទឹក​តាម​ឆ្នេរ​តាម​ការ​វាស់វែង​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៤ គុណភាព​ទឹក​មាន​ការ​ធ្លាក់​ចុះ។ &lt;ref name=&quot;PCD-AR2015&quot;&gt;{{Cite book|title=Thailand State of Pollution Report 2015|date=2016|location=Bangkok|isbn=978-616-316-327-1|url=http://infofile.pcd.go.th/mgt/PollutionReport2015_en.pdf|archive-date=5 September 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905191033/http://infofile.pcd.go.th/mgt/PollutionReport2015_en.pdf |date=5 កញ្ញា 2017 }}&lt;/ref&gt; {{Rp|52}}ទឹកឈូងសមុទ្រមួយចំនួននៃ [[ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ|ខេត្ត ស្ទឹងជ្រៅ]] [[ខេត្តសមុទ្រសាគរ|ខេត្ត សមុទ្រសកល]] [[ខេត្តសមុទ្រប្រាការ|ខេត្ត សមុទ្រព្រះកាណ៌]] ទីក្រុងបាងកក [[ខេត្តជលបុរី (ឆនបុរី)|ខេត្ត រយ៉ង]] [[ខេត្តរយ៉ង|ខេត្តជលបុរី]]  [[ខេត្តពេជ្របុរី|ខេត្ត ពេជ្របុរី]] [[ខេត្តប្រចួបគីរីខ័ន្ធ|ខេត្ត ប្រជុំគិរីក្ខន]] និង [[ខេត្តសុរាស្ត្រធានី]] ត្រូវបានវិនិច្ឆ័យថាមានទឹកឆ្នេរសមុទ្រនៅក្នុង &quot;មិនល្អ&quot; ឬ &quot;ក្រីក្រខ្លាំង&quot; ។ លក្ខខណ្ឌ &lt;ref name=&quot;PCD-AR2015&quot; /&gt; {{Rp|54}}[[ខេត្តសង្ខលា|សុងក្លា]] គឺជាខេត្តតែមួយគត់នៅឈូងសមុទ្រ ដែលមានទឹកឆ្នេរសមុទ្រវាយតម្លៃគុណភាព &quot;ល្អ&quot;។ &lt;ref name=&quot;PCD-AR2015&quot; /&gt; {{Rp|56}}

=== ជលផល ===

=== សំណឹកឆ្នេរសមុទ្រ ===

=== ការបំពុលផ្លាស្ទិច ===

=== ការធ្លាយប្រេង ===

== ទេសចរណ៍ ==
ថ្មប៉ប្រះ ទឹកផ្កាថ្ម ជាច្រើននៅឈូងសមុទ្របានធ្វើឱ្យវាទាក់ទាញដល់អ្នកមុជទឹក។ កំដៅត្រូពិចនៃទឹកទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាច្រើន។ គោលដៅទេសចរណ៍សំខាន់ៗមួយចំនួននៅក្នុងឈូងសមុទ្រថៃគឺកោះ [[កោះសមុយ|កោះសាម៉ុយ]] និង កោះផាងាន ក្នុង [[ខេត្តសុរាស្ត្រធានី|ខេត្ត សុរាស្ត្រធានី]], [[ផាត់ថាយ៉ា|Pattaya]] ក្នុង [[ខេត្តជលបុរី (ឆនបុរី)|ខេត្ត ជលបុរី]], Cha-am ក្នុង [[ខេត្តពេជ្របុរី|ខេត្ត ពេជ្របុរី]], [[ស្រុកហួហ៊ិន|Hua Hin]] ក្នុង [[ខេត្តប្រចួបគីរីខ័ន្ធ|ខេត្ត ប្រជុំគិរីក្ខន]] និង កោះសាម៉េត នៅ [[ខេត្តរយ៉ង]] ។

ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ឆ្នេរសមុទ្រនេះត្រូវបានគេស្គាល់សម្រាប់សកម្មភាព មើលត្រីបាឡែន របស់ខ្លួន ដោយកំណត់គោលដៅដល់ប្រជាជនដែលជិតផុតពូជ និងជិតផុតពូជយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៃ ពពួក cetaceans ( Eden's whales, newly described Omura's whale, &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-05-13 |title=มารู้จักวาฬโอมูระ สัตว์ทะเลในบัญชีสัตว์สงวนชุดใหม่ |trans-title=Come to know Omura's whale, marine animal in the new reserve animal account |url=https://www.dmcr.go.th/detailAll/32142/nws/141 |website=DMCR |language=th}}&lt;/ref&gt; Chinese white dolphins និង [[ផ្សោតក្បាលត្រឡោក|Irrawaddy dolphins]] ដែលបង្ហាញពីអាកប្បកិរិយាពិសេសនៃការចិញ្ចឹម) និង [[ជ្រូកទឹក|សត្វព្រាប]] ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dugongs and seagrass in Thailand: Present status and future challenges |url=http://chm-thai.onep.go.th/chm/MarineBio/Paper/Mammals/7thSEASTAR.41.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102737/http://chm-thai.onep.go.th/chm/MarineBio/Paper/Mammals/7thSEASTAR.41.pdf |archive-date=March 4, 2016 |access-date=June 7, 2016 |publisher=Phuket Marine Biological Center and Department of Marine and Coastal Resources |pages=41–50 |archivedate=មីនា 4, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304102737/http://chm-thai.onep.go.th/chm/MarineBio/Paper/Mammals/7thSEASTAR.41.pdf }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 1, 2004 |title=Conservation of the Dugong (Dugong Dugon) on the Eastern Coast of the Gulf of Thailand |url=http://rtc.sfsu.edu/research/papers/Conservation%20of%20dugongs%20(Dugong%20dugon)%20along%20the%20eastern%20Gulf%20of%20Thailand%20in%20Thailand%20and%20Cambodia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908055018/http://rtc.sfsu.edu/research/papers/Conservation%20of%20dugongs%20(Dugong%20dugon)%20along%20the%20eastern%20Gulf%20of%20Thailand%20in%20Thailand%20and%20Cambodia.pdf |archive-date=September 8, 2015 |access-date=June 7, 2016 |publisher=Ocean Park Conservation Foundation Aberdeen, Hong Kong &amp; Project Aware, Australia |archivedate=កញ្ញា 8, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150908055018/http://rtc.sfsu.edu/research/papers/Conservation%20of%20dugongs%20(Dugong%20dugon)%20along%20the%20eastern%20Gulf%20of%20Thailand%20in%20Thailand%20and%20Cambodia.pdf }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;IUCNpdf&quot;&gt;Marsh, H. ''et al.'' (2002). [http://www.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/2002-001.pdf Dugong: status reports and action plans for countries and territories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070508123219/http://iucn.org/dbtw-wpd/edocs/2002-001.pdf|date=2007-05-08}}. IUCN.&lt;/ref&gt; វាត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ដំបូងដោយ Muller ក្នុងឆ្នាំ ១៧៧៦ ជា ''Trichechus dugon'' ។  អណ្តើកសមុទ្រចំនួន ៥ ប្រភេទត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងឈូងសមុទ្រថៃ និងឆ្នេរសមុទ្រ Andaman រួមមានអណ្តើកអូលីវ រីលលី អណ្តើកបៃតង អណ្តើកហាកប៊ីល អណ្តើកក្បាលដី និងអណ្តើកស្បែក។ &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Boonngok|first=Papitchaya|date=22 June 2009|title=Threatened sea turtles have Thai navy for protection|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-thailand-turtles-idUSTRE55L1GE20090622|access-date=11 August 2021}}&lt;/ref&gt;

== ជម្លោះទឹកដី ==
តំបន់​រវាង​ម៉ាឡេស៊ី, ថៃ ,កម្ពុជា និង​វៀតណាម​មាន​ជម្លោះ​ទឹកដី​ជាច្រើន​។ ប្រទេស​ម៉ាឡេស៊ី និង​ថៃ​បាន​ជ្រើសរើស​រួម​គ្នា​ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍ​តំបន់​ជម្លោះ​ដែល​រួម​មាន​កោះ កោះក្រា និង កោះឡោសិន ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Defining areas for joint development in disputed waters - Malaysia–Thailand p. 13 |url=http://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=2627&amp;context=lhapapers |access-date=June 7, 2016 |publisher=University of Wollongong |archivedate=សីហា 22, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822033653/http://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=2627&amp;context=lhapapers |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ជម្លោះដ៏រ៉ាំរ៉ៃរវាងកម្ពុជា និងវៀតណាមនៅឈូងសមុទ្រថៃ ភាគច្រើនទាក់ទងនឹងកោះ [[កោះត្រល់|ភូកុក]] ឬកោះត្រល់ជាភាសាខ្មែរ ដែលនៅជាប់ឆ្នេរសមុទ្រកម្ពុជា។ &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Boundaries and Frontiers|url=https://archive.org/details/boundariesfronti0000pres|url-access=registration|date=1978|isbn=978-0847660865}}&lt;/ref&gt; កម្ពុជា​ក៏​ទាមទារ​យក {{Convert|48000|km2|mi2}} នៃ ផ្ទៃធ្នើ ។ &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Borders and Border Politics in a Globalizing World|date=2005|location=Lanham|isbn=0-8420-5104-X|pages=301–313}} [Reprint of {{Cite book|editor1-first=Clife|title=Boundaries and Energy: Problems and Prospects|date=1998|location=London|isbn=90-411-0690-1|pages=117–135}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Schofield|first=Clive|year=2008|title=Maritime Claims, Conflicts and Cooperation in the Gulf of Thailand|journal=Ocean Yearbook Online|volume=22|pages=75–116|doi=10.1163/221160008x00064}}&lt;/ref&gt;
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]]</text>
      <sha1>m5c41xuv49qnanrge6vnj4vm9jxezji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ម៉ាស៊ីនចំហេះក្នុង</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11478</id>
    <revision>
      <id>334602</id>
      <parentid>138422</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T03:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24839-22</username>
        <id>50695</id>
      </contributor>
      <origin>334602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13256" sha1="lsynco9mkqg60tr72sm3dy7159r7j4j" xml:space="preserve">[[ឯកសារ:Piston (PSF).png|right|thumb|150px|[[ពីស្តុង]] ​ដែល​ប្រើ​ក្នុង​ម៉ាស៊ីន​ចំហេះ​ក្នុង]]

'''ម៉ាស៊ីនចំហេះក្នុង'''គឺជាប្រភេទម៉ាស៊ីន​អូសទាញមួយ​ ដែលបំលែងថាមពលកំដៅបានមកពីចំហេះគ្រឿងឆេះឬ​ ប្រេងឥន្ឋនៈក្នុងបន្ទប់ផ្ទុះឆេះអោយវាក្លាយទៅជាថាមពលមេកានិច។

តាមប្រវត្តិរថយន្ត យើងដឹងថាគេប្រើម៉ាស៊ីនចំហេះក្រៅ​​ ដូចជាប្រើ[[កំលាំងចំហាយទឹក]]ជាដើម ដើម្បីអូសទាញរថយន្តគ្រាដំបូងបង្អស់​។
ក្រោយមកទៀតដើម្បីអោយងាយស្រួសក្នុងការប្រើប្រាស ធានាសុវត្ថភាពរឹតតែខ្ពស់​ មានលក្ខណៈកំលាំងបានល្អ​(​​good  performance) គេក៏ផ្លាស់ប្តូរមកប្រើម៉ាស៊ីនចំហេះក្នុង (​Internal combustion engine) វិញរហូត​ដល់សព្វថ្ងៃ​។

​​នៅក្នុងឆ្នាំ​ ១៨៧៦​
[[លោក អុត្ថូ]]ជនជាតិ​ អាល្លឺម៉ង បានរកឃើញម៉ាស៊ីនសាំង​ (​​​​​ Gasoline Engine )​ សំរាប់អូសទាញរថយន្ត​​​  នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៥​ ។
​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​នៅឆ្នាំ​  ១៨៩៧ [[លោក ឌីសែល]] ជនជាតិអាលឺម៉ង់បានរកឃើញម៉ាស៊ីនម៉ាស៊ូត (​ Diesel Engine ) រូចមកក្រុមហ៊ុន​ អាល្លឺម៉ងឈ្មោះ បេនស៍ បានផលិតម៉ាស៊ីនម៉ាស៊ូតគ្រាដំបូង​​ សំរាប់អូសទាញ
រថយន្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៤​ ។​​ 
ក្រោយមកទៀតម៉ាស៊ីនម៉ាស៊ូត បានត្រូវគេកែលំអរកាន់តែប្រសើរឡើងៗ​ រហួតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។​​ មានការកែប្រែ​អោយស៊ីប្រេងតិច​ មានការច្រោះបំពង់ផ្សេង ធានាគុណភាពខ្លាំង
និង បន្ថយទំហំអោយបានតូចងាយស្រួលប្រើ​​​ និងស្រាល​។​ គេប្រើវានៅក្នុងរថយន្តកាំមីញ៉ុងធុនធំ រហូតមកដល់រថយន្តទេសចណ៍ទៀតផង ។
ម៉ាស៊ីនចំហេះក្នុងបែងចែងចែកជាពីរ​ប្រភេទ ៖

* ម៉ាស៊ីនមានចលនាវិលមានដូចជា ម៉ាស៊ីនប្រើម៉ូទ័រ តួប៊ីន ឧស្ម័ន ជាដើម​។
* ម៉ាស៊ីនចលនាចុះឡើង ( Reciprocating engine )

== ម៉ាស៊ីន​ចំហេះ​ក្នុង​ចលនា​ជាប់ ==

== ​ម៉ាស៊ីនចំហេះក្នុងចលនាឆ្លាស់​ ==

បំនែង​ចែក​ប្រភេទ​ម៉ាស៊ីន​អាស្រ័យ​ទៅ​តាម​លក្ខខ័ណ្ឌ​ច្រើន​យ៉ាង៖

* បែបបទនៃការផ្ទុះឆេះ: ២​ វគ្គ, ៤វគ្គ, ៥ វគ្គ, ៦ វគ្គ
* បែបបទនៃការបង្កាត់ភ្លើងឆេះ៖ ដោយ​ផ្កាភ្លើង, ឬ ដោយ បណ្ណែន
* ប្រភេទប្រេងឥន្ឋនៈ៖ សាំង, ម៉ាស៊ូត, ប្រេង​ខ្មៅ,...
* តាមបែបបទនៃការបញ្ចូលប្រេង: (?)

=== ​មាស៊ីន​​៤​ វគ្គ​(​ 4 strokes engine ) ===

[[ឯកសារ:4-Stroke-Engine.gif|right|thumb|300px|'''ដំណើរការបស់ម៉ាស៊ីន​​៤​​​ វគ្គ&lt;br&gt; 1. ការបឺតបញ្ជូល&lt;br&gt; 2. ការសង្កត់បង្រួម​ &lt;br&gt;3. ចំហេះ&lt;br&gt; 4.ការបញ្ចេញផ្សែង''']]

មាស៊ីន​​៤​ វគ្គ​គឺជាប្រភេទម៉ាស៊ីនដែលតំណើរការ វិឡឺប្រឺកាំងវិលពីរជុំ ក្នុងមួយខួប ហើយក្នុងមួយខួបនេះតំណាក់ការចរ (stroke ) របស់ពីស្តុងមាន៤​​ ដំណាក់កាល​គឺៈ

*'''ដំណាក់កាលទី១៖ ការបឺតបញ្ចូល (intake stroke )''' &lt;br&gt;
ពេលស៊ូប៉ាប់ខ្យល់​​(​ Inlet Valve ) បើកភ្លាម ហើយស៊ូប៉ាប់ភ្លើង​ ( Exhaust Valve ) បិទ ពីស្តុងក៏ធ្វើចលនាចុះក្រោមពេលនោះក្នុងស៊ីឡាំងមានខ្យល់អវិជ្ជមាន​​ &quot;សំពាធបឺតស្រូប&quot;​ ល្បាយប្រេងឥន្ឋនៈនិងខ្យល់ត្រូវបានបឺតចូលក្នុងស៊ីឡាំង​។​ ដើម្បីអោយការបឺតបញ្ចូលបានទិន្នផលល្អ គេបានច្នៃប្រឌិតអោយស៊ូប៉ាប់ខ្យល់ចាប់ផ្តើមបើកពេលក្បាលពីស្តុងជិតដល់ចំណុចផុតលើបន្ទិច ហើយចាប់ផ្តើមបិទវិញពេលក្បាលពីស្តុងឡើងផុតបន្ទិចពីចំណុចផុតក្រោម ។ ក្នុងរយៈបឺតបញ្ចូលនេះពីស្តុងបានមួយដំណាក់កាល   ហើយវីឡឺប្រើកាំងវិលបានកន្លៈជុំ ។​

*'''ដំណាកកាលទី២​៖ ការសង្កត់បង្រួម'''    ( compression stroke )
ស៊ូប៉ាប់ទាំងស្ថិតក្នុងសភាពបិទជិត ពីស្តុងធ្វើចលនាឡើងលើល្បាយខ្យល់និងសាំងត្រូវបានសង្គត់បង្រួមរហួតនៅសល់ ១/៧​នៃមាឌដើម ហើយសំពាតកើនឡើងពី 10 -15 Kg/cm&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;(ចំពោះម៉ាស៊ីនសាំង សាំង​) ហើយចំពោះម៉ាស៊ីនម៉ាស៊ូត ខ្យល់ដែលបឺតបញ្ចូលត្រូវបង្រួមអោយមានមាឌតូចចុះប្រមាណជាង1/16 នៃមាឌដើម ។ កាលណាពីស្តុងនៅចំនុចផុតលើសំពាធបណ្ណែនប្រមាណជា 31.5 - 45.5kg/cm&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;ហើយកំដៅ ប្រមានជា315.5 -649&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;C ។វិឡឺប្រើកាំងវិលបានមួយជុំ​។

*'''ដំណាក់កាលទី៣៖ ចំហេះ''' (combustion [power] stroke )
ប៊ូស៊ីក៏ផ្តល់ផ្កាភ្លើងធ្វើអោយឆេះល្បាយឧស្ម័នក្នុងបន្ទប់ចំហេះ ( ចំពោះម៉ាស៊ីនសាំង )​ ហើយចំពេះម៉ាស៊ីនម៉ាស៊ូតប៊ិចបានព្រួសប្រេងឥន្ឋនៈចេងជាល្អងហុយដូច ផ្សែងអាប់ចូលទៅក្នុងបន្ទប់ចំហេះ ។ ល្បាយឧស្ម័នដែលឆេះ ក៏រីកមាឌហើយរុញច្រានពីស្តុងចុះមកក្រោមរួចបង្ករ លក្ខណៈអោយវីឡឺប្រឺកាំងវិល ។ ក្នុងវគ្គនេះហើយដែលយើងទាញយកថាមពលពិតប្រាកដបាន ។ ហើយវីឡឺប្រឺកាំងអបវិលបានមួយជុំកន្លៈ ។

*'''ដំណាក់កាលទី៤៖ ការបញ្ចេងផ្សេង''' (Exhaust stroke  )
ស៊ុប៉ាប់ភ្លើងចាប់ផ្តើមបើកមុនពីស្តុងធ្វើចលនាចុះដល់ចំណុចផុតក្រោមបន្ទិច ផ្សែងនិងត្រូវបានរុញចេញពីសឺមី វីឡឺប្រឺកាំងនៅតែវេលបន្តទៀតហើយរុញពីស្តុងធ្វើចលនាទៅកាន់ ចំណុចផុតលើជំរុញផ្សែងចេញពីសឺមី ពីស្តុងនៅតែធ្វើចលនារហូតដល់ចំណុចផុតលើ​ ហើយពីស្តុងចាប់ផ្តើមចុះក្រោមបន្ទិចវិញទើបស៊ុប៉ាប់បិទ។

=== ​ម៉ាស៊ីន​ ២​ វគ្គ​​ ( 2 strokes engine ) ===

[[ឯកសារ:Two-Stroke Engine.gif|right|thumb|150px|'''ដំណើរការបស់ម៉ាស៊ីន​​2 វគ្គ&lt;br&gt; 1. ការបឺតល្បាយឧស្ម័នចូល​ &lt;br&gt; 2. ការសង្កត់បង្រួម​ &lt;br&gt; 3. ចំហេះ &lt;br&gt; 4.ផ្ទុះឆេះបញ្ចេញផ្សែអ''']]
'''ម៉ាស៊ីន​ ២​ វគ្គ​​'''គឺជាម៉ាស៊ីនដែលនៅពេលពីស្តុងធ្វើដំណាក់ការចរទាំងពីររួចហើយ វីឡឺប្រឺកាំងវិលបានមួយជុំ ម៉ាស៊ីនបញ្ចប់សកម្មភាពមួយខួប ។,&lt;br&gt;
'''គោលការណ៍របស់ម៉ាស៊ីន ២ វគ្គ'''

* ការបឺតល្បាយឧស្ម័នចូល
រន្ឋឧស្ម័នចូលក៏ចាប់ផ្តើមបើក រួចល្បាយឧស្ម័នដែលសង្កត់បំរុងទុកក្នុងប្លុកវីឡឺប្រឺកាំងក៏ត្រូវបញ្ចូលក្នុងស៊ីឡាំង ។ ទន្ទឹមនិងនោះឧស្ម័នដែលកើតពីការឆេះ ក៏ត្រូវរុញបញ្ចេញមកក្រៅ។​​

* ការសង្កត់បង្រួម

ពីស្តុងធ្វើចលនាឡើងលើ រន្ឋឧស្ម័នចេញក៏ចាប់បិទបន្ទាប់ពីរន្ឋឧស្ម័នចូលដែរ ។ ល្បាយឧស្ម័នក្នុងស៊ីឡាំងក៏ត្រូវសង្កត់បង្រួម ។ ខណៈពេលនោះក្នុងប្លុកវឺឡឺប្រឺកាំងប្រកបដោយសម្ពាធអវិជ្ជមាន សម្ពាធបឺតស្រូប  សន្ទៈក៏ចាប់ផ្តើមចំហរ ​ធ្វើអោយល្បាយឧស្ម័នត្រូវបឺតបញ្ចូលក្នុងសំបកវីឡឺប្រឺកាំង។&lt;br&gt;

*​ ចំហេះ

ពីស្តុងក៏ឡើងជិតដល់ចំណុចផុតលើ ។ ដោយសារការបង្កាត់ភ្លើងរបស់បូស៊ី ល្បាយឧស្ម័នក៏ចាបើផ្តើមឆេះឡើង បង្កអោយកើតមានសំពាធខ្ពស់រុញច្រានពីស្តុងអោយចុះមកក្រោមវិញ ។ ខណៈនេះល្បាយឧស្ម័នក្នុងសំបកវីឡឺប្រឺកាំងក៏សង្កត់បំរុងទុក ។&lt;br&gt;

* ផ្ទុះឆេះបញ្ចេញផ្សេង

ពេលពីស្តុងត្រូវច្រានចុះមកដល់ចំណុចផុតក្រោម រន្ឋឧស្ម័នចេញក៏ចាប់បើកចំហរធ្វើអោយផ្សែងភាយចេញមកក្រៅ ។

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យន្តសាស្រ្តរថយន្ត]]</text>
      <sha1>lsynco9mkqg60tr72sm3dy7159r7j4j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជា</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12847</id>
    <revision>
      <id>334577</id>
      <parentid>328895</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24771-49</username>
        <id>50688</id>
      </contributor>
      <comment>SOLLA</comment>
      <origin>334577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="74rygtdx4492l4aj1z3klcl03wihx3p" xml:space="preserve">ខ្មែរ0975894961</text>
      <sha1>74rygtdx4492l4aj1z3klcl03wihx3p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>334582</id>
      <parentid>334577</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NDG</username>
        <id>47425</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-24771-49|~2026-24771-49]] ([[User talk:~2026-24771-49|talk]]) to last version by YarikUkraine: unnecessary links or spam</comment>
      <origin>328895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15" sha1="f4z1glhhpguvi6xsi4h8hx6xcnqi2rr" xml:space="preserve">ខ្មែរ</text>
      <sha1>f4z1glhhpguvi6xsi4h8hx6xcnqi2rr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ក្រសួងឧស្សាហកម្ម រ៉ែ និងថាមពល</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12951</id>
    <revision>
      <id>334601</id>
      <parentid>297537</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T03:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24710-10</username>
        <id>50694</id>
      </contributor>
      <origin>334601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="408" sha1="80mnpwo2l24bm45sgn1lteclbyv39zq" xml:space="preserve">== សាវតារក្រសួង ==

== បេសកកម្ម ==
== រចនាសម្ព័ន្ធ​ronaldo is gay ==

== តួនាទីនិងការទទួលខុសត្រូវ ==
== ឯកសារយោង ==


{{ស្ថាប័នរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា}}

[[Category:រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]</text>
      <sha1>80mnpwo2l24bm45sgn1lteclbyv39zq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>334604</id>
      <parentid>334601</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T03:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheRandomGoober</username>
        <id>27248</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>មិន​ធ្វើ​វិញ​នូវ​កំណែ​ប្រែ [[Special:Diff/334601|334601]] ដោយ​ [[Special:Contributions/~2026-24710-10|~2026-24710-10]] ([[User talk:~2026-24710-10|ការពិភាក្សា​]])</comment>
      <origin>334604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="391" sha1="6ovd9w1f2to679y4b4l22p8pd3877r6" xml:space="preserve">== សាវតារក្រសួង ==

== បេសកកម្ម ==
== រចនាសម្ព័ន្ធ ==

== តួនាទីនិងការទទួលខុសត្រូវ ==
== ឯកសារយោង ==


{{ស្ថាប័នរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា}}

[[Category:រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]</text>
      <sha1>6ovd9w1f2to679y4b4l22p8pd3877r6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>សង្គ្រាមវៀតណាម</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23271</id>
    <revision>
      <id>334589</id>
      <parentid>334557</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheRandomGoober</username>
        <id>27248</id>
      </contributor>
      <comment>/* យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២ */</comment>
      <origin>334589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239448" sha1="c30u66k7pz3h96beawicgjysk6tipgk" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict    =  សង្គ្រាមវៀតណាម&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}&lt;/small&gt;
|partof      = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]]
|image       ={{Multiple image
| image1            = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg
| caption1          =  [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០
| image2            = Pavnbattle.jpg
| caption2          = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦
| image3            = Hue Massacre Interment.jpg
| caption3          = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨  
| image4            = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif
| caption4          = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧
| image5            = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg
| caption5          = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦
| image6            = Saigon Execution.jpg
| caption6          = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨
| width             = 180
| perrow            = 1/2/2/1
| border            = infobox
| total_width       = 300
}}
|date        = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥&lt;ref group=A name=&quot;start date&quot; /&gt;&amp;nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥&lt;br&gt;(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ)
|place       = {{flatlist|
* [[វៀតណាមខាងត្បូង]]
* [[វៀតណាមខាងជើង]]
* [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]]
* [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]
* [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]
* [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}}
|territory   = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}}
|result      = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]]
|combatant1  = {{Plainlist}}
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]]
* {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]]
* {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]]
* {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]]
* {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]
* {{flag|ចិន}}
* {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}}
* {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}}
{{Endplainlist}}
|combatant2  = {{Plainlist}}
* {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} 
* {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}}
* {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}}
* {{flag|អូស្ត្រាលី}}
* {{flag|នូវែលសេឡង់}}
* {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩)
* {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​
* {{flag|ថៃ}} ​
* {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}}
* {{flag|តៃវ៉ាន់}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}&lt;/ref&gt;
{{Endplainlist}}
|strength2   = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)'''
{{Plainlist}}
* {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖&lt;br /&gt;៨៥០,០០០ ១៩៦៨)&lt;br /&gt;១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf|archive-date=February 2, 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖&lt;br /&gt;សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម&lt;br /&gt;៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|xlv}}
* {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖&lt;br /&gt;២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}}
* {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖&lt;br /&gt;៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖&lt;br /&gt;៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០)
* {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)&lt;br /&gt;(នៅវៀតណាម&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026&lt;/ref&gt; និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}}
* {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប&lt;br /&gt;(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&amp;M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨&lt;ref name=Blackburn&gt;{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's &quot;More Flage&quot;: The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}&lt;/ref&gt;{{rp|158}}
* {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១
{{Endplainlist}}
|strength1   = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)'''
{{Plainlist}}
* {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖&lt;br /&gt;៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។&lt;ref&gt;{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. &quot;By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers.&quot;&lt;/ref&gt;}}
* {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖&lt;br /&gt;~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖&lt;br /&gt;១៧០,០០០ (១៩៦៨)&lt;br /&gt;សរុប ៣២០,០០០&lt;ref name=&quot;Toledo Blade 320,000 Chinese troops&quot;&gt;{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&amp;dat=19890516&amp;id=HkRPAAAAIBAJ&amp;pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&amp;dat=19890516&amp;id=HkRPAAAAIBAJ&amp;pg=3769,1925460 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roy&quot;&gt;{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Womack&quot;&gt;{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖&lt;br /&gt;៧០,០០០ (១៩៧២)&lt;ref name=&quot;Tucker&quot;&gt;{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}&lt;/ref&gt;{{Rp|376}}
* {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':&lt;br /&gt;៤៨,០០០ (១៩៧០)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០&lt;ref&gt;{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=171}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}&lt;/ref&gt;
{{Endplainlist}}
|commander2  = {{Plainlist}}
* {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}}
* {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]
* {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}}
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]
* [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']]
{{Endplainlist}}
|commander1  = {{Plainlist}}
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]]
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]]
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] 
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]
* {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]]
* [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']]
{{Endplainlist}}
|casualties2 = {{Plainlist}}
* '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖&lt;br /&gt;'''ស្លាប់៖'''&lt;br/&gt;១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)&lt;ref name=Hirschman/&gt;&lt;ref name=&quot;Lewy&quot;&gt;{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}&lt;/ref&gt;{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}&lt;br /&gt;៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)&lt;ref name=&quot;Rummel&quot;&gt;{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}&lt;/ref&gt;(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)&lt;ref name=&quot;Clarke&quot;&gt;{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}&lt;/ref&gt;{{Rp|275}}&lt;br/&gt;'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|}}&lt;br /&gt;'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖&lt;br /&gt;៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref name=&quot;2new&quot;&gt;{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}&lt;/ref&gt; (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)&lt;ref&gt;{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile &quot;Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស&lt;ref name=&quot;USd&amp;w&quot; group=&quot;ស&quot; /&gt;
* '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ
* '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន
* '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|}}
* '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន&lt;ref&gt;{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}&lt;/ref&gt; ៦៤ នាក់បានរងរបួស&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}&lt;/ref&gt;
{{Endplainlist}}
'''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប&lt;br /&gt;៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''&lt;br /&gt;'''ចំនួនយោធិនរបួស៖&lt;br /&gt;≈១,៣៤០,០០០+'''&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|}}&lt;br /&gt;'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖&lt;br /&gt; ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)'''
|casualties1 = {{Plainlist}}
* {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖&lt;br /&gt;'''ស្លាប់'''៖&lt;br/&gt;៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|176}}&lt;ref name=&quot;Hirschman&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Lewy/&gt;{{Rp|450–453}}&lt;ref name=bfvietnam&gt;{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)&lt;ref name=&quot;Moyar, Mark&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chuyen&quot;&gt;{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VNMOD&quot;&gt;{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |trans-title=The work of searching and collecting the remains of martyrs from now to 2020 and the next |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប&lt;ref name=Hirschman/&gt;&lt;ref name=Lewy/&gt;{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}&lt;ref name=Hirschman/&gt;&lt;ref name=Lewy/&gt;{{Rp|450–451}}&lt;br /&gt;'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)&lt;ref name=&quot;Moyar, Mark&quot;&gt;Moyar, Mark. &quot;Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968&quot;. Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: &quot;Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from &quot;Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, &quot;downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស&lt;ref name=&quot;Hastings&quot;&gt;{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}&lt;/ref&gt;{{Rp|739}}
* '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ
* '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ
* '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស&lt;ref name=Womack/&gt;
* '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}&lt;/ref&gt;
'''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖&lt;br /&gt;≈១,១០០,០០០'''&lt;br /&gt;'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប&lt;br /&gt;≈៦០៤,២០០'''&lt;br /&gt;(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]])
{{Endplainlist}}
|casualties3 = {{Plainlist}}
* '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០&lt;ref name=Lewy/&gt;{{Rp|450–453}}&lt;ref name=&quot;Shenon&quot;&gt;{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Obermeyer&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}&lt;/ref&gt;
* '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០&lt;ref name=Hirschman/&gt;–៣,០១០,០០០&lt;ref name=Obermeyer/&gt;
* '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០&lt;ref name=&quot;Heuveline&quot;&gt;{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=102–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Banister&quot;&gt;{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sliwinski&quot;&gt;{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}&lt;/ref&gt;
* '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០&lt;ref name=Obermeyer/&gt;
* '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤
* '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤
* សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម &lt;br&gt;
ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]]
{{Endplainlist}}
}}
'''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}&lt;/ref&gt;  សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។&lt;ref name=&quot;Miller 2024&quot;&gt;{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}&lt;/ref&gt; អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ 

បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។

បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។

ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។

សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។

ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។&lt;ref name=&quot;Falk-1973&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chiarini-2022&quot; /&gt; ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។&lt;ref name=&quot;Kolko&quot;&gt;{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៤៤–១៤៥}}&lt;ref name=&quot;Westing-1984&quot;&gt;{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor &amp; Francis |pages=5ff}}&lt;/ref&gt; ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}&lt;/ref&gt;

==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម==
ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។

តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។&lt;ref&gt;Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).&lt;/ref&gt; ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា  ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។&lt;ref&gt;{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp;amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}&lt;/ref&gt;

អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។

==សាវតារ==
'''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}'''
វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។{{sfn|Tran|2022|pages=5–19}}{{sfn|Goscha|2016|pages=135–136, 170–181, 206}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។&lt;ref name=&quot;Umair Mirza-2017&quot;&gt;{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}&lt;/ref&gt;

ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០&lt;ref name=&quot;Reilly ori&quot;&gt;{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}&lt;br /&gt;{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}&lt;/ref&gt; ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ&lt;ref name=&quot;Tran &amp; Vu 2022&quot;&gt;{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}&lt;/ref&gt; ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។&lt;ref name=&quot;Vu 2019&quot;&gt;{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}&lt;/ref&gt; ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។&lt;ref name=&quot;Asselin 2023&quot;&gt;{{Cite journal &lt;!-- Deny Citation Bot--&gt;|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៥១៥}}

===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន===
{{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}}
[[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]]
នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។&lt;ref name=&quot;Jen 2024&quot;&gt;{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}&lt;/ref&gt; លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។&lt;ref name=&quot;Umair Mirza-2017&quot; /&gt; ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kinzer-2013&quot; /&gt; ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}&lt;/ref&gt; ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។{{sfn|Goscha|2016|pages=194–197}}

នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}&lt;/ref&gt; ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។&lt;ref name=&quot;Guillemot 2019&quot;&gt;{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the &quot;Fascist&quot; Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945  |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &amp;#124; Guerre d'Indochine &amp;#124; 23 SEPTEMBER 1945}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars &amp; Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}&lt;/ref&gt; ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។

===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ===
{{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}}
[[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា &quot;ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់&quot; របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]]
ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។&lt;ref name=&quot;Guillemot 2004&quot;&gt;{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kort|2017|pages=62–63, 81–85}}{{sfn|Tran|2022|pages=24–30}}&lt;ref name=&quot;Marr 2013&quot;&gt;{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}&lt;ref name=&quot;Guillemot 2004&quot;/&gt;{{Rp|២០៥–២០៧}}&lt;ref name=&quot;Reilly 2018&quot;&gt;{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៧៥–១៧៧}}&lt;ref name=&quot;Tran 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៦៩៩–៧០០}}

បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់{{sfn|Kort|2017|page=85}}{{sfn|Tran|2022|page=27}} ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 238–241}}&lt;ref name=&quot;Reilly 2018&quot;/&gt;{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 245–248}} ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។&lt;ref name=&quot;McHale 2004&quot;&gt;{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vu 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hoang 2009&quot;&gt;{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}&lt;/ref&gt;

នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&amp;pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&amp;pg=PA194 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។&lt;ref name=&quot;McNamara&quot;&gt;{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។

ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។&lt;ref name=&quot;Ang&quot;&gt;{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|២៦}}&lt;ref name=&quot;HistoryPlace&quot;&gt;{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}&lt;/ref&gt; នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.&lt;ref name=&quot;Herring&quot;&gt;{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៣៥}}

====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ====
{{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}}
នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}}

ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។&lt;ref name=&quot;Maclear&quot;&gt;{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hastings&quot; /&gt;{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។&lt;ref name=&quot;Maclear&quot; /&gt; ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។&lt;ref name=&quot;Tucker&quot; /&gt;{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម&lt;ref name=&quot;Hastings&quot; /&gt;{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។&lt;ref name=&quot;Gravel&quot;&gt;{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}&lt;/ref&gt;

នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==សម័យអន្តរកាល==
[[File:Gen-commons.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]]
វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។&lt;ref name=&quot;Kinzer-2013&quot;&gt;{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}&lt;/ref&gt;

ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៩៦}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។{{sfn|Goscha|2016|pages=280}} ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។&lt;ref name=Kolko/&gt;{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។&lt;ref name=Ang/&gt;{{Rp|១៤}}

[[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]]
នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។&lt;ref name=&quot;Turner&quot;&gt;{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៤៣}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Courtois&quot;&gt;{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}&lt;/ref&gt;{{Rp|៥៦៩}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=340}}&lt;/ref&gt; ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=103 }}&lt;/ref&gt;  នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី &quot;ភាពហួសហេតុ&quot;ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៩៩–១០០}}

នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]&lt;ref name=&quot;PP&quot;&gt;{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ &quot;គណៈកម្មាការតំបន់&quot;។&lt;ref name=PP/&gt;{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ &quot;ផែនការអាមេរិក&quot; ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។&lt;ref name=PP/&gt;{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។&lt;ref name=PP/&gt;{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ &quot;ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ&quot;។&lt;ref name=PP/&gt;{{Rp|៥៧០–៥៧១}}  
លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖
{{Blockquote|&quot;ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។&quot;{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}}

ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ &quot;ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ&quot;។&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។&lt;ref&gt;{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ &quot;The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។&quot;&lt;/ref&gt;

ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។&lt;ref name=Tucker/&gt;

នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី &quot;៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ&quot; ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។&lt;ref name=Hastings/&gt; ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។&lt;ref name=Turner/&gt;{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}}

[[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ &quot;ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម&quot;។&lt;ref&gt;{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}&lt;/ref&gt;

==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣==
=== របបគ្រប់គ្រង ===
[[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]]
ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ &quot;លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]&quot;។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}&lt;/ref&gt; លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ &quot;បរិហារកុម្មុយនីស្ត&quot; ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។&lt;ref name=&quot;WarBegan&quot; /&gt; រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=174–178}}&lt;/ref&gt; ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។&lt;ref name=Kolko/&gt;{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។&lt;ref name=&quot;Collision&quot;&gt;{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៤–១៦}}

នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}}

=== កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ ===
{{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}}
នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា &quot;ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ&quot;។&lt;ref name=&quot;McNamera35&quot;&gt;{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}&lt;/ref&gt; នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}&lt;/ref&gt; ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១០៦}}&lt;ref name=&quot;WarBegan&quot; /&gt;

នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។&lt;ref name=Ang/&gt;{{Rp|៥៥–៥៨}}

==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ====
{{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}}
នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា &quot;មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង&quot; ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។&lt;ref name=Ang/&gt;{{Rp|៥៨}}  ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។&lt;ref name=&quot;Prados-1999&quot;&gt;{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២៤}}

បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត &quot;សង្គ្រាមប្រជាជន&quot; លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។&lt;ref name=&quot;Morrocco-1985&quot;&gt;{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}&lt;/ref&gt; ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។&lt;ref name=Ang/&gt;{{Rp|៧៦}}

==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣==
{{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}}
[[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]]
បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}&lt;/ref&gt;

គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|៣៦៩}}
[[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]]

ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}&lt;/ref&gt; នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១៣១}}

[[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។

===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម===
{{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}}
{{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}}
នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។&lt;ref name=&quot;Sheehan&quot;&gt;{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា &quot;ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់...&quot;។&lt;ref&gt;Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.&lt;/ref&gt;

នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។&lt;ref name=&quot;NPV 2018&quot;&gt;{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]]
មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន &quot;ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក&quot; ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}}

ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=119}}&lt;/ref&gt; [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣&lt;ref name=Herring/&gt;{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា &quot;វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ&quot;។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩==
{{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}}
ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ&lt;ref name=&quot;Karnow 1997 336_339&quot;&gt;{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}&lt;/ref&gt; ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។&lt;ref&gt;{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.&lt;/ref&gt;

===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង===
{{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}}
[[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]]
នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។&lt;ref name=Kolko/&gt;{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}&lt;/ref&gt; អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised  |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|២២២–២៤៤}}

ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}&lt;/ref&gt; ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}&lt;/ref&gt;

===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ===
{{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}}
ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។

ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។&lt;ref name=&quot;KiernanTaylor&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}&lt;/ref&gt; តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}}

===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤===
[[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]]

នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}&lt;/ref&gt; ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា &quot;ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់&quot;។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។&lt;ref name=&quot;Kahin&quot;&gt;{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}&lt;/ref&gt;

នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}&lt;/ref&gt; ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។&lt;ref name=&quot;McNeill&quot;&gt;{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |date=1993 |publisher=Allen &amp; Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។&lt;ref name=McNeill/&gt;{{Rp|៩៤}}

===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក===
{{See also|ពុទ្ធបះបោរ}}
[[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]]
នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}&lt;/ref&gt; ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|៣៤៩–៣៥១}}

ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖
*ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។
*ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។
*ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។&lt;ref&gt;United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.&lt;/ref&gt;

ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ  ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។&lt;ref&gt;United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.&lt;/ref&gt; ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=83–89}}&lt;/ref&gt; វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=193}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]]
សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}&lt;/ref&gt; ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}&lt;/ref&gt; ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។&lt;ref name=&quot;Ward&quot;&gt;{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៥៣–១៥៦}}

ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}}

==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត==
{{Main|ការវាយលុកតេត}}
[[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]]
[[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]]
នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}&lt;/ref&gt; ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] &quot;បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]&quot;។&lt;ref name=&quot;Wilson&quot;&gt;{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}&lt;/ref&gt; លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ&lt;ref name=&quot;Nguyen&quot;&gt;{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។&lt;ref name=Wilson/&gt; ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។&lt;ref name=Kolko/&gt;{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}}

នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។&lt;ref name=&quot;Trieu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}&lt;/ref&gt; បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។&lt;ref name=Trieu/&gt;​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។&lt;ref name=Ankony/&gt;{{Rp|១០៤}}&lt;ref name=Villard/&gt;{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}&lt;/ref&gt;

ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។&lt;ref&gt;Wheeler to President Johnson, &quot;Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements,&quot; February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}&lt;/ref&gt; សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}&lt;/ref&gt;

នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ  ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា &quot;និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា&quot; ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។&lt;ref&gt;{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's &quot;Talk-Fight&quot; Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}&lt;/ref&gt;

ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}}

ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}&lt;/ref&gt; នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨  តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។&lt;ref&gt;The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&amp;view=1up&amp;seq=108}}&lt;/ref&gt;

វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=198 }}&lt;/ref&gt;

==វៀតណាមនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២==
===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត===
លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ &quot;[[វៀតណាមនីយកម្ម]]&quot; ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}&lt;/ref&gt; ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}&lt;/ref&gt;

===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ===
[[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]]
នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}&lt;/ref&gt; ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ&lt;ref name=&quot;Currey&quot;&gt;{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។&lt;ref name=Nguyen/&gt;{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត&lt;ref name=Currey/&gt; ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។&lt;ref name=Currey/&gt;{{Rp|១៨៩}}

===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក===
[[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក&lt;ref name=&quot;Stewart&quot;&gt;{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}&lt;ref name=&quot;Daddis&quot;&gt;{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។&lt;ref name=&quot;Heinl&quot;&gt;{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។&lt;ref name=Heinl/&gt; ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}&lt;/ref&gt; និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។

===វៀតណាមនីយកម្ម===
{{See also|វៀតណាមនីយកម្ម}}
[[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]]
ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។&lt;ref name=&quot;upi1970&quot;&gt;{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}&lt;/ref&gt; ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​&lt;ref name=&quot;Wiest&quot;&gt;{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}&lt;/ref&gt; ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។&lt;ref name=Wiest/&gt;

នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។&lt;ref name=upi1970/&gt; នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=26|publisher=Cornell University Press }}&lt;/ref&gt; នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។&lt;ref name=Nguyen/&gt; នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។&lt;ref name=&quot;StantonVOB&quot;&gt;{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២៤០}}

===កម្ពុជា===
{{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}}
[[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]]
ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sihanouk |first1=Norodom |title=Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity |journal=Foreign Affairs |date=1958 |volume=36 |issue=4 |pages=582–586 |id={{ProQuest|198176909}} |doi=10.2307/20029312 |jstor=20029312 }}&lt;/ref&gt; ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់[[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] និង[[ផ្លូវលំសីហនុ]]ដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមីនុយ]] ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។

នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីអំណាច]]ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខ[[លន់ នល់]] ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sutsakhan |first=S. |url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse |date=1987 |publisher=United States Army Center of Military History |page=42 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=12 មេសា 2019 }}&lt;/ref&gt; មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Lipsman |first1=Samuel |url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 |title=The Vietnam Experience Fighting for time |last2=Doyle |first2=Edward |date=1983 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0-939526-07-9 |page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 145]}}&lt;/ref&gt; នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់[[ខ្មែរក្រហម]] ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោក[[នួន ជា]]។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា &quot;នួន ជាបាន​ស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ&quot;។&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.4324/9780203790847 |title=Genocide in Cambodia and Rwanda |date=2017 |isbn=978-0-203-79084-7 |editor-first1=Susan E. |editor-last1=Cook |page=54 }}&lt;/ref&gt; កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការចេនឡា ២]] ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។

ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមាន[[បញ្ជីរាយបាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមវៀតណាម|បាតុកម្មតវ៉ា]]ផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍]] ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។&lt;ref name=Daddis/&gt;{{Rp|១២៨–១២៩}} យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល]] នោះ។

===ឡាវ===
{{Main|ប្រតិបត្តិការខូម្មែនដូហាន់ត៍|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩}}
ដោយមើល​ឃើញពី​ភាពជោគជ័យ​របស់​កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅ​កម្ពុជា និង​ដើម្បីតេស្តសាកល្បង​​កម្មវិធី​វៀតណាម​នីយកម្មបន្ថែមទៀត​ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើម[[​ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩]] នៅ​កំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១ ក្នុងគោលដៅវាយបណ្ដាច់​ផ្លូវលំ​ហូជីមិញ។ នេះក៏​ជា​លើកដំបូង​ផង​ដែរ ដែលយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបាន​ធ្វើតេស្ត​សាកល្បងប្រើកងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​រួម​របស់ខ្លួន​នៅលើសមរភូមិ។&lt;ref name=Nguyen/&gt;{{Rp|}} ពីរបីថ្ងៃដំបូងៗនៃប្រតិបត្តិកានេះ កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានទទួលជោគជ័យច្រើន ប៉ុន្តែក្រោយមក កម្លាំងរុញប្រយុទ្ធពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមចុះថមថយក្រោយពីទាហានវៀតណាមខាងជើងបានវាយតបបកមកវិញ។ ធៀវបានបញ្ជាឱ្យបញ្ឈប់ដំណើររុញច្រានបន្តទៅមុខទៀត ដែលជាហេតុនាំឱ្យកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងការឡោមព័ទ្ធដោយកងពលរថពាសដែកវៀតណាមខាងជើង។{{Sfn|Willbanks|2014|p=89}}

ធៀវបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងអាកាសវាយប្រហារលើចំណុចបំបែកផ្លូវលំហូជីមិញនៅស្រុកសេពុញរួចចាំដកថយចេញវិញ ថ្វីបើកម្លាំងខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងសត្រូវដែលមានចំនួនច្រើនជាងរហូតដល់ទៅបួនដងក៏ដោយ។ ខណៈពេលកំពុងតែដកថយ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយបកលើកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេកើតការស្លន់ស្លោ ហើយជាលទ្ធផល ប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានសត្រូវចាប់បាន ឬសម្លាប់ចោល ហើយពាក់កណ្តាលនៃឧទ្ធម្ភាគចក្រវៀតណាមខាងត្បូង/អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់។ ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ និងជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៅទន់ជ្រាយរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Karnow|1997|pp=644–645}}

===យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២===
[[File:DRVA.jpg|thumb|សកម្មភាពបាញ់កាំភ្លើងធំដោយកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមសម្ដៅចូលទីតាំងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងក្បែរក្រុងកនទូម ឆ្នាំ១៩៧២]]
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ វៀតណាមខាងជើងបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមអនុសញ្ញាដោយលើកទ័ពប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ និងរថក្រោះរាប់រយគ្រឿង[[យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ|វាយឈ្លានពាន]]ចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាខេត្តភាគខាងជើងរបស់វៀតណាមខាងត្បូង និងបានវាយចេញពីប្រទេសកម្ពុជាសម្ដៅទៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយគំរាមហែកវៀតណាមខាងត្បូងជាពីរ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងនិងត្បូង  ជាពិសេសនៅ[[សមរភូមិអានលុក]] និង[[សមរភូមិកនទូម|កនទូម]]។{{Sfn|Hastings|2018|p=610-630}} 

ទោះជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំពុងដកទ័ពចេញពីវៀតណាមក៏ដោយក៏អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាតាមផ្លូវអាកាសដើម្បីការពារកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដែរ ដោយគេច្រើនស្គាល់ជំនួយនោះថា [[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ]]។ នៅទីបំផុត ប្រតិបត្តិការនេះក៏បានផ្អាកបន្ទាប់ពីគេសង្កេតឃើញថាមានចំនួនទាហាននិងជនស៊ីវិលទាំងសងខាងស្លាប់របួសច្រើនពេករហូតដល់ទៅជាង ២០០,០០០ នាក់ឯណោះ។{{sfn|Hastings|2018|pp=606–637}} ដោយឡែក កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកវិញបានចាប់ផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការផុកឃីតម៉ានីយ៍|ប្រតិបត្តិការទម្លាក់មីនសមុទ្រ]]នៅក្បែរកំពង់ផែទីក្រុង[[ហាយហ្វង]]នៅក្នុងខែឧសភាក្នុងគោលបំណងបិទបង្ខាំងផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ពីបរទេសចូលវៀតណាមតាមច្រកសមុទ្រ។&lt;ref&gt;{{Cite web |last=magazine |first=Marcelo Ribeiro da Silva, Vietnam |date=2020-01-14 |title=Inside America's daring plan to mine Haiphong Harbor |url=https://www.navytimes.com/news/your-navy/2020/01/14/inside-americas-daring-plan-to-mine-haiphong-harbor/ |access-date=2026-04-22 |website=Navy Times }}&lt;/ref&gt;
[[File:СВС у обломков сбитого Б-52 в окрестностях Ханоя 23.12.1972 (1).jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាយោធាសូវៀតកំពុងត្រួតពិនិត្យកម្ទេចកម្ទីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអាមេរិកប្រភេទប៊ី-៥២ ដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់នៅជិតទីក្រុងហាណូយ]]

នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ សកម្មភាពយោធារបស់អាមេរិកទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាងក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាចុះ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា។&lt;ref name=Ward/&gt;{{Rp|៥០៨–៥១៣}} កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបិទបញ្ចប់ការចូលប្រឡូកដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាម ក៏ដូចជាបង្កើតបទឈប់បាញ់រវាងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតណាមខាងត្បូង ធានានូវបូរណភាពទឹកដីវៀតណាមក្រោមសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោត ឬដំណោះស្រាយនយោបាយរវាង រ.ប.ប. និងវៀតណាមខាងត្បូង អនុញ្ញាតឱ្យទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ២០០,០០០ នាក់បន្តឈរជើងនៅទីតាំងពួកគេកាន់កាប់នៃវៀតណាមខាងត្បូង និងយល់ព្រមលើការដោះដូរឈ្លើយសឹក។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះផងដែរបានកំណត់រយៈពេល ៦០ ថ្ងៃដើម្បីឱ្យអាមេរិកដកកម្លាំងខ្លួនចេញទាំងអស់&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-470-82181-7 |pages=193–194}}&lt;/ref&gt; ហើយទីបំផុតនៅខែមីនា កងកម្លាំងយោធាអាមេរិកទាំងប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាមដូចការកំណត់ពិតមែន។&lt;ref name=Herring/&gt;{{Rp|២៦០}}

==ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥==
[[File:Hanoi-taxi-march1973.jpg|thumb|ឈ្លើយសឹកអាមេរិកដែលទើបតែងបានដោះលែងចេញពីជំរុំឃុំឃាំងវៀតណាមខាងជើង ឆ្នាំ១៩៧៣]]

==ចំណារពន្យល់==
{{reflist|group=ស}}

==ឯកសារយោង==
===អាគតដ្ឋាន===
{{reflist}}</text>
      <sha1>c30u66k7pz3h96beawicgjysk6tipgk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>334598</id>
      <parentid>334589</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T02:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheRandomGoober</username>
        <id>27248</id>
      </contributor>
      <comment>/* ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥ */</comment>
      <origin>334598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="246356" sha1="rhpt589ixdjsjbe4udbeaj8bkisx91l" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict    =  សង្គ្រាមវៀតណាម&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}&lt;/small&gt;
|partof      = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]]
|image       ={{Multiple image
| image1            = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg
| caption1          =  [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០
| image2            = Pavnbattle.jpg
| caption2          = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦
| image3            = Hue Massacre Interment.jpg
| caption3          = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨  
| image4            = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif
| caption4          = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧
| image5            = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg
| caption5          = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦
| image6            = Saigon Execution.jpg
| caption6          = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨
| width             = 180
| perrow            = 1/2/2/1
| border            = infobox
| total_width       = 300
}}
|date        = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥&lt;ref group=A name=&quot;start date&quot; /&gt;&amp;nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥&lt;br&gt;(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ)
|place       = {{flatlist|
* [[វៀតណាមខាងត្បូង]]
* [[វៀតណាមខាងជើង]]
* [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]]
* [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]
* [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]
* [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}}
|territory   = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}}
|result      = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]]
|combatant1  = {{Plainlist}}
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]]
* {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]]
* {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]]
* {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]]
* {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]
* {{flag|ចិន}}
* {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}}
* {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}}
{{Endplainlist}}
|combatant2  = {{Plainlist}}
* {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} 
* {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}}
* {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}}
* {{flag|អូស្ត្រាលី}}
* {{flag|នូវែលសេឡង់}}
* {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩)
* {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​
* {{flag|ថៃ}} ​
* {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}}
* {{flag|តៃវ៉ាន់}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}&lt;/ref&gt;
{{Endplainlist}}
|strength2   = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)'''
{{Plainlist}}
* {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖&lt;br /&gt;៨៥០,០០០ ១៩៦៨)&lt;br /&gt;១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf|archive-date=February 2, 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖&lt;br /&gt;សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម&lt;br /&gt;៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|xlv}}
* {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖&lt;br /&gt;២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}}
* {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖&lt;br /&gt;៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖&lt;br /&gt;៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០)
* {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)&lt;br /&gt;(នៅវៀតណាម&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026&lt;/ref&gt; និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}}
* {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប&lt;br /&gt;(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&amp;M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨&lt;ref name=Blackburn&gt;{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's &quot;More Flage&quot;: The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}&lt;/ref&gt;{{rp|158}}
* {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១
{{Endplainlist}}
|strength1   = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)'''
{{Plainlist}}
* {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖&lt;br /&gt;៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។&lt;ref&gt;{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. &quot;By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers.&quot;&lt;/ref&gt;}}
* {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖&lt;br /&gt;~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖&lt;br /&gt;១៧០,០០០ (១៩៦៨)&lt;br /&gt;សរុប ៣២០,០០០&lt;ref name=&quot;Toledo Blade 320,000 Chinese troops&quot;&gt;{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&amp;dat=19890516&amp;id=HkRPAAAAIBAJ&amp;pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&amp;dat=19890516&amp;id=HkRPAAAAIBAJ&amp;pg=3769,1925460 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roy&quot;&gt;{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Womack&quot;&gt;{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖&lt;br /&gt;៧០,០០០ (១៩៧២)&lt;ref name=&quot;Tucker&quot;&gt;{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}&lt;/ref&gt;{{Rp|376}}
* {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':&lt;br /&gt;៤៨,០០០ (១៩៧០)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០&lt;ref&gt;{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=171}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}&lt;/ref&gt;
{{Endplainlist}}
|commander2  = {{Plainlist}}
* {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}}
* {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]
* {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}}
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]
* [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']]
{{Endplainlist}}
|commander1  = {{Plainlist}}
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]]
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]]
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] 
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]
* {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]]
* [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']]
{{Endplainlist}}
|casualties2 = {{Plainlist}}
* '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖&lt;br /&gt;'''ស្លាប់៖'''&lt;br/&gt;១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)&lt;ref name=Hirschman/&gt;&lt;ref name=&quot;Lewy&quot;&gt;{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}&lt;/ref&gt;{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}&lt;br /&gt;៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)&lt;ref name=&quot;Rummel&quot;&gt;{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}&lt;/ref&gt;(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)&lt;ref name=&quot;Clarke&quot;&gt;{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}&lt;/ref&gt;{{Rp|275}}&lt;br/&gt;'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|}}&lt;br /&gt;'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖&lt;br /&gt;៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref name=&quot;2new&quot;&gt;{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}&lt;/ref&gt; (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)&lt;ref&gt;{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile &quot;Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស&lt;ref name=&quot;USd&amp;w&quot; group=&quot;ស&quot; /&gt;
* '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ
* '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន
* '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|}}
* '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន&lt;ref&gt;{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}&lt;/ref&gt; ៦៤ នាក់បានរងរបួស&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}&lt;/ref&gt;
{{Endplainlist}}
'''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប&lt;br /&gt;៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''&lt;br /&gt;'''ចំនួនយោធិនរបួស៖&lt;br /&gt;≈១,៣៤០,០០០+'''&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|}}&lt;br /&gt;'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖&lt;br /&gt; ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)'''
|casualties1 = {{Plainlist}}
* {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖&lt;br /&gt;'''ស្លាប់'''៖&lt;br/&gt;៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|176}}&lt;ref name=&quot;Hirschman&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Lewy/&gt;{{Rp|450–453}}&lt;ref name=bfvietnam&gt;{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)&lt;ref name=&quot;Moyar, Mark&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chuyen&quot;&gt;{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VNMOD&quot;&gt;{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |trans-title=The work of searching and collecting the remains of martyrs from now to 2020 and the next |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប&lt;ref name=Hirschman/&gt;&lt;ref name=Lewy/&gt;{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}&lt;ref name=Hirschman/&gt;&lt;ref name=Lewy/&gt;{{Rp|450–451}}&lt;br /&gt;'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)&lt;ref name=&quot;Moyar, Mark&quot;&gt;Moyar, Mark. &quot;Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968&quot;. Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: &quot;Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from &quot;Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, &quot;downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស&lt;ref name=&quot;Hastings&quot;&gt;{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}&lt;/ref&gt;{{Rp|739}}
* '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ
* '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ
* '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស&lt;ref name=Womack/&gt;
* '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}&lt;/ref&gt;
'''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖&lt;br /&gt;≈១,១០០,០០០'''&lt;br /&gt;'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប&lt;br /&gt;≈៦០៤,២០០'''&lt;br /&gt;(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]])
{{Endplainlist}}
|casualties3 = {{Plainlist}}
* '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០&lt;ref name=Lewy/&gt;{{Rp|450–453}}&lt;ref name=&quot;Shenon&quot;&gt;{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Obermeyer&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}&lt;/ref&gt;
* '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០&lt;ref name=Hirschman/&gt;–៣,០១០,០០០&lt;ref name=Obermeyer/&gt;
* '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០&lt;ref name=&quot;Heuveline&quot;&gt;{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=102–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Banister&quot;&gt;{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sliwinski&quot;&gt;{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}&lt;/ref&gt;
* '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០&lt;ref name=Obermeyer/&gt;
* '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤
* '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤
* សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម &lt;br&gt;
ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]]
{{Endplainlist}}
}}
'''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}&lt;/ref&gt;  សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។&lt;ref name=&quot;Miller 2024&quot;&gt;{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}&lt;/ref&gt; អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ 

បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។

បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។

ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។

សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។

ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។&lt;ref name=&quot;Falk-1973&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chiarini-2022&quot; /&gt; ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។&lt;ref name=&quot;Kolko&quot;&gt;{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៤៤–១៤៥}}&lt;ref name=&quot;Westing-1984&quot;&gt;{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor &amp; Francis |pages=5ff}}&lt;/ref&gt; ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}&lt;/ref&gt;

==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម==
ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។

តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។&lt;ref&gt;Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).&lt;/ref&gt; ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា  ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។&lt;ref&gt;{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp;amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}&lt;/ref&gt;

អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។

==សាវតារ==
'''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}'''
វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។{{sfn|Tran|2022|pages=5–19}}{{sfn|Goscha|2016|pages=135–136, 170–181, 206}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។&lt;ref name=&quot;Umair Mirza-2017&quot;&gt;{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}&lt;/ref&gt;

ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០&lt;ref name=&quot;Reilly ori&quot;&gt;{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}&lt;br /&gt;{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}&lt;/ref&gt; ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ&lt;ref name=&quot;Tran &amp; Vu 2022&quot;&gt;{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}&lt;/ref&gt; ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។&lt;ref name=&quot;Vu 2019&quot;&gt;{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}&lt;/ref&gt; ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។&lt;ref name=&quot;Asselin 2023&quot;&gt;{{Cite journal &lt;!-- Deny Citation Bot--&gt;|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៥១៥}}

===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន===
{{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}}
[[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]]
នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។&lt;ref name=&quot;Jen 2024&quot;&gt;{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}&lt;/ref&gt; លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។&lt;ref name=&quot;Umair Mirza-2017&quot; /&gt; ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kinzer-2013&quot; /&gt; ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}&lt;/ref&gt; ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។{{sfn|Goscha|2016|pages=194–197}}

នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}&lt;/ref&gt; ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។&lt;ref name=&quot;Guillemot 2019&quot;&gt;{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the &quot;Fascist&quot; Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945  |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &amp;#124; Guerre d'Indochine &amp;#124; 23 SEPTEMBER 1945}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars &amp; Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}&lt;/ref&gt; ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។

===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ===
{{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}}
[[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា &quot;ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់&quot; របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]]
ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។&lt;ref name=&quot;Guillemot 2004&quot;&gt;{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kort|2017|pages=62–63, 81–85}}{{sfn|Tran|2022|pages=24–30}}&lt;ref name=&quot;Marr 2013&quot;&gt;{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}&lt;ref name=&quot;Guillemot 2004&quot;/&gt;{{Rp|២០៥–២០៧}}&lt;ref name=&quot;Reilly 2018&quot;&gt;{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៧៥–១៧៧}}&lt;ref name=&quot;Tran 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៦៩៩–៧០០}}

បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់{{sfn|Kort|2017|page=85}}{{sfn|Tran|2022|page=27}} ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 238–241}}&lt;ref name=&quot;Reilly 2018&quot;/&gt;{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 245–248}} ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។&lt;ref name=&quot;McHale 2004&quot;&gt;{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vu 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hoang 2009&quot;&gt;{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}&lt;/ref&gt;

នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&amp;pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&amp;pg=PA194 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។&lt;ref name=&quot;McNamara&quot;&gt;{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។

ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។&lt;ref name=&quot;Ang&quot;&gt;{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|២៦}}&lt;ref name=&quot;HistoryPlace&quot;&gt;{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}&lt;/ref&gt; នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.&lt;ref name=&quot;Herring&quot;&gt;{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៣៥}}

====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ====
{{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}}
នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}}

ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។&lt;ref name=&quot;Maclear&quot;&gt;{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hastings&quot; /&gt;{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។&lt;ref name=&quot;Maclear&quot; /&gt; ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។&lt;ref name=&quot;Tucker&quot; /&gt;{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម&lt;ref name=&quot;Hastings&quot; /&gt;{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។&lt;ref name=&quot;Gravel&quot;&gt;{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}&lt;/ref&gt;

នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==សម័យអន្តរកាល==
[[File:Gen-commons.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]]
វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។&lt;ref name=&quot;Kinzer-2013&quot;&gt;{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}&lt;/ref&gt;

ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៩៦}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។{{sfn|Goscha|2016|pages=280}} ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។&lt;ref name=Kolko/&gt;{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។&lt;ref name=Ang/&gt;{{Rp|១៤}}

[[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]]
នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។&lt;ref name=&quot;Turner&quot;&gt;{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៤៣}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Courtois&quot;&gt;{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}&lt;/ref&gt;{{Rp|៥៦៩}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=340}}&lt;/ref&gt; ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=103 }}&lt;/ref&gt;  នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី &quot;ភាពហួសហេតុ&quot;ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៩៩–១០០}}

នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]&lt;ref name=&quot;PP&quot;&gt;{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ &quot;គណៈកម្មាការតំបន់&quot;។&lt;ref name=PP/&gt;{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ &quot;ផែនការអាមេរិក&quot; ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។&lt;ref name=PP/&gt;{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។&lt;ref name=PP/&gt;{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ &quot;ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ&quot;។&lt;ref name=PP/&gt;{{Rp|៥៧០–៥៧១}}  
លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖
{{Blockquote|&quot;ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។&quot;{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}}

ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ &quot;ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ&quot;។&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។&lt;ref&gt;{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ &quot;The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។&quot;&lt;/ref&gt;

ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។&lt;ref name=Tucker/&gt;

នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី &quot;៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ&quot; ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។&lt;ref name=Hastings/&gt; ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។&lt;ref name=Turner/&gt;{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}}

[[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ &quot;ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម&quot;។&lt;ref&gt;{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}&lt;/ref&gt;

==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣==
=== របបគ្រប់គ្រង ===
[[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]]
ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ &quot;លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]&quot;។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}&lt;/ref&gt; លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ &quot;បរិហារកុម្មុយនីស្ត&quot; ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។&lt;ref name=&quot;WarBegan&quot; /&gt; រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=174–178}}&lt;/ref&gt; ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។&lt;ref name=Kolko/&gt;{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។&lt;ref name=&quot;Collision&quot;&gt;{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៤–១៦}}

នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}}

=== កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ ===
{{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}}
នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា &quot;ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ&quot;។&lt;ref name=&quot;McNamera35&quot;&gt;{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}&lt;/ref&gt; នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}&lt;/ref&gt; ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១០៦}}&lt;ref name=&quot;WarBegan&quot; /&gt;

នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។&lt;ref name=Ang/&gt;{{Rp|៥៥–៥៨}}

==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ====
{{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}}
នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា &quot;មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង&quot; ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។&lt;ref name=Ang/&gt;{{Rp|៥៨}}  ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។&lt;ref name=&quot;Prados-1999&quot;&gt;{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២៤}}

បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត &quot;សង្គ្រាមប្រជាជន&quot; លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។&lt;ref name=&quot;Morrocco-1985&quot;&gt;{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}&lt;/ref&gt; ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។&lt;ref name=Ang/&gt;{{Rp|៧៦}}

==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣==
{{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}}
[[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]]
បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}&lt;/ref&gt;

គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|៣៦៩}}
[[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]]

ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}&lt;/ref&gt; នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១៣១}}

[[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។

===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម===
{{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}}
{{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}}
នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។&lt;ref name=&quot;Sheehan&quot;&gt;{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា &quot;ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់...&quot;។&lt;ref&gt;Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.&lt;/ref&gt;

នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។&lt;ref name=&quot;NPV 2018&quot;&gt;{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]]
មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន &quot;ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក&quot; ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}}

ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=119}}&lt;/ref&gt; [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣&lt;ref name=Herring/&gt;{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា &quot;វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ&quot;។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩==
{{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}}
ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ&lt;ref name=&quot;Karnow 1997 336_339&quot;&gt;{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}&lt;/ref&gt; ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។&lt;ref&gt;{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.&lt;/ref&gt;

===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង===
{{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}}
[[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]]
នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។&lt;ref name=Kolko/&gt;{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}&lt;/ref&gt; អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised  |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|២២២–២៤៤}}

ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}&lt;/ref&gt; ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}&lt;/ref&gt;

===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ===
{{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}}
ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។

ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។&lt;ref name=&quot;KiernanTaylor&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}&lt;/ref&gt; តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}}

===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤===
[[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]]

នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}&lt;/ref&gt; ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា &quot;ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់&quot;។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។&lt;ref name=&quot;Kahin&quot;&gt;{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}&lt;/ref&gt;

នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}&lt;/ref&gt; ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។&lt;ref name=&quot;McNeill&quot;&gt;{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |date=1993 |publisher=Allen &amp; Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។&lt;ref name=McNeill/&gt;{{Rp|៩៤}}

===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក===
{{See also|ពុទ្ធបះបោរ}}
[[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]]
នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}&lt;/ref&gt; ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|៣៤៩–៣៥១}}

ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖
*ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។
*ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។
*ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។&lt;ref&gt;United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.&lt;/ref&gt;

ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ  ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។&lt;ref&gt;United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.&lt;/ref&gt; ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=83–89}}&lt;/ref&gt; វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=193}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]]
សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}&lt;/ref&gt; ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}&lt;/ref&gt; ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។&lt;ref name=&quot;Ward&quot;&gt;{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៥៣–១៥៦}}

ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}}

==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត==
{{Main|ការវាយលុកតេត}}
[[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]]
[[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]]
នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}&lt;/ref&gt; ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] &quot;បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]&quot;។&lt;ref name=&quot;Wilson&quot;&gt;{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}&lt;/ref&gt; លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ&lt;ref name=&quot;Nguyen&quot;&gt;{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។&lt;ref name=Wilson/&gt; ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។&lt;ref name=Kolko/&gt;{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}}

នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។&lt;ref name=&quot;Trieu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}&lt;/ref&gt; បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។&lt;ref name=Trieu/&gt;​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។&lt;ref name=Ankony/&gt;{{Rp|១០៤}}&lt;ref name=Villard/&gt;{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}&lt;/ref&gt;

ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។&lt;ref&gt;Wheeler to President Johnson, &quot;Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements,&quot; February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}&lt;/ref&gt; សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}&lt;/ref&gt;

នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ  ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា &quot;និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា&quot; ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។&lt;ref&gt;{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's &quot;Talk-Fight&quot; Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}&lt;/ref&gt;

ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}}

ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}&lt;/ref&gt; នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨  តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។&lt;ref&gt;The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&amp;view=1up&amp;seq=108}}&lt;/ref&gt;

វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=198 }}&lt;/ref&gt;

==វៀតណាមនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២==
===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត===
លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ &quot;[[វៀតណាមនីយកម្ម]]&quot; ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}&lt;/ref&gt; ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}&lt;/ref&gt;

===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ===
[[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]]
នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}&lt;/ref&gt; ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ&lt;ref name=&quot;Currey&quot;&gt;{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។&lt;ref name=Nguyen/&gt;{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត&lt;ref name=Currey/&gt; ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។&lt;ref name=Currey/&gt;{{Rp|១៨៩}}

===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក===
[[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក&lt;ref name=&quot;Stewart&quot;&gt;{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}&lt;ref name=&quot;Daddis&quot;&gt;{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។&lt;ref name=&quot;Heinl&quot;&gt;{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។&lt;ref name=Heinl/&gt; ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}&lt;/ref&gt; និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។

===វៀតណាមនីយកម្ម===
{{See also|វៀតណាមនីយកម្ម}}
[[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]]
ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។&lt;ref name=&quot;upi1970&quot;&gt;{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}&lt;/ref&gt; ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​&lt;ref name=&quot;Wiest&quot;&gt;{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}&lt;/ref&gt; ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។&lt;ref name=Wiest/&gt;

នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។&lt;ref name=upi1970/&gt; នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=26|publisher=Cornell University Press }}&lt;/ref&gt; នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។&lt;ref name=Nguyen/&gt; នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។&lt;ref name=&quot;StantonVOB&quot;&gt;{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២៤០}}

===កម្ពុជា===
{{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}}
[[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]]
ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sihanouk |first1=Norodom |title=Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity |journal=Foreign Affairs |date=1958 |volume=36 |issue=4 |pages=582–586 |id={{ProQuest|198176909}} |doi=10.2307/20029312 |jstor=20029312 }}&lt;/ref&gt; ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់[[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] និង[[ផ្លូវលំសីហនុ]]ដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមីនុយ]] ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។

នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីអំណាច]]ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខ[[លន់ នល់]] ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sutsakhan |first=S. |url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse |date=1987 |publisher=United States Army Center of Military History |page=42 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=12 មេសា 2019 }}&lt;/ref&gt; មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Lipsman |first1=Samuel |url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 |title=The Vietnam Experience Fighting for time |last2=Doyle |first2=Edward |date=1983 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0-939526-07-9 |page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 145]}}&lt;/ref&gt; នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់[[ខ្មែរក្រហម]] ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោក[[នួន ជា]]។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា &quot;នួន ជាបាន​ស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ&quot;។&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.4324/9780203790847 |title=Genocide in Cambodia and Rwanda |date=2017 |isbn=978-0-203-79084-7 |editor-first1=Susan E. |editor-last1=Cook |page=54 }}&lt;/ref&gt; កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការចេនឡា ២]] ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។

ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមាន[[បញ្ជីរាយបាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមវៀតណាម|បាតុកម្មតវ៉ា]]ផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍]] ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។&lt;ref name=Daddis/&gt;{{Rp|១២៨–១២៩}} យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល]] នោះ។

===ឡាវ===
{{Main|ប្រតិបត្តិការខូម្មែនដូហាន់ត៍|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩}}
ដោយមើល​ឃើញពី​ភាពជោគជ័យ​របស់​កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅ​កម្ពុជា និង​ដើម្បីតេស្តសាកល្បង​​កម្មវិធី​វៀតណាម​នីយកម្មបន្ថែមទៀត​ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើម[[​ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩]] នៅ​កំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១ ក្នុងគោលដៅវាយបណ្ដាច់​ផ្លូវលំ​ហូជីមិញ។ នេះក៏​ជា​លើកដំបូង​ផង​ដែរ ដែលយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបាន​ធ្វើតេស្ត​សាកល្បងប្រើកងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​រួម​របស់ខ្លួន​នៅលើសមរភូមិ។&lt;ref name=Nguyen/&gt;{{Rp|}} ពីរបីថ្ងៃដំបូងៗនៃប្រតិបត្តិកានេះ កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានទទួលជោគជ័យច្រើន ប៉ុន្តែក្រោយមក កម្លាំងរុញប្រយុទ្ធពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមចុះថមថយក្រោយពីទាហានវៀតណាមខាងជើងបានវាយតបបកមកវិញ។ ធៀវបានបញ្ជាឱ្យបញ្ឈប់ដំណើររុញច្រានបន្តទៅមុខទៀត ដែលជាហេតុនាំឱ្យកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងការឡោមព័ទ្ធដោយកងពលរថពាសដែកវៀតណាមខាងជើង។{{Sfn|Willbanks|2014|p=89}}

ធៀវបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងអាកាសវាយប្រហារលើចំណុចបំបែកផ្លូវលំហូជីមិញនៅស្រុកសេពុញរួចចាំដកថយចេញវិញ ថ្វីបើកម្លាំងខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងសត្រូវដែលមានចំនួនច្រើនជាងរហូតដល់ទៅបួនដងក៏ដោយ។ ខណៈពេលកំពុងតែដកថយ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយបកលើកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេកើតការស្លន់ស្លោ ហើយជាលទ្ធផល ប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានសត្រូវចាប់បាន ឬសម្លាប់ចោល ហើយពាក់កណ្តាលនៃឧទ្ធម្ភាគចក្រវៀតណាមខាងត្បូង/អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់។ ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ និងជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៅទន់ជ្រាយរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Karnow|1997|pp=644–645}}

===យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២===
[[File:DRVA.jpg|thumb|សកម្មភាពបាញ់កាំភ្លើងធំដោយកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមសម្ដៅចូលទីតាំងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងក្បែរក្រុងកនទូម ឆ្នាំ១៩៧២]]
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ វៀតណាមខាងជើងបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមអនុសញ្ញាដោយលើកទ័ពប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ និងរថក្រោះរាប់រយគ្រឿង[[យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ|វាយឈ្លានពាន]]ចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាខេត្តភាគខាងជើងរបស់វៀតណាមខាងត្បូង និងបានវាយចេញពីប្រទេសកម្ពុជាសម្ដៅទៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយគំរាមហែកវៀតណាមខាងត្បូងជាពីរ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងនិងត្បូង  ជាពិសេសនៅ[[សមរភូមិអានលុក]] និង[[សមរភូមិកនទូម|កនទូម]]។{{Sfn|Hastings|2018|p=610-630}} 

ទោះជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំពុងដកទ័ពចេញពីវៀតណាមក៏ដោយក៏អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាតាមផ្លូវអាកាសដើម្បីការពារកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដែរ ដោយគេច្រើនស្គាល់ជំនួយនោះថា [[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ]]។ នៅទីបំផុត ប្រតិបត្តិការនេះក៏បានផ្អាកបន្ទាប់ពីគេសង្កេតឃើញថាមានចំនួនទាហាននិងជនស៊ីវិលទាំងសងខាងស្លាប់របួសច្រើនពេករហូតដល់ទៅជាង ២០០,០០០ នាក់ឯណោះ។{{sfn|Hastings|2018|pp=606–637}} ដោយឡែក កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកវិញបានចាប់ផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការផុកឃីតម៉ានីយ៍|ប្រតិបត្តិការទម្លាក់មីនសមុទ្រ]]នៅក្បែរកំពង់ផែទីក្រុង[[ហាយហ្វង]]នៅក្នុងខែឧសភាក្នុងគោលបំណងបិទបង្ខាំងផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ពីបរទេសចូលវៀតណាមតាមច្រកសមុទ្រ។&lt;ref&gt;{{Cite web |last=magazine |first=Marcelo Ribeiro da Silva, Vietnam |date=2020-01-14 |title=Inside America's daring plan to mine Haiphong Harbor |url=https://www.navytimes.com/news/your-navy/2020/01/14/inside-americas-daring-plan-to-mine-haiphong-harbor/ |access-date=2026-04-22 |website=Navy Times }}&lt;/ref&gt;
[[File:СВС у обломков сбитого Б-52 в окрестностях Ханоя 23.12.1972 (1).jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាយោធាសូវៀតកំពុងត្រួតពិនិត្យកម្ទេចកម្ទីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអាមេរិកប្រភេទប៊ី-៥២ ដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់នៅជិតទីក្រុងហាណូយ]]

នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ សកម្មភាពយោធារបស់អាមេរិកទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាងក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាចុះ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា។&lt;ref name=Ward/&gt;{{Rp|៥០៨–៥១៣}} កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបិទបញ្ចប់ការចូលប្រឡូកដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាម ក៏ដូចជាបង្កើតបទឈប់បាញ់រវាងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតណាមខាងត្បូង ធានានូវបូរណភាពទឹកដីវៀតណាមក្រោមសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោត ឬដំណោះស្រាយនយោបាយរវាង រ.ប.ប. និងវៀតណាមខាងត្បូង អនុញ្ញាតឱ្យទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ២០០,០០០ នាក់បន្តឈរជើងនៅទីតាំងពួកគេកាន់កាប់នៃវៀតណាមខាងត្បូង និងយល់ព្រមលើការដោះដូរឈ្លើយសឹក។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះផងដែរបានកំណត់រយៈពេល ៦០ ថ្ងៃដើម្បីឱ្យអាមេរិកដកកម្លាំងខ្លួនចេញទាំងអស់&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-470-82181-7 |pages=193–194}}&lt;/ref&gt; ហើយទីបំផុតនៅខែមីនា កងកម្លាំងយោធាអាមេរិកទាំងប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាមដូចការកំណត់ពិតមែន។&lt;ref name=Herring/&gt;{{Rp|២៦០}}

==ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥==
[[File:Hanoi-taxi-march1973.jpg|thumb|ឈ្លើយសឹកអាមេរិកដែលទើបតែងបានដោះលែងចេញពីជំរុំឃុំឃាំងវៀតណាមខាងជើង ឆ្នាំ១៩៧៣]]
មុននឹងបទឈប់បាញ់ចូលធរមានក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ភាគីទាំងពីរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមកាន់កាប់ទឹកដីតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។ តែយ៉ាងណា​ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅតែបន្តទោះជាបទឈប់បាញ់បានចូលធរមានហើយក្ដី។&lt;ref name=Ward/&gt;{{Rp|៥០៨–៥១៣}}

មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ ប៉ុន្តែទីក្រុងសៃហ្គន ដោយប្រើប្រាស់ជំនួយអាមេរិកដែលបានបញ្ជូនមកនៅមុនពេលបទឈប់បាញ់ បានចាប់ផ្តើមវាយច្រានកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងចេញពីទឹកដីខ្លួនបណ្ដើរៗ។ យោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]] ដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង វៀតណាមខាងជើងបានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ដោយគ្មានការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីអាមេរិកទៀត អាជ្ញាធរវៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត។ ប្រព័ន្ធភស្តុភារនឹងសម្រួលឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅកំឡុងរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៥–៧៦។ លោកវ៉ាន់ចាបានគណនាថា នេះគឺជាឱកាសចុងក្រោយរបស់ហាណូយក្នុងការវាយប្រហារ មុនពេលកងទ័ពសៃហ្គនអាចពង្រឹងហ្វឹកហ្វឺនសមត្ថភាពខ្លួនបាន។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ទីបំផុត វៀតណាមខាងជើងក៏បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកនោះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់កាលរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំមុនមកវិញ។

[[File:Victory Central Highlands.jpg|thumb|upright=.8|វិមានរំលឹកអនុស្សាវរីយនៃយុទ្ធនាការ[[បួនម៉ាធួត]]ឆ្នាំ១៩៧៤ បង្ហាញពីការពលីរបស់[[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ទាហានម៉ុងតាញ៉ា]]នៃ[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]] រួមជាមួយនឹង[[រថក្រោះតេ-៥៤/តេ-៥៥|រថក្រោះតេ-៥៤]]]]
នៅវៀតណាមខាងត្បូង ការដកខ្លួនរបស់អាមេរិកនិង[[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានរង្គោះរង្គាយសេដ្ឋកិច្ចជាតិខ្លួនដែលទម្លាប់ពឹងលើជំនួយ និងវត្តមានកងទ័ពអាមេរិក។ ក្រោយការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលបានបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បាត់បង់ជីវិត លោកធៀវបានប្រកាសនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពលែងមានសុពលភាពតទៀតហើយ។ នៅកំឡុងបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់របួសខាងវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅ ២៥,០០០ នាក់។&lt;ref&gt;{{Cite web|title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed |archive-date=20 January 2013|access-date=23 April 2026|publisher=History.com}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Hastings|2018|pp=683}}{{Rp|៦៨៣}} លោក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]]បានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក សភាអាមេរិកបានសម្រេចកាត់បន្ថយជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់វៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំ មកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារអាមេរិក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សភាក៏បានបោះឆ្នោតអនុម័តលើការរឹតបន្តឹងជំនួយមូលនិធិទាំងឡាយជាដំណាក់ៗនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៧៥ ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្តាច់ជំនួយមូលនិធិទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ១៩៧៦។{{sfn|Hastings|2018|p=686}}

==ចំណារពន្យល់==
{{reflist|group=ស}}

==ឯកសារយោង==
===អាគតដ្ឋាន===
{{reflist}}</text>
      <sha1>rhpt589ixdjsjbe4udbeaj8bkisx91l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>334603</id>
      <parentid>334598</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T03:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheRandomGoober</username>
        <id>27248</id>
      </contributor>
      <comment>/* ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥ */</comment>
      <origin>334603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="252034" sha1="q5ioisqb25ikp59gb3vj621r2bp8qgz" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict    =  សង្គ្រាមវៀតណាម&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}&lt;/small&gt;
|partof      = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]]
|image       ={{Multiple image
| image1            = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg
| caption1          =  [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០
| image2            = Pavnbattle.jpg
| caption2          = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦
| image3            = Hue Massacre Interment.jpg
| caption3          = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨  
| image4            = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif
| caption4          = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧
| image5            = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg
| caption5          = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦
| image6            = Saigon Execution.jpg
| caption6          = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨
| width             = 180
| perrow            = 1/2/2/1
| border            = infobox
| total_width       = 300
}}
|date        = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥&lt;ref group=A name=&quot;start date&quot; /&gt;&amp;nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥&lt;br&gt;(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ)
|place       = {{flatlist|
* [[វៀតណាមខាងត្បូង]]
* [[វៀតណាមខាងជើង]]
* [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]]
* [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]
* [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]
* [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}}
|territory   = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}}
|result      = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]]
|combatant1  = {{Plainlist}}
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]]
* {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]]
* {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]]
* {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]]
* {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]
* {{flag|ចិន}}
* {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}}
* {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}}
{{Endplainlist}}
|combatant2  = {{Plainlist}}
* {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} 
* {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}}
* {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}}
* {{flag|អូស្ត្រាលី}}
* {{flag|នូវែលសេឡង់}}
* {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩)
* {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​
* {{flag|ថៃ}} ​
* {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}}
* {{flag|តៃវ៉ាន់}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}&lt;/ref&gt;
{{Endplainlist}}
|strength2   = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)'''
{{Plainlist}}
* {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖&lt;br /&gt;៨៥០,០០០ ១៩៦៨)&lt;br /&gt;១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf|archive-date=February 2, 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖&lt;br /&gt;សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម&lt;br /&gt;៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|xlv}}
* {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖&lt;br /&gt;២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}}
* {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖&lt;br /&gt;៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖&lt;br /&gt;៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០)
* {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)&lt;br /&gt;(នៅវៀតណាម&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026&lt;/ref&gt; និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}}
* {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប&lt;br /&gt;(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&amp;M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨&lt;ref name=Blackburn&gt;{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's &quot;More Flage&quot;: The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}&lt;/ref&gt;{{rp|158}}
* {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១
{{Endplainlist}}
|strength1   = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)'''
{{Plainlist}}
* {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖&lt;br /&gt;៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។&lt;ref&gt;{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. &quot;By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers.&quot;&lt;/ref&gt;}}
* {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖&lt;br /&gt;~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖&lt;br /&gt;១៧០,០០០ (១៩៦៨)&lt;br /&gt;សរុប ៣២០,០០០&lt;ref name=&quot;Toledo Blade 320,000 Chinese troops&quot;&gt;{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&amp;dat=19890516&amp;id=HkRPAAAAIBAJ&amp;pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&amp;dat=19890516&amp;id=HkRPAAAAIBAJ&amp;pg=3769,1925460 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roy&quot;&gt;{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Womack&quot;&gt;{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖&lt;br /&gt;៧០,០០០ (១៩៧២)&lt;ref name=&quot;Tucker&quot;&gt;{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}&lt;/ref&gt;{{Rp|376}}
* {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':&lt;br /&gt;៤៨,០០០ (១៩៧០)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០&lt;ref&gt;{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=171}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}&lt;/ref&gt;
{{Endplainlist}}
|commander2  = {{Plainlist}}
* {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}}
* {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]
* {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}}
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]
* {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]
* [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']]
{{Endplainlist}}
|commander1  = {{Plainlist}}
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]]
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]]
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] 
* {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]
* {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]]
* [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']]
{{Endplainlist}}
|casualties2 = {{Plainlist}}
* '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖&lt;br /&gt;'''ស្លាប់៖'''&lt;br/&gt;១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)&lt;ref name=Hirschman/&gt;&lt;ref name=&quot;Lewy&quot;&gt;{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}&lt;/ref&gt;{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}&lt;br /&gt;៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)&lt;ref name=&quot;Rummel&quot;&gt;{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}&lt;/ref&gt;(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)&lt;ref name=&quot;Clarke&quot;&gt;{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}&lt;/ref&gt;{{Rp|275}}&lt;br/&gt;'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|}}&lt;br /&gt;'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖&lt;br /&gt;៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref name=&quot;2new&quot;&gt;{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}&lt;/ref&gt; (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)&lt;ref&gt;{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile &quot;Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស&lt;ref name=&quot;USd&amp;w&quot; group=&quot;ស&quot; /&gt;
* '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ
* '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន
* '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|}}
* '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន&lt;ref&gt;{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}&lt;/ref&gt; ៦៤ នាក់បានរងរបួស&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}&lt;/ref&gt;
{{Endplainlist}}
'''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប&lt;br /&gt;៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''&lt;br /&gt;'''ចំនួនយោធិនរបួស៖&lt;br /&gt;≈១,៣៤០,០០០+'''&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|}}&lt;br /&gt;'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖&lt;br /&gt; ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)'''
|casualties1 = {{Plainlist}}
* {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖&lt;br /&gt;'''ស្លាប់'''៖&lt;br/&gt;៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|176}}&lt;ref name=&quot;Hirschman&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Lewy/&gt;{{Rp|450–453}}&lt;ref name=bfvietnam&gt;{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)&lt;ref name=&quot;Moyar, Mark&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chuyen&quot;&gt;{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VNMOD&quot;&gt;{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |trans-title=The work of searching and collecting the remains of martyrs from now to 2020 and the next |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប&lt;ref name=Hirschman/&gt;&lt;ref name=Lewy/&gt;{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}&lt;ref name=Hirschman/&gt;&lt;ref name=Lewy/&gt;{{Rp|450–451}}&lt;br /&gt;'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)&lt;ref name=&quot;Moyar, Mark&quot;&gt;Moyar, Mark. &quot;Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968&quot;. Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: &quot;Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from &quot;Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, &quot;downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស&lt;ref name=&quot;Hastings&quot;&gt;{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}&lt;/ref&gt;{{Rp|739}}
* '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ
* '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ
* '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស&lt;ref name=Womack/&gt;
* '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}&lt;/ref&gt;
* '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref&gt;{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}&lt;/ref&gt;
'''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖&lt;br /&gt;≈១,១០០,០០០'''&lt;br /&gt;'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប&lt;br /&gt;≈៦០៤,២០០'''&lt;br /&gt;(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]])
{{Endplainlist}}
|casualties3 = {{Plainlist}}
* '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០&lt;ref name=Lewy/&gt;{{Rp|450–453}}&lt;ref name=&quot;Shenon&quot;&gt;{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Obermeyer&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}&lt;/ref&gt;
* '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០&lt;ref name=Hirschman/&gt;–៣,០១០,០០០&lt;ref name=Obermeyer/&gt;
* '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០&lt;ref name=&quot;Heuveline&quot;&gt;{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=102–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Banister&quot;&gt;{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sliwinski&quot;&gt;{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}&lt;/ref&gt;
* '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០&lt;ref name=Obermeyer/&gt;
* '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤
* '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤
* សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម &lt;br&gt;
ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]]
{{Endplainlist}}
}}
'''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}&lt;/ref&gt;  សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។&lt;ref name=&quot;Miller 2024&quot;&gt;{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}&lt;/ref&gt; អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ 

បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។

បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។

ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។

សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។

ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។&lt;ref name=&quot;Falk-1973&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chiarini-2022&quot; /&gt; ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។&lt;ref name=&quot;Kolko&quot;&gt;{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៤៤–១៤៥}}&lt;ref name=&quot;Westing-1984&quot;&gt;{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor &amp; Francis |pages=5ff}}&lt;/ref&gt; ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}&lt;/ref&gt;

==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម==
ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។

តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។&lt;ref&gt;Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).&lt;/ref&gt; ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា  ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។&lt;ref&gt;{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp;amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}&lt;/ref&gt;

អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។

==សាវតារ==
'''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}'''
វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។{{sfn|Tran|2022|pages=5–19}}{{sfn|Goscha|2016|pages=135–136, 170–181, 206}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។&lt;ref name=&quot;Umair Mirza-2017&quot;&gt;{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}&lt;/ref&gt;

ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០&lt;ref name=&quot;Reilly ori&quot;&gt;{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}&lt;br /&gt;{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}&lt;/ref&gt; ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ&lt;ref name=&quot;Tran &amp; Vu 2022&quot;&gt;{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}&lt;/ref&gt; ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។&lt;ref name=&quot;Vu 2019&quot;&gt;{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}&lt;/ref&gt; ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។&lt;ref name=&quot;Asselin 2023&quot;&gt;{{Cite journal &lt;!-- Deny Citation Bot--&gt;|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៥១៥}}

===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន===
{{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}}
[[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]]
នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។&lt;ref name=&quot;Jen 2024&quot;&gt;{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}&lt;/ref&gt; លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។&lt;ref name=&quot;Umair Mirza-2017&quot; /&gt; ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kinzer-2013&quot; /&gt; ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}&lt;/ref&gt; ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។{{sfn|Goscha|2016|pages=194–197}}

នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}&lt;/ref&gt; ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។&lt;ref name=&quot;Guillemot 2019&quot;&gt;{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the &quot;Fascist&quot; Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945  |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &amp;#124; Guerre d'Indochine &amp;#124; 23 SEPTEMBER 1945}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars &amp; Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}&lt;/ref&gt; ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។

===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ===
{{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}}
[[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា &quot;ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់&quot; របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]]
ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។&lt;ref name=&quot;Guillemot 2004&quot;&gt;{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kort|2017|pages=62–63, 81–85}}{{sfn|Tran|2022|pages=24–30}}&lt;ref name=&quot;Marr 2013&quot;&gt;{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}&lt;ref name=&quot;Guillemot 2004&quot;/&gt;{{Rp|២០៥–២០៧}}&lt;ref name=&quot;Reilly 2018&quot;&gt;{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៧៥–១៧៧}}&lt;ref name=&quot;Tran 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៦៩៩–៧០០}}

បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់{{sfn|Kort|2017|page=85}}{{sfn|Tran|2022|page=27}} ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 238–241}}&lt;ref name=&quot;Reilly 2018&quot;/&gt;{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 245–248}} ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។&lt;ref name=&quot;McHale 2004&quot;&gt;{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vu 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hoang 2009&quot;&gt;{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}&lt;/ref&gt;

នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&amp;pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&amp;pg=PA194 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។&lt;ref name=&quot;McNamara&quot;&gt;{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។

ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។&lt;ref name=&quot;Ang&quot;&gt;{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|២៦}}&lt;ref name=&quot;HistoryPlace&quot;&gt;{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}&lt;/ref&gt; នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.&lt;ref name=&quot;Herring&quot;&gt;{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៣៥}}

====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ====
{{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}}
នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}}

ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។&lt;ref name=&quot;Maclear&quot;&gt;{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hastings&quot; /&gt;{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។&lt;ref name=&quot;Maclear&quot; /&gt; ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។&lt;ref name=&quot;Tucker&quot; /&gt;{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម&lt;ref name=&quot;Hastings&quot; /&gt;{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។&lt;ref name=&quot;Gravel&quot;&gt;{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}&lt;/ref&gt;

នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==សម័យអន្តរកាល==
[[File:Gen-commons.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]]
វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។&lt;ref name=&quot;Kinzer-2013&quot;&gt;{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}&lt;/ref&gt;

ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៩៦}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។{{sfn|Goscha|2016|pages=280}} ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។&lt;ref name=Kolko/&gt;{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។&lt;ref name=Ang/&gt;{{Rp|១៤}}

[[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]]
នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។&lt;ref name=&quot;Turner&quot;&gt;{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៤៣}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Courtois&quot;&gt;{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}&lt;/ref&gt;{{Rp|៥៦៩}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=340}}&lt;/ref&gt; ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=103 }}&lt;/ref&gt;  នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី &quot;ភាពហួសហេតុ&quot;ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|៩៩–១០០}}

នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]&lt;ref name=&quot;PP&quot;&gt;{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ &quot;គណៈកម្មាការតំបន់&quot;។&lt;ref name=PP/&gt;{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ &quot;ផែនការអាមេរិក&quot; ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។&lt;ref name=PP/&gt;{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។&lt;ref name=PP/&gt;{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ &quot;ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ&quot;។&lt;ref name=PP/&gt;{{Rp|៥៧០–៥៧១}}  
លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖
{{Blockquote|&quot;ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។&quot;{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}}

ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ &quot;ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ&quot;។&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។&lt;ref&gt;{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ &quot;The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។&quot;&lt;/ref&gt;

ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។&lt;ref name=Tucker/&gt;

នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី &quot;៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ&quot; ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។&lt;ref name=Hastings/&gt; ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។&lt;ref name=Turner/&gt;{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}}

[[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ &quot;ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម&quot;។&lt;ref&gt;{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}&lt;/ref&gt;

==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣==
=== របបគ្រប់គ្រង ===
[[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]]
ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ &quot;លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]&quot;។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}&lt;/ref&gt; លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ &quot;បរិហារកុម្មុយនីស្ត&quot; ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។&lt;ref name=&quot;WarBegan&quot; /&gt; រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=174–178}}&lt;/ref&gt; ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។&lt;ref name=Kolko/&gt;{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។&lt;ref name=&quot;Collision&quot;&gt;{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៤–១៦}}

នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}}

=== កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ ===
{{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}}
នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា &quot;ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ&quot;។&lt;ref name=&quot;McNamera35&quot;&gt;{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}&lt;/ref&gt; នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}&lt;/ref&gt; ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១០៦}}&lt;ref name=&quot;WarBegan&quot; /&gt;

នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។&lt;ref name=Ang/&gt;{{Rp|៥៥–៥៨}}

==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ====
{{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}}
នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា &quot;មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង&quot; ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។&lt;ref name=Ang/&gt;{{Rp|៥៨}}  ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។&lt;ref name=&quot;Prados-1999&quot;&gt;{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២៤}}

បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត &quot;សង្គ្រាមប្រជាជន&quot; លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។&lt;ref name=&quot;Morrocco-1985&quot;&gt;{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}&lt;/ref&gt; ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។&lt;ref name=Ang/&gt;{{Rp|៧៦}}

==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣==
{{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}}
[[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]]
បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}&lt;/ref&gt;

គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|៣៦៩}}
[[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]]

ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}&lt;/ref&gt; នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។&lt;ref name=Hastings/&gt;{{Rp|១៣១}}

[[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។&lt;ref name=Tucker/&gt;{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។

===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម===
{{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}}
{{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}}
នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។&lt;ref name=&quot;Sheehan&quot;&gt;{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា &quot;ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់...&quot;។&lt;ref&gt;Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.&lt;/ref&gt;

នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។&lt;ref name=&quot;NPV 2018&quot;&gt;{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]]
មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន &quot;ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក&quot; ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}}

ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=119}}&lt;/ref&gt; [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣&lt;ref name=Herring/&gt;{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា &quot;វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ&quot;។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩==
{{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}}
ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ&lt;ref name=&quot;Karnow 1997 336_339&quot;&gt;{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}&lt;/ref&gt; ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។&lt;ref&gt;{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.&lt;/ref&gt;

===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង===
{{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}}
[[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]]
នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។&lt;ref name=Kolko/&gt;{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}&lt;/ref&gt; អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised  |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|២២២–២៤៤}}

ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}&lt;/ref&gt; ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}&lt;/ref&gt;

===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ===
{{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}}
ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។

ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។&lt;ref name=&quot;KiernanTaylor&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}&lt;/ref&gt; តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}}

===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤===
[[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]]

នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}&lt;/ref&gt; ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា &quot;ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់&quot;។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។&lt;ref name=&quot;Kahin&quot;&gt;{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}&lt;/ref&gt;

នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}&lt;/ref&gt; ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។&lt;ref name=&quot;McNeill&quot;&gt;{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |date=1993 |publisher=Allen &amp; Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។&lt;ref name=McNeill/&gt;{{Rp|៩៤}}

===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក===
{{See also|ពុទ្ធបះបោរ}}
[[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]]
នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}&lt;/ref&gt; ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|៣៤៩–៣៥១}}

ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖
*ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។
*ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។
*ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។&lt;ref&gt;United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.&lt;/ref&gt;

ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ  ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។&lt;ref&gt;United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.&lt;/ref&gt; ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=83–89}}&lt;/ref&gt; វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=193}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]]
សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}&lt;/ref&gt; ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}&lt;/ref&gt; ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។&lt;ref name=&quot;Ward&quot;&gt;{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៥៣–១៥៦}}

ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}}

==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត==
{{Main|ការវាយលុកតេត}}
[[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]]
[[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]]
នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}&lt;/ref&gt; ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] &quot;បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]&quot;។&lt;ref name=&quot;Wilson&quot;&gt;{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}&lt;/ref&gt; លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ&lt;ref name=&quot;Nguyen&quot;&gt;{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។&lt;ref name=McNamara/&gt;{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។&lt;ref name=Wilson/&gt; ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។&lt;ref name=Kolko/&gt;{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}}

នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។&lt;ref name=&quot;Trieu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}&lt;/ref&gt; បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។&lt;ref name=Trieu/&gt;​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។&lt;ref name=Ankony/&gt;{{Rp|១០៤}}&lt;ref name=Villard/&gt;{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}&lt;/ref&gt;

ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។&lt;ref&gt;Wheeler to President Johnson, &quot;Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements,&quot; February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}&lt;/ref&gt; សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}&lt;/ref&gt;

នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ  ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា &quot;និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា&quot; ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។&lt;ref&gt;{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's &quot;Talk-Fight&quot; Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}&lt;/ref&gt;

ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}}

ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}&lt;/ref&gt; នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨  តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។&lt;ref&gt;The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&amp;view=1up&amp;seq=108}}&lt;/ref&gt;

វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=198 }}&lt;/ref&gt;

==វៀតណាមនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២==
===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត===
លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ &quot;[[វៀតណាមនីយកម្ម]]&quot; ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}&lt;/ref&gt; ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}&lt;/ref&gt;

===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ===
[[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]]
នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}&lt;/ref&gt; ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ&lt;ref name=&quot;Currey&quot;&gt;{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។&lt;ref name=Nguyen/&gt;{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត&lt;ref name=Currey/&gt; ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។&lt;ref name=Currey/&gt;{{Rp|១៨៩}}

===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក===
[[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក&lt;ref name=&quot;Stewart&quot;&gt;{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}&lt;ref name=&quot;Daddis&quot;&gt;{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}&lt;/ref&gt;{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។&lt;ref name=&quot;Heinl&quot;&gt;{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។&lt;ref name=Heinl/&gt; ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}&lt;/ref&gt; និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។

===វៀតណាមនីយកម្ម===
{{See also|វៀតណាមនីយកម្ម}}
[[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]]
ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។&lt;ref name=&quot;upi1970&quot;&gt;{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}&lt;/ref&gt; ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​&lt;ref name=&quot;Wiest&quot;&gt;{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}&lt;/ref&gt; ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។&lt;ref name=Wiest/&gt;

នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។&lt;ref name=upi1970/&gt; នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=26|publisher=Cornell University Press }}&lt;/ref&gt; នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។&lt;ref name=Nguyen/&gt; នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។&lt;ref name=&quot;StantonVOB&quot;&gt;{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}&lt;/ref&gt;{{Rp|២៤០}}

===កម្ពុជា===
{{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}}
[[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]]
ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sihanouk |first1=Norodom |title=Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity |journal=Foreign Affairs |date=1958 |volume=36 |issue=4 |pages=582–586 |id={{ProQuest|198176909}} |doi=10.2307/20029312 |jstor=20029312 }}&lt;/ref&gt; ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់[[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] និង[[ផ្លូវលំសីហនុ]]ដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមីនុយ]] ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។

នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីអំណាច]]ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខ[[លន់ នល់]] ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sutsakhan |first=S. |url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse |date=1987 |publisher=United States Army Center of Military History |page=42 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=12 មេសា 2019 }}&lt;/ref&gt; មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Lipsman |first1=Samuel |url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 |title=The Vietnam Experience Fighting for time |last2=Doyle |first2=Edward |date=1983 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0-939526-07-9 |page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 145]}}&lt;/ref&gt; នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់[[ខ្មែរក្រហម]] ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោក[[នួន ជា]]។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា &quot;នួន ជាបាន​ស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ&quot;។&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.4324/9780203790847 |title=Genocide in Cambodia and Rwanda |date=2017 |isbn=978-0-203-79084-7 |editor-first1=Susan E. |editor-last1=Cook |page=54 }}&lt;/ref&gt; កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការចេនឡា ២]] ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។

ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមាន[[បញ្ជីរាយបាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមវៀតណាម|បាតុកម្មតវ៉ា]]ផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍]] ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។&lt;ref name=Daddis/&gt;{{Rp|១២៨–១២៩}} យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល]] នោះ។

===ឡាវ===
{{Main|ប្រតិបត្តិការខូម្មែនដូហាន់ត៍|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩}}
ដោយមើល​ឃើញពី​ភាពជោគជ័យ​របស់​កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅ​កម្ពុជា និង​ដើម្បីតេស្តសាកល្បង​​កម្មវិធី​វៀតណាម​នីយកម្មបន្ថែមទៀត​ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើម[[​ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩]] នៅ​កំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១ ក្នុងគោលដៅវាយបណ្ដាច់​ផ្លូវលំ​ហូជីមិញ។ នេះក៏​ជា​លើកដំបូង​ផង​ដែរ ដែលយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបាន​ធ្វើតេស្ត​សាកល្បងប្រើកងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​រួម​របស់ខ្លួន​នៅលើសមរភូមិ។&lt;ref name=Nguyen/&gt;{{Rp|}} ពីរបីថ្ងៃដំបូងៗនៃប្រតិបត្តិកានេះ កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានទទួលជោគជ័យច្រើន ប៉ុន្តែក្រោយមក កម្លាំងរុញប្រយុទ្ធពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមចុះថមថយក្រោយពីទាហានវៀតណាមខាងជើងបានវាយតបបកមកវិញ។ ធៀវបានបញ្ជាឱ្យបញ្ឈប់ដំណើររុញច្រានបន្តទៅមុខទៀត ដែលជាហេតុនាំឱ្យកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងការឡោមព័ទ្ធដោយកងពលរថពាសដែកវៀតណាមខាងជើង។{{Sfn|Willbanks|2014|p=89}}

ធៀវបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងអាកាសវាយប្រហារលើចំណុចបំបែកផ្លូវលំហូជីមិញនៅស្រុកសេពុញរួចចាំដកថយចេញវិញ ថ្វីបើកម្លាំងខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងសត្រូវដែលមានចំនួនច្រើនជាងរហូតដល់ទៅបួនដងក៏ដោយ។ ខណៈពេលកំពុងតែដកថយ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយបកលើកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេកើតការស្លន់ស្លោ ហើយជាលទ្ធផល ប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានសត្រូវចាប់បាន ឬសម្លាប់ចោល ហើយពាក់កណ្តាលនៃឧទ្ធម្ភាគចក្រវៀតណាមខាងត្បូង/អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់។ ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ និងជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៅទន់ជ្រាយរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Karnow|1997|pp=644–645}}

===យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២===
[[File:DRVA.jpg|thumb|សកម្មភាពបាញ់កាំភ្លើងធំដោយកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមសម្ដៅចូលទីតាំងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងក្បែរក្រុងកនទូម ឆ្នាំ១៩៧២]]
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ វៀតណាមខាងជើងបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមអនុសញ្ញាដោយលើកទ័ពប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ និងរថក្រោះរាប់រយគ្រឿង[[យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ|វាយឈ្លានពាន]]ចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាខេត្តភាគខាងជើងរបស់វៀតណាមខាងត្បូង និងបានវាយចេញពីប្រទេសកម្ពុជាសម្ដៅទៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយគំរាមហែកវៀតណាមខាងត្បូងជាពីរ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងនិងត្បូង  ជាពិសេសនៅ[[សមរភូមិអានលុក]] និង[[សមរភូមិកនទូម|កនទូម]]។{{Sfn|Hastings|2018|p=610-630}} 

ទោះជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំពុងដកទ័ពចេញពីវៀតណាមក៏ដោយក៏អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាតាមផ្លូវអាកាសដើម្បីការពារកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដែរ ដោយគេច្រើនស្គាល់ជំនួយនោះថា [[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ]]។ នៅទីបំផុត ប្រតិបត្តិការនេះក៏បានផ្អាកបន្ទាប់ពីគេសង្កេតឃើញថាមានចំនួនទាហាននិងជនស៊ីវិលទាំងសងខាងស្លាប់របួសច្រើនពេករហូតដល់ទៅជាង ២០០,០០០ នាក់ឯណោះ។{{sfn|Hastings|2018|pp=606–637}} ដោយឡែក កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកវិញបានចាប់ផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការផុកឃីតម៉ានីយ៍|ប្រតិបត្តិការទម្លាក់មីនសមុទ្រ]]នៅក្បែរកំពង់ផែទីក្រុង[[ហាយហ្វង]]នៅក្នុងខែឧសភាក្នុងគោលបំណងបិទបង្ខាំងផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ពីបរទេសចូលវៀតណាមតាមច្រកសមុទ្រ។&lt;ref&gt;{{Cite web |last=magazine |first=Marcelo Ribeiro da Silva, Vietnam |date=2020-01-14 |title=Inside America's daring plan to mine Haiphong Harbor |url=https://www.navytimes.com/news/your-navy/2020/01/14/inside-americas-daring-plan-to-mine-haiphong-harbor/ |access-date=2026-04-22 |website=Navy Times }}&lt;/ref&gt;
[[File:СВС у обломков сбитого Б-52 в окрестностях Ханоя 23.12.1972 (1).jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាយោធាសូវៀតកំពុងត្រួតពិនិត្យកម្ទេចកម្ទីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអាមេរិកប្រភេទប៊ី-៥២ ដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់នៅជិតទីក្រុងហាណូយ]]

នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ សកម្មភាពយោធារបស់អាមេរិកទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាងក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាចុះ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា។&lt;ref name=Ward/&gt;{{Rp|៥០៨–៥១៣}} កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបិទបញ្ចប់ការចូលប្រឡូកដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាម ក៏ដូចជាបង្កើតបទឈប់បាញ់រវាងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតណាមខាងត្បូង ធានានូវបូរណភាពទឹកដីវៀតណាមក្រោមសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោត ឬដំណោះស្រាយនយោបាយរវាង រ.ប.ប. និងវៀតណាមខាងត្បូង អនុញ្ញាតឱ្យទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ២០០,០០០ នាក់បន្តឈរជើងនៅទីតាំងពួកគេកាន់កាប់នៃវៀតណាមខាងត្បូង និងយល់ព្រមលើការដោះដូរឈ្លើយសឹក។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះផងដែរបានកំណត់រយៈពេល ៦០ ថ្ងៃដើម្បីឱ្យអាមេរិកដកកម្លាំងខ្លួនចេញទាំងអស់&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-470-82181-7 |pages=193–194}}&lt;/ref&gt; ហើយទីបំផុតនៅខែមីនា កងកម្លាំងយោធាអាមេរិកទាំងប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាមដូចការកំណត់ពិតមែន។&lt;ref name=Herring/&gt;{{Rp|២៦០}}

==ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥==
[[File:Hanoi-taxi-march1973.jpg|thumb|ឈ្លើយសឹកអាមេរិកដែលទើបតែងបានដោះលែងចេញពីជំរុំឃុំឃាំងវៀតណាមខាងជើង ឆ្នាំ១៩៧៣]]
មុននឹងបទឈប់បាញ់ចូលធរមានក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ភាគីទាំងពីរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមកាន់កាប់ទឹកដីតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។ តែយ៉ាងណា​ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅតែបន្តទោះជាបទឈប់បាញ់បានចូលធរមានហើយក្ដី។&lt;ref name=Ward/&gt;{{Rp|៥០៨–៥១៣}}

មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ ប៉ុន្តែទីក្រុងសៃហ្គន ដោយប្រើប្រាស់ជំនួយអាមេរិកដែលបានបញ្ជូនមកនៅមុនពេលបទឈប់បាញ់ បានចាប់ផ្តើមវាយច្រានកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងចេញពីទឹកដីខ្លួនបណ្ដើរៗ។ យោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]] ដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង វៀតណាមខាងជើងបានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ដោយគ្មានការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីអាមេរិកទៀត អាជ្ញាធរវៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត។ ប្រព័ន្ធភស្តុភារនឹងសម្រួលឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅកំឡុងរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៥–៧៦។ លោកវ៉ាន់ចាបានគណនាថា នេះគឺជាឱកាសចុងក្រោយរបស់ហាណូយក្នុងការវាយប្រហារ មុនពេលកងទ័ពសៃហ្គនអាចពង្រឹងហ្វឹកហ្វឺនសមត្ថភាពខ្លួនបាន។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ទីបំផុត វៀតណាមខាងជើងក៏បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកនោះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់កាលរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំមុនមកវិញ។

[[File:Victory Central Highlands.jpg|thumb|upright=.8|វិមានរំលឹកអនុស្សាវរីយនៃយុទ្ធនាការ[[បួនម៉ាធួត]]ឆ្នាំ១៩៧៤ បង្ហាញពីការពលីរបស់[[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ទាហានម៉ុងតាញ៉ា]]នៃ[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]] រួមជាមួយនឹង[[រថក្រោះតេ-៥៤/តេ-៥៥|រថក្រោះតេ-៥៤]]]]
នៅវៀតណាមខាងត្បូង ការដកខ្លួនរបស់អាមេរិកនិង[[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានរង្គោះរង្គាយសេដ្ឋកិច្ចជាតិខ្លួនដែលទម្លាប់ពឹងលើជំនួយ និងវត្តមានកងទ័ពអាមេរិក។ ក្រោយការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលបានបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បាត់បង់ជីវិត លោកធៀវបានប្រកាសនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពលែងមានសុពលភាពតទៀតហើយ។ នៅកំឡុងបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់របួសខាងវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅ ២៥,០០០ នាក់។&lt;ref&gt;{{Cite web|title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed |archive-date=20 January 2013|access-date=23 April 2026|publisher=History.com}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Hastings|2018|pp=683}}{{Rp|៦៨៣}} លោក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]]បានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក សភាអាមេរិកបានសម្រេចកាត់បន្ថយជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់វៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំ មកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារអាមេរិក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សភាក៏បានបោះឆ្នោតអនុម័តលើការរឹតបន្តឹងជំនួយមូលនិធិទាំងឡាយជាដំណាក់ៗនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៧៥ ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្តាច់ជំនួយមូលនិធិទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ១៩៧៦។{{sfn|Hastings|2018|p=686}}

ភាពជោគជ័យពីយុទ្ធនាការវាយលុកក្នុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៣–៧៤ បានជម្រុញឱ្យវ៉ាន់ចាធ្វើដំណើរទៅហាណូយនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ ដើម្បីសុំស្នើកម្លាំងទ័ពបន្ថែមសម្រាប់បើកការវាយលុកកម្រិតធំជាងនេះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំបន្ទាប់។ នៅក្នុងដំណើរទៅទីក្រុងហាណូយ លោកវ៉ាន់ចាបានកត់សម្គាល់ពីហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវប្រសើរនិងធំជាងមុន ដែលជាទិដ្ឋភាពខុសពីមុនឆ្ងាយ ពោលកាលដែលផ្លូវលំហូជីមិញធ្លាប់ឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំនិងព្រៃក្រាស់ៗ។{{sfn|Karnow|1997|p=676}} សំណើលោកវ៉ាន់ចាត្រូវបានទទួលយកដោយលេខាបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺលោកឡេ​ ស៊ួន។ ផែនការវាយលុកថ្មីរបស់វ៉ាន់ចានឹងផ្ដើមចេញពីប្រទេសកម្ពុជាចូលទៅក្នុង[[ខេត្តភឿកឡុង]]។ ការវាយប្រហារនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាភស្តុភារ វាស់ស្ទង់ប្រតិកម្មរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងកំណត់ថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងត្រឡប់មកវិញឬអត់។{{sfn|Hastings|2018|pp=685–690}} នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបាន[[សមរភូមិភឿកឡុង|វាយចូលខេត្តភឿកឡុង]] ហើយទីរួមខេត្តភឿកប៊ិញក៏បានដួលរលំនៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ហ្វដបានខិតខំស្នើសុំសភាឱ្យអនុញ្ញាតបើកថវិកាដើម្បីជួយនិងផ្គត់ផ្គង់ដល់វៀតណាមខាងត្បូងឡើងវិញ&lt;ref name=&quot;Ford asks for additional aid&quot;&gt;{{Cite news |title=Ford asks for additional aid |work=history.com |url=https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |url-status=dead |access-date=23 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811232207/https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |archive-date=11 August 2018}}&lt;/ref&gt; ប៉ុន្តែសភាបានបដិសេដ។&lt;ref name=&quot;Ford asks for additional aid&quot;/&gt;

ល្បឿនរហ័សនៃភាពជោគជ័យនេះបាននាំឱ្យការិយាល័យនយោបាយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តវាយតម្លៃពីស្ថានភាពសង្គ្រាមឡើងវិញ។ ក្នុងនោះ ពួកគេបានសម្រេចថាប្រតិបត្តិការនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលនឹងត្រូវប្រគល់ឱ្យលោកឧត្តមសេនីយ៍វ៉ាន់ ទៀនស៊ុងទទួលរ៉ាប់រង ហើយទីក្រុង[[លៃគូ]]គួរត្រូវវាយកាន់កាប់ឱ្យបានឆាប់ៗតាមតែអាចធ្វើបាន។&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Dougan |first1=Clark |title=The Vietnam Experience The Fall of the South |last2=Fulgham |first2=David |publisher=Boston Publishing Company |year=1985 |isbn=978-0-939526-16-1 |page=22}}&lt;/ref&gt; នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមានកាំភ្លើងធំច្រើនជាងខាងជើងដល់ទៅបីដង ព្រមទាំងរថក្រោះនិងរថពាសដែកច្រើនជាងកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប្រមាណពីរដង។ តែយ៉ាងណា កំណើនតម្លៃប្រេងខ្ពស់មានន័យថាអាវុធទាំងនេះគឺមិនអាចប្រើប្រាស់បានពេញលេញនោះទេ។ លើសពីនេះ ដោយសារគោលនយោបាយវៀតណាមនីយកម្ម កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវប្រឈមនឹងកង្វះគ្រឿងបន្លាស់ និងក្រុមបច្ចេកទេសផ្សេងៗសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងនោះ។&lt;ref name=Stewart/&gt;{{Rp|៣៦២–៣៦៦}}

===យុទ្ធនាការ ២៧៥===
{{See also|យុទ្ធនាការវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|សមរភូមិបួនម៉ាធួត|យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង}}

==ចំណារពន្យល់==
{{reflist|group=ស}}

==ឯកសារយោង==
===អាគតដ្ឋាន===
{{reflist}}</text>
      <sha1>q5ioisqb25ikp59gb3vj621r2bp8qgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>វប្បធម៌កម្ពុជា</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47458</id>
    <revision>
      <id>334597</id>
      <parentid>321991</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T00:09:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24768-28</username>
        <id>50692</id>
      </contributor>
      <origin>334597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57431" sha1="2ebm3qk1gvvf20myk4i4zwaovzlaiok" xml:space="preserve">[[ឯកសារ:Khmer classical dance 01.JPG|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ|របាំព្រះរាជទ្រព្យកម្ពុជា]] ។ &lt;ref&gt;[https://www.explorient.com/blog-indian-cultural-influences-seen-in-south-east-asia-today/ The Influence of Indian Culture on Khmer superstructure] &lt;/ref&gt;]]
ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរលង់របស់ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] សាសនាគឺជាប្រភពដ៏សំខាន់នៃវប្បធម៌បំផុសគំនិត។ ជាង ៣ សហស្សវត្សរ៍ ប្រជាជនកម្ពុជាបានបង្កើតនូវប្រព័ន្ធវប្បធម៌ និងជំនឿរបស់ [[ជនជាតិខ្មែរ|កម្ពុជា]] ដ៏ពិសេសមួយ ពីភាពស៊ីសង្វាក់គ្នានៃ [[វិញ្ញាណនិយម|ជំនឿ]] [[សំយោគនិយម|សាសនា]] របស់ជនជាតិដើមភាគតិច និងសាសនាឥណ្ឌានៃ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] និង [[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] ។ វប្បធម៌ និងអរិយធម៌ឥណ្ឌា រួមទាំងភាសា និងសិល្បៈរបស់វា បានទៅដល់ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]]  ប្រហែលសតវត្សទី ១ នៃគ.ស។

ជាទូទៅគេជឿថាឈ្មួញសមុទ្របាននាំយកទំនៀមទម្លាប់ និងវប្បធម៌ឥណ្ឌាទៅកាន់កំពង់ផែតាម [[ថៃ|ឈូងសមុទ្រថៃ]] និងប៉ាស៊ីហ្វិក តាមផ្លូវដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយ [[ចិន|ប្រទេសចិន]] ។ [[ហ៊្វូណន|អាណាចក្រនរគភ្នំ]] ប្រហែលជារដ្ឋកម្ពុជាដំបូងគេដែលបានទទួលផលប្រយោជន៍ពីការហូរចូលនៃគំនិតឥណ្ឌានេះ។ ក៏​មាន​ឥទ្ធិពល​អាណានិគម​បារាំង​ដែរ។

== ប្រវត្តិសាស្ត្រ ==
[[ឯកសារ:Angkor_Wat.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] ដែលជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌដ៏ល្បីរបស់កម្ពុជា។]]
សម័យរីកចម្រើនរបស់ប្រទេសកម្ពុជាគឺនៅចន្លោះសតវត្សទី៩ និងទី១៤ ក្នុងកំឡុង [[ក្រុងអង្គរ|សម័យអង្គរ]] ដែលពេលនោះជាអាណាចក្រដ៏មានអំណាច និងវិបុលភាពដែលរីកចំរើន និងគ្របដណ្តប់ស្ទើរតែទាំងអស់នៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។ សម័យអង្គរនៅទីបំផុតបានដួលរលំបន្ទាប់ពីការទំនាស់ផ្ទៃក្នុងជាច្រើនរវាងរាជវង្ស និងសង្រ្គាមឥតឈប់ឈរជាមួយប្រទេសជិតខាងដែលមានអំណាចកាន់តែខ្លាំង ជាពិសេស សៀម និង [[អណ្ណាម|ដាយវៀត]] ។ ប្រាសាទជាច្រើនពីសម័យកាលនេះ ដូចជាប្រាសាទបាយ័ន និងប្រាសាទអង្គរវត្តនៅតែមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ដែលនៅរាយប៉ាយពាសពេញប្រទេសថៃ កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដើម្បីរំលឹកដល់ភាពអស្ចារ្យនៃសិល្បៈ និងវប្បធម៌ខ្មែរ។

ភាពអស្ចារ្យដែលមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបានរបស់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងវិស័យសិល្បៈ ស្ថាបត្យកម្ម តន្ត្រី និងរបាំក្នុងអំឡុងពេលនេះ បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើបណ្តាប្រទេសជិតខាងជាច្រើន គឺប្រទេសថៃ និងឡាវ។ ឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌អង្គរនៅតែអាចឃើញសព្វថ្ងៃនេះនៅក្នុងប្រទេសទាំងនោះ ដោយសារពួកគេចែករំលែកលក្ខណៈជិតស្និទ្ធជាច្រើនជាមួយប្រទេសកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន។

== ស្ថាបត្យកម្ម និងលំនៅដ្ឋាន ==
[[ឯកសារ:Cambo_141.jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| [[ផ្ទះខ្មែរជនបទ|ផ្ទះខ្មែរនៅជនបទ]]]]
[[ស្ថាបត្យករ]] និង [[ជាងចម្លាក់]] សម័យអង្គរបានបង្កើតប្រាសាទដែលគូសផែនទីពិភពលោហធាតុដោយថ្ម។ ការតុបតែងរបស់ខ្មែរទាក់ទាញការបំផុសគំនិតពីសាសនា ហើយសត្វទេវកថាមកពី [[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] និង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនា]] ត្រូវបានឆ្លាក់នៅលើជញ្ជាំងនៃប្រាសាទ។ ប្រាសាទនានាត្រូវបានសាងសង់ឡើងស្របតាមច្បាប់នៃ [[ស្ថាបត្យករខ្មែរ|ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរបុរាណ]]  ដែលកំណត់ប្លង់ប្រាសាទជាមូលដ្ឋានរួមមានទីសក្ការៈកណ្តាល ទីធ្លា កំពែងព័ទ្ធជុំវិញ និងកសិណ។ គំនូរខ្មែរប្រើរូបសត្វជាច្រើនពីទេវកថាពុទ្ធសាសនា និងហិណ្ឌូ ដូចជា [[ព្រះបរមរាជវាំង]] នៅ [[ភ្នំពេញ|ទីក្រុងភ្នំពេញ]] ប្រើគំនូរដូចជា [[គ្រុឌ]] ដែលជាសត្វស្លាបទេវកថាក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា។

ស្ថាបត្យកម្មនៃប្រទេសកម្ពុជាបានអភិវឌ្ឍជាដំណាក់កាលក្រោម [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ពីសតវត្សទី ៩ ដល់សតវត្សទី ១៥ ដែលត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្នុងអគារជាច្រើននៃ [[ក្រុងអង្គរ|ប្រាសាទអង្គរ]] ។ សំណល់នៃស្ថាបត្យកម្មលោកិយពីសម័យនេះគឺកម្រណាស់ ព្រោះមានតែអគារសាសនាប៉ុណ្ណោះដែលធ្វើពីថ្ម។ ស្ថាបត្យកម្មនៃសម័យអង្គរបានប្រើប្រាស់លក្ខណៈរចនាសម្ព័ន្ធជាក់លាក់ និងរចនាបថដែលជាវិធីសាស្រ្តសំខាន់មួយដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននៃប្រាសាទ រួមជាមួយនឹងសិលាចារឹក។

នៅតាមជនបទសម័យបច្ចុប្បន្ននៃប្រទេសកម្ពុជា គ្រួសារអ្នកមានជាធម្មតារស់នៅ [[ផ្ទះខ្មែរជនបទ|ក្នុងផ្ទះ]] រាងចតុកោណ ដែលអាចប្រែប្រួលក្នុងទំហំចាប់ពីបួនគុណប្រាំមួយម៉ែត្រទៅប្រាំមួយគុណដប់ម៉ែត្រ។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​សាង​សង់​ពី​ឈើ​ប្រក់​ដំបូល​ប្រក់​ស័ង្កសី និង​ជញ្ជាំង​ធ្វើពី​ឫស្សី​ត្បាញ។ [[ផ្ទះខ្មែរជនបទ|ផ្ទះ​ខ្មែរ]] ​ជាធម្មតា​ត្រូវ​លើក​កំពស់​ដល់​ទៅ​៣​ម៉ែត្រ​លើ​បង្គោល​សម្រាប់​ការពារ​ទឹកជំនន់​ប្រចាំឆ្នាំ​។ [[ផ្ទះខ្មែរជនបទ|ជណ្ដើរ]] ​ពីរ​ឬ [[ផ្ទះខ្មែរជនបទ|​ជណ្ដើរឈើ]] ​​ផ្តល់​ការ​ចូល​ទៅ​កាន់​ផ្ទះ​។ &lt;ref name=&quot;country&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Housing&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

ដំបូល​ប្រក់​ស័ង្កសី​ជាន់​លើ​ជញ្ជាំង​ផ្ទះ​ការពារ [[ផ្ទះខ្មែរជនបទ|​ផ្នែក​ខាងក្នុង]] ​ពី​ភ្លៀង។ ជាធម្មតាផ្ទះមួយមានបន្ទប់បីដែលបំបែកដោយភាគថាសធ្វើពីឫស្សីត្បាញ។ បន្ទប់ខាងមុខជាបន្ទប់ទទួលភ្ញៀវដែលប្រើសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវ បន្ទប់បន្ទាប់ជាបន្ទប់គេងឪពុកម្តាយ និងបន្ទប់ទីបីសម្រាប់កូនស្រីមិនទាន់រៀបការ។ កូនប្រុសគេងគ្រប់ទីកន្លែងដែលពួកគេអាចរកកន្លែងទំនេរបាន។ សមាជិក​គ្រួសារ និង​អ្នក​ជិត​ខាង​រួម​គ្នា​សាងសង់​ផ្ទះ ហើយ​ពិធី​រៃអង្គាស​ប្រាក់​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​នៅ​ពេល​សាងសង់​រួច។ &lt;ref name=&quot;country&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Housing&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

ផ្ទះ​របស់​ជន​ក្រីក្រ​អាច​មាន​តែ​បន្ទប់​ធំ​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ។ អាហារត្រូវបានរៀបចំនៅក្នុង [[ផ្ទះខ្មែរជនបទ|ផ្ទះបាយ]] ដាច់ដោយឡែកដែលមានទីតាំងនៅជិតផ្ទះ ប៉ុន្តែជាធម្មតានៅពីក្រោយវា។ គ្រឿងបរិក្ខារបង្គន់មានរណ្តៅធម្មតានៅក្នុងដី ដែល [[ផ្ទះខ្មែរជនបទ|ស្ថិតនៅ]] ឆ្ងាយពីផ្ទះ ដែលត្រូវបានគ្របដណ្ដប់នៅពេលបំពេញ។ សត្វចិញ្ចឹមណាមួយត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្រោមផ្ទះ។ ផ្ទះជនជាតិចិន និងវៀតណាម នៅតាមទីប្រជុំជន និងភូមិនានាក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជាធម្មតាត្រូវបានសាងសង់ដោយផ្ទាល់នៅលើដី និងមានកម្រាលឥដ្ឋ ស៊ីម៉ងត៍ ឬក្បឿង អាស្រ័យលើស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចរបស់ម្ចាស់។ លំនៅដ្ឋានក្នុងទីក្រុង និងអគារពាណិជ្ជកម្មអាចធ្វើពីឥដ្ឋ កំបោរ ឬឈើ។ &lt;ref name=&quot;country&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Housing&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

== សាសនា ==
[[ឯកសារ:BuddhistMonk02.jpg|រូបភាពតូច| ដូនជីនៅ [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត|អង្គរវត្ត]] ខេត្តសៀមរាប [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។]]
ប្រទេស​កម្ពុជា​ជា [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|​ពុទ្ធសាសនិក]] ​លើសលប់ ដោយ​មាន​ប្រជាជន ៨០% ជា [[ថេរវាទ|​ពុទ្ធសាសនិក​ថេរវាទ]] ១% ជា​គ្រិស្តសាសនិក ហើយ​ប្រជាជន​ភាគច្រើន​ដែល​នៅ​សេសសល់​កាន់ [[ឥស្លាមសាសនា|​សាសនា​ឥស្លាម]]  [[អាទិទេព|អទេវនិយម]] ឬ [[វិញ្ញាណនិយម|​និកាយ​និយម]] ។{{Citation needed|date=May 2022}}

ព្រះពុទ្ធសាសនាមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា យ៉ាងហោចណាស់ក៏នៅសតវត្សទី៥នៃគ.ស។ [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] គឺជាសាសនារបស់រដ្ឋរបស់ប្រទេសកម្ពុជាតាំងពីសតវត្សទី ១៣ នៃគ.ស ។  ប្រជាជន​កម្ពុជា​មួយ​ចំនួន​តូច​ដែល​ភាគ​ច្រើន​ជា​ជន​ជាតិ​វៀត​ណាម និង​ចិន [[មហាយាន|​កាន់​ពុទ្ធសាសនា​មហាយាន]] ។ បទបញ្ជាសំខាន់ៗរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាដែលប្រតិបត្តិក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺ [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] និង [[មហានិកាយ]] ។

[[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាឥស្លាម]] គឺជាសាសនារបស់ [[ជនជាតិចាម្ប៍|ជនជាតិចាម]] ភាគច្រើន (ហៅម្យ៉ាងទៀតថា [[ជនជាតិចាម្ប៍|ខ្មែរអ៊ីស្លាម]] ) និងជនជាតិភាគតិច [[ប្រជាជនម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]] នៅ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ។ យោងតាមលោក [[ពោធិធម៌|ប៊ូ ដ្រាម៉ា]] មានអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមពី ១៥០ ០០០ ទៅ ២០០ ០០០ [[មូស្លីម|នាក់]] នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ ១៩៧៥ ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញក្រោម [[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]] បានបំផ្លាញចំនួនរបស់ពួកគេ ហើយនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ ពួកគេប្រហែលជាមិនអាចទទួលបានមកវិញនូវកម្លាំងពីមុនរបស់ពួកគេឡើងវិញទេ។ ជន​ជាតិ​ចាម​ទាំង​អស់​សុទ្ធ​តែ​ជា [[ស៊ុននី|​និកាយ​ស៊ុននី]] ​នៃ​សាលា [[សាហ្វីអ៊ី]] ។ លោក ប៊ូ ដ្រាម៉ា បានបែងចែកចាមឥស្លាមនៅកម្ពុជាទៅជាសាខាប្រពៃណី និងសាខាគ្រិស្តអូស្សូដក់។

[[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រឹស្ត]] ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដោយអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិកនៅឆ្នាំ ១៦៦០។ វា​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​ការ​ចាប់​ផ្តើម​តិច​តួច​ជា​ពិសេស​ក្នុង​ចំណោម​ពុទ្ធសាសនិក។ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៧២ មាន​គ្រិស្តបរិស័ទ​ប្រហែល ២ ម៉ឺន​នាក់​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ដែល​ភាគ​ច្រើន​ជា [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|​គ្រិស្ត​សាសនា​រ៉ូម៉ាំង]] ។ យោងតាមស្ថិតិរបស់ [[សូមមើលបរិសុទ្ធ|បុរីវ៉ាទីកង់]] នៅឆ្នាំ ១៩៥៣ សមាជិកនៃសាសនាចក្ររ៉ូម៉ាំងកាតូលិកនៅកម្ពុជាមានចំនួន ១២០ ០០០ នាក់ ដែលធ្វើឱ្យវានៅពេលនោះក្លាយជាសាសនាធំទីពីរនៅក្នុងប្រទេស។ &lt;ref name=&quot;country&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Housing&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

នៅខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧០ មុនពេលធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ ការប៉ាន់ប្រមាណបង្ហាញថា កាតូលិកប្រហែល ៥០ ០០០ នាក់ជាជនជាតិវៀតណាម។ អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកជាច្រើននាក់ដែលនៅសេសសល់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ គឺជាជនជាតិអឺរ៉ុប ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិបារាំង។ សកម្មភាពផ្សព្វផ្សាយសាសនាប្រូតេស្តង់អាមេរិកបានកើនឡើងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសក្នុងចំណោមកុលសម្ព័ន្ធភ្នំមួយចំនួន និងក្នុងចំណោមជនជាតិចាម បន្ទាប់ពីការបង្កើតសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។ ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៦២ ដែលបានរាយការណ៍ថាមាន [[ប្រូតេស្តង់]] ចំនួន ២ ០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា នៅតែជាស្ថិតិថ្មីបំផុតសម្រាប់ក្រុមនេះ។ &lt;ref name=&quot;country&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Housing&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

អ្នកសង្កេតការណ៍បានរាយការណ៍ថានៅឆ្នាំ ១៩៨០ មានជនជាតិខ្មែរគ្រិស្តដែលបានចុះឈ្មោះច្រើនជាងក្នុងចំណោមជនភៀសខ្លួននៅក្នុងជំរុំក្នុងប្រទេសថៃជាងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាទាំងអស់មុនឆ្នាំ ១៩៧០ ។ កៀវណាន់ កត់សម្គាល់ថា រហូតដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៨០ បម្រើការប្រូតេស្តង់ប្រចាំសប្តាហ៍ចំនួន ៥ ត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញដោយគ្រូគង្វាលខ្មែរ ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹមសេវាប្រចាំសប្តាហ៍តែមួយបន្ទាប់ពីការបៀតបៀនរបស់ប៉ូលីស។ &lt;ref name=&quot;country&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Housing&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; មាន​អ្នក​កាន់​សាសនា​កាតូលិក​ប្រមាណ ២១.៣០០​នាក់​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ដែល​តំណាង​ឲ្យ​តែ ០,១៥% នៃ​ចំនួន​ប្រជាជន​សរុប។ គ្មាន​ភូមិភាគ​ទេ ប៉ុន្តែ​មាន​ដែន​សមត្ថកិច្ច​ចំនួន​បី គឺ [[អរិយសាវក|​ភូមិភាគ]] ​មួយ និង [[ភូមិភាគ|​ភូមិភាគ]] ​ពីរ។

ក្រុមកុលសម្ព័ន្ធតំបន់ខ្ពង់រាប ដែលភាគច្រើនមានប្រព័ន្ធសាសនាក្នុងស្រុករបស់ពួកគេ ប្រហែលជាមានចំនួនតិចជាង ១០០ ០០០ នាក់។ [[ខ្មែរលើ]] ត្រូវបានពិពណ៌នាយ៉ាងធូររលុងថាជា [[វិញ្ញាណនិយម|ពួកបិសាច]] ប៉ុន្តែក្រុមកុលសម្ព័ន្ធភាគច្រើនមានព្រលឹងខ្មោចក្នុងស្រុករៀងៗខ្លួន។ ជាទូទៅពួកគេឃើញពិភពលោករបស់ពួកគេពោរពេញដោយវិញ្ញាណដែលមើលមិនឃើញផ្សេងៗ (ជារឿយៗហៅថាយ៉ាង) ខ្លះសប្បុរស ខ្លះទៀតអាក្រក់។ ពួកគេភ្ជាប់វិញ្ញាណជាមួយនឹងស្រូវ ដី ទឹក ភ្លើង ថ្ម ផ្លូវជាដើម។ អាបធ្មប់ ឬ​អ្នក​ជំនាញ​ក្នុង​ភូមិ​នីមួយៗ​ទាក់ទង​វិញ្ញាណ​ទាំង​នេះ ហើយ​ចេញវេជ្ជបញ្ជា​វិធី​ដើម្បី​សម្រាល​ទុក្ខ​ពួក​គេ។ &lt;ref name=&quot;country&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Housing&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

ក្នុង​ពេល​មាន​វិបត្តិ ឬ​ការ​ប្រែប្រួល ការ​បូជា​សត្វ​អាច​នឹង​ត្រូវ​ធ្វើ​ឡើង​ដើម្បី​រំសាយ​កំហឹង​របស់​វិញ្ញាណ។ ជារឿយៗជំងឺត្រូវបានគេជឿថាបណ្តាលមកពីវិញ្ញាណអាក្រក់ឬអាបធ្មប់។ កុលសម្ព័ន្ធ​ខ្លះ​មាន​ថ្នាំ​ពិសេស​ជា​បុរស ឬ​ [[សាម៉ាន់|សាម៉ាន]] ​ដែល​ព្យាបាល​ជំងឺ។ ក្រៅ​ពី​ជំនឿ​លើ​វិញ្ញាណ អ្នក​ភូមិ​ក៏​ជឿ​លើ​ការ​ហាមប្រាម​លើ​វត្ថុ ឬ​ការ​ប្រតិបត្តិ​ជា​ច្រើន។ ក្នុង​ចំណោម​ខ្មែរ​លើ ក្រុម [[E De មនុស្ស|រ៉ាដ]] និង [[ជនជាតិចារាយ(ខ្មែរលើ)|ចារ៉ាយ]] មាន​ឋានានុក្រម​ដែល​បាន​អភិវឌ្ឍ​យ៉ាង​ល្អ​ដោយ​មាន​អ្នក​គ្រប់គ្រង​កំពូល​នៅ​ក្បាល។ &lt;ref name=&quot;country&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Housing&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

== ការរស់នៅ ==

=== ពិធីកំណើតនិងមរណភាព ===
កំណើតនៃកូនគឺជាព្រឹត្តិការណ៍រីករាយសម្រាប់គ្រួសារ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី តាមជំនឿប្រពៃណី ការបង្ខាំង និងការសម្រាលកូនធ្វើឱ្យគ្រួសារ និងជាពិសេសម្តាយ និងកូនត្រូវរងគ្រោះថ្នាក់ពីពិភពវិញ្ញាណ។ ស្ត្រី​ម្នាក់​ដែល​ស្លាប់​ពេល​សម្រាល​កូន​ឆ្លង​ទន្លេ  ជា​ភាសា​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​គេ​ជឿ​ថា​ក្លាយ​ជា​វិញ្ញាណ​អាក្រក់។{{Clarify|reason=ungrammatical|date=June 2015}} នៅក្នុងសង្គមខ្មែរប្រពៃណី ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះគោរពច្បាប់ហាមឃាត់អាហារមួយចំនួន និងជៀសវាងស្ថានភាពមួយចំនួន។ ទំនៀមទំលាប់ទាំងនេះនៅតែអនុវត្តនៅក្នុងជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា ប៉ុន្តែវាបានក្លាយទៅជាទន់ខ្សោយនៅក្នុងតំបន់ទីក្រុង។ &lt;ref name=&quot;families&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Families&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''&lt;/ref&gt;

ការស្លាប់មិនត្រូវបានគេមើលឃើញជាមួយនឹងការហូរចេញដ៏អស្ចារ្យនៃទុក្ខព្រួយទូទៅចំពោះសង្គមលោកខាងលិច។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​ថា​ជា​ការ​បញ្ចប់​នៃ​ជីវិត​មួយ និង​ជា​ការ​ចាប់​ផ្តើ​ម​នៃ​ជីវិត​មួយ​ផ្សេង​ទៀត​ដែល​សង្ឃឹម​ថា​នឹង​ល្អ​ប្រសើរ​ជាង​មុន​។ ពុទ្ធសាសនិកខ្មែរតែងតែបូជាសព ហើយផេះរបស់ពួកវាត្រូវតម្កល់ក្នុងចេតិយក្នុងបរិវេណប្រាសាទ។ សាកសពត្រូវបានបោកគក់ ស្លៀកពាក់ និងដាក់ក្នុងមឈូស ដែលអាចត្រូវបានតុបតែងដោយផ្កា និងជាមួយរូបថតរបស់អ្នកស្លាប់។ ទង់​ពណ៌​ស​ដែល​មាន​រាង​ជា​ប៉ាន ដែល​គេ​ហៅ​ថា &quot;ទង់​ក្រពើ​ពណ៌​ស&quot; នៅ​ខាង​ក្រៅ​ផ្ទះ​បង្ហាញ​ថា​អ្នក​ណា​ម្នាក់​ក្នុង​ផ្ទះ​នោះ​បាន​ស្លាប់។ &lt;ref name=&quot;families&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Families&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''&lt;/ref&gt;

ក្បួនដង្ហែសពមាន [[អាចារយ៉ា|អាចារ្យ]] ព្រះសង្ឃ សមាជិកគ្រួសារ និងអ្នកកាន់មឈូសផ្សេងទៀត អមមឈូសទៅបូជា។ ប្តីប្រពន្ធ និងកូនៗបង្ហាញការកាន់ទុក្ខដោយកោរសក់ និងស្លៀកពាក់ស។ វត្ថុបុរាណដូចជាធ្មេញ ឬបំណែកឆ្អឹងត្រូវបានផ្តល់ដោយជាវត្ថុអ្នករស់រានមានជីវិត ហើយពួកគេត្រូវបានពាក់នៅលើខ្សែកមាសជាគ្រឿងលម្អ។ &lt;ref name=&quot;families&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Families&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''&lt;/ref&gt;

=== កុមារភាព និងវ័យជំទង់ ===
[[ឯកសារ:School_kids_jumping_in_Cambodia_(13578591625).jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| សិស្សសាលាបឋមសិក្សា [[ខេត្តកំពត]] ។]]
កុមារកម្ពុជាអាចត្រូវបំបៅកូនរហូតដល់អាយុពី ២ ទៅ ៤ ឆ្នាំ។ រហូតដល់អាយុ ៣ ឬ ៤ ឆ្នាំ កុមារត្រូវបានផ្តល់ការស្រលាញ់ខាងរាងកាយ និងសេរីភាពយ៉ាងច្រើន។ កុមារដែលមានអាយុប្រហែល ៥ ឆ្នាំក៏អាចត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងជួយមើលថែទាំប្អូនស្រីតូចៗផងដែរ។ ល្បែងកុមារសង្កត់ធ្ងន់លើសង្គមនិយម ឬជំនាញជាជាងឈ្នះ និងចាញ់។ &lt;ref name=&quot;families&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Families&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''&lt;/ref&gt;

ជាធម្មតាកុមារចាប់ផ្តើមចូលរៀននៅពេលពួកគេឈានដល់អាយុ ៦ ឆ្នាំ។ លុះឈានចូលដល់អាយុនេះ ពួកគេបានស្គាល់ពីបទដ្ឋានសង្គមនៃសុជីវធម៌ ការគោរពប្រតិបត្តិ និងការគោរពចំពោះចាស់ទុំ និងចំពោះព្រះសង្ឃ។ ឪពុកនៅពេលនេះចាប់ផ្តើមការដកថយជាអចិន្ត្រៃយ៍របស់គាត់ទៅជាតួនាទីផ្តាច់ការ។ នៅអាយុដប់ឆ្នាំ ក្មេងស្រីម្នាក់ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងជួយម្តាយរបស់នាងក្នុងកិច្ចការផ្ទះជាមូលដ្ឋាន។ ក្មេងប្រុសម្នាក់ដឹងពីរបៀបថែទាំបសុសត្វរបស់គ្រួសារ ហើយអាចធ្វើការងារកសិកម្មក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បុរសចំណាស់បាន។ ក្មេងជំទង់ជាធម្មតាលេងជាមួយសមាជិកនៃភេទដូចគ្នា។ ក្នុងវ័យជំទង់ ក្មេងប្រុសម្នាក់អាចក្លាយជាអ្នកបម្រើព្រះវិហារ ហើយទៅបួសជាព្រះសង្ឃថ្មីថ្មោង ដែលជាកិត្តិយសដ៏អស្ចារ្យសម្រាប់ឪពុកម្តាយ។ &lt;ref name=&quot;families&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Families&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''&lt;/ref&gt;

នៅសម័យមុនកុម្មុយនិស្ត ឪពុកម្តាយបានប្រើសិទ្ធិអំណាចពេញលេញលើកូនរបស់ពួកគេរហូតដល់កូនៗរៀបការ ហើយឪពុកម្តាយបន្តរក្សាការគ្រប់គ្រងបានល្អខ្លះទៅក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍។ ភាពខុសគ្នានៃអាយុត្រូវបានទទួលស្គាល់យ៉ាងតឹងរ៉ឹងជាមួយនឹងវាក្យសព្ទគួរសម និងពាក្យជំនាន់ពិសេសសម្រាប់ &quot;អ្នក&quot; ។ &lt;ref name=&quot;families&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Families&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''&lt;/ref&gt;

=== អាពាហ៍ពិពាហ៍ អាពាហ៍ពិពាហ៍ និងការលែងលះ ===
[[ឯកសារ:Cambodian_Couple_at_Angkor_Wat.jpg|រូបភាពតូច| រូបថត ពិធីមង្គលការ គូស្នេហ៍ខ្មែរនៅអង្គរវត្ត]]
[[ឯកសារ:Phnom Penh.- Costumes royaux du Royal Palace .jpg|រូបភាពតូច|150x150ភីកសែល|រ៉ូបអាពាហ៍ពិពាហ៍ខ្មែរ]]
នៅកម្ពុជា ការរួមភេទមុនរៀបការត្រូវបានបំផ្លាញ។ ការជ្រើសរើសគូស្រករគឺជារឿងដ៏ស្មុគស្មាញមួយសម្រាប់បុរសវ័យក្មេង ហើយវាអាចពាក់ព័ន្ធនឹងមិនត្រឹមតែឪពុកម្តាយ និងមិត្តភ័ក្តិរបស់គាត់ ក៏ដូចជាស្ត្រីវ័យក្មេងប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងជាអ្នក [[ហោរាសាស្ត្រ|ផ្គូរ''ផ្គង'']] និង ហារ៉ា (ជា &quot;គ្រូទាយ&quot; របស់ខ្មែរដែលមានចែងនៅក្នុង ហោរាសាស្រ្តឥណ្ឌា) ។ តាមទ្រឹស្ដី ក្មេងស្រីអាចវេតូ ប្តីប្រពន្ធដែលឪពុកម្តាយរបស់នាងបានជ្រើសរើសសម្រាប់នាង។ គំរូនៃការទាក់ទងគ្នាខុសគ្នារវាងជនបទ និងទីក្រុង។ អាពាហ៍ពិពាហ៍​ជា​ចំណុច​កំពូល​នៃ​ស្នេហា​រ៉ូមែនទិក​គឺ​ជា​ការ​យល់​ឃើញ​ដែល​មាន​កម្រិត​កាន់តែ​ច្រើន​ក្នុង​ទីក្រុង​ធំៗ។

ជាធម្មតាបុរសម្នាក់រៀបការនៅអាយុចន្លោះពីដប់ប្រាំបួនទៅម្ភៃប្រាំឆ្នាំ ក្មេងស្រីដែលមានអាយុចន្លោះពីដប់ប្រាំមួយទៅម្ភៃពីរ។ បន្ទាប់ពីគូស្រករត្រូវបានជ្រើសរើស គ្រួសារនីមួយៗស៊ើបអង្កេតគ្នាទៅវិញទៅមក ដើម្បីប្រាកដថាកូនរបស់ខ្លួនរៀបការក្នុងគ្រួសារដ៏ល្អមួយ។ នៅតំបន់ជនបទមានទម្រង់នៃការបម្រើកូនក្រមុំ; នោះ​គឺ​ថា យុវជន​នោះ​អាច​នឹង​ស្បថ​បម្រើ​ឪពុកក្មេក​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​រយៈ​ពេល​មួយ។ តាមទំនៀមទំលាប់ កូនស្រីពៅ និងប្តីឬប្រពន្ធរបស់នាង ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងរស់នៅជាមួយ និងមើលថែឪពុកម្តាយចាស់ជរា និងដីរបស់ពួកគេ។

អាពាហ៍ពិពាហ៍​បែប​ប្រពៃណី​គឺ​ជា​កិច្ចការ​ដ៏​យូរ​អង្វែង និង​ចម្រុះ​ពណ៌។ ពីមុនវាមានរយៈពេលបីថ្ងៃ ប៉ុន្តែនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ វាមានរយៈពេលមួយថ្ងៃកន្លះ។ ព្រះសង្ឃ​សូត្រ​ធម៌​ទេសនា​ខ្លី និង​សូត្រ​ធម៌​ទេសនា ។ ផ្នែកខ្លះនៃពិធីនេះ រួមមានការកាត់សក់តាមពិធី ចងខ្សែសំឡី ត្រាំក្នុងទឹកបរិសុទ្ធជុំវិញកដៃកូនក្រមុំ និងកាត់ទៀនជុំវិញរង្វង់នៃគូស្វាមីភរិយាដែលមានសុភមង្គល និងជាទីគោរព ដើម្បីជូនពរដល់សហជីព។ បន្ទាប់ពីពិធីមង្គលការពិធីជប់លៀងត្រូវបានធ្វើឡើង។ គូស្វាមីភរិយាថ្មីថ្មោងជាប្រពៃណីផ្លាស់ទៅរស់នៅជាមួយឪពុកម្តាយរបស់ប្រពន្ធ ហើយអាចរស់នៅជាមួយពួកគេរហូតដល់មួយឆ្នាំ រហូតដល់ពួកគេអាចសង់ផ្ទះថ្មីនៅក្បែរនោះ។ &lt;ref name=&quot;families&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Families&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''&lt;/ref&gt;

គូស្វាមីភរិយាខ្មែរដែលរៀបការភាគច្រើនមិនទទួលបានឯកសារអាពាហ៍ពិពាហ៍ស្របច្បាប់ទេ។ អាពាហ៍ពិពាហ៍ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាស្ថាប័នសង្គម គ្រប់គ្រងដោយសម្ពាធសង្គម ការរំពឹងទុក និងបទដ្ឋាន ជាងបញ្ហាផ្លូវច្បាប់ ការអនុវត្តនេះបន្តនៅថ្ងៃនេះ។ អ្វី​ដែល​ចាំបាច់​សម្រាប់​គូស្វាមីភរិយា​ដែល​សហគមន៍​ចាត់ទុកថា​រៀបការ​គឺ​ត្រូវ​មាន​ពិធី​មួយ​បន្ទាប់​ពី​ពិធី​ជប់លៀង​មួយ​ត្រូវ​បាន​គេ​រៀបចំ​ជា​ញឹក​ញាប់​សម្រាប់​ក្រុម​គ្រួសារ មិត្តភ័ក្តិ និង​អ្នក​ជូនពរ។ នេះជារបៀបដែលគូស្វាមីភរិយាខ្មែរភាគច្រើនលើសលប់រៀបការ។ ថាតើអាពាហ៍ពិពាហ៍បែបប្រពៃណីទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកិច្ចសន្យាស្របច្បាប់ដោយរដ្ឋាភិបាល និងតុលាការដែរឬទេ។ ដូច្នេះ​ហើយ ពេល​ប្ដី​ប្រពន្ធ​បែក​គ្នា ពួកគេ​ក៏​មិន​ត្រូវ​មាន​ឯកសារ​លែងលះ​ដែរ។

ការលែងលះគឺស្របច្បាប់ និងងាយស្រួលទទួលបាន ប៉ុន្តែមិនមែនជារឿងធម្មតាទេ។ &lt;ref name=&quot;families&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Families&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''&lt;/ref&gt; មនុស្ស​ដែល​លែង​លះ​ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​ដោយ​មិន​ពេញ​ចិត្ត។ សហព័ទ្ធនីមួយៗរក្សានូវទ្រព្យសម្បត្តិណាក៏ដោយដែលខ្លួនបាននាំយកមកក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍ ហើយទ្រព្យសម្បត្តិដែលទទួលបានរួមគ្នាត្រូវបានបែងចែកស្មើៗគ្នា។ អ្នកលែងលះអាចរៀបការម្តងទៀត ប៉ុន្តែស្ត្រីត្រូវរង់ចាំ ៣០០ ថ្ងៃ យោងតាមមាត្រា ៩ នៃច្បាប់អាពាហ៍ពិពាហ៍ និងគ្រួសារ។ ការមើលថែទាំកុមារតូចៗជាធម្មតាត្រូវបានផ្តល់ទៅឱ្យម្តាយ ហើយឪពុកម្តាយទាំងពីរនៅតែបន្តមានកាតព្វកិច្ចក្នុងការរួមចំណែកផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុដល់ការចិញ្ចឹម និងការអប់រំរបស់កុមារ។ &lt;ref name=&quot;families&quot; /&gt; បុរស​ដែល​លែង​លះ​មិន​មាន​ពេល​រង់ចាំ​មុន​ពេល​រៀបការ​ម្ដង​ទៀត។ &lt;ref&gt;Lay, V., (n.d.) Cambodian law on marriage and family&lt;/ref&gt;

ផលវិបាកនៃចលាចលសង្គមដែលបង្កឡើងដោយ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលកម្ពុជា]] នៅតែត្រូវបានទទួលអារម្មណ៍។ បច្ចុប្បន្ន​នេះ​មាន​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​ប្រពៃណី​ពី​ខេត្ត​មួយ​ទៅ​ខេត្ត។ នៅ​ខេត្ត​សៀមរាប​គេ​យល់​យ៉ាង​ទូលំ​ទូលាយ​ជា​ឧទាហរណ៍​ថា បុរស​នោះ​យក​កូន​ច្បង​ពេល​បែក​គ្នា។ បុរស​ដែល​ចាក​ចេញ​ពី​គ្រួសារ​ជា​ធម្មតា​មិន​ចិញ្ចឹម​កូន​ផ្សេង​ទៀត​របស់​ខ្លួន ជា​ពិសេស​នៅ​ពេល​ដែល​ពួក​គេ​ចាក​ចេញ​ពី​ស្ត្រី​ម្នាក់​ទៅ​ស្ត្រី​ម្នាក់​ទៀត។ ស្ត្រីថ្មីនិងគ្រួសាររបស់នាងនឹងមិនទទួលយកកូនពីទំនាក់ទំនងពីមុនទេ។ នេះក៏ជាប្រភពដ៏សំខាន់នៃ ៧០% ឬច្រើនជាងនេះនៃកុមារកំព្រាដែលរស់នៅក្នុងមណ្ឌលកុមារកំព្រាក្លែងក្លាយជុំវិញទីក្រុងនានាក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលជាចំណុចសំខាន់សម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរ។{{Citation needed|date=October 2015}}

=== អង្គការសង្គម ===
វប្បធម៌ខ្មែរមាន [[ឋានានុក្រម]] ណាស់។ អាយុរបស់មនុស្សកាន់តែច្រើន កម្រិតនៃការគោរពដែលត្រូវតែផ្តល់ឱ្យពួកគេកាន់តែធំ។ ប្រជាជនកម្ពុជាត្រូវបានចាត់ចែងដោយឋានានុក្រម ដែលត្រូវនឹងអតីតភាពរបស់ពួកគេនៅចំពោះមុខឈ្មោះ។ នៅពេលគូស្វាមីភរិយាចាស់ពេកមិនអាចចិញ្ចឹមខ្លួនឯងបាន ពួកគេអាចអញ្ជើញគ្រួសាររបស់កូនពៅឱ្យផ្លាស់ទៅរស់នៅ និងគ្រប់គ្រងគ្រួសារ។ នៅដំណាក់កាលនេះក្នុងជីវិតរបស់ពួកគេពួកគេរីករាយនឹងឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់។ &lt;ref name=&quot;families&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Families&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''&lt;/ref&gt;

ខ្មែរម្នាក់ៗត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយរង្វង់ខាងក្នុងតូចមួយនៃគ្រួសារ និងមិត្តភ័ក្តិដែលបង្កើតជាសហការីជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់គាត់ អ្នកដែលគាត់នឹងចូលទៅជួយមុនគេ។ ក្រុម​គ្គ្រួសារអ្នកមានដែល​មាន​ប្ដី​ប្រពន្ធ និង​កូន​ដែល​មិន​ទាន់​រៀបការ​ជា​ក្រុម​ញាតិ​ដ៏​សំខាន់​បំផុត។ នៅក្នុងអង្គភាពនេះគឺជាទំនាក់ទំនងផ្លូវចិត្តដ៏រឹងមាំបំផុត ការធានានៃជំនួយក្នុងករណីមានបញ្ហា កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចក្នុងការងារ ការចែករំលែកផលិតផល និងប្រាក់ចំណូល និងការរួមចំណែកជាអង្គភាពមួយចំពោះកាតព្វកិច្ចក្នុងពិធី។ នៅ​ក្នុង​សហគមន៍​ជន​បទ អ្នក​ជិត​ខាង—ដែល​ជា​រឿយៗ​ក៏​ជា​សាច់​ញាតិ—ក៏​ប្រហែល​ជា​សំខាន់​ដែរ។ &lt;ref name=&quot;household&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Household and Family Structure&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''&lt;/ref&gt;

ទំនាក់ទំនងរវាងឪពុកម្តាយ បងប្អូនបង្កើត និងមិត្តស្និទ្ធស្នាល ប្រទេសកម្ពុជាបានឆ្លងផុតព្រំដែននៃញាតិមិត្ត និងបម្រើដល់ការពង្រឹងទំនាក់ទំនងរវាងបុគ្គល និងអន្តរគ្រួសារ។ ក្រៅ​ពី​រង្វង់​ជិត​ស្និទ្ធ​នេះ មាន​សាច់​ញាតិ​ឆ្ងាយ និង​មិត្ត​ធម្មតា​ជាង។ នៅតាមជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា ទំនាក់ទំនងដ៏រឹងមាំបំផុតដែលខ្មែរអាចអភិវឌ្ឍ ក្រៅតែពីគ្រួសារនុយក្លេអ៊ែរ និងមិត្តជិតស្និទ្ធ - នោះគឺចំពោះសមាជិកដទៃទៀតនៃសហគមន៍មូលដ្ឋាន។ អារម្មណ៍នៃមោទនភាព-សម្រាប់ភូមិ សម្រាប់ស្រុក និងខេត្ត-ជាធម្មតាកំណត់លក្ខណៈជីវិតសហគមន៍ខ្មែរ។ &lt;ref name=&quot;household&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Household and Family Structure&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''&lt;/ref&gt;

តាម​ផ្លូវច្បាប់ ប្តី​ជា​មេ​គ្រួសារ​ខ្មែរ ប៉ុន្តែ​ប្រពន្ធ​មាន​សិទ្ធិអំណាច​ច្រើន ជាពិសេស​ផ្នែក​សេដ្ឋកិច្ច​គ្រួសារ​។ ប្តីទទួលខុសត្រូវក្នុងការផ្តល់ទីជម្រកនិងអាហារសម្រាប់គ្រួសាររបស់គាត់; ជាទូទៅភរិយាជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើថវិកាគ្រួសារ ហើយនាងដើរតួជាគំរូសីលធម៌ និងសាសនាដ៏សំខាន់សម្រាប់កូនៗ ជាពិសេសកូនស្រី។ ទាំង​ប្ដី​ទាំង​ប្រពន្ធ​ត្រូវ​ទទួល​ខុស​ត្រូវ​លើ​កិច្ចការ​សេដ្ឋកិច្ច​ក្នុង​ស្រុក។ &lt;ref name=&quot;household&quot;&gt;[[Federal Research Division]]. Russell R. Ross, ed. &quot;Household and Family Structure&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] Research completed December 1987. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''&lt;/ref&gt;

=== ការគោរព ===
[[ឯកសារ:Sampeah.jpg|រូបភាពតូច| ការសំពះ (ស្វាគមន៍ខ្មែរ)]]
ក្នុង​វប្បធម៌​ខ្មែរ​គេ​ជឿ​ថា [[ក្បាលមនុស្ស|ក្បាល]] ​មនុស្ស​មាន [[ព្រលឹង|​ព្រលឹង]] ដូច្នេះ​ហើយ​ទើប​ធ្វើ​ឱ្យ​វា [[បម្រាម|​ហាម​មិន]] ​ឱ្យ​ប៉ះ ឬ​ចង្អុល​ជើង​ទៅ​លើ​វា ។ វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការមិនគោរពយ៉ាងខ្លាំងផងដែរ ក្នុងការប្រើជើងចង្អុលមនុស្ស ឬអង្គុយ ឬដេកដោយយកបាតជើងចង្អុលទៅមនុស្ស ព្រោះជើងគឺជាផ្នែកទាបបំផុតនៃរាងកាយ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនបរិសុទ្ធ។ 

នៅ​ពេល​ស្វាគមន៍​ប្រជាជន ឬ​ដើម្បី​បង្ហាញ​ការ​គោរព​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ប្រជាជន​ធ្វើ ​កាយវិការ &quot;សំពះ&quot; ដូច​គ្នា​នឹង​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា [[ណាម៉ាស្តេ|ស្វាគមន៍!]] និង Thai wai ។

ការបង្រៀនតាមទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរត្រូវបានដាក់ចេញជាទម្រង់ខនៅក្នុងស្នាដៃដ៏វែងពីសតវត្សទី 14 ដល់ទី 18 ដែលហៅថា ''ឆបប'' (&quot;ច្បាប់&quot; ឬ &quot;ក្រម&quot;)។  ទាំងនេះត្រូវបានរៀនតាមទម្លាប់។ ការងារដូចជា ''Chhbap Pros'' (&quot;Boy's Code&quot;), ''Chhbap Srey'' (&quot;Girl's Code&quot;) និង ''Chhbap Peak Chas'' (&quot;Code of Ancient Words&quot;) បានផ្តល់ដំបូន្មានដូចជា៖ បុគ្គលដែលមិនភ្ញាក់ពីដំណេកមុនពេលថ្ងៃរះគឺខ្ជិល; កុមារត្រូវប្រាប់ឪពុកម្តាយ ឬមនុស្សចាស់ថាពួកគេទៅណា ហើយពួកគេនឹងត្រឡប់មកផ្ទះវិញនៅពេលណា។ បិទទ្វារដោយថ្នមៗ បើមិនដូច្នេះទេ អារម្មណ៍មិនល្អនឹងកើតឡើង។ អង្គុយលើកៅអីដោយជើងត្រង់ ហើយមិនឆ្លងកាត់ (ការកាត់ជើងគឺជាសញ្ញាសម្គាល់របស់មនុស្សមិនសមរម្យ); ហើយតែងតែឱ្យអ្នកដ៏ទៃនិយាយបន្ថែមទៀត។

នៅ​កម្ពុជា​មិន​គួរ​សម​ទេ​ក្នុង​ការ​បើក​ភ្នែក​មើល​អ្នក​ដែល​មាន​វ័យ​ចំណាស់ ឬ​អ្នក​ដែល​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​អ្នក​ពូកែ។
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វប្បធម៌ខ្មែរ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>2ebm3qk1gvvf20myk4i4zwaovzlaiok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ស្បៃ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47509</id>
    <revision>
      <id>334610</id>
      <parentid>332125</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T06:46:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asa MILAI</username>
        <id>50298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>334610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19506" sha1="n02xw1pzkyblsrt72gdbeuukbyubkvl" xml:space="preserve">[[ឯកសារ:柬埔寨 Tampochia - Couple from Cambodia - Boxer Codex (1590).jpg|រូបភាពតូច|គូស្វាមីភរិយាមកពីកម្ពុជាក្នុងចំណោមនោះសង្កេតឃើញស្ដ្រីខ្មែរនា[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]ពាក់អាវគ្របដណ្ដប់ដោយស្បៃមានពណ៌ផ្កាឈូកស្រាលៗ ត្រូវបានសង្កេតឃើញដោយទេសាភិបាលអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅហ្វីលីភីននាឆ្នាំ១៥៩០ ។]]
'''ស្បៃ''' ( {{Lang-lo|ສະໄບ}}  ; [[ភាសាម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]] ៖ ''Sebai'' ; [[អក្ខរក្រម Jawi|ចាវី]] : ''سباي'' ; {{Lang-th|สไบ}} , សំឡេងអាន៖ {{IPA-th|sābāj|}} ) ឬ '''ផាបៀ''' {{Lang-lo|ຜ້າບ່ຽງ}}   ; {{Lang-th|ผ้าเบี่ยง}} ; សំឡេងអាន៖ {{IPA-th|pʰâː bìa̯ŋ|}}) គឺជាសម្លៀកបំពាក់ដែលមានរាងដូចកន្សែង ឬ ក្រណាត់គ្របលើដើមទ្រូងដែលពេញនិយមពាក់នៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដីគោក។ ស្បៃ គឺជា​ក្រណាត់​រុំ​សុដន់​របស់​ស្ត្រី​នៅក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​ប្រទេស​កម្ពុជា]] [[ឡាវ]] និង [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] ខណៈ​នៅ​ឯឆ្នេរ​សមុទ្រ​ស៊ូ​ម៉ា​ត្រា និង​[[ទៀបកោះម៉ាឡេ|ឧបទ្វីប​ម៉ា​ឡេ]] ពាក្យ​ដូចគ្នា​នេះ​ត្រូវបាន​គេ​ប្រើ​ដើម្បី​ពណ៌នា​ថា​ជា​ក្រណាត់​ស្មា​។ &lt;ref name=&quot;Maxwell&quot;&gt;{{Cite book|title=Textiles of Southeast Asia: Tradition, Trade and Transformation|year=2003|isbn=9780794601041|url-access=registration|url=https://archive.org/details/textilesofsouthe0000maxw}}&lt;/ref&gt; ស្បៃ ត្រូវបានគេជឿថាវាអាចមានប្រភពមកពី[[សារី]]នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ដែលចុងបញ្ចប់ត្រូវបានពាក់នៅលើស្មាចំហៀងខ្លួន។ &lt;ref name=&quot;Maxwell&quot; /&gt;
[[ឯកសារ:Khmer women clothes Angkor.jpg|រូបភាពតូច|ស្ត្រីខ្មែរស្លៀកសំពត់ជាមួយស្បៃ នៅអង្គរវត្ត]]
'''&lt;ref name=&quot;Maxwell&quot; /&gt;'''

== និរុត្តិសាស្ត្រ ==
''ស្បៃ'' ​ជា​ពាក្យ [[ភាសាខ្មែរ|​ខ្មែរ]] ​សំដៅ​លើ​សម្លៀក​បំពាក់​ស្តើង និង​ទន់​ប្រភេទ​ណា​ក៏​បាន ។ &lt;ref&gt;Chuon Nath Khmer Dictionary. 1966, Buddhist Institute, Phnom Penh&lt;/ref&gt; នៅក្នុងសម្លៀកបំពាក់ វាសំដៅជាពិសេសទៅលើសម្លៀកបំពាក់ដែលមានរាងដូចកន្សែង ឬក្រណាត់សុដន់ដែលភាគច្រើនត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយស្ត្រី &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.thai2english.com/dictionary/1402943.html|title=สไบ - Thai / English dictionary meaning - สไบ ภาษาอังกฤษ แปล ความหมาย|website=www.thai2english.com|archivedate=2020-03-09}}&lt;/ref&gt; និងចំពោះបុរសដែលកាន់សាសនាតិចជាង។ &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rfa.org/khmer/program/religion/unique-colors-of-buddhist-monks-robes-01212015031540.html|title=លក្ខណៈពិសេសនៃពណ៌ស្បង់ចីវររបស់ព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា|date=2015-01-21|website=Radio Free Asia|language=km|archivedate=2019-09-07}}&lt;/ref&gt;

== ប្រវត្តិសាស្ត្រ ==
ស្បៃ មានប្រភពមកពី [[សារី]] ឥណ្ឌា ដែលអាចត្រូវបានណែនាំទៅកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ តាមរយៈ [[មហាឥណ្ឌា|ព្រះរាជាណាចក្រឥណ្ឌា]] រួមជាមួយនឹងប្រពៃណី និងធាតុផ្សំផ្សេងទៀតនៃវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ &lt;ref name=&quot;Maxwell&quot;/&gt; {{Rp|153}}
[[ឯកសារ:Khmer_Traditional_Costume.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Khmer_Traditional_Costume.jpg/220px-Khmer_Traditional_Costume.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| នារីខ្មែរស្លៀកស្បៃ និង ''សំពត់'' ''[[សោមផត ចុងកាបិន|ចងក្បិន]]'']]

=== កម្ពុជា ===
''ស្បៃ'' ​របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​គេ​ណែនាំ​ពី​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​បុរាណ​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀង​នឹង [[សារី|​សារី]] ​ឥណ្ឌា។ មានទេវកថាទាក់ទងគ្នាក្នុង [[វប្បធម៌កម្ពុជា|វប្បធម៌ខ្មែរ]] ទាក់ទងនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រ ''ប្រាសាទ'' ដែលទំនងជាត្រូវបានណែនាំក្នុងសម័យ [[ហ៊្វូណន|អាណាចក្រហ្វូណន]] រួមជាមួយនឹង [[ចាងខេបិន|ចងក្បិន]] ក្នុងសតវត្សទី១នៃគ.ស។ ''ស្បៃ'' ​ត្រូវ​បាន​លើក​ឡើង​នៅ​ក្នុង​រឿងព្រេង​របស់ [[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|​ព្រះថោង និង​នាង​នាគ]] ។ ក្នុង​ឈុត​មួយ ព្រះថោង​តោង​ក្រណាត់​ពាក់​លើ​នាគរាជ ដើម្បី​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​នគរ [[នាគ|​នាគ]] ។ ក្រណាត់​នោះ​ជា ''​ក្រណាត់'' ។ ក្នុង​រឿងនិទាន​នោះ ''ស្បៃ'' ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​កន្ទុយ​នាង​នាគ ព្រះនាង​នាគ ។ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cambodiancommunityday.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=69&amp;Itemid=724|title=Custom &amp; Tradition|website=www.cambodiancommunityday.org|archivedate=2020-01-30|access-date=2022-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200130074229/http://www.cambodiancommunityday.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=69&amp;Itemid=724|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.outfittrends.com/traditional-thai-clothing-16-beautiful-outfits-from-thailand/|title=Traditional Thai Clothing-16 Beautiful Outfits From Thailand|date=2019-10-01|website=Outfit Trends - Ideas How to Wear &amp; What to Wear|language=en-US|archivedate=2020-03-09}}&lt;/ref&gt;
[[ឯកសារ:Bas-relief at the 12th-century Bayon temple showing a woman wearing Sbai.jpg|រូបភាពតូច|227x227ភីកសែល|ចម្លាក់លៀននៅប្រាសាទបាយ័នសតវត្សរ៍ទី១២ ដែលបង្ហាញពីស្ត្រីម្នាក់ដណ្ដប់ស្បៃ ដែលជាសំលៀកបំពាក់ប្រពៃណីខ្មែរ]]
នៅ [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] ថ្វីត្បិតតែបុរស និងស្ត្រីស្លៀកពាក់ធម្មតាក៏ដោយ ក៏សម្លៀកបំពាក់សម្រាប់ដងខ្លួនខាងលើត្រូវបានពាក់៖ ចម្លាក់លៀននៃ [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន|ព្រះខ័ន]] និងប្រាសាទអង្គរផ្សេងទៀតពណ៌នាស្ត្រីស្លៀកស្បៃដូច ''ស្បៃ'' រីឯរូបបុរសសាសនា។ ត្រូវបានតុបតែងដោយ ស្បៃ ''ទាន់សម័យ'' ។ នៅ [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] មានរូបភាពនៃអប្សរាដែលពាក់ស្បៃតោងជាប់នឹង ''[[សំបុត|សំពត់]]'' រីឯជញ្ជាំងខាងជើងនៃប្រាសាទអង្គរវត្តបង្ហាញអំពីនារីមួយក្រុមដែលពាក់ ''ស្បៃ'' វែងកាន់ដង្វាយផ្សេងៗ។

សព្វថ្ងៃ ''ស្បៃ'' ​រួម​ជាមួយ​នឹង [[ចាងខេបិន|​ចង​ក្បិន]] និង [[សំបុត|​សំពត់]] ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​សំលៀកបំពាក់​ជាតិ​កម្ពុជា។ &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.betterworldbooks.com/product/detail/thai-clothing-1158488734|title=Buy New &amp; Used Books Online with Free Shipping|website=Better World Books|archivedate=2020-02-24}}&lt;/ref&gt; ស្បៃ​ច្រើន​ប្រើ​ក្នុង​ពិធី​មង្គលការ​ប្រពៃណី​ខ្មែរ​ដែល​មាន​ប្រភេទ​និង​ការ​តុប​តែង​ផ្សេងៗ​គ្នា​ក្នុង​ពិធី {{Lang|km|ព្រះថោងតោងស្បៃនាងនាគ}} ដែលតំណាងឱ្យរឿងព្រេងនៃគ្រឹះនៃនគរភ្នំ និងកន្លែងដែលកូនកំលោះកាន់ ''ស្បៃ'' កូនក្រមុំនៅពេលពួកគេទៅបន្ទប់របស់ពួកគេ។ កូនកំលោះក៏ពាក់ ''ស្បៃ'' ។ &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.outfittrends.com/traditional-thai-clothing-16-beautiful-outfits-from-thailand/|title=Traditional Thai Clothing-16 Beautiful Outfits From Thailand|date=2019-10-01|website=Outfit Trends - Ideas How to Wear &amp; What to Wear|language=en-US|archivedate=2020-03-06}}&lt;/ref&gt;

សម្រាប់បុរស ជាពិសេសព្រាហ្មណ៍ និងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា ''ស្បៃ'' ហៅថា ''[[កាសាយ៉ា (សម្លៀកបំពាក់)|ស្បង់ ស្បៃត្រៃចីវរ]]  ,'' &lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអាវផាយរបស់ព្រាហ្មណ៍ និងព្រះសង្ឃ។ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/civara|title=Civara, aka: Cīvara; 10 Definition(s)|date=2009-04-11|website=Wisdom Library|archivedate=2019-09-07}}&lt;/ref&gt; សម្រាប់ស្ត្រី ''ស្បៃ'' អាចប្រើបានដោយសេរី និងក្នុងវិធីផ្សេងៗគ្នាដូចជា រុំវាជុំវិញខ្លួន គ្របស្មា និងជាទូទៅគ្របសុដន់ និងក្រពះលើស្មាខាងឆ្វេង។ ស្ទីល ''​ស្បៃ'' ​ខុសៗ​គ្នា​ត្រូវ​បាន​ស្ត្រី​ខ្មែរ​ប្រើ​តាម​ចំណូលចិត្ត និង​ប្រពៃណី​របស់​ពួកគេ។

=== ឡាវ ===
[[ឯកសារ:Traditional_dance_during_Baci_ceremeony_in_Lao.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Traditional_dance_during_Baci_ceremeony_in_Lao.jpg/220px-Traditional_dance_during_Baci_ceremeony_in_Lao.jpg|រូបភាពតូច| ស្ត្រី​ឡាវ​ស្លៀក​ឈុតស្បៃ ឬ ''​ផា​បៀង'' ​ចម្រុះ​ពណ៌​ក្នុង​របាំ​ប្រពៃណី។]]
នៅប្រទេសឡាវ សម្លៀកបំពាក់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា '''''ផាបៀង''''' ឬសាបៃ។ វាជារឿងធម្មតាទេដែលស្ត្រីឡាវស្លៀកពាក់ ''ស្បៃ'' ព្រោះវាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសំលៀកបំពាក់ប្រពៃណី។ ''ស្បៃ'' ក៏អាចពាក់បានដោយបុរសក្នុងពិធីមង្គលការ ឬពេលចូលរួមក្នុងពិធីសាសនា។ ប្រភេទនៃ ''ស្បៃ'' ជាធម្មតាពាក់ដោយបុរសឡាវជាញឹកញាប់មានលំនាំគូស។ ''ស្បៃ'' ក៏អាចជាសូត្រមួយកំណាត់វែង ទទឹងប្រហែលមួយហ្វីត ដែលត្រូវបានប៉ាក់តាមអង្កត់ទ្រូងពីលើទ្រូង គ្របលើស្មាមួយ ដោយចុងម្ខាងទម្លាក់នៅខាងក្រោយខ្នង។ &lt;ref&gt;Bonnie Ghazarbekian, Jane Siegel, ''Sawaddi, 15 years'', p.130.&lt;/ref&gt;

=== ម៉ាឡេស៊ី ===
នៅប្រទេសម៉ាឡេស៊ី សេបៃ គឺជាក្រណាត់ដែលរុំជុំវិញកដើម្បីគ្របដណ្តប់ស្មាដោយចុងទាំងពីរព្យួរនៅលើទ្រូងស្រដៀងទៅនឹងកន្សែងដែលព្យួរនៅលើស្មា។ &lt;ref name=&quot;DBP-Sebai&quot;&gt;{{Cite web|url=https://prpm.dbp.gov.my/cari1?keyword=sebai|title=Carian Umum - Sebai|website=prpm.dbp.gov.my|archivedate=2020-11-15}}&lt;/ref&gt;

=== មីយ៉ាន់ម៉ា ===
[[ឯកសារ:20200206_150859_Mon_Girls_in_Mawlamyaing_Myanmar_anagoria.JPG|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/20200206_150859_Mon_Girls_in_Mawlamyaing_Myanmar_anagoria.JPG/220px-20200206_150859_Mon_Girls_in_Mawlamyaing_Myanmar_anagoria.JPG|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ស្ត្រីជនជាតិមនស្លៀកសំលៀកបំពាក់ប្រពៃណីនៅ [[រដ្ឋមន]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]]]]
[[ជនជាតិមន|ជនជាតិភាគតិចមន]] ក៏ត្រូវបានគេដឹងថាមានទំនៀមទំលាប់ស្រដៀងនឹងការស្លៀកពាក់បែប ''ស្បៃ'' ដែលហៅថា '''''យ៉ាត តូត''''' ជា [[ភាសាមន]] ដោយអង្កត់ទ្រូងលើទ្រូង បិទស្មាមួយ ដោយចុងម្ខាងទម្លាក់ទៅក្រោយដូចនារីឡាវដែរ។ ប្រពៃណី​នេះ​បាន​សម្គាល់​ពួកគេ​ពី​ក្រុម​ជនជាតិ​ផ្សេង​ទៀត​ក្នុង​ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា។ ជនជាតិមន នៃប្រទេសភូមា និងថៃសព្វថ្ងៃនេះ គឺជាកូនចៅនៃនយោបាយឥណ្ឌាផ្សេងៗ ជាពិសេសគឺ  [[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី]] ។  វត្ថុបុរាណ ពី ទីតាំង [[ជនជាតិមន|មន]] [[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី]] ក្នុង អ្វី ដែល បច្ចុប្បន្ន ជា ប្រទេស ថៃ បង្ហាញ ពី ស្ត្រី មួយក្រុម ដែល ស្លៀកពាក់ ស្រដៀង ទៅនឹង ''ស្បៃ'' ។

=== ប្រទេសថៃ ===
[[ឯកសារ:Silk_Loom_Jim_Thompson_House_photo_D_Ramey_Logan.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Silk_Loom_Jim_Thompson_House_photo_D_Ramey_Logan.jpg/220px-Silk_Loom_Jim_Thompson_House_photo_D_Ramey_Logan.jpg|រូបភាពតូច| ស្ត្រី​ថៃ​ពាក់ស្បៃ នៅ [[ផ្ទះ Jim Thompson|​ផ្ទះ ជីម ថមសន]] ។]]
គេហទំព័រ ទ្វារវតី បង្ហាញ​ពី​ក្រុម​នារី​ស្លៀក​ពាក់​ស្រដៀង​នឹង សបៃ ។ '''''សបៃ''''' ( {{Lang-th|สไบ}}   , RTGS ៖ sabai, {{IPA-th|sābāj|pron}} ) or pha biang ( {{Lang-th|ผ้าเบี่ยง}}   {{IPA-th|pʰâː.bìaŋ|pron}} ) គឺជាសម្លៀកបំពាក់ដែលមានរាងដូចកន្សែង ឬក្រណាត់សុដន់ ស្បៃច្រើន អាចប្រើបានទាំងបុរស និងស្ត្រី។ សបៃ ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ផង​ដែរ​ថា​ជា​សូត្រ​វែង​មួយ​ទទឹង​ប្រហែល​មួយ​ហ្វីត​ដែល​មាន​អង្កត់ទ្រូង​ជុំវិញ​ទ្រូង​ដោយ​គ្រប​លើ​ស្មា​មួយ​ដែល​ចុង​របស់​វា​ធ្លាក់​ទៅ​ក្រោយ​ខ្នង។ សបៃច្រើន អាចត្រូវបានពាក់នៅជុំវិញទ្រូងអាក្រាតឬនៅលើក្រណាត់ផ្សេងទៀត។ ទម្លាប់នៃការស្លៀកពាក់ សប៊ៃ រួមជាមួយនឹងក្រណាត់ វិចតូរៀ គឺជាទម្លាប់ធម្មតាក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ ចុល្លាឡុកន និងបន្តរហូតដល់រជ្ជកាលព្រះបាទ  វិជ្ជរ៉ាវុធ នៅពេលដែលសម្លៀកបំពាក់បស្ចិមប្រទេសកាន់តែមានម៉ូត។

== សូម​មើល​ផង​ដែរ ==
•[[ក្រមា]]&lt;br&gt;
•[[ចងក្បិន]]&lt;br&gt;
•[[សំពត់]]&lt;br&gt;
•[[សំពត់សម្លុយ]]

== ឯកសារយោង ==

== តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ ==</text>
      <sha1>n02xw1pzkyblsrt72gdbeuukbyubkvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ណាដេត ឃូគីមីយ៉ា</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48276</id>
    <revision>
      <id>334612</id>
      <parentid>308079</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T09:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24826-30</username>
        <id>50699</id>
      </contributor>
      <origin>334612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9155" sha1="a24sjpsxg7gmzmidpxhy3ljvuzhah9k" xml:space="preserve">{{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជីវប្រវត្តិ
| name               = ណាដេត ឃូគីមីយ៉ា
| image              = NadechKugimiya2014.jpg
| caption            = ឃូគីមីយ៉ានៅឆ្នាំ២០១៤
| native_name        = ณเดชน์ คูกิมิยะ
| native_name_lang   = th
| other_names        = {{Hlist|ប្រេរី|ប្រេនដ៍}}
| birth_name         = '''ចលទិស យ៉តប្រទុម'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sirinyas-thailand.de/2015/08/25/nadech-kugimiya-thai-austrian-actor/|title=Nadech Kugimiya: Thai-Austrian Actor &amp;#124; Sirinya's Thailand|access-date=October 20, 2019|archive-date=October 20, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191020133441/https://www.sirinyas-thailand.de/2015/08/25/nadech-kugimiya-thai-austrian-actor/|url-status=dead|archivedate=តុលា 20, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191020133441/https://www.sirinyas-thailand.de/2015/08/25/nadech-kugimiya-thai-austrian-actor/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://hellothailand.work/nadeck-kugimiya/|title=タイ俳優：ナデート・クギミヤ（Nadeck Kugimiya） &amp;#124; こんにちは、タイランド|date=May 28, 2017|access-date=October 20, 2019|archive-date=October 20, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191020133438/http://hellothailand.work/nadeck-kugimiya/|url-status=dead|archivedate=តុលា 20, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191020133438/http://hellothailand.work/nadeck-kugimiya/}}&lt;/ref&gt;
| birth_date         = {{birth date and age|1991|12|17}}
| birth_place        = [[ខេត្តខនកែន]], ប្រទេសថៃ
| death_date         = 
| death_place        = 
| education          = សិល្បៈទំនាក់ទំនង ជំនាញផ្នែកភាពយន្ត និងភាពយន្ត
| alma_mater         = [[សកលវិទ្យាល័យរ៉ានស៊ីត]]
| occupation         = {{Hlist|តារាសម្តែង|ម៉ូដែល|យូធូបឺរ}}
| years_active       = ២០០៩–បច្ចុប្បន្ន
| height             = {{height|centimetres=178}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ch3thailand.com/%E0%B8%94%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%873/belong/100/%E0%B8%93%E0%B9%80%E0%B8%94%E0%B8%8A%E0%B8%99%E0%B9%8C-%E0%B8%84%E0%B8%B9%E0%B8%81%E0%B8%B4%E0%B8%A1%E0%B8%B4%E0%B8%A2%E0%B8%B0.html |title=แบรี่ ณเดชน์ คูกิมิยะ |access-date=October 20, 2019 |archive-date=May 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528155817/http://www.ch3thailand.com/%E0%B8%94%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%873/belong/100/%E0%B8%93%E0%B9%80%E0%B8%94%E0%B8%8A%E0%B8%99%E0%B9%8C-%E0%B8%84%E0%B8%B9%E0%B8%81%E0%B8%B4%E0%B8%A1%E0%B8%B4%E0%B8%A2%E0%B8%B0.html |url-status=dead |archivedate=ឧសភា 28, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190528155817/http://www.ch3thailand.com/%E0%B8%94%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%873/belong/100/%E0%B8%93%E0%B9%80%E0%B8%94%E0%B8%8A%E0%B8%99%E0%B9%8C-%E0%B8%84%E0%B8%B9%E0%B8%81%E0%B8%B4%E0%B8%A1%E0%B8%B4%E0%B8%A2%E0%B8%B0.html }}&lt;/ref&gt;
| partner            = [[អុរ័ស្យា ស្ពឺរបាន់]]
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ណាដេត ឃូគីមីយ៉ា ឬ ណដេច គូកិមិយ៉ា''' ( {{Lang-th|ณเดชน์ คูกิมิยะ}} ; កើតថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ ) &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nadech Kugimiya: Thai-Austrian Actor &amp;#124; Sirinya's Thailand |url=https://www.sirinyas-thailand.de/2015/08/25/nadech-kugimiya-thai-austrian-actor/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020133441/https://www.sirinyas-thailand.de/2015/08/25/nadech-kugimiya-thai-austrian-actor/ |archive-date=October 20, 2019 |access-date=October 20, 2019 |archivedate=តុលា 20, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191020133441/https://www.sirinyas-thailand.de/2015/08/25/nadech-kugimiya-thai-austrian-actor/ }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 28, 2017 |title=タイ俳優：ナデート・クギミヤ（Nadeck Kugimiya） &amp;#124; こんにちは、タイランド |url=http://hellothailand.work/nadeck-kugimiya/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020133438/http://hellothailand.work/nadeck-kugimiya/ |archive-date=October 20, 2019 |access-date=October 20, 2019 |archivedate=តុលា 20, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191020133438/http://hellothailand.work/nadeck-kugimiya/ }}&lt;/ref&gt; គឺជាតារាសម្តែង និងជាតារាម៉ូដែលថៃ។ 

ណាដេត ឃូគីមីយ៉ា ឈ្មោះកំណើត ចលទិស យ៉តប្រទុម &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nadech Kugimiya: Thai-Austrian Actor &amp;#124; Sirinya's Thailand |url=https://www.sirinyas-thailand.de/2015/08/25/nadech-kugimiya-thai-austrian-actor/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020133441/https://www.sirinyas-thailand.de/2015/08/25/nadech-kugimiya-thai-austrian-actor/ |archive-date=October 20, 2019 |access-date=October 20, 2019 |archivedate=តុលា 20, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191020133441/https://www.sirinyas-thailand.de/2015/08/25/nadech-kugimiya-thai-austrian-actor/ }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 28, 2017 |title=タイ俳優：ナデート・クギミヤ（Nadeck Kugimiya） &amp;#124; こんにちは、タイランド |url=http://hellothailand.work/nadeck-kugimiya/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020133438/http://hellothailand.work/nadeck-kugimiya/ |archive-date=October 20, 2019 |access-date=October 20, 2019 |archivedate=តុលា 20, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191020133438/http://hellothailand.work/nadeck-kugimiya/ }}&lt;/ref&gt; កើតនៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១  &lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 14, 2011 |title='ณเดชน์-ญาญ่า' |url=https://www.thairath.co.th/content/223225 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020151915/https://www.thairath.co.th/content/223225 |archive-date=October 20, 2019 |access-date=October 20, 2019}}&lt;/ref&gt; នៅខេត្ត[[ខេត្តខនកែន|ខនកែន]] ប្រទេសថៃ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 14, 2011 |title='ณเดชน์-ญาญ่า' |url=https://www.thairath.co.th/content/223225 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020151915/https://www.thairath.co.th/content/223225 |archive-date=October 20, 2019 |access-date=October 20, 2019}}&lt;/ref&gt; លោកគឺជាកូនចិញ្ចឹមរបស់ ស៊ូដារាជ ឃូគីមីយ៉ា (ម្តាយមីងបង្កើតរបស់គាត់) និង យ៉ូស៊ីអូ ឃូគីមីយ៉ា ។ ម្តាយបង្កើតរបស់លោកជាជនជាតិថៃ និងប្អូនស្រីរបស់ស៊ូដារាជ ខណៈឪពុកបង្កើតរបស់គាត់ជាជនជាតិអូទ្រីស។ ឈ្មោះហៅក្រៅរបស់គាត់ &quot;ប៉ារី&quot; បានវិវត្តពីឈ្មោះហៅក្រៅដើមរបស់គាត់ &quot;ប្រេនដ៍&quot; ។ គាត់បានបញ្ចប់ការសិក្សាពី [[សាកលវិទ្យាល័យ Rangsit|សាកលវិទ្យាល័យរ៉ានស៊ីត]] ជាមួយបរិញ្ញាបត្រផ្នែកទំនាក់ទំនង ជំនាញផ្នែកភាពយន្ត និងភាពយន្ត។ បន្ទាប់មកគាត់បានបញ្ចប់ថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់នៅខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២០។ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 8, 2012 |title=Less Japanese, more Austrian |url=http://www.bangkokpost.com/print/227607/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002130659/https://www.bangkokpost.com/ |archive-date=October 2, 2022 |access-date=May 23, 2012 |website=[[Bangkok Post]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 25, 2015 |title=Nadech Kugimiya: Thai-Austrian Actor |url=http://www.sirinyas-thailand.de/2015/08/25/nadech-kugimiya-thai-austrian-actor/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117200420/http://www.sirinyas-thailand.de/2015/08/25/nadech-kugimiya-thai-austrian-actor/ |archive-date=January 17, 2019 |access-date=January 18, 2019 |website=Sirinya's Thailand |archivedate=មករា 17, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190117200420/http://www.sirinyas-thailand.de/2015/08/25/nadech-kugimiya-thai-austrian-actor/ }}&lt;/ref&gt;

== ឯកសារយោង ==

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]]</text>
      <sha1>a24sjpsxg7gmzmidpxhy3ljvuzhah9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>លោកឌីអូហ្គូ វេឡូសូ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51194</id>
    <revision>
      <id>334595</id>
      <parentid>312466</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T20:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tookai1</username>
        <id>46281</id>
      </contributor>
      <origin>334595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7059" sha1="e8w5v78jslla9bj7jenmeup787t59zs" xml:space="preserve">'''លោកឌីអូហ្គូ វេឡូសូ''' ឬ '''លោកឌីហ្គូបេឡូសូ'''  នៅក្នុងគណនីប្រវត្តិសាស្ត្រអេស្ប៉ាញ (១៥៥៨ – ១៥៩៩) គឺជាអ្នកផ្សងព្រេង ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ ដែលសកម្មនៅ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ក្នុងត្រីមាសចុងក្រោយនៃសតវត្សទី ១៦ ដោយដើរតួពេលខ្លះនៅក្នុងការបម្រើរបស់អភិបាលអេស្ប៉ាញនៃ ឥណ្ឌូណេខាងកើតអេស្ប៉ាញ ក្នុងអំឡុងពេល សង្រ្គាមកម្ពុជា-អេស្បាញ ហើយពេលខ្លះជា អ្នកឯករាជ្យ ។ គាត់​និង​អ្នក​រុករក ​ជនជាតិ​អេ​ស្ប៉ា​ញ [[ប្លាស រូអ៊ីស|ប្លាស់ រូហ្សី]] គឺជា ​ជនជាតិ​អឺរ៉ុប ​ដំបូង​គេ​ដែល​បាន​បោះ​ជើង​ក្នុង [[ឡាវ|​ប្រទេស​ឡាវ]] ​។

ដំណើររបស់ លោកឌីអូហ្គូ វេឡូសូ ទៅកាន់ប្រទេសឡាវបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ជាកន្លែងដែលគាត់បានជួប និងស្និទ្ធស្នាលជាមួយស្តេច [[ព្រះសត្ថាទី១|សត្ថា]] នៃ [[បន្ទាយលង្វែក|លង្វែក]] និង [[ប្លាស រូអ៊ីស|រូហ្សី]] នៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ។ នៅពេលដែលលង្វែកត្រូវបានឈ្លានពានដោយ [[អាណាចក្រអយុធ្យា|អយុធ្យា]] ស្ដេចសត្ថាត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយកូនប្រុសរបស់គាត់ និងពួកអភិជនដទៃទៀតដែលអនុញ្ញាតឱ្យអយុធ្យាកាន់កាប់ដោយបង្ខំលោកភៀសខ្លួនទៅកាន់ ម៉ាឡាកាព័រទុយហ្គាល់ ដែលជាកន្លែងដែលគាត់ចាប់ផ្តើមដំណើរផ្សងព្រេងនៅ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ។ នៅទីបំផុត លោកឌីអូហ្គូ វេឡូសូ បានត្រលប់មកវិញជាមួយ [[ប្លាស រូអ៊ីស|រូហ្សី]] ដែលបានភៀសខ្លួនទៅកាន់ ប្រទេសអេស្ប៉ាញហ្វីលីពីន ទៅកាន់ទីក្រុងលង្វែក។ នៅពេលពួកគេមកដល់ ពួកគេបានដឹងថា ស្ដេចសត្ថាបានភៀសខ្លួនទៅកាន់ [[ឡានសាង|ទីក្រុង ឡានឆាង]] ដែលជាអាណាចក្រមួយស្ថិតនៅចំកណ្តាលប្រទេសលាវសម័យទំនើប និងមាន [[ភាគឦសាន (ថៃ)|តំបន់ឥសាន]] ស្ទឹងត្រែង និងតំបន់តូចៗនៃ ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និង [[វៀតណាម]] ។

លោកឌីអូហ្គូ វេឡូសូ និង [[ប្លាស រូអ៊ីស|រូហ្សី]] បានសម្រេចចិត្តធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសលាវ ហើយនាំយក ស្ដេចសត្ថា មកវិញ ដើម្បីស្ដាររជ្ជកាលរបស់ទ្រង់លើលង្វែក។ ពួកគេបានមកដល់ [[វៀងច័ន្ទន៍|ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍]] ដែលជារាជធានីរដ្ឋបាលរបសឡានឆាង នៅរដូវក្តៅឆ្នាំ ១៥៩៦ ។ ពួកគេបានជួបជាមួយនឹងក្បួនដង្ហែបង្ហាញពីទ្រព្យសម្បត្តិដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់របស់ទីក្រុង ដែលរួមមាន ដំរីអាស៊ី [[មាស]] គ្រឿងអលង្ការ សូត្រ ពស់ កម្រនិងអសកម្ម ភួងផ្កា ត្រូពិច សូត្រធម៌ព្រះសង្ឃ ទ្រព្យសម្បត្តិ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] និង សារីរិកធាតុ តន្ត្រី និងស្ត្រីដ៏ស្រស់ស្អាត។ លោកឌីអូហ្គូ វេឡូសូ និង [[ប្លាស រូអ៊ីស|រូហ្សី]] ក៏ត្រូវបានទទួលជាមួយនឹងពិធីបុណ្យដ៏អស្ចារ្យផងដែរ។ ប៉ុន្តែ ខណៈ​ពួកគេ​នៅ​ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍ ពួកគេ​បាន​ដឹង​ថា សត្ថា​បាន​ស្លាប់​ដោយសារ​ជំងឺ​ដែល​គាត់​បាន​ឆ្លង​ពី​ប្រទេស​កម្ពុជា​ទៅ​ប្រទេស​ឡាវ។ ដោយមានការសោកសៅ និងខឹងសម្បារចំពោះដំណឹងនេះ វេឡូសូ និ[[ប្លាស រូអ៊ីស|ងរូហ្សី]] បានត្រឡប់ទៅលង្វែកវិញ ហើយចាប់ផ្តើមការបះបោរមួយ ដើម្បីដាក់សម្ព័ន្ធមិត្តនយោបាយរបស់សត្ថាមួយឱ្យឡើងសោយរាជ្យ និងរំដោះប្រទេសកម្ពុជាចេញពីអយុធ្យា។ ពួកគេបានគ្រប់គ្រងកម្លាំងអយុធ្យាចេញពីផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសកម្ពុជា ហើយបង្កើតរដ្ឋថ្មី ប៉ុន្តែបានដឹកនាំរដ្ឋកម្ពុជាថ្មីឱ្យស្ថិតក្នុងភាពវឹកវរមួយរយៈពេលខ្លី។

នៅទីបំផុត លោកឌីអូហ្គូ វេឡូសូ បានត្រលប់ទៅម៉ាឡាកាវិញ។</text>
      <sha1>e8w5v78jslla9bj7jenmeup787t59zs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>សន្ថិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51557</id>
    <revision>
      <id>334572</id>
      <parentid>330242</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tookai1</username>
        <id>46281</id>
      </contributor>
      <origin>334572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19403" sha1="p01n6vdh4b86zg6m3fdp8phmuy3vcdf" xml:space="preserve">{{Rough translation|វិគីភីឌាភាសាថៃ}}
'''សន្ថិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧'''  ( ភាសាអង់គ្លេស:   Franco–Siamese Treaty of 1907 ; ភាសាបារាំង:   Traité français–siamois de 1907 ) គឺជាសន្ធិសញ្ញារវាង [[ថៃ|ព្រះរាជាណាចក្រសៀម]] (ក្រោយប្រទេសថៃ) ក្នុងរជ្ជកាល [[ចូឡាលង្ករណ៍|ព្រះបាទជូឡាឡុងកន]] និង សាធារណៈរដ្ឋបារាំង ក្នុងរជ្ជកាល ប្រធានាធិបតី អាម៉ាន់ ហ្វាលៀរ៉េស ដែលបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញានេះនៅ [[បាងកក]] ថ្ងៃទី ២៣ ខែ មីនា ឆ្នាំ ១៩០៧ និង សភាបារាំង វាត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅថ្ងៃទី ២១ ខែមិថុនាឆ្នាំ ១៩០៧ ។ ចំណុចសំខាន់ៗនៃសន្ធិសញ្ញានេះគឺ៖
[[ឯកសារ:OccupationOfTrat1904.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| បារាំង​បាន​ចូល​កាន់កាប់​ក្រុង [[ខេត្តត្រាច|​ត្រាត]] ​នៅ​ចន្លោះ​ថ្ងៃ​ទី​៣០ ខែ​ធ្នូ គ.ស. ឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ថ្ងៃទី ០៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩០៧]]

* សៀមបានប្រគល់សិទ្ធិ និងការគ្រប់គ្រងលើ ខេត្តភាគខាងកើត រួមទាំងក្រុងបាត់ដំបង ក្រុងសៀមរាប និងទីក្រុង ស៊ីសុផុន ទៅបារាំង
* បារាំងបានយល់ព្រមប្រគល់ទឹកដី  ដានសៃ, [[ខេត្តត្រាច|ត្រាត]] និងកោះទាំងឡាយ  ដែលស្ថិននៅខាងត្បូងជ្រោយឡែមលីម ចុះទៅ [[កោះកូត|កោះគុត]] ទៅសៀម 
* បារាំង​បាន​រៀបចំ​ពិធី​ប្រគល់​ត្រាត និង​ដាន​សៃ​មក​សៀម​វិញ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៦ កក្កដា ឆ្នាំ ១៩០៧ 

== ការចុះហត្ថលេខា ==
[[ผู้มีอำนาจเต็ม|ពេញសមត្ថភាព]] ភាគី​សៀម​ដែល​ចុះ​ហត្ថលេខា​លើ​សន្ធិសញ្ញា​នោះ​គឺ ​ព្រះអង្គម្ចាស់​ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រី សិរិន្ទថនក្រមព្រះយាទេវវង្សវរោបការ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស ភាគីបារាំងគឺ [[วิกตอร์ คอลแลง เดอ ปลังซี|លោក Victor Collin de Plancy]] តំណាងបារាំងដែលបានចុះហត្ថលេខានៅទីក្រុងបាងកក។ ព្រះរាជាណាចក្រសៀម ថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩០៧)
[[ឯកសារ:Franco-Siamese-Treaty-of-1907-FR.jpg|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| សន្ធិសញ្ញាសៀម-បារាំង (បារាំងដើម) ចុះហត្ថលេខាដោយ V. Collin de Plancy និង ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រី សិរិនថន នៅបាងកក ថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនាឆ្នាំ ១៩០៧]]

== សន្ធិសញ្ញា ==

== ភាសាបារាំង ==
OFFICIAL DOCUMENTS

Texte du Traité Franco-Siamois, du 23 mars, 1907.

Le Président de la République française et Sa Majesté le roi de Siam,

à la suite des opérations de délimitation entreprises dès 1904, désireux, d’une part, d’assurer le règlement final de toutes les questions relatives aux frontières communes de l’Indo-Chine et du Siam, par un système réciproque et rationnel d’échanges, d’autre part, de faciliter les relations entre les deux pays par l’introduction progressive d’un système uniforme de juridiction et par l’extension des droits des ressortissants établis au Siam;

Ont décidé de conclure un nouveau traité et ont nommé à cet effet pour leurs plénipotentiaires, savoir:

M. le Président de la République française, M. Victor-Émile-Marie Joseph Collin de Plancy, envoyé extraordinaire et ministre plénipotentiaire de la République française au Siam, officier de la Légion d’honneur et de l’instruction publique;

Sa Majesté le roi de Siam, S. A. le prince Devawongse Varoprakar, chevalier de l’ordre de Maha Chakri, grand officier de la Légion d’honneur, etc., ministre des Affaires étrangères;

Lesquels, munis de pleins pouvoirs, qui ont été trouvés en bonne et due forme, sont convenus des dispositions suivantes:

ARTICLE PREMIER.

Le Gouvernement siamois cède à la France les territoires de Battambang, Siem-Reap et Sisophon dont les limites sont définies par les protocoles de délimitation ci-annexés.

ART. 2.

Le Gouvernement français cède au Siam les territoires de Dan-Sai et de Kratt dans les conditions fixées par les clauses I et II du protocole, ainsi que toutes les îles situées au sud du cap Lemling, jusqu’à la ligne Koh-Kut.

ART. 3.

La remise de ces territoires aura lieu de part et d’autre dans un délai de quatre mois après la ratification du présent traité.

ART. 4.

Une commission mixte, composée d’officiers et de fonctionnaires français et siamois, sera nommée par les deux pays contractants, dans un délai de quatre mois après la ratification du présent traité et chargée de délimiter les nouvelles frontières. Elle commencera ses travaux dès que la saison le permettra et se conformera au protocole de délimitation annexé au présent traité.

ART. 5.

Tous les Asiatiques, sujets et protégés français, qui se trouveraient dans les conditions prévues par la législation du Siam après la signature du présent traité, par application de l’article 9 de la Convention du 13 février 1904, seront justiciables des tribunaux siamois ordinaires.

La juridiction des cours internationales siamoises, dont l’institution est prévue par l’article 12 de la Convention du 13 février 1904, sera étendue aux conditions énoncées au protocole de juridiction ci-annexé.

ART. 6.

Les Asiatiques sujets et protégés français jouiront, dans toute l’étendue du royaume de Siam, des droits et prérogatives dont bénéficient les nationaux du pays, notamment des droits de propriété, de libre résidence et de libre circulation.

Ils seront soumis aux impôts ordinaires.

Ils seront exempts du service militaire et ne seront pas assujettis aux réquisitions et taxes extraordinaires.

ART. 7.

Les dispositions des anciens traités, accords et conventions entre la France et le Siam, non modifiées par le présent traité, restent en vigueur.

ART. 8.

En cas de difficulté d’interprétation du présent traité rédigé en français et en siamois, le texte français fera foi.

ART. 9.

Le présent traité sera ratifié dans un délai de quatre mois à partir du jour de la signature ou plus tôt si faire se peut.

En foi de quoi les plénipotentiaires respectifs ont signé le présent traité et y ont apposé leurs cachets.

Fait à Bangkok, le double exemplaire, le 23 mars 1907.

Signé: Collin de Plancy – Devawongse Varoprakar

=== ភាសាខ្មែរ ===
'''សន្ធិសញ្ញា'''

ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំង និងព្រះមហាក្សត្រសៀម បន្ទាប់ពីប្រតិបត្តិការកំណត់ព្រំដែនដែលបានធ្វើឡើង​ស្របតាមការ​អនុវត្តនៃអនុសញ្ញាថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤ ក្នុងគោលបំណងទីមួយគឺធានាការដោះស្រាយបញ្ចប់នូវបញ្ហាទាំងអស់ដែលទាក់ទងនឹងព្រំដែនរួមនៃឥណ្ឌូចិន និងសៀម តាមរយៈប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងគ្នាទៅវិញទៅមក និងសមហេតុផលនៃការផ្លាស់ប្តូរទឹកដីរវាងប្រទេសទាំងពីរ និងគោលបំណងទីពីរគឺដើម្បីសម្របសម្រួលទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរ តាមរ‍យៈការណែនាំជាជំហានៗនូវប្រព័ន្ធយុត្តាធិការរួម និងការពង្រឹងនូវសិទ្ធិរបស់ជនជាតិបារាំងដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសសៀម។

បានសម្រេចចិត្តព្រមព្រៀងលើសន្ធិសញ្ញាថ្មី ហើយដើម្បីសម្រេចបាននូវការព្រមព្រៀងនេះ ពួកគេបានចាត់តាំងភាគីពេញសមត្ថភាព រួមមានដូចជា៖

ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងចាត់តាំង លោក Victor-Emile-Marie-Joseph Collin de Plancy បេសកជនវិសាមញ្ញ និងជារដ្ឋមន្ត្រីពេញសមត្ថភាពនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងប្រចាំប្រទេសសៀម មន្រ្តីកងពលកិត្តិយស និងអប់រំសា‍ធារណៈ។

ព្រះមហាក្សត្រសៀមត្រាស់បង្គាប់ ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រីសិរិន្ទថនក្រមព្រះយា ទេវវង្សវរោបការ(Devawongse Varoprakar) សេនាបតីកងពលកិត្តិយស ។ល។ និងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសសៀម។

ដែលត្រូវបានមើលឃើញថាមានគុណសម្បត្តិត្រឹមត្រូវ និងសមស្រប បានអនុវត្តអំណាចពេញលេញរបស់ពួកគេ និងបានយល់ព្រមលើបទប្បញ្ញត្តិដូចខាងក្រោម៖

ប្រការ ១. រដ្ឋាភិបាលសៀមប្រគល់ទៅឱ្យប្រទេសបារាំងនូវទឹកដី បាត់ដំបង សៀមរាប និងសិរីសោភ័ណ ដែលមានខ្សែព្រំដែនកំណត់ឡើងដោយអនុប្រការ ១ នៃពិធីសារកំណត់ព្រំដែន ដូចដែលមានភ្ជាប់មកជាមួយនេះ។

ប្រការ ២. រដ្ឋាភិបាលបារាំងប្រគល់ឱ្យសៀមនូវទឹកដី ដានសៃ និងត្រាត ដែលមានព្រំដែនកំណត់ដោយអនុប្រការ ១ និង ២ នៃពិធីសារកំណត់ព្រំដែននេះ ព្រមជាមួយនឹងកោះទាំងឡាយផង ដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃជ្រោយឡឹមលីង ចុះទៅកោះគុត។

ប្រការ ៣. ការប្រគល់ទឹកដីទៅវិញទៅមកនេះ នឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយប្រទេសទាំងពីរក្នុងរយៈពេល ២០ថ្ងៃ ក្រោយកាលបរិច្ឆេទ នៃការប្តូរសច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញានេះ។

ប្រការ ៤. គណៈកម្មាការចម្រុះមួយ ដែលមានសមាសភាពនាយទាហាន និងមន្ត្រីបារាំង ជាមួយនាយទាហាន និងម‍ន្ត្រីសៀម នឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយប្រទេសទាំងពីរក្នុងរយៈពេល ៤ខែ បន្ទាប់ពីមានសច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញានេះ ហើយត្រូវទទួលបន្ទុកកំណត់ខ្សែព្រំដែនថ្មី។ គណៈកម្មាការចម្រុះនឹងចាប់ផ្តើមការងាររបស់ខ្លួននៅពេលដែលអាកាសធាតុអំណោយផល ហើយត្រូវអនុវត្តដោយអនុលោមតាមពិធីសារកំណត់ព្រំដែន ដែលបានភ្ជាប់មកជាមួយសន្ធិសញ្ញានេះ។

ប្រការ ៥. បន្ទាប់ពីការចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញានេះ តាមការអនុវត្តប្រការ ៩ នៃអនុសញ្ញាថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤ ជនជាតិអាស៊ីទាំងអស់ដែលជាពលរដ្ឋ ឬស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់បារាំង ហើយបានចុះឈ្មោះនៅស្ថានកុងស៊ុលបារាំងប្រចាំប្រទេសសៀម នឹងត្រូវស្ថិតនៅក្រោមច្បាប់នៃតុលាការទូទៅរបស់ប្រទេសសៀម។

យុត្តាធិការនៃតុលាការអន្តរជាតិសៀម ដែលបង្កើតឡើងស្របតាមប្រការ ១២ នៃអនុសញ្ញាថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤ ក្រោមលក្ខខណ្ឌដែលមានចែងក្នុងពិធីសារយុត្តាធិការដែលភ្ជាប់មកជាមួយ ត្រូវបានពង្រីកទូទាំងព្រះរាជាណាចក្រសៀម ទៅកាន់ជនជាតិអាស៊ីជាពលរដ្ឋ ឬស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់បារាំង ដែលយោងតាមប្រការ ១០ និង ១១ នៃអនុ‍សញ្ញាខាងលើ ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងចុះឈ្មោះនៅស្ថានកុងស៊ុលបារាំងប្រចាំប្រទេសសៀម។

ប្រព័ន្ធនេះត្រូវបញ្ឈប់ ហើយយុត្តាធិការរបស់តុលាការអន្តរជាតិត្រូវផ្ទេរទៅតុលាការទូទៅរបស់សៀម បន្ទាប់ពីការប្រកាសឱ្យប្រើប្រាស់ និងអនុវត្តនូវក្រមរបស់សៀម (ក្រមព្រហ្មទណ្ឌ ក្រមរដ្ឋប្បវេណី និងពាណិជ្ជកម្ម ក្រមនីតិវិធី ច្បាប់ស្តីពីអង្គការតុលាការ)។

ប្រការ ៦. ជនជាតិអាស៊ីជាពលរដ្ឋ ឬស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់បារាំង នៅទូទាំងព្រះរាជាណាចក្រសៀម ត្រូវទទួលបានសិទ្ធិ និងសេរីភាពដូចទៅនឹងសិទ្ធិរបស់ពលរដ្ឋជនជាតិសៀម ជាពិសេសសិទ្ធិលើទ្រព្យសម្បត្តិ ការរស់នៅ និងការប‍ម្លាស់ទីដោយសេរី។

ពួកគេនឹងត្រូវបង់ពន្ធ និងវិភាគទាន ជាធម្មតា។

ពួកគេនឹងត្រូវបានលើកលែងពីការបម្រើយោធា ហើយមិនត្រូវទទួលបន្ទុកចំពោះតម្រូវការ និងពន្ធពិសេសផ្សេងៗឡើយ។

ប្រការ ៧. បទប្បញ្ញត្តិនៃសន្ធិសញ្ញា កិច្ចព្រមព្រៀង និងអនុសញ្ញាកន្លងមក រវាងបារាំង និងសៀម ដែលមិនត្រូវបានកែប្រែដោយសន្ធិសញ្ញាបច្ចុប្បន្ននេះ នៅតែជាធរមាន និងមានប្រសិទ្ធភាពពេញលេញ។

ប្រការ ៨. ក្នុងករណីមានការលំបាកក្នុងការបកស្រាយសន្ធិសញ្ញានេះ ដែលបានបង្កើតឡើងជាភាសាបារាំង និងសៀម អត្ថបទជាភាសាបារាំងតែមួយគត់ ត្រូវបានទុកជាអាទិភាព។

ប្រការ ៩. សន្ធិសញ្ញាបច្ចុប្បន្ននេះនឹងត្រូវធ្វើសច្ចាប័នក្នុងរយៈពេល ៤ខែ ចាប់ពីថ្ងៃចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញា ឬក៏មុនកាលបរិច្ឆេទនេះ ប្រសិនបើអាចធ្វើបាន។

ជាសក្ខីភាព ភាគីពេញសមត្ថភាពនៃប្រទេសទាំងពីរ បានចុះហត្ថលេខា និងបោះត្រាលើសន្ធិសញ្ញាបច្ចុប្បន្ននេះ។

ធ្វើនៅទីក្រុងបាងកក ជា ២ច្បាប់ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩០៧។

ចុះហត្ថលេខា៖ V. COLLIN DE PLANCY

ទេវវង្សវរោបការ (DEVAWONGSE VAROPRAKAR)</text>
      <sha1>p01n6vdh4b86zg6m3fdp8phmuy3vcdf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>334586</id>
      <parentid>334572</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tookai1</username>
        <id>46281</id>
      </contributor>
      <origin>334586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19613" sha1="arng63kr23ibyyrf3ehh4ilubh4dson" xml:space="preserve">'''សន្ថិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧'''  ( ភាសាអង់គ្លេស:   Franco–Siamese Treaty of 1907 ; ភាសាបារាំង:   Traité français–siamois de 1907 ) គឺជាសន្ធិសញ្ញារវាង [[ថៃ|ព្រះរាជាណាចក្រសៀម]] (ក្រោយប្រទេសថៃ) ក្នុងរជ្ជកាល [[ចូឡាលង្ករណ៍|ព្រះបាទជូឡាឡុងកន]] និង សាធារណៈរដ្ឋបារាំង ក្នុងរជ្ជកាល ប្រធានាធិបតី អាម៉ាន់ ហ្វាលៀរ៉េស ដែលបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញានេះនៅ [[បាងកក]] ថ្ងៃទី ២៣ ខែ មីនា ឆ្នាំ ១៩០៧ និង សភាបារាំង វាត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅថ្ងៃទី ២១ ខែមិថុនាឆ្នាំ ១៩០៧ ។ ចំណុចសំខាន់ៗនៃសន្ធិសញ្ញានេះគឺ៖
[[ឯកសារ:OccupationOfTrat1904.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| បារាំង​បាន​ចូល​កាន់កាប់​ក្រុង [[ខេត្តត្រាច|​ត្រាត]] ​នៅ​ចន្លោះ​ថ្ងៃ​ទី​៣០ ខែ​ធ្នូ គ.ស. ឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ថ្ងៃទី ០៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩០៧]]

* សៀមបានប្រគល់សិទ្ធិ និងការគ្រប់គ្រងលើ ខេត្តភាគខាងកើត រួមទាំងក្រុងបាត់ដំបង ក្រុងសៀមរាប និងទីក្រុង ស៊ីសុផុន ទៅបារាំង
* បារាំងបានយល់ព្រមប្រគល់ទឹកដី  ដានសៃ, [[ខេត្តត្រាច|ត្រាត]] និងកោះទាំងឡាយ  ដែលស្ថិននៅខាងត្បូងជ្រោយឡែមលីម ចុះទៅ [[កោះកូត|កោះគុត]] ទៅសៀម 
* បារាំង​បាន​រៀបចំ​ពិធី​ប្រគល់​ត្រាត និង​ដាន​សៃ​មក​សៀម​វិញ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៦ កក្កដា ឆ្នាំ ១៩០៧ 

== ការចុះហត្ថលេខា ==
[[ผู้มีอำนาจเต็ม|ពេញសមត្ថភាព]] ភាគី​សៀម​ដែល​ចុះ​ហត្ថលេខា​លើ​សន្ធិសញ្ញា​នោះ​គឺ ​ព្រះអង្គម្ចាស់​ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រី សិរិន្ទថនក្រមព្រះយាទេវវង្សវរោបការ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស ភាគីបារាំងគឺ [[วิกตอร์ คอลแลง เดอ ปลังซี|លោក Victor Collin de Plancy]] តំណាងបារាំងដែលបានចុះហត្ថលេខានៅទីក្រុងបាងកក។ ព្រះរាជាណាចក្រសៀម ថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩០៧)
[[ឯកសារ:Franco-Siamese-Treaty-of-1907-FR.jpg|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| សន្ធិសញ្ញាសៀម-បារាំង (បារាំងដើម) ចុះហត្ថលេខាដោយ V. Collin de Plancy និង ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រី សិរិនថន នៅបាងកក ថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនាឆ្នាំ ១៩០៧]]

== សន្ធិសញ្ញា ==

== ភាសាបារាំង ==
OFFICIAL DOCUMENTS

Texte du Traité Franco-Siamois, du 23 mars, 1907.

Le Président de la République française et Sa Majesté le roi de Siam,

à la suite des opérations de délimitation entreprises dès 1904, désireux, d’une part, d’assurer le règlement final de toutes les questions relatives aux frontières communes de l’Indo-Chine et du Siam, par un système réciproque et rationnel d’échanges, d’autre part, de faciliter les relations entre les deux pays par l’introduction progressive d’un système uniforme de juridiction et par l’extension des droits des ressortissants établis au Siam;

Ont décidé de conclure un nouveau traité et ont nommé à cet effet pour leurs plénipotentiaires, savoir:

M. le Président de la République française, M. Victor-Émile-Marie Joseph Collin de Plancy, envoyé extraordinaire et ministre plénipotentiaire de la République française au Siam, officier de la Légion d’honneur et de l’instruction publique;

Sa Majesté le roi de Siam, S. A. le prince Devawongse Varoprakar, chevalier de l’ordre de Maha Chakri, grand officier de la Légion d’honneur, etc., ministre des Affaires étrangères;

Lesquels, munis de pleins pouvoirs, qui ont été trouvés en bonne et due forme, sont convenus des dispositions suivantes:

ARTICLE PREMIER.

Le Gouvernement siamois cède à la France les territoires de Battambang, Siem-Reap et Sisophon dont les limites sont définies par les protocoles de délimitation ci-annexés.

ART. 2.

Le Gouvernement français cède au Siam les territoires de Dan-Sai et de Kratt dans les conditions fixées par les clauses I et II du protocole, ainsi que toutes les îles situées au sud du cap Lemling, jusqu’à la ligne Koh-Kut.

ART. 3.

La remise de ces territoires aura lieu de part et d’autre dans un délai de quatre mois après la ratification du présent traité.

ART. 4.

Une commission mixte, composée d’officiers et de fonctionnaires français et siamois, sera nommée par les deux pays contractants, dans un délai de quatre mois après la ratification du présent traité et chargée de délimiter les nouvelles frontières. Elle commencera ses travaux dès que la saison le permettra et se conformera au protocole de délimitation annexé au présent traité.

ART. 5.

Tous les Asiatiques, sujets et protégés français, qui se trouveraient dans les conditions prévues par la législation du Siam après la signature du présent traité, par application de l’article 9 de la Convention du 13 février 1904, seront justiciables des tribunaux siamois ordinaires.

La juridiction des cours internationales siamoises, dont l’institution est prévue par l’article 12 de la Convention du 13 février 1904, sera étendue aux conditions énoncées au protocole de juridiction ci-annexé.

ART. 6.

Les Asiatiques sujets et protégés français jouiront, dans toute l’étendue du royaume de Siam, des droits et prérogatives dont bénéficient les nationaux du pays, notamment des droits de propriété, de libre résidence et de libre circulation.

Ils seront soumis aux impôts ordinaires.

Ils seront exempts du service militaire et ne seront pas assujettis aux réquisitions et taxes extraordinaires.

ART. 7.

Les dispositions des anciens traités, accords et conventions entre la France et le Siam, non modifiées par le présent traité, restent en vigueur.

ART. 8.

En cas de difficulté d’interprétation du présent traité rédigé en français et en siamois, le texte français fera foi.

ART. 9.

Le présent traité sera ratifié dans un délai de quatre mois à partir du jour de la signature ou plus tôt si faire se peut.

En foi de quoi les plénipotentiaires respectifs ont signé le présent traité et y ont apposé leurs cachets.

Fait à Bangkok, le double exemplaire, le 23 mars 1907.

Signé: Collin de Plancy – Devawongse Varoprakar

=== ភាសាខ្មែរ ===
'''សន្ធិសញ្ញា'''

ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំង និងព្រះមហាក្សត្រសៀម បន្ទាប់ពីប្រតិបត្តិការកំណត់ព្រំដែនដែលបានធ្វើឡើង​ស្របតាមការ​អនុវត្តនៃអនុសញ្ញាថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤ ក្នុងគោលបំណងទីមួយគឺធានាការដោះស្រាយបញ្ចប់នូវបញ្ហាទាំងអស់ដែលទាក់ទងនឹងព្រំដែនរួមនៃឥណ្ឌូចិន និងសៀម តាមរយៈប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងគ្នាទៅវិញទៅមក និងសមហេតុផលនៃការផ្លាស់ប្តូរទឹកដីរវាងប្រទេសទាំងពីរ និងគោលបំណងទីពីរគឺដើម្បីសម្របសម្រួលទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរ តាមរ‍យៈការណែនាំជាជំហានៗនូវប្រព័ន្ធយុត្តាធិការរួម និងការពង្រឹងនូវសិទ្ធិរបស់ជនជាតិបារាំងដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសសៀម។

បានសម្រេចចិត្តព្រមព្រៀងលើសន្ធិសញ្ញាថ្មី ហើយដើម្បីសម្រេចបាននូវការព្រមព្រៀងនេះ ពួកគេបានចាត់តាំងភាគីពេញសមត្ថភាព រួមមានដូចជា៖

ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងចាត់តាំង លោក [[វិចទ័រ ខូលីន ដឺ ផ្លានស៊ី|Victor-Emile-Marie-Joseph Collin de Plancy]] បេសកជនវិសាមញ្ញ និងជារដ្ឋមន្ត្រីពេញសមត្ថភាពនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងប្រចាំប្រទេសសៀម មន្រ្តីកងពលកិត្តិយស និងអប់រំសា‍ធារណៈ។

ព្រះមហាក្សត្រសៀមត្រាស់បង្គាប់ ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រីសិរិន្ទថនក្រមព្រះយា [[ទេវាវង្ស វរោប្រការ|ទេវវង្សវរោបការ]](Devawongse Varoprakar) សេនាបតីកងពលកិត្តិយស ។ល។ និងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសសៀម។

ដែលត្រូវបានមើលឃើញថាមានគុណសម្បត្តិត្រឹមត្រូវ និងសមស្រប បានអនុវត្តអំណាចពេញលេញរបស់ពួកគេ និងបានយល់ព្រមលើបទប្បញ្ញត្តិដូចខាងក្រោម៖

ប្រការ ១. រដ្ឋាភិបាលសៀមប្រគល់ទៅឱ្យប្រទេសបារាំងនូវទឹកដី [[បាត់ដំបង]] [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] និង[[ក្រុងសិរីសោភ័ណ|សិរីសោភ័ណ]] ដែលមានខ្សែព្រំដែនកំណត់ឡើងដោយអនុប្រការ ១ នៃពិធីសារកំណត់ព្រំដែន ដូចដែលមានភ្ជាប់មកជាមួយនេះ។

ប្រការ ២. រដ្ឋាភិបាលបារាំងប្រគល់ឱ្យសៀមនូវទឹកដី ដានសៃ និង[[ខេត្តត្រាច|ត្រាត]] ដែលមានព្រំដែនកំណត់ដោយអនុប្រការ ១ និង ២ នៃពិធីសារកំណត់ព្រំដែននេះ ព្រមជាមួយនឹងកោះទាំងឡាយផង ដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃជ្រោយឡឹមលីង ចុះទៅ[[កោះគជ់|កោះគុត]]។

ប្រការ ៣. ការប្រគល់ទឹកដីទៅវិញទៅមកនេះ នឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយប្រទេសទាំងពីរក្នុងរយៈពេល ២០ថ្ងៃ ក្រោយកាលបរិច្ឆេទ នៃការប្តូរសច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញានេះ។

ប្រការ ៤. គណៈកម្មាការចម្រុះមួយ ដែលមានសមាសភាពនាយទាហាន និងមន្ត្រីបារាំង ជាមួយនាយទាហាន និងម‍ន្ត្រីសៀម នឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយប្រទេសទាំងពីរក្នុងរយៈពេល ៤ខែ បន្ទាប់ពីមានសច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញានេះ ហើយត្រូវទទួលបន្ទុកកំណត់ខ្សែព្រំដែនថ្មី។ គណៈកម្មាការចម្រុះនឹងចាប់ផ្តើមការងាររបស់ខ្លួននៅពេលដែលអាកាសធាតុអំណោយផល ហើយត្រូវអនុវត្តដោយអនុលោមតាមពិធីសារកំណត់ព្រំដែន ដែលបានភ្ជាប់មកជាមួយសន្ធិសញ្ញានេះ។

ប្រការ ៥. បន្ទាប់ពីការចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញានេះ តាមការអនុវត្តប្រការ ៩ នៃអនុសញ្ញាថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤ ជនជាតិអាស៊ីទាំងអស់ដែលជាពលរដ្ឋ ឬស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់បារាំង ហើយបានចុះឈ្មោះនៅស្ថានកុងស៊ុលបារាំងប្រចាំប្រទេសសៀម នឹងត្រូវស្ថិតនៅក្រោមច្បាប់នៃតុលាការទូទៅរបស់ប្រទេសសៀម។

យុត្តាធិការនៃតុលាការអន្តរជាតិសៀម ដែលបង្កើតឡើងស្របតាមប្រការ ១២ នៃអនុសញ្ញាថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤ ក្រោមលក្ខខណ្ឌដែលមានចែងក្នុងពិធីសារយុត្តាធិការដែលភ្ជាប់មកជាមួយ ត្រូវបានពង្រីកទូទាំងព្រះរាជាណាចក្រសៀម ទៅកាន់ជនជាតិអាស៊ីជាពលរដ្ឋ ឬស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់បារាំង ដែលយោងតាមប្រការ ១០ និង ១១ នៃអនុ‍សញ្ញាខាងលើ ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងចុះឈ្មោះនៅស្ថានកុងស៊ុលបារាំងប្រចាំប្រទេសសៀម។

ប្រព័ន្ធនេះត្រូវបញ្ឈប់ ហើយយុត្តាធិការរបស់តុលាការអន្តរជាតិត្រូវផ្ទេរទៅតុលាការទូទៅរបស់សៀម បន្ទាប់ពីការប្រកាសឱ្យប្រើប្រាស់ និងអនុវត្តនូវក្រមរបស់សៀម (ក្រមព្រហ្មទណ្ឌ ក្រមរដ្ឋប្បវេណី និងពាណិជ្ជកម្ម ក្រមនីតិវិធី ច្បាប់ស្តីពីអង្គការតុលាការ)។

ប្រការ ៦. ជនជាតិអាស៊ីជាពលរដ្ឋ ឬស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់បារាំង នៅទូទាំងព្រះរាជាណាចក្រសៀម ត្រូវទទួលបានសិទ្ធិ និងសេរីភាពដូចទៅនឹងសិទ្ធិរបស់ពលរដ្ឋជនជាតិសៀម ជាពិសេសសិទ្ធិលើទ្រព្យសម្បត្តិ ការរស់នៅ និងការប‍ម្លាស់ទីដោយសេរី។

ពួកគេនឹងត្រូវបង់ពន្ធ និងវិភាគទាន ជាធម្មតា។

ពួកគេនឹងត្រូវបានលើកលែងពីការបម្រើយោធា ហើយមិនត្រូវទទួលបន្ទុកចំពោះតម្រូវការ និងពន្ធពិសេសផ្សេងៗឡើយ។

ប្រការ ៧. បទប្បញ្ញត្តិនៃសន្ធិសញ្ញា កិច្ចព្រមព្រៀង និងអនុសញ្ញាកន្លងមក រវាងបារាំង និងសៀម ដែលមិនត្រូវបានកែប្រែដោយសន្ធិសញ្ញាបច្ចុប្បន្ននេះ នៅតែជាធរមាន និងមានប្រសិទ្ធភាពពេញលេញ។

ប្រការ ៨. ក្នុងករណីមានការលំបាកក្នុងការបកស្រាយសន្ធិសញ្ញានេះ ដែលបានបង្កើតឡើងជាភាសាបារាំង និងសៀម អត្ថបទជាភាសាបារាំងតែមួយគត់ ត្រូវបានទុកជាអាទិភាព។

ប្រការ ៩. សន្ធិសញ្ញាបច្ចុប្បន្ននេះនឹងត្រូវធ្វើសច្ចាប័នក្នុងរយៈពេល ៤ខែ ចាប់ពីថ្ងៃចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញា ឬក៏មុនកាលបរិច្ឆេទនេះ ប្រសិនបើអាចធ្វើបាន។

ជាសក្ខីភាព ភាគីពេញសមត្ថភាពនៃប្រទេសទាំងពីរ បានចុះហត្ថលេខា និងបោះត្រាលើសន្ធិសញ្ញាបច្ចុប្បន្ននេះ។

ធ្វើនៅទីក្រុងបាងកក ជា ២ច្បាប់ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩០៧។

ចុះហត្ថលេខា៖ V. COLLIN DE PLANCY

ទេវវង្សវរោបការ (DEVAWONGSE VAROPRAKAR)</text>
      <sha1>arng63kr23ibyyrf3ehh4ilubh4dson</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>334588</id>
      <parentid>334586</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tookai1</username>
        <id>46281</id>
      </contributor>
      <comment>/* ភាសាខ្មែរ */</comment>
      <origin>334588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19668" sha1="3zwky7sh2vjayqasq5n3204rvgiy0df" xml:space="preserve">'''សន្ថិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧'''  ( ភាសាអង់គ្លេស:   Franco–Siamese Treaty of 1907 ; ភាសាបារាំង:   Traité français–siamois de 1907 ) គឺជាសន្ធិសញ្ញារវាង [[ថៃ|ព្រះរាជាណាចក្រសៀម]] (ក្រោយប្រទេសថៃ) ក្នុងរជ្ជកាល [[ចូឡាលង្ករណ៍|ព្រះបាទជូឡាឡុងកន]] និង សាធារណៈរដ្ឋបារាំង ក្នុងរជ្ជកាល ប្រធានាធិបតី អាម៉ាន់ ហ្វាលៀរ៉េស ដែលបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញានេះនៅ [[បាងកក]] ថ្ងៃទី ២៣ ខែ មីនា ឆ្នាំ ១៩០៧ និង សភាបារាំង វាត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅថ្ងៃទី ២១ ខែមិថុនាឆ្នាំ ១៩០៧ ។ ចំណុចសំខាន់ៗនៃសន្ធិសញ្ញានេះគឺ៖
[[ឯកសារ:OccupationOfTrat1904.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| បារាំង​បាន​ចូល​កាន់កាប់​ក្រុង [[ខេត្តត្រាច|​ត្រាត]] ​នៅ​ចន្លោះ​ថ្ងៃ​ទី​៣០ ខែ​ធ្នូ គ.ស. ឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ថ្ងៃទី ០៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩០៧]]

* សៀមបានប្រគល់សិទ្ធិ និងការគ្រប់គ្រងលើ ខេត្តភាគខាងកើត រួមទាំងក្រុងបាត់ដំបង ក្រុងសៀមរាប និងទីក្រុង ស៊ីសុផុន ទៅបារាំង
* បារាំងបានយល់ព្រមប្រគល់ទឹកដី  ដានសៃ, [[ខេត្តត្រាច|ត្រាត]] និងកោះទាំងឡាយ  ដែលស្ថិននៅខាងត្បូងជ្រោយឡែមលីម ចុះទៅ [[កោះកូត|កោះគុត]] ទៅសៀម 
* បារាំង​បាន​រៀបចំ​ពិធី​ប្រគល់​ត្រាត និង​ដាន​សៃ​មក​សៀម​វិញ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៦ កក្កដា ឆ្នាំ ១៩០៧ 

== ការចុះហត្ថលេខា ==
[[ผู้มีอำนาจเต็ม|ពេញសមត្ថភាព]] ភាគី​សៀម​ដែល​ចុះ​ហត្ថលេខា​លើ​សន្ធិសញ្ញា​នោះ​គឺ ​ព្រះអង្គម្ចាស់​ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រី សិរិន្ទថនក្រមព្រះយាទេវវង្សវរោបការ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស ភាគីបារាំងគឺ [[วิกตอร์ คอลแลง เดอ ปลังซี|លោក Victor Collin de Plancy]] តំណាងបារាំងដែលបានចុះហត្ថលេខានៅទីក្រុងបាងកក។ ព្រះរាជាណាចក្រសៀម ថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩០៧)
[[ឯកសារ:Franco-Siamese-Treaty-of-1907-FR.jpg|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| សន្ធិសញ្ញាសៀម-បារាំង (បារាំងដើម) ចុះហត្ថលេខាដោយ V. Collin de Plancy និង ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រី សិរិនថន នៅបាងកក ថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនាឆ្នាំ ១៩០៧]]

== សន្ធិសញ្ញា ==

== ភាសាបារាំង ==
OFFICIAL DOCUMENTS

Texte du Traité Franco-Siamois, du 23 mars, 1907.

Le Président de la République française et Sa Majesté le roi de Siam,

à la suite des opérations de délimitation entreprises dès 1904, désireux, d’une part, d’assurer le règlement final de toutes les questions relatives aux frontières communes de l’Indo-Chine et du Siam, par un système réciproque et rationnel d’échanges, d’autre part, de faciliter les relations entre les deux pays par l’introduction progressive d’un système uniforme de juridiction et par l’extension des droits des ressortissants établis au Siam;

Ont décidé de conclure un nouveau traité et ont nommé à cet effet pour leurs plénipotentiaires, savoir:

M. le Président de la République française, M. Victor-Émile-Marie Joseph Collin de Plancy, envoyé extraordinaire et ministre plénipotentiaire de la République française au Siam, officier de la Légion d’honneur et de l’instruction publique;

Sa Majesté le roi de Siam, S. A. le prince Devawongse Varoprakar, chevalier de l’ordre de Maha Chakri, grand officier de la Légion d’honneur, etc., ministre des Affaires étrangères;

Lesquels, munis de pleins pouvoirs, qui ont été trouvés en bonne et due forme, sont convenus des dispositions suivantes:

ARTICLE PREMIER.

Le Gouvernement siamois cède à la France les territoires de Battambang, Siem-Reap et Sisophon dont les limites sont définies par les protocoles de délimitation ci-annexés.

ART. 2.

Le Gouvernement français cède au Siam les territoires de Dan-Sai et de Kratt dans les conditions fixées par les clauses I et II du protocole, ainsi que toutes les îles situées au sud du cap Lemling, jusqu’à la ligne Koh-Kut.

ART. 3.

La remise de ces territoires aura lieu de part et d’autre dans un délai de quatre mois après la ratification du présent traité.

ART. 4.

Une commission mixte, composée d’officiers et de fonctionnaires français et siamois, sera nommée par les deux pays contractants, dans un délai de quatre mois après la ratification du présent traité et chargée de délimiter les nouvelles frontières. Elle commencera ses travaux dès que la saison le permettra et se conformera au protocole de délimitation annexé au présent traité.

ART. 5.

Tous les Asiatiques, sujets et protégés français, qui se trouveraient dans les conditions prévues par la législation du Siam après la signature du présent traité, par application de l’article 9 de la Convention du 13 février 1904, seront justiciables des tribunaux siamois ordinaires.

La juridiction des cours internationales siamoises, dont l’institution est prévue par l’article 12 de la Convention du 13 février 1904, sera étendue aux conditions énoncées au protocole de juridiction ci-annexé.

ART. 6.

Les Asiatiques sujets et protégés français jouiront, dans toute l’étendue du royaume de Siam, des droits et prérogatives dont bénéficient les nationaux du pays, notamment des droits de propriété, de libre résidence et de libre circulation.

Ils seront soumis aux impôts ordinaires.

Ils seront exempts du service militaire et ne seront pas assujettis aux réquisitions et taxes extraordinaires.

ART. 7.

Les dispositions des anciens traités, accords et conventions entre la France et le Siam, non modifiées par le présent traité, restent en vigueur.

ART. 8.

En cas de difficulté d’interprétation du présent traité rédigé en français et en siamois, le texte français fera foi.

ART. 9.

Le présent traité sera ratifié dans un délai de quatre mois à partir du jour de la signature ou plus tôt si faire se peut.

En foi de quoi les plénipotentiaires respectifs ont signé le présent traité et y ont apposé leurs cachets.

Fait à Bangkok, le double exemplaire, le 23 mars 1907.

Signé: Collin de Plancy – Devawongse Varoprakar

=== ភាសាខ្មែរ ===
'''សន្ធិសញ្ញា'''

ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំង និងព្រះមហាក្សត្រសៀម បន្ទាប់ពីប្រតិបត្តិការកំណត់ព្រំដែនដែលបានធ្វើឡើង​ស្របតាមការ​អនុវត្តនៃអនុសញ្ញាថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤ ក្នុងគោលបំណងទីមួយគឺធានាការដោះស្រាយបញ្ចប់នូវបញ្ហាទាំងអស់ដែលទាក់ទងនឹងព្រំដែនរួមនៃឥណ្ឌូចិន និងសៀម តាមរយៈប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងគ្នាទៅវិញទៅមក និងសមហេតុផលនៃការផ្លាស់ប្តូរទឹកដីរវាងប្រទេសទាំងពីរ និងគោលបំណងទីពីរគឺដើម្បីសម្របសម្រួលទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរ តាមរ‍យៈការណែនាំជាជំហានៗនូវប្រព័ន្ធយុត្តាធិការរួម និងការពង្រឹងនូវសិទ្ធិរបស់ជនជាតិបារាំងដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសសៀម។

បានសម្រេចចិត្តព្រមព្រៀងលើសន្ធិសញ្ញាថ្មី ហើយដើម្បីសម្រេចបាននូវការព្រមព្រៀងនេះ ពួកគេបានចាត់តាំងភាគីពេញសមត្ថភាព រួមមានដូចជា៖

ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងចាត់តាំង លោក [[វិចទ័រ ខូលីន ដឺ ផ្លានស៊ី|Victor-Emile-Marie-Joseph Collin de Plancy]] បេសកជនវិសាមញ្ញ និងជារដ្ឋមន្ត្រីពេញសមត្ថភាពនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងប្រចាំប្រទេសសៀម មន្រ្តីកងពលកិត្តិយស និងអប់រំសា‍ធារណៈ។

ព្រះមហាក្សត្រសៀមត្រាស់បង្គាប់ ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រីសិរិន្ទថនក្រមព្រះយា [[ទេវាវង្ស វរោប្រការ|ទេវវង្សវរោបការ]](Devawongse Varoprakar) សេនាបតីកងពលកិត្តិយស ។ល។ និងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសសៀម។

ដែលត្រូវបានមើលឃើញថាមានគុណសម្បត្តិត្រឹមត្រូវ និងសមស្រប បានអនុវត្តអំណាចពេញលេញរបស់ពួកគេ និងបានយល់ព្រមលើបទប្បញ្ញត្តិដូចខាងក្រោម៖

ប្រការ ១. រដ្ឋាភិបាលសៀមប្រគល់ទៅឱ្យប្រទេសបារាំងនូវទឹកដី [[បាត់ដំបង]] [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] និង[[ក្រុងសិរីសោភ័ណ|សិរីសោភ័ណ]] ដែលមានខ្សែព្រំដែនកំណត់ឡើងដោយអនុប្រការ ១ នៃពិធីសារកំណត់ព្រំដែន ដូចដែលមានភ្ជាប់មកជាមួយនេះ។

ប្រការ ២. រដ្ឋាភិបាលបារាំងប្រគល់ឱ្យសៀមនូវទឹកដី [[ស្រុកដានសៃ|ដានសៃ]] និង[[ខេត្តត្រាច|ត្រាត]] ដែលមានព្រំដែនកំណត់ដោយអនុប្រការ ១ និង ២ នៃពិធីសារកំណត់ព្រំដែននេះ ព្រមជាមួយនឹងកោះទាំងឡាយផង ដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃជ្រោយឡឹមលីង ចុះទៅ[[កោះគជ់|កោះគុត]]។

ប្រការ ៣. ការប្រគល់ទឹកដីទៅវិញទៅមកនេះ នឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយប្រទេសទាំងពីរក្នុងរយៈពេល ២០ថ្ងៃ ក្រោយកាលបរិច្ឆេទ នៃការប្តូរសច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញានេះ។

ប្រការ ៤. គណៈកម្មាការចម្រុះមួយ ដែលមានសមាសភាពនាយទាហាន និងមន្ត្រីបារាំង ជាមួយនាយទាហាន និងម‍ន្ត្រីសៀម នឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយប្រទេសទាំងពីរក្នុងរយៈពេល ៤ខែ បន្ទាប់ពីមានសច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញានេះ ហើយត្រូវទទួលបន្ទុកកំណត់ខ្សែព្រំដែនថ្មី។ គណៈកម្មាការចម្រុះនឹងចាប់ផ្តើមការងាររបស់ខ្លួននៅពេលដែលអាកាសធាតុអំណោយផល ហើយត្រូវអនុវត្តដោយអនុលោមតាមពិធីសារកំណត់ព្រំដែន ដែលបានភ្ជាប់មកជាមួយសន្ធិសញ្ញានេះ។

ប្រការ ៥. បន្ទាប់ពីការចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញានេះ តាមការអនុវត្តប្រការ ៩ នៃអនុសញ្ញាថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤ ជនជាតិអាស៊ីទាំងអស់ដែលជាពលរដ្ឋ ឬស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់បារាំង ហើយបានចុះឈ្មោះនៅស្ថានកុងស៊ុលបារាំងប្រចាំប្រទេសសៀម នឹងត្រូវស្ថិតនៅក្រោមច្បាប់នៃតុលាការទូទៅរបស់ប្រទេសសៀម។

យុត្តាធិការនៃតុលាការអន្តរជាតិសៀម ដែលបង្កើតឡើងស្របតាមប្រការ ១២ នៃអនុសញ្ញាថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤ ក្រោមលក្ខខណ្ឌដែលមានចែងក្នុងពិធីសារយុត្តាធិការដែលភ្ជាប់មកជាមួយ ត្រូវបានពង្រីកទូទាំងព្រះរាជាណាចក្រសៀម ទៅកាន់ជនជាតិអាស៊ីជាពលរដ្ឋ ឬស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់បារាំង ដែលយោងតាមប្រការ ១០ និង ១១ នៃអនុ‍សញ្ញាខាងលើ ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងចុះឈ្មោះនៅស្ថានកុងស៊ុលបារាំងប្រចាំប្រទេសសៀម។

ប្រព័ន្ធនេះត្រូវបញ្ឈប់ ហើយយុត្តាធិការរបស់តុលាការអន្តរជាតិត្រូវផ្ទេរទៅតុលាការទូទៅរបស់សៀម បន្ទាប់ពីការប្រកាសឱ្យប្រើប្រាស់ និងអនុវត្តនូវក្រមរបស់សៀម (ក្រមព្រហ្មទណ្ឌ ក្រមរដ្ឋប្បវេណី និងពាណិជ្ជកម្ម ក្រមនីតិវិធី ច្បាប់ស្តីពីអង្គការតុលាការ)។

ប្រការ ៦. ជនជាតិអាស៊ីជាពលរដ្ឋ ឬស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់បារាំង នៅទូទាំងព្រះរាជាណាចក្រសៀម ត្រូវទទួលបានសិទ្ធិ និងសេរីភាពដូចទៅនឹងសិទ្ធិរបស់ពលរដ្ឋជនជាតិសៀម ជាពិសេសសិទ្ធិលើទ្រព្យសម្បត្តិ ការរស់នៅ និងការប‍ម្លាស់ទីដោយសេរី។

ពួកគេនឹងត្រូវបង់ពន្ធ និងវិភាគទាន ជាធម្មតា។

ពួកគេនឹងត្រូវបានលើកលែងពីការបម្រើយោធា ហើយមិនត្រូវទទួលបន្ទុកចំពោះតម្រូវការ និងពន្ធពិសេសផ្សេងៗឡើយ។

ប្រការ ៧. បទប្បញ្ញត្តិនៃសន្ធិសញ្ញា កិច្ចព្រមព្រៀង និងអនុសញ្ញាកន្លងមក រវាងបារាំង និងសៀម ដែលមិនត្រូវបានកែប្រែដោយសន្ធិសញ្ញាបច្ចុប្បន្ននេះ នៅតែជាធរមាន និងមានប្រសិទ្ធភាពពេញលេញ។

ប្រការ ៨. ក្នុងករណីមានការលំបាកក្នុងការបកស្រាយសន្ធិសញ្ញានេះ ដែលបានបង្កើតឡើងជាភាសាបារាំង និងសៀម អត្ថបទជាភាសាបារាំងតែមួយគត់ ត្រូវបានទុកជាអាទិភាព។

ប្រការ ៩. សន្ធិសញ្ញាបច្ចុប្បន្ននេះនឹងត្រូវធ្វើសច្ចាប័នក្នុងរយៈពេល ៤ខែ ចាប់ពីថ្ងៃចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញា ឬក៏មុនកាលបរិច្ឆេទនេះ ប្រសិនបើអាចធ្វើបាន។

ជាសក្ខីភាព ភាគីពេញសមត្ថភាពនៃប្រទេសទាំងពីរ បានចុះហត្ថលេខា និងបោះត្រាលើសន្ធិសញ្ញាបច្ចុប្បន្ននេះ។

ធ្វើនៅ[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]] ជា ២ច្បាប់ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩០៧។

ចុះហត្ថលេខា៖ V. COLLIN DE PLANCY

ទេវវង្សវរោបការ (DEVAWONGSE VAROPRAKAR)</text>
      <sha1>3zwky7sh2vjayqasq5n3204rvgiy0df</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ ១៩០៤</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52923</id>
    <revision>
      <id>334571</id>
      <parentid>327152</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:17:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tookai1</username>
        <id>46281</id>
      </contributor>
      <origin>334571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31202" sha1="c9aplisfqgb3nzdehumv2a58pfnnljf" xml:space="preserve">[[ឯកសារ:081 franzosisch-indochina (1905).png|រូបភាពតូច|ផែនទីបារាំង-ឥណ្ឌូចិន ឆ្នាំ១៩០៥]]

សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៤ (បារាំង : Traité franco-siamois de 1904 , ថៃ:  สนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 122 ) ជា​កិច្ចព្រមព្រៀង​ការទូត​ដែល​ចុះ​ហត្ថលេខា​រវាង ​ព្រះរាជាណាចក្រ​សៀម ​ក្រោម​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ [[ចូឡាលង្ករណ៍|​ចូឡាឡុងកន]] និង [[បារាំង|​បារាំង]] ​នៃ ​សាធារណរដ្ឋ​ទី​៣ ក្រោម​អធិបតីភាព ​អេ​មី​ល លូ​បេ​ត ​។

សន្ធិសញ្ញា​នេះ​ទាក់ទង​នឹង​ការ​កំណត់ [[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|​ព្រំដែន​រវាង​សៀម និង​អតីត​អាណាចក្រ​កម្ពុជា]] ដែល​ស្ថិត [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​អាណានិគម​បារាំង]] ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៦៣។

== ប្រវត្តិសាស្ត្រ ==

=== បរិបទ ===
ក្នុងអំឡុង សតវត្សទី១៨ [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] បានចុះខ្សោយ ហើយឃើញទឹកដីរបស់ខ្លួនបែងចែករវាងរដ្ឋជិតខាងទាំងពីរគឺ សៀម និង អាណ្ណាម ។ នៅឆ្នាំ ១៨៦៣ ព្រះបាទនរោត្ដមបានដាក់ប្រទេសកម្ពុជាក្រោម [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|អាណាព្យាបាល]] ជាមួយប្រទេសបារាំង។ បួនឆ្នាំក្រោយមក {{Date|ថ្ងៃទី ១៥ ខែកក្កដាឆ្នាំ ១៨៦៧}} សៀមបានលះបង់អតីតអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួនមកលើកម្ពុជា ហើយទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវអាណាព្យាបាលបារាំងតាមសន្ធិសញ្ញាជាថ្នូរនឹងការបញ្ជាក់ពីសិទ្ធិរបស់ខ្លួនលើ [[ខេត្តបាត់ដំបង]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|សិរីសោភ័ណ]] និង [[ខេត្តសៀមរាប|អង្គរ]] ព្រមទាំងការសន្យាជាមួយបារាំងថានឹងមិនបញ្ចូលប្រទេសកម្ពុជាឡើយ។ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Matsunuma|first=Miho|last2=Séguela|first2=Matthieu|date=2015|title=Reconnaissance de la souveraineté ou grandeur territoriale ? La délimitation des frontières entre le Siam et l’Indochine française en 1907|url=https://www.persee.fr/doc/outre_1631-0438_2015_num_102_386_5152|journal=Outre-Mers. Revue d'histoire|volume=102|issue=386|page=205–225|doi=10.3406/outre.2015.5152|accessdate=2025-07-24}}&lt;/ref&gt; 

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការកំណត់ព្រំដែននៅ [[បឹងទន្លេសាប]] បានធ្វើឱ្យមានការមិនពេញចិត្តក្នុងចំណោមអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំង ដែលជឿថាវាអាចក្លាយជាតំបន់នៃអស្ថិរភាពនៃអំណាចរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសនៅលើផ្នែកនៃចក្រភពអង់គ្លេស ហើយចង់ធានាផ្លូវចូលទៅកាន់ [[ចិន|ប្រទេសចិន]] &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Le Traité franco-siamois et le Cambodge - Wikisource |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Le_Trait%C3%A9_franco-siamois_et_le_Cambodge |access-date=2025-07-24 |website=fr.wikisource.org |language=fr}}&lt;/ref&gt; ។

នៅឆ្នាំបន្ទាប់ អាណានិគមភូមា ដោយពួកអង់គ្លេស និងការបង្កើតអាណាព្យាបាលបារាំងលើ អណ្ណាម និង តុងកឹង បានបង្កឱ្យមានការព្រួយបារម្ភនៅក្នុងសៀម &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Matsunuma|first=Miho|last2=Séguela|first2=Matthieu|date=2015|title=Reconnaissance de la souveraineté ou grandeur territoriale ? La délimitation des frontières entre le Siam et l’Indochine française en 1907|url=https://www.persee.fr/doc/outre_1631-0438_2015_num_102_386_5152|journal=Outre-Mers. Revue d'histoire|volume=102|issue=386|page=205–225|doi=10.3406/outre.2015.5152|accessdate=2025-07-24}}&lt;/ref&gt; ។

[[វិបត្តិ​ បារាំង-សៀម 1893|សង្រ្គាមរវាងបារាំង និងសៀម]] បានផ្ទុះឡើងនៅឆ្នាំ ១៨៩៣ បន្ទាប់ពីឧប្បត្តិហេតុឯកោពីរក្នុងបរិបទនៃការកើនឡើងវត្តមានរបស់បារាំង និងចក្រពត្តិនិយមនៅក្នុងតំបន់។ សៀមបានបាត់បង់ការគាំទ្រដែលខ្លួនរំពឹងទុកពីអង់គ្លេស ហើយត្រូវបានបង្ខំឱ្យប្រគល់ [[ឡាវក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|ឡាវ]] ដោយ [[សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ក្រុងបាងកក|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងបាងកក]]  នៅថ្ងៃទី ៣ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៨៩៣ ។  លើស​ពី​នេះ អតីត​ខេត្ត​ជាប់​ព្រំដែន​កម្ពុជា​គ្មាន​យោធា ហើយ​ប៉ូលិស​ត្រូវ​បាន​ប្រគល់​ឱ្យ​អាជ្ញាធរ [[ជនជាតិខ្មែរ|​ខ្មែរ]] ​ដែលនៅមូលដ្ឋានគ្រប់គ្រង &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Matsunuma|first=Miho|last2=Séguela|first2=Matthieu|date=2015|title=Reconnaissance de la souveraineté ou grandeur territoriale ? La délimitation des frontières entre le Siam et l’Indochine française en 1907|url=https://www.persee.fr/doc/outre_1631-0438_2015_num_102_386_5152|journal=Outre-Mers. Revue d'histoire|volume=102|issue=386|page=205–225|doi=10.3406/outre.2015.5152|accessdate=2025-07-24}}&lt;/ref&gt; , &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Joyaux|first=François|date=2022-07-22|title=10. « Le royaume de Siam incorporé à notre domaine indochinois » ? (1896-1912)|url=https://shs.cairn.info/nouvelle-histoire-de-l-indochine-francaise--9782262088019-page-181|journal=Synthèses Historiques|language=fr|page=181–190|accessdate=2025-07-24}}&lt;/ref&gt; ។
[[ឯកសារ:Map_of_Siam_(territorial_cessions).svg|រូបភាពតូច|ផែនទីបង្ហាញទឹកដីដែលសៀមបាត់បង់នៅចន្លោះឆ្នាំ ១៨៦២ ដល់ ១៩០៩។]]
ជា​សញ្ញា​សម្គាល់​នៃ​ការ​អនុវត្ត​បាន​ល្អ កងទ័ព​បារាំង​បាន​ចូល​កាន់កាប់​ក្រុង​កំពង់​ផែ​របស់​សៀម​ឈ្មោះ ចន្ទតាប៊ុន ។ សៀមក៏មានកាតព្វកិច្ចទទួលស្គាល់សិទ្ធិរបស់បារាំងក្នុងការអនុវត្តយុត្តាធិការកុងស៊ុលរបស់ពួកគេលើជនជាតិអាស៊ីនៅក្នុងទឹកដីរបស់ពួកគេ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Matsunuma|first=Miho|last2=Séguela|first2=Matthieu|date=2015|title=Reconnaissance de la souveraineté ou grandeur territoriale ? La délimitation des frontières entre le Siam et l’Indochine française en 1907|url=https://www.persee.fr/doc/outre_1631-0438_2015_num_102_386_5152|journal=Outre-Mers. Revue d'histoire|volume=102|issue=386|page=205–225|doi=10.3406/outre.2015.5152|accessdate=2025-07-24}}&lt;/ref&gt; ។

=== ការបរាជ័យនៃសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៩០២ ===
បារាំង​បាន​រិះគន់​ការ​អនុវត្ត​យឺតយ៉ាវ​របស់​សៀម​លើ​សន្ធិសញ្ញា​ឆ្នាំ ១៨៩៣ រួម​ទាំង​ការ​ជម្លៀស​ចេញ​ពី​ប្រទេស​លាវ។ ទន្ទឹម​នឹង​នោះ នៅ​ឆ្នាំ​១៨៩៦ កិច្ច​ព្រមព្រៀង​មួយ​រវាង [[បារាំង|​បារាំង]] និង [[សហរាជាណាចក្រ|​ចក្រភព​អង់គ្លេស]] (ដែល​បាន​ធ្វើ​អាណានិគម​លើ [[មីយ៉ាន់ម៉ា|​ភូមា]] ) បាន​ទទួល​ស្គាល់​ឯករាជ្យ និង​អព្យាក្រឹតភាព​របស់​សៀម។

ការពិភាក្សា​ការទូត​ដែល​បាន​កើតឡើង​រវាង​បារាំង​និង​សៀម​អស់​រយៈពេល​ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ហើយ​បាន​ឈាន​ដល់​ការចុះហត្ថលេខា​លើ​អនុសញ្ញា​ថ្មី​ស្តីពី​{{Date|ថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩០២}} ដោយសៀមបានប្រគល់ម្លូព្រៃក្នុងតំបន់កម្ពុជា និងបាសាក់នៅឡាវ &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zimmermann|first=Maurice|date=1907|title=Traité du 23 mars 1907 avec le Siam|url=https://www.persee.fr/doc/geo_0003-4010_1907_num_16_87_6973|journal=Annales de géographie|volume=16|issue=87|page=277–278|accessdate=2025-07-24}}&lt;/ref&gt; ។ ជា​ថ្នូរ​នឹង​បារាំង​បាន​ចាកចេញពី ​ចន្ទតាប៊ុន ហើយ​បាន​បោះបង់​ចោល​តំបន់​អព្យាក្រឹត​នៅ​ច្រាំង​ខាងស្តាំ​នៃ [[ទន្លេមេគង្គ|​ទន្លេមេគង្គ]] ។

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការបោះពុម្ភឃ្លាទាំងនេះបានជំរុញឱ្យមានការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំងពីគណបក្សអាណានិគម ក្នុងបរិបទដែលមើលឃើញថាអាជ្ញាធរបារាំងបាត់បង់ចំណាប់អារម្មណ៍លើ [[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ការធ្វើអាណានិគមនៅអាស៊ី]] ដើម្បីគាំទ្រ ការធ្វើអាណានិគមនៅអាហ្វ្រិក &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmermann|first=Maurice|date=1904|title=Le nouveau traité franco-siamois (13 février 1904)|url=https://www.persee.fr/doc/geo_0003-4010_1904_num_13_69_6599|journal=Annales de géographie|volume=13|issue=69|page=283–283|accessdate=2025-07-24}}&lt;/ref&gt; ។

=== ការចរចាលើសន្ធិសញ្ញាថ្មី ===
ប្រឈមមុខនឹងការប្រឆាំងពីបក្សអាណានិគម រដ្ឋាភិបាលបារាំងបានដកសន្ធិសញ្ញាព្រាងឆ្នាំ ១៩០២ ហើយបើកការចរចាថ្មីជាមួយសៀម។

ក្នុង{{Date|ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩០៣}} នៅទីក្រុងប៉ារីស លោកភីយ៉ា ស៊ូរីយ៉ា តំណាងស្តេចសៀម និងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសបារាំង ថូហ្វីល ដេលកាសេ បានចរចារដោះដូររវាងចាន់តាប៊ុន និង ក្រាត ដែលជាកំពង់ផែមួយទៀតបើកទៅឈូងសមុទ្រសៀម។ ការ​ទទួល​យក​លើក​ចុង​ក្រោយ​នេះ​ទាក់​ទង​នឹង​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​ព្រំ​ដែន​រវាង​សៀម និង​កម្ពុជា​ទៅ​ភាគ​ខាង​ជើង ដែល​លោកភីយ៉ា ស៊ូរីយ៉ាបដិសេធ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Matsunuma|first=Miho|last2=Séguela|first2=Matthieu|date=2015|title=Reconnaissance de la souveraineté ou grandeur territoriale ? La délimitation des frontières entre le Siam et l’Indochine française en 1907|url=https://www.persee.fr/doc/outre_1631-0438_2015_num_102_386_5152|journal=Outre-Mers. Revue d'histoire|volume=102|issue=386|page=205–225|doi=10.3406/outre.2015.5152|accessdate=2025-07-24}}&lt;/ref&gt; ។

ប្រឈមមុខនឹងការចរចារដែលជាប់គាំង ជនជាតិអាមេរិក Edward Henry Strobel ទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាលសៀមបានផ្តួចផ្តើមគំនិត ហើយយល់ព្រមប្រគល់ក្រាត ។

នៅ{{Date|ថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ១៩០៤}} សន្ធិសញ្ញាថ្មីមួយនាំឱ្យសៀមចុះចាញ់ខេត្តបាសាក់ ម្លូព្រៃ និងទឹកដីតូចមួយនៅភាគឦសាននៃបឹងធំ។ សៀម​បាន​លះ​ចោល​អធិបតេយ្យភាព​របស់​ខ្លួន​លើ​ច្រាំង​ទន្លេ​មេគង្គ​ខាង​ស្ដាំ ហើយ​ប្រគល់​ទឹកដី​​ [[ហ្លួងព្រះបាំង|​ហ្លួងព្រះបាង]] &lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 juin 1947 |title=Recueil des sentences arbitrales. Rapport de la Commission de conciliation Franco-Siamoise |url=https://legal.un.org/riaa/cases/vol_XXVIII/433-450.pdf |access-date=24 juillet 2025 |website=[[Bureau des affaires juridiques]] |language=fr |format=pdf}}&lt;/ref&gt; ។ បារាំង​បោះបង់​តំបន់​អព្យាក្រឹត​តាម​ដង​ទន្លេមេគង្គ ហើយ​ចាកចេញពីចាន់​តាប៊ុន​ទៅ​យក​ខេត្តក្រាត &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmermann|first=Maurice|date=1904|title=Le nouveau traité franco-siamois (13 février 1904)|url=https://www.persee.fr/doc/geo_0003-4010_1904_num_13_69_6599|journal=Annales de géographie|volume=13|issue=69|page=283–283|accessdate=2025-07-24}}&lt;/ref&gt; គណៈកម្មាការមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជួសជុលខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែន។

ពិធីសារដែលភ្ជាប់ជាមួយអនុសញ្ញាត្រូវបានចុះហត្ថលេខាលើ{{Date|ថ្ងៃទី២៧ខែកក្កដា}} បន្ទាប់នៅ Quai d'Orsay ដោយ  ថូហ្វីល ដេលកាសេ និង ភីយ៉ាសូរីយ៉ា &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=1904|title=Chronique|url=https://www.jstor.org/stable/4525750|journal=T'oung Pao|volume=5|issue=3|page=353–356|issn=0082-5433|accessdate=2025-07-24}}&lt;/ref&gt; ។

=== ទទួលភ្ញៀវ ===
នៅក្នុងអាណានិគម ការទទួលស្វាគមន៍ដំបូងភាគច្រើនមានភាពវិជ្ជមាន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយការចុះហត្ថលេខាលើ បារាំង-អង់គ្លេស Entente Cordiale ប៉ុន្មានសប្តាហ៍ក្រោយមក{{Date|ថ្ងៃទី៨ខែមេសា}} និងបរិបទពិភពលោក ផ្លាស់ប្តូរការយល់ឃើញនៃមតិសាធារណៈដែលមើលឃើញថា ចក្រភពអង់គ្លេសពង្រឹងជំហររបស់ខ្លួននៅអាស៊ី ខណៈដែលបារាំងព្យាយាមរក្សាស្ថិរភាពទំនាក់ទំនងរបស់ខ្លួនជាមួយសៀម។ ចំណែក​ព្រះ​អង្គ​វិញ ស្ដេច​សៀម​ក៏​មិន​ពេញ​ចិត្ត​នឹង​ការ​បញ្ចប់​ក្រុង​ក្រាត​របស់​សៀម​ដែរ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Matsunuma|first=Miho|last2=Séguela|first2=Matthieu|date=2015|title=Reconnaissance de la souveraineté ou grandeur territoriale ? La délimitation des frontières entre le Siam et l’Indochine française en 1907|url=https://www.persee.fr/doc/outre_1631-0438_2015_num_102_386_5152|journal=Outre-Mers. Revue d'histoire|volume=102|issue=386|page=205–225|doi=10.3406/outre.2015.5152|accessdate=2025-07-24}}&lt;/ref&gt; ។

សម្រាប់ Jules Harmand សន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៩០៤ ដូចជាឆ្នាំ ១៩០២ ផ្តល់ឱ្យ « អារម្មណ៍នៃការមិនដោះស្រាយអ្វីទាំងអស់។ &quot; ហើយ « អាច​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​ការ​ឈប់​សម្រាក​ក្នុង​ដំណើរ​ដ៏​លំបាក​នៃ​ទំនាក់ទំនង​រវាង​បារាំង​និង​សៀម » &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Le Traité franco-siamois et le Cambodge - Wikisource |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Le_Trait%C3%A9_franco-siamois_et_le_Cambodge |access-date=2025-07-24 |website=fr.wikisource.org |language=fr}}&lt;/ref&gt; ។

== ពាក្យក្នុងសន្ធិសញ្ញា ==

=== ភាសាខ្មែរ ===
'''សន្ធិសញ្ញា'''

ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំង និងព្រះមហាក្សត្រសៀម បន្ទាប់ពីប្រតិបត្តិការកំណត់ព្រំដែនដែលបានធ្វើឡើង​ស្របតាមការ​អនុវត្តនៃអនុសញ្ញាថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤ ក្នុងគោលបំណងទីមួយគឺធានាការដោះស្រាយបញ្ចប់នូវបញ្ហាទាំងអស់ដែលទាក់ទងនឹងព្រំដែនរួមនៃឥណ្ឌូចិន និងសៀម តាមរយៈប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងគ្នាទៅវិញទៅមក និងសមហេតុផលនៃការផ្លាស់ប្តូរទឹកដីរវាងប្រទេសទាំងពីរ និងគោលបំណងទីពីរគឺដើម្បីសម្របសម្រួលទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរ តាមរ‍យៈការណែនាំជាជំហានៗនូវប្រព័ន្ធយុត្តាធិការរួម និងការពង្រឹងនូវសិទ្ធិរបស់ជនជាតិបារាំងដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសសៀម។

បានសម្រេចចិត្តព្រមព្រៀងលើសន្ធិសញ្ញាថ្មី ហើយដើម្បីសម្រេចបាននូវការព្រមព្រៀងនេះ ពួកគេបានចាត់តាំងភាគីពេញសមត្ថភាព រួមមានដូចជា៖

ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងចាត់តាំង លោក Victor-Emile-Marie-Joseph Collin de Plancy បេសកជនវិសាមញ្ញ និងជារដ្ឋមន្ត្រីពេញសមត្ថភាពនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងប្រចាំប្រទេសសៀម មន្រ្តីកងពលកិត្តិយស និងអប់រំសា‍ធារណៈ។

ព្រះមហាក្សត្រសៀមត្រាស់បង្គាប់ ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ មហាចក្រីសិរិន្ទថនក្រមព្រះយា ទេវវង្សវរោបការ(Devawongse Varoprakar) សេនាបតីកងពលកិត្តិយស ។ល។ និងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសសៀម។

ដែលត្រូវបានមើលឃើញថាមានគុណសម្បត្តិត្រឹមត្រូវ និងសមស្រប បានអនុវត្តអំណាចពេញលេញរបស់ពួកគេ និងបានយល់ព្រមលើបទប្បញ្ញត្តិដូចខាងក្រោម៖

ប្រការ ១. រដ្ឋាភិបាលសៀមប្រគល់ទៅឱ្យប្រទេសបារាំងនូវទឹកដី បាត់ដំបង សៀមរាប និងសិរីសោភ័ណ ដែលមានខ្សែព្រំដែនកំណត់ឡើងដោយអនុប្រការ ១ នៃពិធីសារកំណត់ព្រំដែន ដូចដែលមានភ្ជាប់មកជាមួយនេះ។

ប្រការ ២. រដ្ឋាភិបាលបារាំងប្រគល់ឱ្យសៀមនូវទឹកដី ដានសៃ និងត្រាត ដែលមានព្រំដែនកំណត់ដោយអនុប្រការ ១ និង ២ នៃពិធីសារកំណត់ព្រំដែននេះ ព្រមជាមួយនឹងកោះទាំងឡាយផង ដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃជ្រោយឡឹមលីង ចុះទៅកោះគុត។

ប្រការ ៣. ការប្រគល់ទឹកដីទៅវិញទៅមកនេះ នឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយប្រទេសទាំងពីរក្នុងរយៈពេល ២០ថ្ងៃ ក្រោយកាលបរិច្ឆេទ នៃការប្តូរសច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញានេះ។

ប្រការ ៤. គណៈកម្មាការចម្រុះមួយ ដែលមានសមាសភាពនាយទាហាន និងមន្ត្រីបារាំង ជាមួយនាយទាហាន និងម‍ន្ត្រីសៀម នឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយប្រទេសទាំងពីរក្នុងរយៈពេល ៤ខែ បន្ទាប់ពីមានសច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញានេះ ហើយត្រូវទទួលបន្ទុកកំណត់ខ្សែព្រំដែនថ្មី។ គណៈកម្មាការចម្រុះនឹងចាប់ផ្តើមការងាររបស់ខ្លួននៅពេលដែលអាកាសធាតុអំណោយផល ហើយត្រូវអនុវត្តដោយអនុលោមតាមពិធីសារកំណត់ព្រំដែន ដែលបានភ្ជាប់មកជាមួយសន្ធិសញ្ញានេះ។

ប្រការ ៥. បន្ទាប់ពីការចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញានេះ តាមការអនុវត្តប្រការ ៩ នៃអនុសញ្ញាថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤ ជនជាតិអាស៊ីទាំងអស់ដែលជាពលរដ្ឋ ឬស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់បារាំង ហើយបានចុះឈ្មោះនៅស្ថានកុងស៊ុលបារាំងប្រចាំប្រទេសសៀម នឹងត្រូវស្ថិតនៅក្រោមច្បាប់នៃតុលាការទូទៅរបស់ប្រទេសសៀម។

យុត្តាធិការនៃតុលាការអន្តរជាតិសៀម ដែលបង្កើតឡើងស្របតាមប្រការ ១២ នៃអនុសញ្ញាថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤ ក្រោមលក្ខខណ្ឌដែលមានចែងក្នុងពិធីសារយុត្តាធិការដែលភ្ជាប់មកជាមួយ ត្រូវបានពង្រីកទូទាំងព្រះរាជាណាចក្រសៀម ទៅកាន់ជនជាតិអាស៊ីជាពលរដ្ឋ ឬស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់បារាំង ដែលយោងតាមប្រការ ១០ និង ១១ នៃអនុ‍សញ្ញាខាងលើ ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងចុះឈ្មោះនៅស្ថានកុងស៊ុលបារាំងប្រចាំប្រទេសសៀម។

ប្រព័ន្ធនេះត្រូវបញ្ឈប់ ហើយយុត្តាធិការរបស់តុលាការអន្តរជាតិត្រូវផ្ទេរទៅតុលាការទូទៅរបស់សៀម បន្ទាប់ពីការប្រកាសឱ្យប្រើប្រាស់ និងអនុវត្តនូវក្រមរបស់សៀម (ក្រមព្រហ្មទណ្ឌ ក្រមរដ្ឋប្បវេណី និងពាណិជ្ជកម្ម ក្រមនីតិវិធី ច្បាប់ស្តីពីអង្គការតុលាការ)។

ប្រការ ៦. ជនជាតិអាស៊ីជាពលរដ្ឋ ឬស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់បារាំង នៅទូទាំងព្រះរាជាណាចក្រសៀម ត្រូវទទួលបានសិទ្ធិ និងសេរីភាពដូចទៅនឹងសិទ្ធិរបស់ពលរដ្ឋជនជាតិសៀម ជាពិសេសសិទ្ធិលើទ្រព្យសម្បត្តិ ការរស់នៅ និងការប‍ម្លាស់ទីដោយសេរី។

ពួកគេនឹងត្រូវបង់ពន្ធ និងវិភាគទាន ជាធម្មតា។

ពួកគេនឹងត្រូវបានលើកលែងពីការបម្រើយោធា ហើយមិនត្រូវទទួលបន្ទុកចំពោះតម្រូវការ និងពន្ធពិសេសផ្សេងៗឡើយ។

ប្រការ ៧. បទប្បញ្ញត្តិនៃសន្ធិសញ្ញា កិច្ចព្រមព្រៀង និងអនុសញ្ញាកន្លងមក រវាងបារាំង និងសៀម ដែលមិនត្រូវបានកែប្រែដោយសន្ធិសញ្ញាបច្ចុប្បន្ននេះ នៅតែជាធរមាន និងមានប្រសិទ្ធភាពពេញលេញ។

ប្រការ ៨. ក្នុងករណីមានការលំបាកក្នុងការបកស្រាយសន្ធិសញ្ញានេះ ដែលបានបង្កើតឡើងជាភាសាបារាំង និងសៀម អត្ថបទជាភាសាបារាំងតែមួយគត់ ត្រូវបានទុកជាអាទិភាព។

ប្រការ ៩. សន្ធិសញ្ញាបច្ចុប្បន្ននេះនឹងត្រូវធ្វើសច្ចាប័នក្នុងរយៈពេល ៤ខែ ចាប់ពីថ្ងៃចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញា ឬក៏មុនកាលបរិច្ឆេទនេះ ប្រសិនបើអាចធ្វើបាន។

ជាសក្ខីភាព ភាគីពេញសមត្ថភាពនៃប្រទេសទាំងពីរ បានចុះហត្ថលេខា និងបោះត្រាលើសន្ធិសញ្ញាបច្ចុប្បន្ននេះ។

ធ្វើនៅទីក្រុងបាងកក ជា ២ច្បាប់ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩០៧។

ចុះហត្ថលេខា៖ V. COLLIN DE PLANCY

ទេវវង្សវរោបការ (DEVAWONGSE VAROPRAKAR)

== គន្ថនិទ្ទេស ==

== កំណត់ចំណាំ និងឯកសារយោង ==

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>c9aplisfqgb3nzdehumv2a58pfnnljf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>សម្មុខីកម្មម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53383</id>
    <revision>
      <id>334573</id>
      <parentid>332625</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T13:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>32568</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>334573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145441" sha1="62bcwil4trl2vw8p66lhmogmu3tflqn" xml:space="preserve">{{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា
| conflict          = ការប្រឈមគ្នារវាងម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី
| partof            = [[កិច្ចព្រមព្រៀងម៉ាឡេស៊ី|និម្មិតកម្មម៉ាឡេស៊ី]] និង[[សង្គ្រាមត្រជាក់នៅអាស៊ី]]
| image             = [[File:British forces in Borneo during Confrontation.jpg|260px]]
| image_upright     = 1.0
| caption           = ទាហានអង់គ្លេសម្នាក់កំពុងត្រូវបានឧទ្ធម្ភាគចក្រយោធាលើកឡើងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការយោធាលើ[[កោះបរណេអូ]], សីហា ១៩៦៤
| date              = ២០ មករា ១៩៦៣ – ១១ សីហា ១៩៦៦&lt;br&gt;(៣ ឆ្នាំ, ៦ ខែ, ៣ សប្តាហ៍ និង ១ ថ្ងៃ)
| place             = [[ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] និង[[កោះបរនេអូ|បរណេអូ]]
| territory         =
| result            = 
| combatant1        = {{tree list}}
* '''[[សមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]]''' {{bulleted list|
{{flag|សហរាជាណាចក្រ}}|  {{flag|ម៉ាឡេស៊ី}}{{refn|group=ស|មុនពេលកើតជា[[ទិវាម៉ាឡេស៊ី|សហព័ន្ធ]] អង្គភាពទាំងបីគឺ [[សហព័ន្ធម៉ាឡាយ៉ា|ម៉ាឡាយ៉ា]] [[រាជាណានិគមសារ៉ាវ៉ាក់|សារ៉ាវ៉ាក់]] និង[[រាជាណានិគមបរណេអូខាងជើង|បរណេអូខាងជើង]] បានប្រឡូកចូលជម្លោះនេះដោយដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។}}|{{flagicon image|Flag of Singapore.svg}} [[រដ្ឋសិង្ហបុរី (ម៉ាឡេស៊ី)|សិង្ហបុរី]]{{refn|group=ស|[[រដ្ឋសិង្ហបុរី (ម៉ាឡេស៊ី)#កាបណ្ដេញ|រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៥។]]}}|{{flag|ប្រ៊ុយណេ}}|{{flag|អូស្ត្រាលី}}|{{flag|នូវែលសេឡង់}}}}
{{tree list/end}}
| combatant2        = {{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}}&lt;br&gt;'''សម្ព័ន្ធភាគី៖'''&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the Communist Party of Indonesia.svg}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី|ប.ក.ឥ.]]{{sfn|Conboy|2003|pp=93–95}}{{sfn|Conboy|2003|p=156}}&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the North Kalimantan Communist Party.svg}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើង|ប.ក.ក.ជ.]]&lt;ref name=&quot;Fowler and Lyes 2006&quot;&gt;{{harvnb|Fowler|2006|pp=11, 41}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Pocock|1973|p=129}}{{sfn|Corbett|1986|p=124}}&lt;ref name=&quot;Fujio Hara&quot; /&gt;&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the Sarawak People's Guerilla Force.svg}} [[កងកម្លាំងទ័ពព្រៃប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់|ក.ទ.ព.ប.ស]]&lt;ref name=&quot;Fujio Hara&quot;&gt;{{Cite journal |last=Hara |first=Fujiol |date=December 2005 |title=The North Kalimantan Communist Party and the People's Republic of China |journal=The Developing Economies |volume=XLIII |issue=1 |pages=489–513 |doi=10.1111/j.1746-1049.2005.tb00956.x |hdl-access=free |hdl=10.1111/j.1746-1049.2005.tb00956.x|s2cid=153955103 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the PRB.svg}} [[គណបក្សប្រជាជនប៊្រុយណេ|គ.ប.ប.]]&lt;ref name=&quot;PRB Elections&quot;&gt;Sejarah Indonesia : [http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah09.shtml &quot;The Sukarno Years&quot;]. Retrieved 30 May 2006.&lt;/ref&gt;
| commander1        = {{plainlist|
* {{flagdeco|Malaysia}} [[ស្យ៉េដ បុត្រ|តួនគូ បុត្រ]]
* {{flagdeco|Malaysia}} [[អ៊ីស្មាអែល​ ណាស៊ីរូដឌីន]]
* {{flagdeco|Malaysia}} [[ទូនគូ អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់|ទូនគូ រ៉ះម៉ាន់]]
* {{flagdeco|Malaysia}} [[អាប់ឌូល រ៉ាសាក់ ហ៊ូសេន|អាប់ឌុល ហ៊ូសេន]]
* {{flagdeco|Malaysia}} [[ទូនគូ អូស្មាន់]]
* {{flagdeco|Malaysia}}{{flagicon image|Flag of Sabah (1963-1982).svg}} [[មូស្តាហ្វា ហារុណ]]
* {{flagdeco|Malaysia}}{{flagicon image|Flag of Sabah (1963-1982).svg}} [[ប៉ិនញីរ៉ាន អះម៉ាដ រ៉ាហ្វាអេ|ប៉ិនញីរ៉ាន រ៉ាហ្វាអេ]]
* {{flagdeco|Malaysia}}{{flagicon image|Flag of Sabah (1963-1982).svg}} [[ហ្វូះអាដ ស្ទីហ្វិនស៍]]
* {{flagdeco|Malaysia}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Sarawak (1870).svg}} [[អាបាំង អូប៉ឹង]]
* {{flagdeco|Singapore}} [[យូសូហ្វ អ៊ីសហាក]]
* {{flagdeco|Singapore}} [[លី ក្វាន់យូ]]
* {{flagdeco|Brunei}} [[អូមារ អាលីសៃហ្វូដឌីអ៊ីនទី៣|អូម៉ារ អាលីទី៣]]
* {{flagdeco|United Kingdom}} [[ហារ៉ូលដ៍ ម៉ាកមីល្លាន]]
* {{flagdeco|United Kingdom}} [[អាឡិក ដោក្លាស-ហូម]]
* {{flagdeco|United Kingdom}} [[ហារ៉ូលដ៍ វីលសាន់]]
* {{flagdeco|United Kingdom}} [[រ៉ដនី ម័រ]]
* {{flagdeco|United Kingdom}} [[វ៉លធើរ វ៉កឃើរ (មន្ត្រីយោធាអង់គ្លេស)|វ៉លធើរ វ៉កឃើរ]]
}}
| commander2        = {{plainlist|
* {{flagdeco|Indonesia}} [[ស៊ូកាណូ]]
* {{flagicon|Indonesia}} [[ស៊ូប៊ែនឌ្រីអូ]]
* {{flagdeco|Indonesia}} [[ហៃរូល សាឡេហ៍]]
* {{flagdeco|Indonesia}} [[អូមារ ដានី]]
* {{flagdeco|Indonesia}} [[អះម៉ាដ យ៉ានី]]
* {{flagdeco|Indonesia}} [[អែដឌី ម៉ារតាឌីណាតា]]
* {{flagdeco|Indonesia}} [[អាប់ឌុល ហារីស ណាស៊ូទីអន|អាប់ឌុល ណាស៊ូទីអន]]
* {{flagdeco|Indonesia}} [[ស៊ូហារតូ]]
* {{flagdeco|Indonesia}}{{flagicon image|Flag of the Communist Party of Indonesia.svg}} [[ឌីប៉ា នូសាន់តារ៉ា អៃឌីត|ឌីប៉ា អៃឌីត]]
* {{flagicon image|Flag of the North Kalimantan Communist Party.svg}} [[បុង គីចុក]]
* {{flagicon image|Flag of the PRB.svg}} [[អា. អិម. អាហ្សាហារី]]
* {{flagicon image|Flag of the PRB.svg}} [[យ៉ាស៊ីន អាហ្វាន់ឌី]]
}}
| strength1         =
| strength2         =
| casualties1       = '''សរុបយោធា៖'''
* ១១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}}
* ១៨១ នាក់បានរងរបួស{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}}&lt;!-- Carver says 181 wounded, Moulton says 182 wounded --&gt;
'''សរុបជនស៊ីវិល៖'''
* ៣៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}}
* ៥៣ នាក់បានរងរបួស{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}}
* ៤ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}}
----{{flagdeco|United Kingdom}} ១៤០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (ក្នុងនោះមាន ៤៤ នាក់ ជាទាហាន[[ហ្គួរខា]])&lt;ref name=&quot;MoD2015&quot;&gt;{{Cite book |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/416474/20150326_UK_Armed_Forces_Operational_deaths_post_World_War_II_O.pdf |title=UK Armed Forces Operational deaths post World War II |date=2015 |publisher=Ministry of Defence |page=4}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;៥២ នាក់បានរងរបួស{{Citation needed|date=February 2026}}&lt;br&gt;
{{flagdeco|Australia}} ២៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref name=&quot;awm.gov.au-indonesian-confrontation&quot;&gt;{{Cite web |title=Indonesian Confrontation, 1963–66 &amp;#124; Australian War Memorial |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/indonesian-confrontation |website=www.awm.gov.au}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;៨ នាក់បានរងរបួស&lt;ref name=&quot;awm.gov.au-indonesian-confrontation&quot;/&gt;&lt;br&gt;
{{flagdeco|New Zealand}} ១២ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref name=&quot;govt.nz/war/confrontation-in-borneo&quot;&gt;{{Cite web |title=NZ and Confrontation in Borneo – Confrontation in Borneo &amp;#124; NZHistory, New Zealand history online |url=https://nzhistory.govt.nz/war/confrontation-in-borneo |website=nzhistory.govt.nz}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;១៦ នាក់បានរងរបួស{{Citation needed|date=February 2026}}&lt;br&gt;
{{flagdeco|Singapore}} ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត&lt;ref name=&quot;Konfrontasi&quot;&gt;{{Cite web |title=Speech by the President of the SAF Veterans' League, Brigadier-General (NS) Winston Toh, At the Konfrontasi Memorial Ceremony on 10 March 2016, 1825hrs &amp;#124; |url=http://www.safvl.org.sg/uploads/files/konfrontasi_speech.pdf |access-date=6 February 2026 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032730/http://www.safvl.org.sg/uploads/files/konfrontasi_speech.pdf |url-status=dead |archivedate=26 មីនា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326032730/http://www.safvl.org.sg/uploads/files/konfrontasi_speech.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;របួសច្រើននាក់ទៀត
| casualties2       = '''សរុប៖'''
* ៥៩០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{sfn|Carver|1986|p=806}}
* ២២២ នាក់បានរងរបួស{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}}
* ៧៧១ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន{{sfn|Carver|1986|p=806}}
}}
'''សម្មុខីកម្មម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី'''​ ឬអាចហៅសាមញ្ញថា '''ការប្រឈមគ្នារវាងម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី''' និងត្រូវបានប្រជាជននៅម៉ាឡេស៊ី សិង្ហបុរី និងឥណ្ឌូណេស៊ីស្គាល់ថា​ '''កុនហ្វ្រុនតាស៊ី''' (''Konfrontasi'') គឺជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធមួយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៦ ដែលបានកើតចេញពីការប្រឆាំងរបស់[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]ចំពោះនិម្មិតកម្មនៃរដ្ឋ[[ម៉ាឡេស៊ី]]។ កត្តា​សំខាន់ៗ​ដែល​ជំរុញឱ្យ​​ជម្លោះ​នេះផ្ទុះឡើងរួម​មាន ​[[ជម្លោះនូវែលគីនេខាងលិច|គោលនយោបាយ​សម្មុខីកម្ម]]​របស់​ប្រទេស​ឥណ្ឌូណេស៊ី​ប្រឆាំង​នឹង[[នូវែលគីនេហុល្លង់|​អាណានិគម​នូវែលគីនេ]]របស់​[[ហុល្លង់]]​ចាប់ពី​ខែមីនា​ដល់​ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦២ និង[[ឧទ្ទាមកម្មប៊្រុយណេ|​ការបះបោរ​ប៊្រុយណេ]]​ដែល​គាំទ្រ​ដោយ​​ឥណ្ឌូណេស៊ី​នៅក្នុង​ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦២។ ប្រទេស​ម៉ាឡេស៊ី​បានទទួល​ការ​គាំទ្រ​ផ្នែក​យោធា​ដោយ​ផ្ទាល់​ពីសហរាជាណាចក្រ អូស្ត្រាលី និង​នូវែលសេឡង់។ ចំពោះប្រទេស​ឥណ្ឌូណេស៊ី​វិញគឺទទួល​បាន​ការ​គាំទ្រ​ដោយ​ប្រយោល​ពី​សហភាព​សូវៀត និង​ចិន ដោយ​ហេតុនេះ​បានជាគេចាត់ទុកជម្លោះនេះជា​វគ្គ​ឈុតឆាកភូមិសាស្ត្រនយោបាយក្នុង[[​សង្គ្រាមត្រជាក់​នៅ​អាស៊ី|សង្គ្រាមត្រជាក់]]។

ជម្លោះនេះផងដែរបានផ្ទុះឡើងដោយមិនមានការប្រកាសសង្គ្រាមអ្វីនោះទេ ដោយសកម្មភាពប្រយុទ្ធភាគច្រើនកើតឡើងនៅតំបន់ព្រំដែនរវាងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី និងទឹកដីម៉ាឡេស៊ីខាងកើតលើ[[កោះបរណេអូ]] (គេស្គាល់ថា [[កាលីម៉ាន់តាន់]] នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី)។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានធ្វើសកម្មភាពសម្ងាត់កម្រិតទាបមួយចំនួននៅលើ[[ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] និងនៅសិង្ហបុរីផងដែរ។ លក្ខណៈនៃជម្លោះនេះត្រូវបានកំណត់ដោយការប្រយុទ្ធគ្នាក្រោមកាលៈទេសៈរឹតត្បិត និងកឯង ពោលដោយប្រើកលសាស្ត្រយោធាកម្រិតទាប។ ប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធគ្នាជាធម្មតាត្រូវបានធ្វើឡើងដោយប្រើទំហំទាហានជាក្រុមតូចៗ ឬកងអនុសេនាតូចដោយភាគីទាំងសងខាងនៃព្រំដែន។ យុទ្ធនាការ​ជ្រៀតចូល​ទៅក្នុង​ដែនបរណេអូ​របស់ម៉ាឡេស៊ីដោយ​ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺប្រព្រឹត្តិទៅក្រោមទស្សនៈថា ​រដ្ឋ​សាបះ និង​សារ៉ាវ៉ាក់គឺមានជាតិសាសន៍ និង​សាសនាចម្រុះច្រើនបើ​ប្រៀបធៀប​ទៅនឹង​រដ្ឋ​ម៉ាឡាយ៉ានិង​សិង្ហបុរី និងណាមួយ ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺ​មាន​ចេតនាទាត់ចេញនូវផែនការបង្កើត​រដ្ឋ​ម៉ាឡេស៊ី​មួយ​ឡើង។

ដោយសារតែទឺកដីបរណេអូមានព្រៃក្រាស់ៗ និងកង្វះហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវថ្នល់នៅតាមព្រំដែនម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី ដូច្នេះកងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ី ក៏ដូចជាកងកម្លាំងចម្រុះសហធនរដ្ឋត្រូវបង្ខំធ្វើប្រតិបត្តិការដើរល្បាតជើងរយៈចម្ងាយឆ្ងាយៗ។ ភាគីទាំងពីរច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រតិបត្តិការប្រើកម្លាំងថ្មើរជើងកម្រិតស្រាល និងការដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវអាកាស ក៏ប៉ុន្តែខុសពីកម្លាំងពួកសហធនរដ្ឋ ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺខ្វះខាតឧទ្ធម្ភាគចក្រទំនើបៗដើម្បីធ្វើការផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារទៅកាន់មូលដ្ឋានប្រតិបត្តិការជួរមុខរបស់ខ្លួន។ ផ្លូវទឹកដូចជាទន្លេក៏ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាមធ្យោបាយដឹកជញ្ជូន និងយុទ្ធនាការជ្រៀតចូលដែនសត្រូវផងដែរ។ ថ្វីបើប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយកងកម្លាំងជើងគោកក្ដី តែកម្លាំងអាកាសនៅតែបានដើរតួនាទីជាជំនួយគាំទ្រដ៏សំខាន់ ហើយកម្លាំងជើងទឹកវិញត្រូវបានប្រើដើម្បីធានាសន្តិសុខនៃតំបន់ជាយសមុទ្រ។ ដំបូងឡើយ អង់គ្លេសគឺជាអ្នកដែលបានផ្តល់ជំនួយការពារម៉ាឡេស៊ីភាគច្រើន ប៉ុន្តែខណៈជម្លោះនេះបន្តអូសបន្លាយយូរទៅ ម៉ាឡេស៊ីក៏ចាប់ផ្ដើមពង្រឹងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាបង្កើនចំណែកចូលរួមនៅក្នុងជម្លោះ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងការពារម៉ាឡេស៊ីក៏មានការចូលរួមចំណែកជាប្រចាំពីកងកម្លាំងអូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់ផងដែរ ដែលរួមគ្នាបង្កើតបានជា [[កងបម្រុងយុទ្ធសាស្ត្រចុងបូព៌ា]] ដែលមានមូលដ្ឋានឈរជើងនៅឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី និងសិង្ហបុរី។{{sfn|Dennis|Grey|1996|p=25}}

ដំបូងឡើយ ការវាយប្រហារដោយឥណ្ឌូណេស៊ីទៅលើទឹកដីម៉ាឡេស៊ីខាងកើតគឺអាស្រ័យពឹងផ្អែកច្រើនទៅលើទាហានស្ម័គ្រចិត្តក្នុងតំបន់ដែលបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលហ្វឹកហ្វឺនពី[[កងទ័ពឥណ្ឌូណេស៊ី|យោធាឥណ្ឌូណេស៊ី]]។ យូរៗទៅ កងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានចាប់ផ្ដើមមានការរៀបចំល្អជាងមុន រួមជាមួយនឹងការដាក់បញ្ចូលបន្ថែមនូវកងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីអាជីព។ ដើម្បីរារាំង និងបង្អាកយុទ្ធនាការជ្រៀតជ្រែករបស់ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី អង់គ្លេសបានឆ្លើយតបវិញនៅឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយបើកប្រតិបត្តិការសម្ងាត់ផ្ទាល់ខ្លួនចូលទៅក្នុងទឹកដីកាលីម៉ាន់តាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ី ក្រោមនាមកូដសម្ងាត់ថា [[ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត]]។ ក្លារ៉េតបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ ដោយវាបានបង្វែរកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីមកប្រកាន់ជំហរការពារខ្លួនវិញ។ ស្របពេលនឹងការប្រកាសពី 'ឆ្នាំនៃជីវិតរស់នៅក្នុងភាពគ្រោះថ្នាក់' ដោយស៊ូកាណូ និង[[កុបកម្មជាតិសាសន៍នៅសិង្ហបុរីឆ្នាំ១៩៦៤|កុបកម្មជាតិសាសន៍ឆ្នាំ១៩៦៤ នៅសិង្ហបុរី]] ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីបានចាប់ផ្ដើមយុទ្ធនាការពង្រីកប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនចូលទៅក្នុងឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ីនៅថ្ងៃទី១៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ ប៉ុន្តែមិនបានទទួលជោគជ័យផ្នែកយោធាអ្វីឡើយ។{{sfn|Edwards|1992|p=306}} បន្ទាប់ពីឥណ្ឌូណេស៊ីបានបង្កើន​កម្លាំង​របស់ខ្លួននៅ​តាម​ព្រំដែន​កាលីម៉ាន់តាន់​ក្នុង​ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ អង់គ្លេសក៏បាន​បញ្ជូន​កម្លាំង​សំខាន់ៗ​ពី​[[ទីបញ្ជាការគោក|ទីបញ្ជាការ​យុទ្ធសាស្ត្រ​កងទ័ព]]​ដែល​មាន​មូលដ្ឋាន​នៅសហរាជាណាចក្រ។ ប្រទេស​អូស្ត្រាលី និង​នូវែលសេឡង់​ក៏បាន​បញ្ជូនកម្លាំង​ប្រយុទ្ធ​បណ្ដោះអាសន្នពី​ឧបទ្វីប​ម៉ាឡេ​មក​កោះ​បរណេអូ​នៅវាង​ឆ្នាំ១៩៦៥–៦៦។ ការសកម្មនៃជម្លោះនេះបានចាប់ផ្តើមថមថយចុះបន្ទាប់ពី[[ចលនា ៣០ កញ្ញា|ព្រឹត្តិការណ៍រដ្ឋប្រហារ]]ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៥ និងការកាន់កាប់អំណាចស៊ូកាណូដោយឧត្តមសេនីយ៍[[ស៊ូហារតូ]]។ កិច្ចចរចាសន្តិភាពវាងភាគីទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៦ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចុងក្រោយត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី១១ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៦ ដោយប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីបានទទួលស្គាល់ប្រទេសម៉ាឡេស៊ីជាផ្លូវការ។{{sfn|Dennis|Grey|1996|p=318}}

==ផ្ទៃរឿង==
{{ប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌូណេស៊ី}}

===ស្ថានភាពនយោបាយ===
នៅមុនពេលអនុវត្តគោលនយោបាយកុនហ្វ្រុនតាស៊ី បិតាឯករាជ្យជាតិឥណ្ឌូណេស៊ីគឺ លោក[[ស៊ូកាណូ]]បាន​ស្វះស្វែងបង្កើតគោលនយោបាយ​ការបរទេស​ដែលឯករាជ្យ​មួយសម្រាប់ប្រជាជាតិលោក ដោយចាប់ផ្ដើមពីការបិទបញ្ចប់[[បដិវត្តន៍​ជាតិ​ឥណ្ឌូណេស៊ី]]តាមរយៈការកាត់ដែនដីអាណានិគម[[នូវែលគីនេហុល្លង់|នូវែលគីនេរបស់​ហុល្លង់]]ចូលជាទឹកដីឥណ្ឌូណេស៊ី​​ និង​បង្កើន​សមត្ថភាព​ឥណ្ឌូណេស៊ី​ក្នុងនាមជា​មហាអំណាច​អន្តរជាតិ​ដ៏លេចធ្លោ​ប្រកបដោយ​របៀបវារៈ​ផ្ទាល់ខ្លួនឯង​ មិនជ្រើសរើសដើរតាម​របៀបវារៈដឹកនាំរបស់[[គំរូលោកទាំងបី|លោក​ទីមួយ និង​ទីពីរ]]។ ដោយហេតុនេះ ឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុង[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]]ដែលទើបតែបង្កើតថ្មី និងបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃ[[សន្និសីទទីក្រុងបានឌុង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥។ ជាបន្ទាប់ ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីបានបន្តទាមទារសិទ្ធិអធិបតេយ្យរបស់ខ្លួននៅលើទឹកដីនូវែលគីនេហុល្លង់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥០ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦២ ទោះបីជាត្រូវប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាទទួលស្គាល់ដោយសហគមន៍អន្តរជាតិនៅក្នុង[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ក៏ដោយ។

បន្ទាប់ពីវិបត្តិឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្នាំ១៩៥៨ ដែលរួមមានការបះបោរ[[ប៉ឺរមេស្តា]]នៅភាគខាងកើតឥណ្ឌូណេស៊ី និងការប្រកាសបង្កើត[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍នៃសាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី|ចលនាប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល]]នៅភាគខាងលិច ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីជារួមនៅតែបន្តលេចខ្លួនឡើងជាមហាអំណាចយោធាដ៏ខ្លាំងមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។{{sfn|Cain|1997|p=67}} នៅក្នុងវិបត្តិនោះ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់កណ្តាល (សេអ៊ីអា) របស់អាមេរិក តាមរយៈក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធ [[ដំណឹកជញ្ជូនអាកាសស៊ីវិល]] (CAT) ដែលមានមូលដ្ឋាននៅតៃវ៉ាន់ បានលួចផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាសម្ងាត់ទៅដល់ពួកក្រុមឧទ្ទាមនៅលើតំបន់កោះដាច់ស្រយាលក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ក្នុងគោលបំណងបង្កអស្ថេរភាព និងផ្តួលរំលំរបបប្រធានាធិបតីស៊ូកាណូ។ ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៥៧ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា បានបង្កើនទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុមមេដឹកនាំយោធានៅកោះ[[ស៊ូម៉ាត្រា]] និង[[ស៊ូឡាវីស៊ី|ស៊ូឡាវេស៊ី]] ដែលមានចិត្តគំនិតប្រឆាំងនឹងរបបស៊ូកាណូ។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៥៧ ការដឹកជញ្ជូនអាវុធ និងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗទៅកាន់ស៊ូម៉ាត្រាដោយនាវាពាណិជ្ជកម្មនិងនាវាមុជទឹកនៅពេលយប់បានចាប់ផ្ដើមមមាញឹកខ្លាំង ប៉ុន្តែអាមេរិកជឿថា ដើម្បីឱ្យជំនួយសម្ងាត់របស់ខ្លួនមានប្រសិទ្ធភាពពិតប្រាកដ ប្រតិបត្តិការបែបនេះគឺតម្រូវឱ្យខ្ចីមូលដ្ឋានអង់គ្លេសនៅសិង្ហបុរីដើម្បីចាក់ប្រេង និងគាំទ្របេសកកម្ម CAT នានា ដែលអនុវត្តចេញពីទីក្រុងបាងកក តៃវ៉ាន់ ឬហ្វីលីពីន។&lt;ref name=&quot;EnglishHistoricalReview-Nov99&quot;&gt;{{Cite journal |last=Jones |first=M. |date=1999-11-01 |title='Maximum disavowable aid': Britain, the United States and the Indonesian rebellion, 1957–58 |url=https://academic.oup.com/ehr/article-lookup/doi/10.1093/ehr/114.459.1179 |journal=The English Historical Review |volume=114 |issue=459 |pages=1179–1216 |doi=10.1093/ehr/114.459.1179 |issn=0013-8266|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

ដោយមានការហូរចូលនៃជំនួយសព្វាវុធពីសហភាពសូវៀត មហិច្ឆតារបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីលើដែនដីអាណានិគមនូវែលគីនេហុល្លង់ក៏បានហក់ឡើងខ្ពស់ជាងមុន ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦២ ជម្លោះការទូតក៏បានឈានដល់កម្រិតកំពូល នៅពេលឥណ្ឌូណេស៊ីបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការបៀតបៀនចូលនូវែលគីនេតាមរយៈផ្លូវអាកាសផង និងផ្លូវទឹកផង។ ខណៈពេលដែលកងកម្លាំងបៀតបៀនរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីត្រូវបានបរាជ័យក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែនេះគឺជាសញ្ហាប្រាប់បង្ហាញថា ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺខ្លាចការជ្រើសយកជម្រើសឈ្លានពានវាយយកនូវែលគីនេពីហុល្លង់ឡើយ។ ដូច្នេះ ប្រទេសហុល្លង់ដែលកំពុងប្រឈមនឹងកំណើនសម្ពាធការទូតពីឥណ្ឌូណេស៊ី ក៏ដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក (ដែលខ្លាចឥណ្ឌូណេស៊ីធ្លាក់ក្រោមឥទ្ធិពលកុម្មុយនីស្ត) ក៏បានសម្រេចចិត្តចុះចាញ់ និងយល់ព្រមសម្របសម្រួលតាមផ្លូវការទូតវិញ ជាហេតុអនុញ្ញាតឱ្យឥណ្ឌូណេស៊ីគ្រប់គ្រងលើទឹកដីនោះជាថ្នូរនឹងការសន្យាថានូវែលគីនេនឹងមានប្រជាសិទ្ធិជ្រើសរើសជោគវាសនារបស់ខ្លួន ([[ច្បាប់នៃជម្រើសសេរី]]) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដូចនេះ គិតត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦២ ឥណ្ឌូណេស៊ីបានទទួលជោគជ័យផ្នែកការទូតយ៉ាងឱឡារិក ហើយដោយសារភាពជោគជ័យផ្នែកការទូត ក៏ដូចជាការមើលឃើញខ្លួនឯងជាមហាអំណាចតំបន់នេះហើយ​ ដែលជំរុញឱ្យឥណ្ឌូណេស៊ីបានចាប់ផ្ដើមបង្វែរចំណាប់អារម្មណ៍ទៅសំណើរបស់អង់គ្លេសក្នុងការបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីមួយ។

នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ រាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានចាប់ផ្ដើមពិចារណាវាយតម្លៃឡើងវិញលើការរក្សាវត្តមានរបស់ខ្លួននៅតំបន់[[ចុងបូព៌ា]]។ នៅក្នុងដំណើរដកខ្លួនចេញពីទឹកដីអាណានិគមអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ចក្រភពអង់គ្លេស ឬសហរាជាណាចក្របានសម្រេចចិត្តដាក់បញ្ចូលដែនអាណានិគមរបស់ខ្លួននៅបរណេអូខាងជើងរួមគ្នាជាមួយនឹង[[សហព័ន្ធម៉ាឡាយ៉ា]] (ដែលបានទទួលឯករាជ្យពីអង់គ្លេសកាលពីឆ្នាំ១៩៥៧) និងសិង្ហបុរី (ដែលបានទទួលសិទ្ធិស្វ័យគ្រប់គ្រងតាំងពីឆ្នាំ១៩៥៩)។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦១ រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស និងម៉ាឡេយ៉ាបានរួមគ្នាស្នើនូវគម្រោងបង្កើតសហព័ន្ធធំជាងនេះទៅទៀតក្រោមឈ្មោះថា ម៉ាឡេស៊ី ដែលក្ដោបបញ្ចូលរដ្ឋម៉ាឡាយ៉ា [[រាជាណានិគមបរណេអូខាងជើង|បរណេអូខាងជើង]] [[រាជាណានិគមសារ៉ាវ៉ាក់|សារ៉ាវ៉ាក់]] [[ប្រ៊ុយណេ]] និង[[សិង្ហបុរី]]។ ដំបូងឡើយ ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីមានគោលជំហរគាំទ្របន្តិចបន្តួចចំពោះគម្រោងសហព័ន្ធថ្មីនោះ ថ្វីបើមានសំឡេងប្រឆាំងដាច់ខាតពី[[បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី]] (ប.ក.ឥ. ឬ PKI) ក្ដី។{{sfn|Conboy|2003|pp=93–95}}

នៅ​ឯប្រ៊ុយណេវិញ ស្តេចស៊ុលតង់ ព្រះចៅ[[អូម៉ារ អាលីសៃហ្វូដឌីអ៊ីនទី៣]] បានកើតការស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការដាក់បញ្ចូលនគររបស់ព្រះអង្គទៅក្នុងគម្រោងរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មី ព្រោះវានឹងកាត់បន្ថយរាជអំណាចនយោបាយរបស់ទ្រង់ និងរួមទាំងប្រាក់ចំណូលដែលបានមកពីរ៉ែប្រេងកាតប្រ៊ុយណេទៀតផង។ លើសពីនេះ អ្នកនយោបាយប្រ៊ុយណេម្នាក់គឺលោកបណ្ឌិតអេអ៊ែម អាហ្សាហារីប៊ីន ស៊េកម៉ះមូដ លោកបានប្រឆាំងដាច់ខាតនឹងការចូលរួមក្នុងសហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី ដោយលោកមានទស្សនៈចង់ឃើញឯករាជ្យភាពបរណេអូខាងជើងដោយឯកឯង។ ដូច្នេះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ លោកបានស្នើសុំជំនួយពីប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីក្នុងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានថ្មីនៃដែនកោះបរណេអូ។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អាប់ឌុល ហារីស ណាស៊ូទីអន|អាប់ឌុល ណាស៊ូទីអន]]បានបង្ហើបពីបំណងគាំទ្រការបង្វឹកទាហាននោះ ចំណែកឯរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនិងជាប្រធានចារកម្មឥណ្ឌូណេស៊ី លោក[[ស៊ូប៊ែនឌ្រីអូ]]វិញបានបង្ហើបពីការផ្គត់ផ្គង់ផ្ដល់ជំនួយបន្ថែម។ លោកអាហ្សាហារីផងដែរគឺជាអ្នកប្រកាន់នយោបាយឆ្វេងនិយម ដែលធ្លាប់បានបម្រើប្រយុទ្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមឯករាជ្យភាពឥណ្ឌូណេស៊ី។{{sfn|Conboy|2003|pp=93–95}} បន្ទាប់ពីជួបប្រជុំគ្នារួច ឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានចាប់ផ្តើមបណ្តុះបណ្តាលហ្វឹកហ្វឺនកងកម្លាំងស្ម័គ្រចិត្តតូចមួយដែលមានឈ្មោះថា កងទ័ពជាតិកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើង (TNKU) នៅកាលីម៉ាន់តាន់។

នៅថ្ងៃទី៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦២ កម្លាំងទាហានស្ម័គ្រចិត្តនោះក៏បានរៀបចំ[[ឧទ្ទាមកម្មប៊្រុយណេ|ចលនារបះបោរមួយ]]នៅប្រ៊ុយណេ។ ទោះជាយ៉ាងណា ចលនាបះបោរនោះបានបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារតែកងកម្លាំងស្ម័គ្រចិត្តទាំងនោះមិនទទួលបានការបណ្តុះបណ្តាលគ្រប់គ្រាន់ និងបំពាក់ដោយអាវុធមិនសូវល្អ ដែលជាហេតុនាំឱ្យពួកគេមិនអាចសម្រេចគោលដៅសំខាន់ៗរបស់ខ្លួនបានដូចជា ការចាប់ព្រះស៊ុលតង់ប្រ៊ុយណេ និងជនជាតិអឺរ៉ុបធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំង ឬកាន់កាប់តំបន់រ៉ែប្រេងប្រ៊ុយណេផ្សេងៗជាដើម។ នៅប៉ុន្មានម៉ោងក្រោយការបះបោរបានផ្ទុះឡើង កងកម្លាំងអង់គ្លេសដែលមានមូលដ្ឋាននៅសិង្ហបុរីបានប្រមូលចល័តកម្លាំងភ្លាមៗ រួចក៏បានបញ្ជូនតាមផ្លូវអាកាសមកទម្លាក់ការពារទីក្រុងសំខាន់ៗនៅប្រ៊ុយណេ ក៏ដូចជាធានាសុវត្ថិភាពព្រះស៊ុលតង់ផង។

កម្រិតនៃការគាំទ្ររបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីចំពោះ TNKU នៅតែជាប្រធានបទនៃការជជែកវែកញែកដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយ។ ខណៈដែលឥណ្ឌូណេស៊ីនាពេលនោះបានបដិសេធពីការចូលរួមរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ប៉ុន្តែសាមីខ្លួនគឺមានទស្សនៈស្របនឹងគោលដៅរបស់ TNKU ពោលគឺបង្កអស្ថេរភាព និងបង្ខាំងការបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីមួយឡើង។ បន្ទាប់ពីចលនាបះបោរនៅប្រ៊ុយណេបានបរាជ័យ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោកស៊ូប៊ែនឌ្រីអូបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី២០ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៣ ថា ឥណ្ឌូណេស៊ីនឹងប្រកាន់យកគោលនយោបាយសម្មុខីកម្ម (''Konfrontasi'') ជាមួយនឹងម៉ាឡេស៊ី ហើយគោលនយោបាយឥណ្ឌូណេស៊ីដែលធ្លាប់បានអនុលោមតាមសំណើរបស់អង់គ្លេសពីមុនៗទាំងប៉ុន្មានគឺត្រូវបានលុបចោលទាំងអស់។ ជាបន្ទាប់ គេបានកត់សម្គាល់ឃើញសកម្មភាពបៀតបៀនដំបូងបង្អស់របស់កងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីនៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៣ នៅពេលដែលស្ថានីយ៍ប៉ុស្តិ៍នគរបាលមួយកន្លែងនៅតេបេឌូ រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ បានរងការវាយប្រហារ។{{sfn|Easter|2004|p=46}}

===ចលនាប្រឆាំងនៅសារ៉ាវ៉ាក់===
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ភ្លាមៗបន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] បានបញ្ចប់ [[ព្រះរាជាណាចក្រសារ៉ាវ៉ាក់|ព្រះរាជាសារ៉ាវ៉ាក់]] ព្រះនាម[[ឆាលស៍ វ៉ាញន័រ ប៊្រុគ]]បានប្រគល់រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ទៅឱ្យរាជអំណាចអង់គ្លេសគ្រប់គ្រង ដោយជឿថាវានឹងអាចទាញយកផលប្រយោជន៍បន្ថែមជូនប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់។ ដូចនេះ រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ក៏បានក្លាយជារាជាណានិគមអង់គ្លេស ដែលស្ថិតក្រោមអំណាចគ្រប់គ្រងពី[[ការិយាល័យអាណានិគម]]នៅឯទីក្រុងឡុងដ៍ និងជាស្ថាប័នមួយដែលតែងតាំងអភិបាលគ្រប់គ្រងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់។

យោងតាមលោកវែរណន អ៊ិល. ផររីត (Vernon L. Porritt) និងលោកហុងកាហ៍ ហ្វុង (Hong-Kah Fong) មនោគមវិជ្ជាឆ្វេងនិយម និងកុម្មុយនីស្តនិយមនៅសារ៉ាវ៉ាក់មានឬសគល់ចេញពីសហគមន៍ជនជាតិចិននៅតាមទីប្រជុំជននានាក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់តាំងពីកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ និងឆ្នាំ១៩៤០ មកម៉្លេះ។ ក្រុមកុម្មុយនីស្តជាច្រើនក៏បានលេចឡើង និងបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់អាណានិគមជប៉ុននៅសារ៉ាវ៉ាក់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ។ បក្សពួកក្រុមកុម្មុយនីស្តទាំងអស់នោះត្រូវបានប្រភពអង់គ្លេស និងបស្ចិមលោកផ្សេងៗសម្គាល់ឈ្មោះថា [[បក្សកុម្មុយនីស្តកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើង|អង្គការកុម្មុយនីស្តសម្ងាត់]] (CCO) ឬអង្គការកុម្មុយនីស្តសារ៉ាវ៉ាក់ (SCO, អ.ក.ស.)។{{sfn|Fong|2005|pp=183–192}}
[[File:Members of the SPGF, NKNA and TNI taking picture together.jpg|thumb|រួបថតរួមគ្នារបស់សមាជិកនៃកងកម្លាំងទ័ពព្រៃប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់ (ក.ទ.ព.ប.ស.) កងទ័ពជាតិកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើង (ក.ជ.ក.ជ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិឥណ្ឌូណេស៊ី]] (ក.ប.ជ.ឥ.) ក្នុងកំឡុងពេលប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីកំពុងស្ថិតក្រោមរបប[[ស៊ូកាណូ]] និងជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីទំនាក់ទំនងដ័ជិតស្និទរវាងក្រុមប្រដាប់អាវុធទាំងនេះ។|left]]

អ.ក.ស. មានសមាជិកភាគច្រើនជាជនជាតិចិន និងក៏អ្នកគាំទ្រខ្លះៗមកពីក្រុម[[ជនជាតិដៃយ៉ាក]]ផងដែរ។ តែយ៉ាងណា ចំពោះប្រជាជនម៉ាឡេ និងជនជាតិដើមសារ៉ាវ៉ាក់ដទៃ គឺពួកគេមិនសូវជាពេញនិយមគាំទ្រ អ.ក.ស ឡើយ។ នៅចំណុចកំពូល អ.ក.ស. មានសមាជិករហូតដល់ទៅ ២៤,០០០ នាក់។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ ឥទ្ធិពលកុម្មុយនីស្តក៏បានជ្រៀតចូលទៅក្នុងសហគមន៍ពលករកម្មករ និង[[គណបក្សប្រជាជនរួបរួមសារ៉ាវ៉ាក់]] ដែលភាគច្រើនមានសមាជិកជាជនជាតិចិន និងត្រូវជាគណបក្សនយោបាយដំបូងគេនៅក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ បង្កើតឡើងដំបូងនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៩។ កុបកម្មនៅសារ៉ាវ៉ាក់បានចាប់ផ្តើមភ្លាមៗបន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនៅប្រ៊ុយណេក្នុងឆ្នាំ១៩៦២ ហើយ អ.ក.ស. ជាបន្ទាប់ក៏បានចូលដៃប្រយុទ្ធរួមគ្នាជាមួយនឹងក្រុមឧទ្ទាមប្រ៊ុយណេ និងកងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីនៅក្នុងជម្លោះប្រឈមគ្នានឹងម៉ាឡេស៊ី។{{sfn|Fong|2005|pp=183–192}}{{sfn|Kheng|2009|pp=132–152}}

អ.ក.ស និងពួកឧទ្ទាមប្រ៊ុយណេបានគាំទ្រ និងខិតខំផ្សព្វផ្សាយគំនិតបង្រួបបង្រួមទឹកដីបរណេអូរអង់គ្លេសទាំងអស់ ដើម្បីបង្កើតចេញជារដ្ឋកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើងឯករាជ្យមួយ ដែលមានលក្ខណៈឆ្វេងនិយម។ គំនិតបង្កើតរដ្ឋបរណេអូខាងជើងនេះត្រូវបានស្នើឡើងដំបូងដោយលោក[[អា. អិម. អាហ្សាហារី]] ដែលជាមេដឹកនាំនៃគណបក្សប្រជាជនប្រ៊ុយណេ ហើយរូប លោកបានបង្កើតខ្សែទំនាក់ទំនងដ៏តឹងរឹងជាមួយនឹងចលនាជាតិនិយមស៊ូកាណូ រួមជាមួយលោកអះម៉ាដ ហ្សៃឌីនៃជ្វាតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ មកម៉្លេះ។ សម្រាប់គណបក្សប្រជាជនប្រ៊ុយណេ ការដែលពួកគេអាចគាំទ្រការរួបរួមជាមួយប្រទេសម៉ាឡេស៊ីបាន លុះត្រាតែមានការបង្រួបបង្រួមទឹកដីទាំងបីនៃកោះបរណេអូខាងជើងឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចស្តេចស៊ុលតង់តែមួយគត។{{sfn|Pocock|1973|p=129}}

គម្រោងបង្កើត[[សហព័ន្ធបរណេអូខាងជើង|រដ្ឋ​​កាលីម៉ាន់តាន់​ខាងជើង]]ដោយឯកឯងនេះ ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​ថា​ជា​អ្វីដែលប្រជាជនក្នុងស្រុកចង់បាននៅក្រោយសម័យអាណានិគម​កិច្ចច្រើនជាជាងការចុះចូលជាមួយ​រដ្ឋម៉ាឡាយ៉ា។ ចលនាប្រឆាំង​នឹងការចុះចូលក្នុងសហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ីដោយប្រជាជន​បរណេអូ​ខាងជើងនេះភាគច្រើន​ផ្អែក​ទៅលើ​ភាពខុសគ្នានៅក្នុងវិស័យ​សេដ្ឋកិច្ច នយោបាយ ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​វប្បធម៌​រវាង​រដ្ឋ​បរណេអូ និង​ម៉ាឡាយ៉ា ក៏ដូចជា​ការមិន​ព្រម​ស្ថិតនៅក្រោម​ឥទ្ធិពល​នយោបាយ​របស់​ម៉ាឡាយ៉ា​ជាដើម។

បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនៅប្រ៊ុយណេ សមាជិកនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មាននៃក្រុម TNKU បានរត់ទៅជ្រកកោននៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី។ ពួកចិនកុម្មុយនីស្តជាច្រើនប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ ក៏បានរត់ភៀសខ្លួនចេញពីសារ៉ាវ៉ាក់ដូចគ្នា ដោយខ្លាចថាអាណានិគមអង់គ្លេសនឹងប្រតិកម្មដោយកំហឹងសកសឹកវិញ (ទាំងដែរអង់គ្លេសខ្លួនផ្ទាល់មិនដែលប្រតិកម្មអ្វីសោះ)។ ចំពោះសមាជិកកុម្មុយនីស្តដែលបន្តមានវត្តមាននៅក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់វិញ ពួកគេត្រូវបានអង់គ្លេសសម្ដៅហៅថា អង្គការកុម្មុយនីស្តសម្ងាត់ (CCO) នោះឯង ហើយចំពោះឥណ្ឌូណេស៊ីវិញ ពួកគេមានឈ្មោះសម្គាល់ថា កងកម្លាំងទ័ពព្រៃប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់ (ក.ទ.ព.ប.ស.) ឬជាភាសាឥណ្ឌូណេស៊ីថា ''Pasukan Gelilya Rakyat Sarawak'' (PGRS)។{{sfn|Conboy|2003|pp=93–95}} ក.ទ.ព.ប.ស. បានទទួលការហ្វឹកហ្វាត់ហ្វឹកហ្វឺនជាបន្តបន្ទាប់ដោយកងយោធាឥណ្ឌូណេស៊ីនៅតំបន់ព្រំដែនពុះចែកកាលីម៉ាតាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ី និងបរណេអូខាងជើងក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស។ មិនយូរប៉ុន្មាន ចំនួនកម្លាំង ក.ទ.ព.ប.ស. ក៏តោងឡើងដល់ ៨០០ នាក់ បូករួមនឹងបុគ្គលិកចំនួន ១២០ នាក់ទៀតមកពីទីភ្នាក់ងារចារកម្មឥណ្ឌូណេស៊ី និងមានក្រុមតូចមួយផងដែរដែលបានទៅទទួលការហ្វឹកហាត់នៅប្រទេសចិន។ ក.ទ.ព.ប.ស. បានត្រឹមធ្វើយុទ្ធនាការវាយឆ្មក់បានប៉ុន្មានដងប៉ុណ្ណោះចូលទៅក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ ដោយខ្លួនជាប់ចំណាយពេលភាគច្រើនកេណ្ឌចំនួនអ្នកគាំទ្របន្ថែមពីក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់។ ចំពោះឥណ្ឌូណេស៊ីវិញ ថ្វីបើបានបង្ហាញការគាំទ្រយោធាដល់ក្រុមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែតាមពិតគឺខ្លួនមិនពេញចិត្តនឹងចរិកលក្ខណៈកុម្មុយនីស្តនិយមរបស់ក្រុមនេះឡើយ ជាហេតុនាំឱ្យឥណ្ឌូណេស៊ីមិនបានគាំទ្រក្រុមនេះពេញមួយទំហឹង។{{sfn|Conboy|2003|p=156}}

==ជម្លោះ==
===ចំណាប់ផ្ដើម===
[[File:Soekarno.jpg|left|thumb|upright=.75|[[ស៊ូកាណូ]]]]
[[File:Penggalan Pidato Presiden Sukarno Genta Suara Revolusi Indonesia pada HUT RI Tahun 1963.wav|thumb|ឃ្លីបសំឡេងខ្លីដែលបានដកស្រង់ចេញពីសុន្ទរកថាថ្លែងដោយលោកប្រធានាធិបតីស៊ូកាណូនៅក្នុងពិធីរំលឹកខួបបដិវត្តន៍ឥណ្ឌូណេស៊ី នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣]]
ហេតុផលពីក្រោយការចាប់ផ្ដើមគោលនយោបាយកុនហ្វ្រុនតាស៊ីរបស់ស៊ូកាណូនៅតែជាប្រធានបទពិភាក្សាវែកញែកដ៏ក្ដៅគគុកនាបច្ចុប្បន្ន។ អតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោក[[អ៊ីដេ អាណាក់ អាហ្គុង ហ្គីដេ អាហ្គុង]]បាននិយាយវែកញែកជាច្រើនឆ្នាំក្រោយប្រតិបត្តិការកុនហ្វ្រុនតាស៊ីមកថា លោកស៊ូកាណូដំបូងបានបំបិទក្រុមបក្សប្រឆាំងឥណ្ឌូណេស៊ីជុំវិញរឿងគម្រោងបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ី ខណៈចំពេលដែលឥណ្ឌូណេស៊ីកំពុងជាប់រវល់ជាមួយនឹងការទាមទារលើ[[នូវែលគីនេហុល្លង់|នូវែលគីនេខាងលិច]]។ បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះផ្នែកការទូតនៅក្នុងជម្លោះអធិបតេយ្យភាពនូវែលគីនេខាងលិចនោះ លោកស៊ូកាណូអាចជាកើតមានទឹកចិត្តចង់បន្តពង្រីកឥទ្ធិពលឥណ្ឌូណេស៊ីទៅលើបណ្ដាប្រទេសជិតខាងដែលមានអំណាចខ្សោយជាងខ្លួន។ ប៉ុន្តែចំពោះការយល់ឃើញមួយផ្សេងទៀត គេបានសង្ស័យថា លោកស៊ូកាណូប្រហែលជាបានរងសម្ពាធខ្លាំងពីសកម្មភាពរបស់[[បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី]] ក៏ដូចជាអស្ថិរភាពនយោបាយដែលកំពុងវាតទីនៅឥណ្ឌូណេស៊ី ហើយទាំងនេះអាចជាមូលហេតុជំរុញឱ្យលោកបានសម្រេចចិត្តបង្វែរចំណាប់អារម្មណ៍មហាជនពីបញ្ហាក្នុងស្រុកទៅរកជម្លោះបរទេសថ្មីមួយទៀត។

នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ លោកស៊ូកាណូបានអះអាងថា ម៉ាឡេស៊ីគឺគ្រាន់តែជារដ្ឋអាយ៉ងរបស់អង់គ្លេសប៉ុណ្ណោះ និងជាយុទ្ធសាស្ត្រអាណានិគមថ្មីរបស់អង់គ្លេស ហើយការកកើតនៃរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីនឹងបង្កើនអំណាចឥទ្ធិពលរបស់អង់គ្លេសបន្ថែមនៅក្នុងតំបន់ ដោយវាអាចនឹងប៉ះពាល់ដល់សន្តិសុខជាតិឥណ្ឌូណេស៊ី។ ដោយហេតុនេះ លោកស៊ូកាណូបានប្រឆាំងដាច់ខាតចំពោះដំណើរដកអាណានិគមកិច្ចរបស់អង់គ្លេសចេញពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ពិសេសការប្រគល់ឯករាជ្យឱ្យម៉ាឡេស៊ីនោះតែម្តង។&lt;ref name=&quot;HirakawaShimizu1999&quot;&gt;{{Cite book |last1=Hitoshi Hirakawa |url=https://books.google.com/books?id=PmCGAgAAQBAJ&amp;pg=PA180 |title=Japan and Singapore in the World Economy: Japan's Economic Advance Into Singapore 1870–1965 |last2=Hiroshi Shimizu |date=24 June 1999 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-65174-0 |page=180}}&lt;/ref&gt;

ក្រៅពីនេះ គេសង្កេតឃើញថា យុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងការបង្កើតប្រទេសម៉ាឡេស៊ីរបស់ស៊ូកាណូអាចត្រូវបានជំរុញដោយគោលបំណងចង់បំបែកប្រទេសម៉ាឡាយ៉ា បូរណេអូខាងជើង សារ៉ាវ៉ាក់ និងសិង្ហបុរីឱ្យទៅជាប្រទេសដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដូច្នេះហើយបានជាលោកមិនយល់ស្របនឹងសំណើរបស់អង់គ្លេស ដោយចាត់ទុកវាបន្ថែមទៀតថាជាទង្វើអាណានិគមនិយមថ្មី ដើម្បីរក្សាអំណាចអនុត្តរភាពរបស់អង់គ្លេសនៅក្នុងតំបន់។&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://asumsi.co/post/58218/juni-1964-peristiwa-konfrontasi-indonesia-malaysia/|title=Juni 1964: Konfrontasi Indonesia-Malaysia|publisher=Asumsi.co|date=4 March 2021|access-date=29 October 2024}}{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dio-tv.com/news/pr-5044822235/bukan-ingin-rebut-sabah-dan-sarawak-ini-alasan-presiden-soekano-perang-lawan-malaysia-1964?page=2|title=Bukan Ingin Rebut Sabah dan Sarawak, Ini Alasan Presiden Soekano Perang Lawan Malaysia 1964|publisher=Dayak International Organization|date=20 September 2022|access-date=11 February 2026}}&lt;/ref&gt; ស្រដៀងគ្នានេះដែរ ប្រទេសហ្វីលីពីនក៏បានទាមទារយកដែនភាគខាងកើតនៃកោះបរណេអូខាងជើងជារបស់ខ្លួនផងដែរ ដោយអះអាងថា រដ្ឋអាណានិគមបរណេអូធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងជាប្រវត្តិសាស្ត្រជាមួយនឹងហ្វីលីពីនតាមរយៈ[[ស៊ុលតង់ចក្រស៊ូលូ]]។ ចំពោះស៊ូកាណូវិញ ថ្វីបើលោកមិនដែលបានទាមទារដាក់បញ្ចូលតំបន់ភាគខាងជើងនៃកោះបរណេអូទៅក្នុងខេត្តកាលីម៉ាន់តាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីមែន តែលោកបានមើលឃើញរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីជាឧបសគ្គចំពោះ[[ម៉ាហ្វីលីនដូ]] ដែលត្រូវជាសហភាពមិននយោបាយមួយគ្របដណ្ដប់លើប្រទេសម៉ាឡាយ៉ា ហ្វីលីពីន និងឥណ្ឌូណេស៊ី។{{sfn|Pocock|1973|p=113}} ដំបូងឡើយ [[ប្រធានាធិបតីហ្វីលីពីន]] លោក[[ចូសដាដូ ម៉ាកាប៉ា​ហ្កាល់]] មិនបានប្រឆាំងនឹងគម្រោងរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីនោះឡើយ ហើយថែមទាំងបានផ្តួចផ្តើម[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងម៉ានីល]]ទៀតផង។ ខណៈដែលហ្វីលីពីនមិនបានប្រឡូកចូលក្នុងជម្លោះមែន ប៉ុន្តែខ្លួនបានពន្យារពេលនៃការទទួលស្គាល់ម៉ាឡេស៊ីជារដ្ឋស្នងបន្តពីម៉ាឡាយ៉ា ហើយជាលទ្ធផល ម៉ាឡេស៊ីក៏បានកាត់ផ្តាច់ចំណងការទូតជាមួយនឹងហ្វីលីពីន។ នៅក្នុងកែវភ្នែកឥណ្ឌូណេស៊ី ការបើខ្លួនអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីកើតឡើង វាប្រៀបបានដូចជាបើកផ្លូវឱ្យអង់គ្លេសបន្តរក្សាឥទ្ធិពលយោធារបស់ពួកគេនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍អញ្ចឹង ពិសេសតាមរយៈមូលដ្ឋានយោធាអង់គ្លេសនៅសិង្ហបុរី ហើយទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខ និងឯករាជ្យភាពឥណ្ឌូណេស៊ី។ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោកស៊ូប៊ែនឌ្រីអូបាននិយាយពន្យល់ទៅកាន់ឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិក លោក[[ហោវ៉ាដ ភី. ជនស៍]]ថា គោលនយោបាយសម្មុខីកម្មរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺផ្ដោតតែទៅលើម៉ាឡាយ៉ាប៉ុណ្ណោះនិងមិនប៉ះពាល់ដល់រដ្ឋម៉ាឡេស៊ីទាំងមូលឡើយ ហើយវាគឺជាការឆ្លើយតបវិញរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីចំពោះសកម្មភាពប្រឆាំងនឹងខ្លួនដោយម៉ាឡាយ៉ានិងអង់គ្លេស ពិសេសទាក់ទិននឹងការគាំទ្រក្រុមបះបោរឥណ្ឌូណេស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ និងបំណងចង់បំបែកស៊ូម៉ាត្រាពីឥណ្ឌូណេស៊ី។&lt;ref name=&quot;EnglishHistoricalReview-Nov99&quot; /&gt;

នៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៣ ការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធដំបូងគេនៃជម្លោះនេះបានកើតឡើងនៅបរណេអូ ដោយការវាយប្រហារលើកទីមួយបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីមួយក្រុមបានវាយកាន់កាប់ប៉ុស្តិ៍នគរបាលមួយកន្លែងនៅក្នុងក្រុង[[តេបេឌូ]] ប្រមាណ ៣.២ គីឡូម៉ែត្រពីព្រំដែន។{{sfn|Pocock|1973|p=153}} កងកម្លាំងមួយក្រុមទៀតបានវាយប្រហារលើភូមិហ្គូមបាំងស្ថិតនៅប៉ែកនិរតីពីទីក្រុងឃូឈីង ប៉ុន្តែក្រោយបញ្ចប់ប្រតិបត្តិការ កម្លាំងពួកគេតែពាក់កណ្ដាលប៉ុណ្ណោះបានវិលត្រឡប់ចូលឥណ្ឌូណេស៊ីវិញ។{{sfn|Conboy|2003|p=95}}

មុនពេលឥណ្ឌូណេស៊ីបានប្រកាសគោលនយោបាយសម្មុខីកម្មប្រឆាំងនឹងម៉ាឡេស៊ីនៅថ្ងៃទី២០ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៣ [[គណៈកម្មការកុបបូលដ៍]]បានធ្វើរបាយការណ៍អំពីលទ្ធភាពបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦២  ហើយបានរកឃើញថាមានការគាំទ្រគ្រប់គ្រាន់នៅក្នុងទឹកដីអាណានិគមបរណេអូសម្រាប់ការបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីនោះ។ តែយ៉ាងណា ដោយសារតែមានសំឡេងប្រឆាំងខ្លាំងពីឥណ្ឌូណេស៊ីនិងហ្វីលីពីនជុំវិញផែនការរដ្ឋម៉ាឡេស៊ី ដូច្នេះ កិច្ចចរចាមួយជុំថ្មីត្រូវបានស្នើឡើងដើម្បីស្តាប់ពីចំណុចជំទាស់ប្រឆាំងរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ី និងហ្វីលីពីន។ ដើម្បីដោះស្រាយជម្លោះនេះ តំណាងពីបណ្ដារដ្ឋអនាគតម៉ាឡេស៊ីបានជួបប្រជុំជាមួយតំណាងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី និងហ្វីលីពីននៅទីក្រុង[[ម៉ានីល]]អស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ ដោយចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី៣០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦៣។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំនៅទីក្រុងម៉ានីលនោះ ប្រទេសហ្វីលីពីន និងឥណ្ឌូណេស៊ីបានព្រមព្រៀងគ្នាជាផ្លូវការទទួលយកការបង្កើតប្រទេសម៉ាឡេស៊ីឡើង ប៉ុន្តែដំបូងឡើយត្រូវតែមានប្រជាមតិជាមុនសិននៅលើទឹកដីបូរណេអូខាងជើង និងសារ៉ាវ៉ាក់ក្រោមការរៀបចំរបស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ ខណៈដែលបេសកកម្មស្វែងរកការពិតរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី២២ ខែសីហា ប៉ុន្តែយុទ្ធសាស្ត្រពន្យារពេលរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីបានបង្ខំឱ្យបេសកកម្មនោះចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី២៦ ខែសីហាវិញ។ តែទោះជាយ៉ាងណា អង្គការសហប្រជាជាតិបានរំពឹងថារបាយការណ៍នៃបេសកកម្មនោះនឹងត្រូវបានប្រកាសផ្សាយនៅថ្ងៃទី១៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៣។&lt;ref name=&quot;Tun Hanif Omar 2007&quot; /&gt;

[[File:Tunku abd rahman.jpg|thumb|លោក[[ទូនគូ អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់]] នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡាយ៉ា|253x253px]]
នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទីក្រុងម៉ានីល រដ្ឋាភិបាលម៉ាឡេយ៉ាបានលើកឡើងពីគោលបំណងប្រកាសរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មីនៅថ្ងៃទី៣១ ខែសីហា (ព្រោះដោយសារវាជាន់ចំនឹងថ្ងៃឯករាជ្យភាពម៉ាឡាយ៉ា) ប៉ុន្តែត្រូវបានហ្វីលីពីននិងឥណ្ឌូណេស៊ីជំទាស់ និងសុំឱ្យលើកថ្ងៃប្រកាសនោះមកទី១៥ ខែកញ្ញាវិញ ពោលគឺមួយថ្ងៃក្រោយរបាយការណ៍ អសប ដែលគ្រោងនឹងប្រកាសថាតើទឹកដីអាណានិគមកោះបរណេអូទាំងពីរព្រមចុះចូលនឹងរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មីឬអត់។{{sfn|Edwards|1992|p=260}} យ៉ាងណាក្ដី បន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់កិច្ចចរចាទីក្រុងម៉ានីល នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡាយ៉ាគឺលោក[[ទូនគូ អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់]]បានប្រកាសថារដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មីនឹងកកើតឡើងនៅថ្ងៃទី១៦​ ខែកញ្ញា ដោយមិនរង់ចាំលទ្ធផលរបាយការណ៍ អសប ទេ។{{sfn|Mackie|1974|pp=174–175}}

រដ្ឋបរណេអូខាងជើង និងសារ៉ាវ៉ាក់ ដែលគេរំពឹងថាគាំទ្រចុះចូលនឹងម៉ាឡេស៊ី បានព្រមគ្នាប្រកាសឯករាជ្យភាពក្នុងនាមជារដ្ឋប្រទេសម៉ាឡេស៊ីថ្មីនៅថ្ងៃទី៣១ ខែសីហា ក្នុងថ្ងៃតែមួយនៃគម្រប់ខួបឯករាជ្យភាពម៉ាឡាយ៉ា នៅមុនកាលបរិច្ឆេទកំណត់ផ្សាយលទ្ធផលរបាយការណ៍ អសប ទៅទៀត។&lt;ref name=&quot;Tun Hanif Omar 2007&quot; /&gt; នៅទីបំផុត របាយការណ៍ អសប ក៏បានបោះផ្សាយនៅថ្ងៃទី១៤ ខែកញ្ញា ដោយលទ្ធផលបានបង្ហាញឱ្យឃើញការគាំទ្រចំពោះការបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មី រួចប្រទេសម៉ាឡេស៊ីក៏ចាប់មានអត្ថិភាពជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៣។ ភ្លាមៗនោះ ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានប្រតិកម្មដោយបណ្ដេញឯកអគ្គរាជទូតម៉ាឡេស៊ីចេញពីទីក្រុងចាកាតា។ ពីរថ្ងៃក្រោយមក កុបកម្មដែលរៀបចំនិងគាំទ្រដោយបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ីបានផ្ទុះឡើង ដោយមានមនុស្សម្នាជាច្រើនបានសម្រុកដុតបំផ្លាញស្ថានទូតអង់គ្លេសនៅចាកាតា។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ មានក្រុមបាតុកររាប់រាយនាក់ទៀតបានចូលទៅគាស់កាយស្ថានទូតសិង្ហបុរីនៅចាកាតា និងព្រមទាំងទីគេហដ្ឋានរបស់អ្នកការទូតសិង្ហបុរីថែមទៀតផង។ នៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ីថ្មី បុគ្គលិកភ្ញាក់ងារឥណ្ឌូណេស៊ីជាច្រើនត្រូវបានអាជ្ញាធរម៉ាឡេស៊ីចាប់ខ្លួន ហើយប្រជាជនម៉ាឡេស៊ីមួយហ្វូងបាននាំគ្នាសម្រុកទៅវាយប្រហារស្ថានទូតឥណ្ឌូណេស៊ីក្នុងទីក្រុង[[គូឡាឡាំពួ]]។{{sfn|Pocock|1973|p=173}}

===យុទ្ធនាការជ្រៀតជ្រែក===
ទោះជាកិច្ចចរចាសន្តិភាពបានកំពុងដំណើរការ ឬជាប់គាំងក៏ដោយ ឥណ្ឌូណេស៊ីនៅតែបន្តយុទ្ធនាការជ្រៀតជ្រែករបស់ខ្លួនចូលទៅក្នុងទឹកដីបរណេអូរបស់ម៉ាឡេស៊ី។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែសីហា របាយការណ៍បានរំលេចឡើងពីសកម្មភាពលុកលុយរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ី ដែលមានកម្លាំងទាហានប្រមាណ ៥០ នាក់។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាជាបន្តបន្ទាប់បានផ្ទុះឡើងរវាងកម្លាំងលុកលុយឥណ្ឌូណេស៊ីនឹងក្រុមទាហាន[[ហ្គួរខា​]]របស់អង់គ្លេស ដែលត្រូវបានបញ្ជូនមកល្បាត និងវាយតបតវិញ ហើយក្រោយមួយខែនៃការប្រយុទ្ធគ្នា ប្រភពពីហ្គួរខាបានឱ្យដឹងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីប្រមាណ ១៥ នាក់ និងបានចាប់ខ្លួនទាហានបីនាក់ទៀត។{{sfn|Pocock|1973|p=170}} មិនយូរប៉ុន្មាន [[សមរភូមិឡងចាវ៉ាយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅកណ្ដាលរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកជាសមរភូមិប្រយុទ្ធដ៏ធំដំបូងប្រចាំជម្លោះមួយនេះ។{{sfn|van der Bijl|2007|pp=80–85}}{{sfn|Conboy|2003|p=95}}

ការវាយប្រហាររបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីចូលក្នុងទឹកដីម៉ាឡេស៊ីត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាសកម្មភាពផ្ទុយពីកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង និងគោលនយោបាយប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមតរបស់ស៊ូកាណូទាំងស្រុង។ ដើម្បីគេចពីការចោទប្រកាន់ទាំងនេះ រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌូណេស៊ីបានអះអាងថាសកម្មភាពវាយលុកទាំងនោះគឺបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយ[[កងម៉ារីនឥណ្ឌូណេស៊ី]]តែឯកឯងប៉ុណ្ណោះដោយគ្មានស្ដាប់បង្គាប់បញ្ជាថ្នាក់លើរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីឡើយ។ ស៊ូកាណូបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រផ្សេងទៀតដោយបន្លំធ្វើជាស្វះស្វែងរកច្រកចរចាសន្តិភាពនៅក្នុងខែមករានៃឆ្នាំ១៩៦៤ ហើយកិច្ចប្រជុំចរចាសន្តិភាពក៏ត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅទីក្រុងបាងកក ប៉ុន្តែដោយសារការប្រយុទ្ធនៅតាមព្រំដែននៅតែបន្តសកម្ម ដូច្នេះកិច្ចចរចានោះក៏ត្រូវបានបរាជ័យ។ ការសន្ទនាបានចាប់ផ្ដើមម្តងទៀតនៅប៉ុន្មានខែបន្ទាប់នៅទីក្រុងតូក្យូ ប៉ុន្តែនៅតែជួបលទ្ធផលបរាជ័យដដែរ ប៉ុន្តែលើកនេះ វាបានបើកឱ្យមានពេលវេលាគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីឱ្យក្រុមសង្កេតការណ៍ថៃចុះទៅស្ទង់ស្ថានភាពនៅសារ៉ាវ៉ាក់។ នៅទីនោះ ក្រុមសង្កេតការណ៍ថៃបានប្រទះឃើញនូវសកម្មភាពដកថយពីកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្លងទៅខាងព្រំដែនរបស់ខ្លួនវិញ ដែលបញ្ជាក់ថា ពួកគេពិតជាបានឆ្លងចូលទៅក្នុងទឹកដីម៉ាឡេស៊ីដើម្បីបំពេញប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួនមែន។{{sfn|Pocock|1973|pp=179–181, 188}}

ទន្ទឹមនឹងនេះ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធឥណ្ឌូណេស៊ីក្រោមបញ្ជាការឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[អះម៉ាដ យ៉ានី]] បានចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីព្រួយបារម្ភជុំវិញស្ថានភាពផ្ទៃក្នុងនៃប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ហើយក៏បានសម្រេចចិត្តទាក់ទងគ្នាដោយសម្ងាត់ជាមួយរដ្ឋាភិបាលម៉ាឡេស៊ី ខណៈសកម្មភាពយោធាបានថមថយចុះទៅវិញ ដោយបន្សល់នូវការប៉ះទង្គិចគ្នាជាម្តងម្កាលវិញ។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Weinstein |first=Franklin B. |url=https://books.google.com/books?id=1mXdDNqELTIC&amp;q=Indonesia+army+secret+contact+malaysia&amp;pg=PA325 |title=Indonesian Foreign Policy and the Dilemma of Dependence: From Sukarno to Soeharto |date=2007 |publisher=Equinox Publishing |isbn=9789793780566 }}&lt;/ref&gt; ឥណ្ឌូណេស៊ីធ្វើបែបនេះគឺដើម្បីសម្រួលកម្លាំងដល់កងទ័ពរបស់ខ្លួនដែលទើបតែបញ្ចប់[[ប្រតិបត្តិការទ្រីកូរ៉ា]]នៅនូវែលគីនេខាងលិចហើយ និងម៉្យាង វាក៏អាចជួយពង្រឹងនយោបាយក្នុងស្រុកខ្លះដែរ ដែលកំពុងជួបវិបត្តិធ្ងន់ធ្ងររវាងរដ្ឋាភិបាល និងបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី។&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Crouch |first=Harold |url=https://books.google.com/books?id=TJptHWc4i1EC&amp;q=Indonesia+army+secret+contact+malaysia&amp;pg=PA74 |title=The Army and Politics in Indonesia |date=2007 |publisher=Equinox Publishing |isbn=9789793780504 }}&lt;/ref&gt;

===ការរាលដាលជម្លោះដល់ឧបទ្វីបម៉ាឡេ===
[[File:Malaysian Rangers, Malay-Thai border (AWM MAL-65-0046-01).JPG|thumb|right|[[កងល្បាតសារ៉ាវ៉ាក់]] (ភាគច្រើនជា[[ជនជាតិអ៊ីបាន]]) កំពុងចុះពី[[កងកម្លាំងអាកាសភូមិន្ទអូស្ត្រាលី|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអូស្ត្រាលី]] [[ប៊ែលយូហេច-១ អ៊ីរ៉ូក្វាស៍]] (Bell UH-1 Iroquois) ដើម្បីការពារ[[ព្រំដែនថៃ–ម៉ាឡេស៊ី]]។]]
{{Listen
| filename    = President Sukarno announces Dwikomando Rakyat.ogg
| title       = សុន្ទរកថាស៊ូការណូ
| description = សំឡេងលោក[[ស៊ូកាណូ]]កំពុងប្រកាសបង្កើត ''ឌ្វីកូម៉ានដូរ៉ាកយ៉ាត'', ៣ ឧសភា ១៩៦៤។
}}
នៅថ្ងៃទី៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៤ ខណៈការប្រយុទ្ធគ្នានៅបន្តនៅឡើយ លោកស៊ូកាណូក៏បានប្រកាសបង្កើតកងទ័ពបញ្ជាការគូប្រជាជនឡើង (''Dwi Komando Rakyat'' ឬសរសេរកាត់ ''Dwikora'') ដើម្បីការពារបដិវត្តន៍ឥណ្ឌូណេស៊ី និងពង្រីកបដិវត្តន៍នោះចូលរដ្ឋប្រទេសជិតខាង ពិសេសម៉ាឡេស៊ីនោះឯង។ នៅក្នុងថ្ងៃប្រកាសនៃ '[[ឆ្នាំនៃជីវិតរស់នៅក្នុងភាពគ្រោះថ្នាក់]]' កំឡុងទិវាឯករាជ្យភាព កងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីបានចាប់ផ្ដើមយុទ្ធនាការយោធាតាមផ្លូវទឹក និងផ្លូវអាកាសចូលទៅក្នុងឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ីនៅថ្ងៃទី១៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤។ នៅក្នុងនោះ ទាហាននៃកម្លាំងជើងទឹកប្រមាណ ១០០ នាក់ (ក្នុងរួមមាន កងសកម្មរហ័ស កងម៉ារីនឥណ្ឌូណេស៊ី និងជនកុម្មុយនីស្តម៉ាឡេស៊ីមួយចំនួន) បានឆ្លង[[ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]]តាមទូក ដោយឡើងឆ្នេរពុនធៀនទាំងកណ្ដាលយប់។{{sfn|Conboy|2003|p=161}} ខុសពីការស្មាន ពួកគេត្រូវប្រឈមប៉ះនឹងកម្លាំងចម្រុះសហធនរដ្ឋភ្លាមៗ ហើយក្នុងចំណោមក្រុមទាហានទាំងប៉ុន្មានជាង ១០០ នាក់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីនោះ មានតែបួននាក់ប៉ុណ្ណោះបានរត់គេចខ្លួនរួចពីការចាប់ខ្លួនរបស់ទាហានសហធនរដ្ឋ។{{sfn|James|Sheil-Small|1971|p=146}}

នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឥណ្ឌូណេស៊ីបានលបបញ្ជូនយន្តហោះដំណឹកយោធារបស់ខ្លួនប្រភេទ[[ឡុកហ៊ីដស៊ី-១៣០ ហឺរខ្យូលីស]]ចំនួនបីគ្រឿង ហោះចេញពីចាកាតាសម្ដៅទៅឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី ដោយយន្តហោះពីរគ្រឿងបានសម្រេចគោលដៅរបស់ខ្លួនបន្ទាប់ពីទាហានឆ័ត្រយោងចំនួន ៩៦ នាក់បានទម្លាក់ចេញពីយន្តហោះទាំងនោះ ខណៈយន្តហោះមួយទៀតបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកាក្រោយព្យាយាមគេចពីយន្តហោះចម្បាំងអង់គ្លេសពីសិង្ហបុរី។{{sfn|Conboy|2003|p=161}} កងកម្លាំងហ្គួរខារបស់អង់គ្លេសចូលដៃគ្នាជាមួយកងកម្លាំងនូវែលសេឡង់ និងកម្លាំងសហធនរដ្ឋដទៃទៀត ក្រោមការដឹកនាំរបស់កងពលតូចម៉ាឡេស៊ីបួនក្រុម បានចំណាយពេលរយៈពេលមួយខែទើបបានសម្លាប់ ឬចាប់ខ្លួនទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីចំនួន ៩០ នាក់នៅក្នុងចំណោមទាហាន ៩៦ នាក់ដែលបានលោតតាមឆ័ត្រយោងនោះ។{{sfn|van der Bijl|2007|pp=135–138}}{{sfn|James|Sheil-Small|1971|pp=148–150}}{{sfn|Pugsley|2003|pp=206–213}}

[[File:Proclamation of Emergency-Indonesia &amp; Malaysia confrontation 1964 (L.N. 271 of 1964) (cropped).png|thumb|សេចក្ដីប្រកាសភាពអាសន្នដែលចេញដោយព្រះមហាក្សត្រម៉ាឡេស៊ីនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]]
នៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា មួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីឥណ្ឌូណេស៊ីបានទម្លាក់ទាហានចូលឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី [[ព្រះមហាក្សត្រម៉ាឡេស៊ី|ព្រះប្រមុខរដ្ឋម៉ាឡេស៊ី]]ក្រោយការប្រឹក្សាជាមួយ[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី]] បានប្រកាសភាពអាសន្នថ្នាក់ជាតិ។&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 September 1964 |title=It's Emergency |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640904-1.2.2 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 September 1964 |title=Jakarta Denial |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640904-1.2.3 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=1, 20}}&lt;/ref&gt; សេចក្ដីប្រកាសអាសន្នរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានគាំទ្រដោយ[[ព្រឹទ្ធសភា (ម៉ាឡេស៊ី)|ព្រឹទ្ធសភា]]នៅថ្ងៃទី១០&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 September 1964 |title=Parliamentary Debates of the Dewan Rakyat (House of Representatives) [10 September 1964] |url=https://www.parlimen.gov.my/files/hindex/pdf/DR-10091964.pdf |access-date=23 February 2026 |website=Parliament of Malaysia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 September 1964 |title=A Big, Big 'Yes' |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640911-1.2.3 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=11 September 1964 |title=The big debate: Applause as PMIP leader declares support of his party |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640911-1.2.78 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=10}}&lt;/ref&gt; និង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ម៉ាឡេស៊ី)|សភាតំណាងរាស្ត្រម៉ាឡេស៊ី]]នៅថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា។&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 September 1964 |title=Parliamentary Debates of the Dewan Negara (Senate) [11 September 1964] |url=https://www.parlimen.gov.my/files/hindex/pdf/DN-11091964.pdf |access-date=23 February 2026 |website=Parliament of Malaysia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |date=12 September 1964 |title=Emergency: Senate Give Big 'Yes' |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640912-1.2.48 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=6}}&lt;/ref&gt;

ក្នុងកំឡុងដែលឥណ្ឌូណេស៊ីបានពង្រីកជម្លោះចូលទៅក្នុងឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី នាវាដឹកយន្តហោះ និងនាវាពិឃាដអមដំណើរចំនួនពីរគ្រឿងរបស់អង់គ្លេសត្រូវបានឥណ្ឌូណេស៊ីគម្រាមបិទផ្លួវមិនឱ្យឆ្លង[ច្រកសមុទ្រស៊ុនដា]] បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រស៊ុនដា]]។ កងកម្លាំងសហធនរដ្ឋបានទទួលបញ្ជាត្រៀមខ្លួនវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធាឥណ្ឌូណេស៊ីនៅលើកោះស៊ូម៉ាត្រា ប្រសិនបើយុទ្ធនាការជ្រៀតជ្រែករបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីនៅឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ីននៅតែបន្ត។ យ៉ាងណា ភាពតានតឹងរវាងឥណ្ឌូណេស៊ី និងអង់គ្លេសបានបន្តអូសបន្លាយរយៈពេលបីសប្តាហ៍ មុនពេលត្រូវចុះធូរស្បើយវិញដោយសន្តិវិធី។{{sfn|Edwards|1992|p=319}}

គិតមកត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ជម្លោះមួយនេះបានឈានចូលដល់ដំណាក់កាលជាប់គាំងម្តងទៀត ក៏ប៉ុន្តែនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ ភ្ញាក់ងារចារកម្ម​​សហធនរដ្ឋ​បាន​រកឃើញពីវត្តមាននៃកម្លាំង​ទាហាន​ឥណ្ឌូណេស៊ីបន្ថែម​ដែលកំពុងប្រមូលផ្ដុំនៅ​កាលីម៉ាន់តាន់ មិនឆ្ងាយពី​ទីក្រុងឃូឈីងប៉ុន្មានទេ។ ជាលទ្ធផល អង់គ្លេសក៏បានបញ្ជូនករវរសេនាតូចចំនួនពីរក្រុមបន្ថែមដើម្បីការពារម៉ាឡេស៊ីពីលទ្ធភាពវាយប្រហារចេញពីកាលីម៉ាន់តាន់។{{sfn|Gregorian|1991|p=55}}{{sfn|Jones|2002|p=272}} មិនតែប៉ុណ្ណោះ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់ក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅបរណេអូផងដែរនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៥។{{sfn|van der Bijl|2007|p=165}}

===ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត===
{{Main|ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត}}
[[File:Queen's Own Highlanders searching for enemies during a patrol.jpg|thumb|ទាហាននៃកងវរសេនាតូចទីមួយកំពុងដើរល្បាតរកទីតាំងយោធាសត្រូវនៅក្នុងព្រៃបរណេអូ។]]
នៅក្នុង[[ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត]] កងកម្លាំងសហធនរដ្ឋបានធ្វើការវាយឆ្មក់ដោយសម្ងាត់ឆ្លងព្រំដែនដើម្បីកម្ចាត់ ឬកម្ទេចទីតាំងឈរជើងរបស់ទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីចាប់ពីខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៤ រហូតដល់ដើមឆ្នាំ១៩៦៦។ ប្រតិបត្តិការវាយឆ្មក់នេះដែរគឺភាគច្រើនត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដោយកងកម្លាំងពិសេសមកពីអង់គ្លេស អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់ និងក៏ដូចជាកងទ័ពទាហានធម្មតាខ្លះៗផងដែរ។ នៅដើមវគ្គនៃប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត ទាហានសហធនរដ្ឋនិងម៉ាឡេស៊ីបានព្យាយាមកាន់កាប់ត្រឹមតែខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនប៉ុណ្ណោះដើម្បីការពារប្រជាជនក្នុងស្រុកពីការវាយប្រហារផ្សេងៗដោយឥណ្ឌូណេស៊ី។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ ពួកគេបានពង្រីកប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនឆ្លងព្រំដែនចូលក្នុងទឹកដីកាលីម៉ាន់តាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីក្នុងគោលបំណងស្វែររកព័ត៌មានបន្ថែម និងតាមប្រមាញ់ទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីដែលកំពុងដកថយ។{{sfn|Dennis et al.|2008|p=152}}{{sfn|Pugsley|2003|p=255}}

សកម្មភាពវាយឆ្មក់ទាំងនេះគឺត្រូវបានលាក់ជាការសម្ងាត់បំផុតនាពេលនោះ ហើយភាគច្រើនវាត្រូវបានអនុវត្តដោយក្រុមទាហានតូចៗ ដែលត្រូវឆ្លងពីទឹកដីសារ៉ាវ៉ាក់និងសាបះរបស់ម៉ាឡេស៊ីចូលដែនដីកាលីម៉ាន់តាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ី ដោយមានគោលដៅស៊ើបនិងវាយបណ្ដេញទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីដែលរៀបចំត្រៀមវាយចូលម៉ាឡេស៊ី។ ដំបូងឡើយ​ ជម្រៅឆ្មក់ចូលរបស់កម្លាំងសហធនរដ្ឋមានចម្ងាយប្រមាណត្រឹម ២,៧០០ ម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះ ហើយបន្ទាប់មក ពួកគេក៏បានពង្រីកដល់ ៥,៥០០ ម៉ែត្រ និងជាចុងក្រោយ ពួកគេបានឆ្លងរហូតដល់ចម្ងាយ ៩,១០០ ម៉ែត្រនៅក្រោយ[[សមរភូមិផ្លាម៉ានម៉ាពូ]]ក្នុងខែមេសា​ ឆ្នាំ១៩៦៥។{{sfn|Smith|1999|p=41}}{{sfn|Dennis|Grey|1996|pp=232–233}} ដោយសារប្រតិបត្តិការនេះមានលក្ខណៈប្រថុយ និងអាចជះផលវិបាកច្រើនបើគណនាខុស ដូច្នេះវាត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន និងម៉ឹងម៉ាត់បំផុតដោយផ្អែកទៅលើអ្វីដែលគេហៅថា &quot;ច្បាប់មាស&quot; ហើយទាហានទាំងឡាយដែលចូលរួមក្នុងប្រតិបត្តិការនេះត្រូវបានបង្គាប់ឱ្យស្បថលាក់ការឱ្យជិតបំផុតផងដែរ។{{sfn|Horner|2002|pp=83–84}}

ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េតត្រូវបានចាត់ទុកជាជ័យជម្នះសម្រាប់កងកម្លាំងសហធនរដ្ឋ មុនពេលពួកគេត្រូវបានរំសាយនៅចុងជម្លោះ។ ប្រតិបត្តិការនេះផងដែរបានបង្កឱ្យកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីមានទាហានស្លាប់ និងរបួសជាច្រើន ហើយវាថែមទាំងបានបង្ខំឱ្យភាគីខាងឥណ្ឌូណេស៊ីប្ដូរមកប្រកាន់ជំហរការពារខ្លួនវិញនៅខាងក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនឯងទៀតផង។{{sfn|Pugsley|2003|p=255}}{{sfn|Dennis|Grey|1996|p=307}}

==ចុងបញ្ចប់នៃជម្លោះ==
===បម្លាស់ប្ដូរនយោបាយ===
[[File:Avro Vulcan Malaysia.jpg|thumb|យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអង់គ្លេសប្រភេទ[[អាហ្វរ៉ូវ៉ុលខិន]] កំ​ពុងចុះចតនៅ[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសបាត់ធឺរវ៉ឺសធ៍]]ក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ប្រ. ១៩៦៥។ វត្តមាននៃយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះគឺជាគន្លឹះវាយបំបែកក្បួន និងការប្រមូលផ្ដុំទាំងឡាយរបស់កងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីនៅតំបន់ព្រំដែនជម្លោះ។]]
មកដល់ចុងឆ្នាំ១៩៦៥ ជម្លោះនេះបានឈានចូលដំណាក់កាលជាប់គាំងសារជាថ្មីម្តងទៀត។ ប្រធានាធិបតីហ្វីលីពីនថ្មីគឺលោក[[ហ្វឺឌីណាន់ ម៉ាកូស]]មានចំណងចង់កាត់បន្ធយភាពតានតឹង ហើយខុសពីមេដឹកនាំមុនៗ លោកមិនចង់បន្តការទាមទារតំបន់ភាគខាងជើងរដ្ឋសាបះខ្លាំងណាស់ណាដែរ។ ដូច្នេះហើយ រដ្ឋាភិបាលថ្មីរបស់លោកក៏បានរៀបចំគម្រោងទទួលស្គាល់សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ីឡើងវិញ។ នៅថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈ ប្រទេសហ្វីលីពីនបានប្រកាសថាខ្លួននឹងជូនដំណឹងដល់ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីមួយថ្ងៃជាមុនអំពីការធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងរបស់ហ្វីលីពីនជាមួយទីក្រុងគូឡាឡាំពួ។ ទាំងនេះមានន័យថាឥណ្ឌូណេស៊ីលែងមានភាគីជួយគាំទ្រដូចមុនទៀតហើយ ចំណែកឯស៊ូកាណូវិញបានប្រតិកម្មដោយថ្កោលទោសសេចក្ដីសម្រេចរបស់ម៉ាកូសនៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយរបស់លោក ជាហេតុធ្វើឱ្យទីក្រុងម៉ានីលមានការភ្ញាក់ផ្អើល។ សុន្ទរកថារបស់ស៊ូកាណូនោះបានបង្កើតរលកគាំទ្រថ្មីជុំវិញជម្លោះជាមួយម៉ាឡេស៊ី ដោយក្រុមយុវជន និងអង្គការសាសនាជាច្រើនបានរួមគ្នាចេញមុខថ្កោលទោសគម្រោងផែនការរបស់ម៉ាកូស។&lt;ref name=&quot;Weinstein-2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Weinstein |first=Franklin B. |url=https://books.google.com/books?id=4xz8zHFfnDwC&amp;q=offer&amp;pg=PA34 |title=Indonesia Abandons Confrontation: An Inquiry Into the Functions of Indonesian Foreign Policy |date=2009 |publisher=Equinox Publishing |isbn=978-602-8397-45-2 ​}}&lt;/ref&gt;
{{Quote|text=&quot;ប្រសិនបើលោកម៉ាកូសចង់ជួយម៉ាឡេស៊ី នោះវាជារឿងរបស់គាត់ ប៉ុន្តែយើងនឹងបន្តកម្ទេចម៉ាឡេស៊ី ទោះបីជាយើងត្រូវតស៊ូតែម្នាក់ឯងក៏ដោយ។&quot;|sign=មតិស៊ូកាណូចំពោះការសម្រេចចិត្តរបស់ហ្វឺឌីណាន់ ម៉ាកូស|source=&lt;ref name=&quot;Weinstein-2009&quot; /&gt;}}
[[File:Volunteers_of_Dwikora.jpg|thumb|ទាហានស្ម័គ្រចិត្តឥណ្ឌូណេស៊ីឡើងនាវាត្រៀមចេញទៅកាលីម៉ាន់តាន់, កក្កដា ១៩៦៥។]]
យ៉ាងណាមិញ ជម្លោះនេះបានចាប់ផ្ដើមថមថយចុះវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បន្ទាប់ឥណ្ឌូណេស៊ីត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិផ្ទៃក្នុងនយោបាយ ពោលគឺនៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៥ ឧត្តមសេនីយ៍ជាន់ខ្ពស់ឥណ្ឌូណេស៊ីជាច្រើនរូបត្រូវបានចាប់ជំរិត និងផ្ដាច់ជីវិតនៅក្នុង[[ចលនា ៣០ កញ្ញា|រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ង]]ធ្វើឡើងដោយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី]] មុនពេលត្រូវបានបង្ក្រាបវិញដោយយោធាឥណ្ឌូណេស៊ីក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ស៊ូហារតូ]]។ ដោយស្ថិតក្នុងភាពច្របូកច្របល់ស្មុគស្មាញច្រើន ស៊ូកាណូក៏បានយល់ព្រមបើកសិទ្ធិឱ្យស៊ូហារតូកាន់កាប់អំណាចអាសន្ន និងបញ្ជាគ្រប់គ្រងទីក្រុងចាកាតា និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធទាំងឡាយដែលឈរជើងនៅទីនោះ។ បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ីត្រូវបានចាត់ទុកថាជាក្រុមដែលរ៉ាប់រងទទួលខុសត្រូវចំពោះរដ្ឋប្រហារបង្ហូរឈាមបរាជ័យមួយនោះ ហើយនៅប៉ុន្មានសប្តាហ៍និងខែបន្ទាប់ [[ការសម្លាប់រង្គាលឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្នាំ១៩៦៥–១៩៦៦|យុទ្ធនាការចាប់ខ្លួន និងសម្លាប់]]សមាជិក ក៏ដូចជាអ្នកគាំទ្របក្សកុម្មុយនីស្តត្រូវបានអនុវត្តនៅទូទាំងទីក្រុងចាកាតា និងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីទាំងមូល។&lt;ref name=&quot;nlb&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=f950e04d-44d7-47ad-a10c-16dfb0cc9ce3|access-date=2026-02-25|title=Konfrontasi (Confrontation) ends|publisher=[[ក្រុមប្រឹក្សាបណ្ណាល័យជាតិ|National Library Board]]}}&lt;/ref&gt; ដោយសារការក្តាប់អំណាចដោយលោកស៊ូហារតូនៅទីក្រុងចាកាតា និងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី កម្ដៅភាពតានតឹងនៅក្នុងយុទ្ធនាការវាយប្រហារនៅកោះបរណេអូខាងកើតក៏ចាប់ផ្តើមស្រុតចុះធូរស្រាល។{{sfn|Pocock|1973|p=215}}

ក្រោយពី[[សម័យអន្តរកាលដល់បទបញ្ជាថ្មី|អំណាចដឹកនាំត្រូវបានផ្ទេរ]]ទៅអ្នកថ្មី ចំណាប់អារម្មណ៍របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីក្នុងការបន្តជម្លោះសម្មុខីកម្មនេះបានរសាត់បាត់ទៅបន្តិចម្តងៗ ហើយសកម្មភាពយោធាក៏ថយចុះទៅវិញដែរ។ នៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៦ ថ្នាក់ដឹកនាំឥណ្ឌូណេស៊ីថ្មីបានចាប់ផ្ដើមបើកទ្វារកការចរចាសន្តិភាព។{{sfn|Goldsworthy|2001|p=342}}

===សកម្មភាពចុងក្រោយ===
[[File:Australian soldier Borneo.jpg|thumb|right|ទាហានអូស្ត្រាលីកំពុងបញ្ជាកាំភ្លើងយន្ត GPMG]]
ខណៈស្ថានភាពនយោបាយនៅឥណ្ឌូណេស៊ីកំពុងប្រសើរឡើង កងកម្លាំងទ័ពព្រៃប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់ (ក.ទ.ព.ប.ស.) និងកងវរសេនាធធំបញ្ជាការទ័ពប៉ារ៉ា (ក.ប.ទ.ប.) បានចាប់ដៃគ្នាព្យាយាមបង្កើតចលនាទ័ពព្រៃនៅក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ និងសាបះរបស់ម៉ាឡេស៊ី។ ថ្វីបើកិច្ចប្រឹងប្រែងនៅសាបះបានបរាជ័យ ប៉ុន្តែនៅសារ៉ាវ៉ាក់វិញ ទាហានចំនួនពីរក្រុមបានឆ្លងចូលតំបន់នេះនៅក្នុងខែកុម្ភៈ និងឧសភា ក្នុងគោលបំណងប្រមូលចំនួនអ្នកគាំទ្រនៅក្នុងស្រុក។ ក្រុមទីមួយត្រូវបរាជ័យនៅរាល់ការប៉ះទង្គិចទាំងឡាយជាមួយកម្លាំងសហធនរដ្ឋ ហើយបន្តស៊ូប្រយុទ្ធរហូតដល់ខែមិថុនា មុនពេលត្រឡប់ចូលឥណ្ឌូណេស៊ីវិញក្រោយពីដឹងលឺការប្រកាសបិទបញ្ចប់ជម្លោះសម្មុខីកម្មដោយរដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌូណេស៊ី។ ចំពោះក្រុមទីពីរវិញ បន្ទាប់ពីបានទាក់ទងជាមួយកងកម្លាំងអូស្ត្រាលីហើយ ក៏បានវិលត្រឡប់ចូលមកឥណ្ឌូណេស៊ីវិញដូចគ្នា។{{sfn|Conboy|2003|pp=158–161}} សកម្មភាពវាយចូលរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីចុងក្រោយបានកើតឡើងនៅក្នុងខែឧសភា និងមិថុនា ប៉ុន្តែត្រូវបានកម្លាំងសហធនរដ្ឋវាយបណ្ដេញចេញវិញពីម៉ាឡេស៊ីដោយជោគជ័យ។

===សន្ធិសញ្ញា===
[[File:Signing_of_the_Jakarta_Accords_11_August_1966.jpg|thumb|ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី លោក[[អាប់ឌុល រ៉ាសាក់ ហ៊ូសេន|អាប់ឌុល រ៉ាសាក់]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោក[[អាដាំ ម៉ាលីគ]] កំពុងចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងបាងកក, ១១ សីហា ១៩៦៦។ ទីបញ្ចប់នៃជម្លោះសម្មុខីកម្មនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[សេចក្ដីថ្លែងការណ៍អាស៊ាន|ចំណុចចាប់ផ្តើម]]នៃ[[អាស៊ាន]]។]]
នៅថ្ងៃទី២៩ ខែឧសភា នៅឯសន្និសីទមួយនៅទីក្រុង[[បាងកក]] រដ្ឋាភិបាលម៉ាឡេស៊ី និងឥណ្ឌូណេស៊ីបានប្រកាសថាជម្លោះរវាងភាគីទាំងពីរបានឈានចូលមកដល់ទីបញ្ចប់ហើយ។ តែនៅចាកាតាវិញ គេមិនសូវទាន់បានប្រាកដច្បាស់ទេថាតើលោកស៊ូហារតូគឺជាអ្នកកំពុងគ្រប់គ្រងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីពេញសិទ្ធិឬអត់ (​ប្រៀបនឹងលោកស៊ូកាណូ) ហើយនៅបរណេអូវិញក៏ទាហាននៅបន្តរក្សាស្មារតីប្រុងប្រយ័ត្ននៅឡើយដែរ។ នៅខែមិថុនា ភាគីទាំងពីរបានព្រមព្រៀងគ្នាជាគោលការណ៍ចំពោះដំណោះស្រាយសន្តិភាព បន្ទាប់ពីកិច្ចប្រជុំរវាងឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី លោក[[អាប់ឌុល រ៉ាសាក់ ហ៊ូសេន|អាប់ឌុល រ៉ាសាក់]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោក[[អាដាំ ម៉ាលីគ]]។&lt;ref name=&quot;nlb&quot;/&gt;

ដោយមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការពីស៊ូហារតូ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពមួយក៏ត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី១១ ខែសីហា និងបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅពីរថ្ងៃបន្ទាប់{{sfn|Carver|1986|p=806}} ដោយនាំឱ្យសង្គ្រាមសម្មុខីកម្មនេះបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។​​​​​​​&lt;ref name=&quot;HistoryGov&quot;&gt;{{cite journal|journal=Foreign Relations of the United States, 1964–1968, Volume XXVI, Indonesia; Malaysia-Singapore; Philippines|title=The Indonesia-Malaysia Accord: Possible Pitfalls Ahead|date=1966-08-12|access-date=2026-02-26|publisher=Office of the Historian|url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1964-68v26/d218}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Indonesia-Malaysia Pact Signed; Borneo States Will Vote on Tie |url=https://www.nytimes.com/1966/08/11/archives/indonesiamalaysia-pact-signed-borneo-states-will-vote-on-tie.html|newspaper=The New York Times |date=11 August 1966 |access-date=2026-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Historia&quot;&gt;{{cite web |title=Jakarta Accord Bikin Indonesia dan Malaysia Tak Saling Ngotot |website=Historia.id |date=11 August 2020|language=id|access-date=2026-02-26|url=https://www.historia.id/article/jakarta-accord-bikin-indonesia-dan-malaysia-tak-saling-ngotot-P0KQO|author=M.F. Mukhti}}&lt;/ref&gt; សន្ធិសញ្ញានេះបានចែងអំពីការបញ្ឈប់អរិភាពនឹងគ្នា ស្ដារទំនាក់ទំនងការទូតជាបន្ទាន់ឡើងវិញ និងផ្ដល់ឱកាសសម្រាប់ប្រជាជននៃរដ្ឋសាបះ និងសារ៉ាវ៉ាក់ឱ្យបញ្ជាក់ពីជំហររបស់ពួកគេម្តងទៀតនៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ីតាមរយៈយន្តការប្រជាធិបតេយ្យ។

==លទ្ធផល==
ថ្វីបើឥណ្ឌូណេស៊ីបានព្យាយាមបញ្ជូនទ័ពមួយចំនួនទៅម៉ាឡាយ៉ាតាមផ្លូវទឹក និងអាកាសមែន ប៉ុន្តែសង្គ្រាមនេះទូទៅនៅតែមានលក្ខណៈស្ងប់ស្ងាត់ មានផ្ទុះអាវុធម្តងម្កាលដែលភាគច្រើនកើតឡើងនៅតាមតំបន់ព្រំដែនរវាងបរណេអូខាងជើង និងកាលីម៉ាតាន់។{{sfn|Carver|1986|p=806}} ចំពោះស៊ូកាណូនិងឥណ្ឌូណេស៊ី សង្គ្រាមនេះមិនសូវជាផ្ដល់ផ្លែផ្កាអ្វីប៉ុន្មានទេ ពិសេសនៅពេលដែលកងកម្លាំងខ្លួនត្រូវបានបង្ក្រាបវិញដោយទាហានសហធនរដ្ឋនៅគ្រប់ពេលដែលពួកគេឆ្លងព្រំដែនចូលម៉ាឡេស៊ី។ ចំណែកម៉ាឡេស៊ីវិញ ជម្លោះមួយនេះបានជួញជំរុញស្មារតីជាតិនិយម និងអត្តសញ្ញាណជាតិម៉ាឡេស៊ីបន្ថែម ពិសេសប្រជាជនចំណូលថ្មីនៅកោះបរណេអូនោះតែម្តង។ ឥណ្ឌូណេស៊ីទៀតសោត ពួកគេត្រូវរងនឹងភាពឯកា​ ពិសេសឥទ្ធិពលខ្លួននៅក្នុងចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ បន្ទាប់បីប្រកាសចាកចេញពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។{{sfn|Clark|Pietsch|2014|p=22}}

ចំពោះអង់គ្លេស ជម្លោះនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាជោគជ័យដ៏ធំធេង{{sfn|van der Bijl|2007|p=246}} ដូចដែលបានលើកឡើងដោយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិនាពេលនោះ គឺលោក[[ដេនីស ហ៊ាលីយ៍]] ដែលបានសម្ដៅលើយុទ្ធនាការអង់គ្លេសនៅម៉ាឡេស៊ីថាជា &quot;ការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធាដ៏មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់បំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក&quot;។{{sfn|Pimlott|1984|p=99}} ម្យ៉ាងវិញទៀត សកម្មភាពយោធារបស់អង់គ្លេសនេះដែរបានបង្ក្រាបនិងរារាំងរដ្ឋប្រទេសមួយ (ឥណ្ឌូណេស៊ី)​ ដែលលទ្ធិកុម្មុយនីស្តកំពុងតែសាបព្រួសចាប់ឬសក្នុងសង្គម ពីការវាតទីរដ្ឋប្រទេសមួយទៀត (ម៉ាឡេស៊ី)។ ពីទស្សនៈយុទ្ធសាស្ត្រសុទ្ធវិញ កងទ័ពនិងមេបញ្ជាការអង់គ្លេសបានខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងមោះមុតរឹងមាំ ដោយសារពួកគេអាចគ្រប់គ្រងសង្គ្រាមព្រៃភ្នំមួយបានជាមួយនឹងកម្លាំងនិងចំណាយមនុស្សតិចតួច ហើយថែមទាំងបានស្ដារស្ថេរភាពនយោបាយដែលអាចបង្កហានិភ័យខ្ពស់នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ទៀតផង។{{sfn|Allen|2016|p=159}}

សម្រាប់លោកខាងលិច ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមនេះបានផ្ដល់គុណសម្បត្តិដ៏សំខាន់មួយនោះគឺការបង្ក្រាបចលនាកុម្មុយនីស្តនៅឥណ្ឌូណេស៊ី។ ការក្ដោបអំណាចបន្តិចម្តងៗរបស់ស៊ូហារតូក្រោយព្រឹត្តិការណ៍ ៣០ កញ្ញា បានបើកផ្លូវឱ្យលោកអាចបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មី ហើយទីបំផុតនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៧ លោកក៏បានបង្កើតគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថ្មីដោយមិនមានវត្តមានលោកស៊ូកាណូ។

សម្រាប់ម៉ាឡេស៊ីនិងឥណ្ឌូណេស៊ី ការបញ្ចប់ជម្លោះសម្មុខីកម្មបាននាំមកនូវនិយតកម្មទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីនិងតំបន់រវាងរដ្ឋប្រទេសទាំងពីរ បង្កើតជាមូលដ្ឋានសណ្ដាប់ធ្នាប់ថ្មី និងការរួមរស់ជាមួយគ្នាដោយសន្តិភាព។ នៅក្នុងន័យនេះហើយទើបរដ្ឋទាំងពីរបានខិតខំប្រឹងប្រែងបង្កើតបរិយាកាសតំបន់មួយដែលភាពរួសរាយរាក់ទាក់ និងប្រកបដោយចសហប្រតិបត្តិការ ដោយបន្តបង្កើតបានជាមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់ រហូតដល់ការបង្កើតចេញជា[[អាស៊ាន]]ឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។&lt;ref name=&quot;nlb&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/special-relationship-in-the-malay-world/beginning-of-a-special-relationship-indonesiamalaysia-relations-196684/AD15688A18141B4C3716B50D0C15D7FD|chapter=Chapter 6 - The Beginning of a Special Relationship: Indonesia–Malaysia Relations, 1966–84|title=Special Relationship in the Malay World Indonesia and Malaysia|pp=229 - 279|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|year=2018|author=Ho Ying Chan}}&lt;/ref&gt;

ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េតត្រូវបានអង់គ្លេសបង្ហើបទម្លាយជាសាធារណៈនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ ខណៈរដ្ឋាភិបាលអូស្ត្រាលីវិញបានបដិសេដអន្តរាគមន៍របស់ខ្លួននៅក្នុងជម្លោះនេះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩៦។&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Forbes |first=Mark |date=23 March 2005 |title=Truth still a casualty of our secret war |work=The Age |url=http://www.theage.com.au/news/National/Truth-still-a-casualty-of-our-secret-war/2005/03/22/1111254025436.html |url-status=live |access-date=27 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902075629/http://www.theage.com.au/news/National/Truth-still-a-casualty-of-our-secret-war/2005/03/22/1111254025436.html |archive-date=2 September 2006}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Coates|2006|p=333}}

===គ្រោះខូចខាតបង់===
ចំនួនកងកម្លាំងអង់គ្លេសនៃសហធនរដ្ឋដែលមានវត្តមាននៅបរណេអូបានហក់ឡើងដល់កម្រិតកំពូលក្នុងចំនួន ១៧,០០០ នាក់ និងមាន ១០,០០០ នាក់ផ្សេងទៀតបានឈរជើងនៅម៉ាឡាយ៉ា និងសិង្ហបុរី។{{sfn|Carver|1986|p=806}}
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 0; margin-left: 1em; text-align: right;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | ដើមកំណើត
! scope=&quot;col&quot; | ស្លាប់
! scope=&quot;col&quot; | របួស
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៊្រិថេន|សហរាជាណាចក្រ]]&lt;br&gt;[[កងពលតូចហ្គួរខា|ហ្គួរខា]]
| ១៤០&lt;ref name=&quot;MoD2015&quot; /&gt;
| ៤៤&lt;br&gt;៨៣
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[កងទ័ពអូស្ត្រាលី]]
| ២៣&lt;ref name=&quot;awm.gov.au-indonesian-confrontation&quot; /&gt;
| ៨
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[កងទ័ពនូវែលសេឡង់]]
| ១២&lt;ref name=&quot;govt.nz/war/confrontation-in-borneo&quot; /&gt;
| ៨
|-
! scope=&quot;row&quot; | ផ្សេងទៀត
| ២៩
| ៣៨
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; | សរុប
| '''២៤៨'''
| '''១៨០'''
|}

[[File:Withdrawal of Naval Forces in Malaysian Borneo (AWM P02429.002).JPG|thumb|right|ព្យុហយាត្រាដកទ័ពរបស់កងកម្លាំងជើងទឹកអង់គ្លេស អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់នៅ[[ឡាប័ន]]។]]
កងកម្លាំងសហធនរដ្ឋមានចំនួនស្លាប់យោធាប្រមាណ ២៨០ នាក់ និងរងរបួស ១៨០ នាក់ ដោយអង់គ្លេសមានចំនួនទាហានស្លាប់ច្រើនជាងគេនៅក្នុងនោះ។{{sfn|Carver|1986|p=806}} កម្លាំងហ្គួរខាមានទាហានស្លាប់ចំនួន ៤៣ នាក់ និងរបួសចំនួន ១៩ នាក់ ខណៈកងកម្លាំងអង់គ្លេសផ្សេងទៀតមានទាហានស្លាប់ ១៩ នាក់ និងអ្នករបួស ៤៤ នាក់។ អូស្ត្រាលីមានអ្នកស្លាប់សរុប ១៦ នាក់ ដោយក្នុងនោះមាន​ ៧ នាក់បានស្លាប់កំឡុងពេលប្រយុទ្ធ និងមាន ៩ នាក់ទៀតបានរងរបួស។{{refn|{{harvnb|van der Bijl|2007|p=241}}}}&lt;ref name=&quot;AWM war_casualties&quot; /&gt; នូវែលសេឡង់វិញមានទាហានស្លាប់ចំនួន ៧ នាក់ និងរបួសចំនួន ៧ នាក់ដូចគ្នា។ ចំនួនអ្នកស្លាប់របួសក្រៅពីនេះគឺនៅខាងម៉ាឡេស៊ី មានកម្លាំងយោធា នគរបាល និងកម្លាំងឈ្លបតាមព្រំដែន។ ជនស៊ីវិលសរុប ៣៦ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ ឯ ៥៣ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួននៅក្នុងជម្លោះនេះ ដែលពួកគេភាគច្រើនជាប្រជាជនក្នុងស្រុក។{{sfn|Carver|1986|p=806}}

ចំនួនស្លាប់របួសខាងឥណ្ឌូណេស៊ីវិញត្រូវបានគេស្មានថាមានទាហានប្រមាណ​ ៥៩០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត អ្នករបួសមាន ២២២ នាក់ និង ៧៧១ នាក់ទៀតត្រូវបានចាប់ខ្លួន។{{sfn|Carver|1986|p=806}}

==មើលផងដែរ==
*[[ឧទ្ទាមកម្មប៊្រុយណេ]]
*[[សង្គ្រាមត្រជាក់នៅអាស៊ី]]
*[[ប្រវត្តិសាស្ត្រប៊្រុយណេ]]
*[[ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ាឡេស៊ី]]
*[[ប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌូណេស៊ី]]

==ឯកសារយោង==
{{reflist|group=ស}}

{{reflist
| colwidth = 20em
| refs =
&lt;ref name=&quot;Tun Hanif Omar 2007&quot;&gt;Tun Hanif Omar. Merdeka and Malaysia Day. [[The Star (Malaysia)|''The Star'']]. 8 April 2007.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AWM war_casualties&quot;&gt;For Australian casualty figures see:
{{Cite web |title=Australians at war: casualties as a result of service with Australian units |url=http://www.awm.gov.au/research/infosheets/war_casualties.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090702163332/http://www.awm.gov.au/research/infosheets/war_casualties.asp |archive-date=2 July 2009 |access-date=2 March 2026 |publisher=Australian War Memorial}}&lt;/ref&gt;
}}

==គន្ថនិទ្ទេសន៍==
{{refbegin}}
* {{Cite book |title=The Savage Wars Of Peace: Soldiers' Voices, 1945–89 |last=Allen |first=Charles |publisher=Little, Brown Book Group |year=2016 |isbn=978-0751565317}}
* {{Cite book |last=Cain |first=Frank |title=Menzies in War and Peace |date=1997 |publisher=Allen &amp; Unwin |isbn=9781864485738 |location=St Leonards, New South Wales}}
* {{Cite book |last=Carver |first=Michael |title=The Makers of Modern Strategy: From Machiavelli to the Nuclear Age |publisher=Princeton University Press |year=1986 |isbn=9780691027647 |editor-last=Paret |editor-first=Peter |location=Princeton |chapter=Conventional Warfare in the Nuclear Age |quotation=Casualties were 114 killed and 181 wounded, a high proportion Gurkha.  There were also 36 civilians killed, 53 wounded, and 4 captured, almost all local inhabitants.  It was estimated that 590 Indonesians were killed, 222 wounded, and 771 captured.&lt;!-- p806 --&gt;}}
*{{cite book |last1=Clark |first1=Marshall |last2=Pietsch |first2=Juliet |title=Indonesia-Malaysia Relations Cultural Heritage, Politics and Labour Migration |date=2014 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=9781317808886}}
* {{Cite book |last=Conboy |first=Ken |title=Kompassus&amp;nbsp;– Inside Indonesia's Special Forces |publisher=Equinox Publishing |year=2003 |isbn=9789799589880 |location=Jakarta}}
* {{Cite book |last=Corbett |first=Robin |title=Guerilla Warfare: from 1939 to the Present Day |publisher=Orbis Book Publishing Corporation |year=1986 |isbn=978-0-85613-469-2 |location=London}}
* {{Cite book |last1=Dennis |first1=Peter |title=Emergency and Confrontation: Australian Military Operations in Malaya and Borneo 1950–1966 |last2=Grey |first2=Jeffrey |publisher=Allen and Unwin |year=1996 |isbn=978-1-86373-302-1 |location=St Leonards }}
* {{Cite book |last1=Dennis |first1=Peter |title=The Oxford Companion to Australian Military History |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Morris |first3=Ewan |last4=Prior |first4=Robin |last5=Bou |first5=Jean |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-551784-2 |edition=Second |location=South Melbourne |ref=CITEREFDennis_et_al.2008}}
* {{Cite book |last=Easter |first=David |title=Britain and the Confrontation with Indonesia, 1960–1966 |publisher=I.B.Tauris |year=2004 |isbn=978-1-85043-623-2 |location=London}}
* {{Cite book |last=Edwards |first=Peter |title=Crises and Commitments: The Politics and Diplomacy of Australia's Involvement in Southeast Asian Conflicts 1948–1965 |publisher=Allen and Unwin |year=1992 |isbn=978-1-86373-184-3 |series=The Official History of Australia's Involvement in Southeast Asian Conflicts 1948–1975 |volume=One |location=St Leonards}}
* {{Cite journal |last=Fong |first=Hong-Kah |year=2005 |title=Book Review: Vernon L. Porritt &quot;The Rise and Fall of Communism in Sarawak 1940–1990&quot; |url=http://www.cseas.ncnu.edu.tw/journal/v02_no1/5.pp183-192%E6%9B%B8%E8%A9%95new.pdf |url-status=dead |journal=Taiwan Journal of Southeast Asian Studies |volume=2 |issue=1 |pages=183–192 |issn=1811-5713 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224123919/http://www.cseas.ncnu.edu.tw/journal/v02_no1/5.pp183-192%E6%9B%B8%E8%A9%95new.pdf |archive-date=24 December 2013 |access-date=2 March 2026 |df=dmy-all }}
* {{Cite book |last=Fowler |first=Will |url=https://books.google.com/books?id=GFpPF9tDgZkC |title=Britain's Secret War: The Indonesian Confrontation 1962–66 |publisher=Osprey |year=2006 |isbn=9781846030482 |series=Men-at-Arms |location=Oxford }}{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Cite journal |last=Gregorian |first=Raffi |date=1991 |title=CLARET Operations and Confrontation, 1964–66 |url=http://journals.hil.unb.ca/index.php/JCS/article/download/14933/16002 |journal=Conflict Quarterly |volume=11 |issue=1 |pages=46–72 |issn=0227-1311 }}
* {{Cite book |last1=James |first1=Harold |title=The Undeclared War: The Story of the Indonesian Confrontation 1962–1966 |last2=Sheil-Small |first2=Denis |publisher=Rowman and Littlefield |year=1971 |isbn=978-0-87471-074-8 |location=Totowa}}
* {{Cite book |last=Jones |first=M. |title=Conflict and Confrontation in South East Asia, 1961–1965: Britain: the United States and the Creation of Malaysia |publisher=Cambridge University Press |url=http://www.magisterseniusu.com/uploads/1/8/0/0/1800340/buku-matthew_jones-conflict_and_confrontation_in_south_east_asia_1961-1965.pdf |year=2002 |isbn=978-0-521-80111-9 |location=Cambridge |access-date=2 March 2026 |archive-date=20 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720190715/http://www.magisterseniusu.com/uploads/1/8/0/0/1800340/buku-matthew_jones-conflict_and_confrontation_in_south_east_asia_1961-1965.pdf |url-status=dead }}
* {{Cite journal |last=Kheng |first=Cheah Boon |year=2009 |title=The Communist Insurgency in Malaysia, 1948–90: Contesting the Nation-State and Social Change |url=http://www.nzasia.org.nz/downloads/NZJAS-June09/14_Cheah_3.pdf |journal=New Zealand Journal of Asian Studies |volume=11 |issue=1 |pages=132–152 |issn=1174-8915 |access-date=2 March 2026 |archive-date=20 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220110219/http://nzasia.org.nz/downloads/NZJAS-June09/14_Cheah_3.pdf |url-status=dead }}
* {{Cite book |last=Mackie |first=J.A.C. |title=Konfrontasi: The Indonesia-Malaysia Dispute 1963–1966 |publisher=Oxford University Press |year=1974 |isbn=978-0-19-638247-0 |location=Kuala Lumpur}}
* {{Cite book |editor1-last=Moulton |editor1-first=J.L. |editor2-last=Barclay |editor2-first=C.N. |editor3-last=Yool |editor3-first=W.M. |title=Brassey's Annual, the Armed Forces Year-Book, 1967 |publisher=William Clowes &amp; Sons Ltd. |year=1967 |location=London |chapter=Extracts from: Statement on the Defence Estimates 1967 (Cmd. 2902) |ref={{harvid|Moulton|1967}} }}
* {{Cite book |last=Goldsworthy |first=David |url=https://archive.org/details/facingnorthcentu00davi |title=Facing North: A Century of Australian Engagement with Asia |publisher=Melbourne University Press |year=2001 |isbn=9780522850086 |volume=One, 1901 to the 1970s |location=Carlton South, Victoria |url-access=registration }}
* {{Cite book |last=Horner |first=David |title=The Gunners: A History of Australian Artillery |publisher=Allen and Unwin |year=1995 |isbn=978-1-86373-917-7 |location=St Leonards }}
* {{Cite book |title=British Military Operations 1945–1985 |publisher=Bison |year=1984 |isbn=978-0-86124-147-7 |editor-last=Pimlott |editor-first=John |location=London}}
* {{Cite book |last=Pocock |first=Tom |title=Fighting General&amp;nbsp;– The Public and Private Campaigns of General Sir Walter Walker |publisher=Collins |year=1973 |isbn=978-0-00-211295-6 |edition=First |location=London}}
* {{Cite book |last=Pugsley |first=Christopher |title=From Emergency to Confrontation: The New Zealand Armed Forces in Malaya and Borneo 1949–66 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=9780195584530 |location=South Melbourne, Victoria}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Neil |title=Nothing Short of War: With the Australian Army in Borneo 1962–66 |publisher=Mostly Unsung Military History |year=1999 |isbn=978-1-876179-07-6 |location=Brighton}}
* {{Cite book |last=van der Bijl |first=Nick |title=Confrontation, The War with Indonesia 1962–1966 |publisher=Pen &amp; Sword Military Press |year=2007 |isbn=978-1-84415-595-8 |location=Barnsley}}
{{refend}}

==អានបន្ថែម==
'''''ជាភាសាអង់គ្លេស'''''
{{refbegin}}
* [https://web.archive.org/web/20110728142629/http://unyearbook.un.org/unyearbook.html?name=1960index.html General Assembly 15th Session&amp;nbsp;– The Trusteeship System and Non-Self-Governing Territories (pages: 509–510)]
* [https://web.archive.org/web/20110728142634/http://unyearbook.un.org/1963YUN/1963_FOREWORD.pdf General Assembly 18th Session&amp;nbsp;– the Question of Malaysia (pages: 41–44)]
* Anonymous. 1964. ''Gelora Konfrontasi Mengganjang Malaysia''. Djakarta: Departemen Penerangan. (Contains Joint Statements of the Manila Agreements, Indonesian presidential decrees and all transcripts of Sukarno's public speeches from July 1963 to May 1964 pertaining the Konfrontasi)
* {{Cite book |last=Doohan |first=J.T. |title=Mud Sweat &amp; Tears: An account of 24 Construction Squadron Royal Australian Engineer's Borneo Tour of Duty 1965 |publisher=John Doohan |year=2004 |isbn=978-0-646-43718-7 |location=Brisbane}}
* {{Cite journal |last=Easter |first=David |date=February 2005 |title='Keep the Indonesian Pot Boiling': Western Covert Intervention in Indonesia, October 1965&amp;nbsp;– March 1966 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/keep-the-indonesian-pot-boiling(4f5c0b6b-73ef-4608-b795-f38f10ebffde).html |journal=Cold War History |volume=5 |issue=1 |pages=55–73 |doi=10.1080/1468274042000283144 |issn=1468-2745 |s2cid=153555254 }}
* {{Cite book |last1=Harrison |first1=Ralph |title=Jungle Conflict: The Durham Light Infantry in Borneo 1965–66 |last2=Heron |first2=John |publisher=Business Education Publishers |year=2007 |isbn=978-1-901888-55-3 |location=Sunderland}}
* {{Cite book |last=Horner |first=David |title=The Gunners: A History of Australian Artillery |publisher=Allen and Unwin |year=1995 |isbn=978-1-86373-917-7 |location=St Leonards }}
* {{Cite book |last=Jackson |first=Robert |title=The Malayan Emergency and Indonesian Confrontation: The Commonwealth's Wars 1948–1966 |publisher=Pen &amp; Sword |year=2011 |isbn=9781848845558 |location=Barnsley, South Yorkshire |orig-year=1991}}
* {{Cite web |last1=Paul |first1=James |last2=Spirit |first2=Martin |year=2008 |title=Britains Small Wars&amp;nbsp;– Plaman Mapu |url=http://www.britains-smallwars.com/Borneo/Plaman.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509170831/http://britains-smallwars.com/Borneo/Plaman.html |archive-date=9 May 2012 |access-date=1 August 2012 |publisher=Britains-SmallWars.com |df=dmy-all |archivedate=9 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509170831/http://britains-smallwars.com/Borneo/Plaman.html }}
* {{Cite book |last=Porritt |first=V.L. |title=The Rise and Fall of Communism in Sarawak 1940–1990 |publisher=Monash Asia Institute |year=2004 |isbn=978-1-876924-27-0 |location=Victoria}}
* {{Cite book |last=Poulgrain |first=G. |title=The Genesis of Konfrontasi: Malaysia, Brunei, Indonesia 1945–1965 |publisher=C. Hurst &amp; Co. |year=1998 |isbn=978-1-85065-510-7 |location=London}}
* {{Cite web |last=Rees |first=Simon |title=The Gurkha battle in Borneo |url=http://www.historicaleye.com/sukarno.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100315093603/http://www.historicaleye.com/sukarno.html |archive-date=15 March 2010 |access-date=1 June 2009 |publisher=Historical Eye.com |df=dmy-all |archivedate=15 មីនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100315093603/http://www.historicaleye.com/sukarno.html }}
* {{Cite book |last=Smith |first=E. |title=Counter-Insurgency Operations. 1, Malaya and Borneo |publisher=Ian Allan |year=1985 |isbn=9780711014626 |location=London}}
* {{Cite news |first1=Jackie |last1=Sam |first2=Philip |last2=Khoo |last3=Cheong |first3=Yip Seng |first4=Abul |last4=Fazil |first5=Roderick |last5=Pestana |first6=Gabriel |last6=Lee |date=11 March 1965 |title=Terror Bomb kills 2 Girls at Bank |work=The Straits Times |format=reprint |url=http://newspapers.nl.sg/Digitised/Article/straitstimes19650311.2.3.aspx |access-date=1 August 2012 }}
* {{Cite book |last=Squire |first=Thomas A. |title=Always a Commando : the life of Singapore army pioneer Clarence Tan |year=2018 |isbn=978-9814779319 |pages=163–199 |publisher=Marshall Cavendish Editions}}
* {{Cite book |last=Subritzky |first=J. |title=Confronting Sukarno: British, American, Australian and New Zealand Diplomacy in the Malaysian-Indonesian Confrontation, 1961–1965 |publisher=Palgrave |year=2000 |isbn=978-0-312-22784-5 |location=London}}
* {{Cite thesis |last=Tan Ming |first=Jean |title=Singapore's Role in Indonesia's Confrontation of Malaysia and the Impact of Confrontation on Singapore-Indonesia Relations |degree=PhD |publisher=National University of Singapore |url=http://scholarbank.nus.edu.sg/handle/10635/34483 |year=2011 }}
* {{Cite journal |last=Tuck |first=C. |date=2004 |title=Borneo 1963–66: Counter-insurgency Operations and War Termination |journal=Small Wars and Insurgencies |volume=15 |issue=3 |pages=89–111 |doi=10.1080/0959231042000275588 |issn=1743-9558 |s2cid=143480227}}
{{refend}}

==តំណភ្ជាប់ក្រៅ==
{{Commons|Indonesia–Malaysia confrontation|សម្មុខីកម្មម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី}}
'''''ជាភាសាអង់គ្លេស'''''
* [https://web.archive.org/web/20060920164119/http://www.britains-smallwars.com/Borneo/index.html Britain's Small Wars&amp;nbsp;– Borneo]
* [https://web.archive.org/web/20100315093603/http://www.historicaleye.com/sukarno.html Scourge of Sukarno: the Gurkhas in Borneo]

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម្មុខីកម្មម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាសិង្ហបុរី]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាសិង្ហបុរី]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្របរណេអូ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃកងសមុទ្រភូមិន្ទ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បាតុកម្មនៅម៉ាឡេស៊ី]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមប្រយោល]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស៊ូកាណូ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានឥណ្ឌូណេស៊ីជាប់ពាក់ព័ន្ធ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានអូស្ត្រាលីជាប់ពាក់ព័ន្ធ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមាននូវែលសេឡង់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានម៉ាឡេស៊ីជាប់ពាក់ព័ន្ធ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហរាជាណាចក្រជាប់ពាក់ព័ន្ធ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហរដ្ឋអាមេរិកជាប់ពាក់ព័ន្ធ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធានៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]]</text>
      <sha1>62bcwil4trl2vw8p66lhmogmu3tflqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>អេលីហ្សាប៊ែត ប៊ែកឃើរ (អ្នកសារព័ត៌មាន)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53538</id>
    <revision>
      <id>334593</id>
      <parentid>334398</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T17:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>32568</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>334593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11294" sha1="jrcofma3u8ti101prihhevqy5gq89p3" xml:space="preserve">[[ឯកសារ:Elizabeth_Becker_February_2015.jpg|រូបភាពតូច|ប៊ែកឃើរ ក្នុងឆ្នាំ ២០១៥]]
'''អេលីហ្សាប៊ែត ប៊ែកឃើរ''' (កើតថ្ងៃទី ២៨ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៧) គឺជាអ្នកកាសែត និងជាអ្នកនិពន្ធជនជាតិអាមេរិក។ គាត់បានសរសេរសៀវភៅចំនួនប្រាំក្បាល ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ច្បាស់បំផុតសម្រាប់ការរាយការណ៍ និងការសរសេររបស់គាត់អំពី [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។

== ជីវប្រវត្តិ ==
អេលីហ្សាប៊ែត ប៊ែកឃើរ បានបញ្ចប់ការសិក្សាពី[[សាកលវិទ្យាល័យវ៉ាស៊ីនតោន]] ជាមួយនឹងសញ្ញាបត្រផ្នែកសិក្សាអាស៊ីខាងត្បូង និងបានសិក្សាភាសានៅ កេនឌ្រីយ៉ា ហិណ្ឌី សាន់ស្ថាន ក្នុងទីក្រុងអាក្រា ប្រទេសឥណ្ឌា។ គាត់ធ្លាប់ជាសមាជិកអេឌែលម៉ាន នៅមជ្ឈមណ្ឌល ចូន សូរិនស្ទីន ស្តីពីសារព័ត៌មាន នយោបាយ និងគោលនយោបាយសាធារណៈ នៅ [[សាលាហាវ៉ាដ កេណ្ណឌី|សាលា ហាវ៉ាដ កេណ្ណឌី]] ។ ឯកសាររបស់គាត់ស្តីពីកម្ពុជា និងខ្មែរក្រហម ត្រូវបានរក្សាទុកនៅបណ្ណាល័យអាស៊ីអាគ្នេយ៍នៃសាកលវិទ្យាល័យវ៉ាស៊ីនតោន ក្នុងនាមជាបណ្តុំអេលីហ្សាប៊ែត ប៊ែកឃើរ។

ប៊ែកឃើរ គឺជាម្តាយរបស់កូនពេញវ័យពីរនាក់។ នាងបានរៀបការជាមួយលោក [[វីល្លៀម អិល ណាស]] ហើយរស់នៅក្នុងទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោន ឌីស៊ី។

== អាជីព ==
លោកស្រី បានចាប់ផ្តើមអាជីពជាអ្នករាយការណ៍ព័ត៌មានពីប្រទេសកម្ពុជាក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]សម្រាប់កាសែត [[វ៉ាស៊ីនតោន ប៉ុស្តិ៍]] ក្នុងនាមជា[[អ្នកយកព័ត៌មាន]]ក្នុងស្រុក។  នាងបានចូលរួមជាមួយបុគ្គលិកកាសែតនៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោន។ គាត់គឺជានិពន្ធនាយកជាន់ខ្ពស់ផ្នែកការបរទេសនៃ[[វិទ្យុសាធារណៈជាតិ]] ជាកន្លែងដែលគាត់បានទទួល[[ពានរង្វាន់ DuPont Columbia]] ចំនួនពីរក្នុងនាមជាអ្នកផលិតប្រតិបត្តិ សម្រាប់ការរាយការណ៍អំពីការបោះឆ្នោតប្រជាធិបតេយ្យលើកដំបូងរបស់[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] និង[[ការប្រល័យពូជសាសន៍រ្វ៉ាន់ដា]]។ 

លោកស្រី គឺជាអ្នកនិពន្ធសៀវភៅ ''You Don't Belong Here: How Three Women Rewrote the Story of War'' ដែលបានឈ្នះពានរង្វាន់សៀវភៅ Goldsmith ឆ្នាំ ២០២២ ពីសាកលវិទ្យាល័យ Harvard &lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=You Don't Belong Here: How Three Women Rewrote the Story of War - Goldsmith Awards |url=https://goldsmithawards.org/honoree/you-dont-belong-here-how-three-women-rewrote-the-story-of-war/}}&lt;/ref&gt; និងពានរង្វាន់ Sperber ឆ្នាំ ២០២២ ពីសាកលវិទ្យាល័យ Fordham។ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-09-07 |title=Winners Announced for the 2022 Sperber Book Prize |url=https://news.fordham.edu/university-news/winners-announced-for-the-2022-sperber-book-prize/ |access-date=2022-12-26 |website=Fordham Newsroom |language=en-US}}&lt;/ref&gt; សៀវភៅដំបូងរបស់នាង  ''[[ពេលណាសង្គ្រាមទើបចប់|ពេលណាសង្គ្រាមទើបចប់,ដែលជាសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើបនៃប្រទេសកម្ពុជា និងខ្មែរក្រហម]]'' បានឈ្នះពានរង្វាន់សៀវភៅ Robert F. Kennedy។ សៀវភៅនោះរួមបញ្ចូលទាំងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់នាងមកកាន់ប្រទេសកម្ពុជាក្រោម [[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]] និងការសម្ភាសន៍ជាមួយ [[ប៉ុលពត|ប៉ុល ពត]] ។ [[ប៉ាន់ រិទ្ធី]] បានផលិតខ្សែភាពយន្តឯកសារ ''[[មជ្ឈមណ្ឌលធនធានសោតទស្សន៍បុប្ផាណា|បុប្ផាណា]]'' ដោយផ្អែកលើអត្ថបទដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ។ ការស៊ើបអង្កេតដំបូងរបស់នាងអំពីខ្មែរក្រហមត្រូវបានរៀបរាប់លម្អិតនៅក្នុង ''សៀវភៅ A Problem from Hell; America in the Age of Genocide'' ដោយ Samantha Power ។ នាងក៏ជាអ្នកនិពន្ធសៀវភៅ ''Overbooked: The Exploding Business of Travel and Tourism'' និង ''America's Vietnam War: A Narrative History for young adults'' ។

លោកស្រី ត្រូវបានកោះហៅឱ្យផ្តល់សក្ខីកម្មក្នុងនាមជាសាក្សីជំនាញនៅចំពោះមុខតុលាការប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរក្រហម ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាផ្លូវការថាជា [[សាលាក្ដីខ្មែរក្រហម|អង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជា]] ។

=== ដំណើរទស្សនកិច្ចនៅកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧៨ ===
នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៨ លោកស្រី គឺជាសមាជិកម្នាក់ រួមជាមួយ [[ម៉ាល់ខូម ខាល៍វែល]] និង [[រីឆាត ឌូម៉ែន]] នៃក្រុមអ្នកកាសែត និងអ្នកនិពន្ធលោកខាងលិចតែមួយគត់ដែលបានមកទស្សនាប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពី [[ខ្មែរក្រហម]] ឡើងកាន់អំណាចក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ms. Elizabeth Becker {{!}} Drupal |url=https://www.eccc.gov.kh/en/witness-expert-civil-party/ms-elizabeth-becker |access-date=2024-06-04 |website=www.eccc.gov.kh }}{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (November 2023)&quot;&gt;ត្រូវការ​សម្រង់&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; នៅថ្ងៃទី ២២ ខែធ្នូ ដែលជាថ្ងៃចុងក្រោយរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេស អ្នកទាំងបីបានសម្ភាសន៍ ប៉ុល ពត មេដឹកនាំកុម្មុយនិស្តនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ប៉ុល ពត បានប្រាប់ លោកស្រី និង ឌូម៉ែន ថាគាត់រំពឹងថា [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|ណាតូ]] នឹងជួយគាត់ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនិស្ត។ គាត់បាននិយាយជាមួយលោកខាល៍វែល អំពីសេដ្ឋកិច្ច។ ពួកគេបានត្រឡប់ទៅផ្ទះសំណាក់របស់ពួកគេវិញនៅ [[ភ្នំពេញ]] នៅពេលដែលនៅម៉ោងប្រហែល ១១:០០ យប់នោះ លោកស្រី ត្រូវបានដាស់ដោយសំឡេងកាំភ្លើង។ នាងបានបោះជំហានចេញពីបន្ទប់គេងរបស់នាង ហើយបានឃើញបុរសកម្ពុជាម្នាក់ដែលប្រដាប់ដោយអាវុធយ៉ាងរឹងមាំ ដែលបានចង្អុលកាំភ្លើងខ្លីមករកនាង។ នាងបានរត់ត្រឡប់ទៅបន្ទប់របស់នាងវិញ ហើយឮសំឡេងមនុស្សកំពុងធ្វើចលនា និងសំឡេងកាំភ្លើងជាច្រើនទៀត។ ជាច្រើនម៉ោងក្រោយមក ជនជាតិខ្មែរម្នាក់បានមកមាត់ទ្វារបន្ទប់គេងរបស់នាង ហើយប្រាប់នាងថា ខាល៍វែល បានស្លាប់។ នាង និង ឌូម៉ែន បានទៅបន្ទប់របស់គាត់។ គាត់ត្រូវបានគេបាញ់ចំទ្រូង ហើយសាកសពបុរសកម្ពុជាម្នាក់ក៏នៅក្នុងបន្ទប់ដែរ ប្រហែលជាបុរសដូចគ្នាដែលបានចង្អុលកាំភ្លើងខ្លីមករក លោកស្រី។ 

== ឯកសារយោង ==

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]]</text>
      <sha1>jrcofma3u8ti101prihhevqy5gq89p3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>អាណាចក្ររីយូឃ្យូ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53545</id>
    <revision>
      <id>334592</id>
      <parentid>334459</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T16:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>32568</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>334592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9155" sha1="a1n0genwt8jlrz1mhjheytsdcdk20t4" xml:space="preserve">{{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស|||native_name={{lang|ryu|琉球國}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|ryu|Ruuchuu-kuku}}}}|conventional_long_name=Ryukyu Kingdom|common_name=Ryukyu|status=Vassal|status_text={{indented plainlist|
* [[Tributary system of China|Tributary state]] of the [[Ming dynasty]]&lt;br /&gt;(1429–1644)
* Tributary state of the [[Southern Ming]]&lt;br /&gt;(1644–1646)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ir.lib.u-ryukyu.ac.jp/bitstream/20.500.12000/33866/1/Vol1No1p21.pdf |title=明清交替期の中琉日関係再考 |language=Japanese |first=Nishizato |last=Kikō |pages=23–25 |access-date=17 May 2021 |archive-date=18 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218181432/http://ir.lib.u-ryukyu.ac.jp/bitstream/20.500.12000/33866/1/Vol1No1p21.pdf |url-status=dead |archivedate=18 កុម្ភៈ 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220218181432/http://ir.lib.u-ryukyu.ac.jp/bitstream/20.500.12000/33866/1/Vol1No1p21.pdf }}&lt;/ref&gt;
* Tributary state of the [[Qing dynasty]]&lt;br /&gt;(1646–1872)
* [[Vassal state]] of the [[Satsuma Domain]]&lt;br /&gt;(1609–1872)
* Domain of the [[Empire of Japan]]&lt;br /&gt;(1872–1879)}}|empire=Ming Dynasty, Empire of Japan|government_type=[[Monarchy]]|year_start=1429|date_start=|year_end=1879&lt;ref name=shurijo/&gt;|established_date8=4 April|event1=[[Invasion of Ryukyu|Satsuma invasion]]|date_event1=5 April 1609|event2=Reorganized into [[Ryukyu Domain]]|date_event2=16 October 1872|p1=Hokuzan|flag_p1=|p2=Chūzan|flag_p2=|p3=Nanzan|flag_p3=|s1=Empire of Japan|flag_s1=Flag of Japan (1870–1999).svg|s2=Satsuma Domain|flag_s2=Flag of Satsuma domain.svg|s3=Ryukyu Domain|flag_s3=|image_flag=Merchant flag of the Ryukyu Kingdom.svg|flag_type=Merchant flag|image_coat=Hidari mitsudomoe.svg|symbol_type=Royal [[Mon (emblem)]]|other_symbol=[[File:Seal of the Ryukyu Kingdom.svg|85px]]{{br}}[[Seal (East Asia)|Royal seal]]|image_map=Ryukyu orthographic.svg|image_map_caption=The Ryukyu Kingdom at its maximum extent (present-day [[Okinawa Prefecture]] and the [[Amami Islands]])|capital=[[Shuri, Okinawa|Shuri]]|national_motto=|national_anthem=Ishinagu no Uta&lt;ref name=&quot;tokuchi&quot;&gt;Seisai Tokuchi『日本文学から見た琉歌概論』([[Musashinoshoin]], 1972), 299–300&lt;/ref&gt;|common_languages=[[Ryukyuan languages]] (indigenous), [[Classical Chinese]], [[Classical Japanese language|Classical Japanese]]|religion=[[Ryukyuan religion]] ([[state religion]]),&lt;br&gt;[[Shinto]], [[Buddhism]], [[Confucianism]], [[Taoism]]|leader_title1=[[King of Ryukyu|King]]  {{nobold|({{lang|ryu|國王}})}}|leader_title2=''[[Sessei]]''  {{nobold|({{lang|ryu|摂政}})}}|leader_title3=[[Regent]] {{nobold|({{lang|ryu|國師}})}}|legislature=Shuri cabinet ({{lang|ryu|首里王府}}), [[Sanshikan]] ({{lang|ryu|三司官}})|currency=[[Ryukyuan mon|Ryukyuan]], [[Cash (Chinese coin)|Chinese]], and [[Japanese mon (currency)|Japanese mon]] coins&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.history.ucsb.edu/faculty/roberts/coins/Ryuukyuucoins.html|title=Ryuukyuuan coins|date=24 October 2003|access-date=1 June 2017|first=Luke|last=Roberts|publisher=[[University of California, Santa Barbara|Department of History – University of California at Santa Barbara]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804084213/http://www.history.ucsb.edu/faculty/roberts/coins/Ryuukyuucoins.html|archive-date=4 August 2017|url-status=dead|archivedate=4 សីហា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170804084213/http://www.history.ucsb.edu/faculty/roberts/coins/Ryuukyuucoins.html}}&lt;/ref&gt;|today=Japan}}

'''អាណាចក្ររីយូឃ្យូ''' {{Efn|{{bulleted list|{{langx|ryu|琉球國|translit=Ruuchuu-kuku}}|{{langx|ja|琉球王国|translit=Ryūkyū Ōkoku}}|[[Middle Chinese]]: {{lang|zh-hant|琉球國}}, {{small|romanized:}} {{lang|zh-latn|Ljuw-gjuw kwok}}|{{Langx|mnc|ᠯᡳᠣ ᠴᡳᠣ ᡤᡠᡵᡠᠨ Lio Cio Gurun; ᠯᡳᠣ ᡴᡳᠣ ᡤᡠᡵᡠᠨ Lio Kio Gurun}}|[[Classical Chinese]]: {{lang|zh-hant|大琉球國}} ({{Literal translation|Great Lew Chew Country}})&lt;ref name=&quot;jinshi&quot;&gt;{{cite web|url=http://lishisuo.cass.cn/zsyj/zsyj_whsyjs/201812/t20181225_4799763.shtml|title=琉球国金石文献述略|language=Chinese|publisher=Ancient History Institute of the [[Chinese Academy of Social Sciences]]|date=25 December 2018|access-date=20 មេសា 2026|archivedate=18 ធ្នូ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211218055138/http://lishisuo.cass.cn/zsyj/zsyj_whsyjs/201812/t20181225_4799763.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|Historical English names: ''Lew Chew'',&lt;ref name=&quot;foreignnames&quot;/&gt; ''Lewchew'', ''Luchu'', and ''Loochoo''|Historical French name: ''Liou-tchou''&lt;ref name=&quot;foreignnames&quot;/&gt;|Historical Dutch name: ''Lioe-kioe''&lt;ref name=&quot;foreignnames&quot;&gt;{{cite web|url=https://dl.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/1449577|title=旧条約彙纂. 第３巻（朝鮮・琉球）|language=Japanese |publisher = [[National Diet Library]] |access-date=20 April 2021}}&lt;/ref&gt;}}}} គឺជានគរមួយនៅក្នុង [[កោះរីយូឃ្យូ]] ចាប់ពីឆ្នាំ ១៤២៩ ដល់ឆ្នាំ ១៨៧២ នៅពេលដែលវាត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញជាដែនដីរីយូឃ្យូ មុនពេលត្រូវបានលុបចោលទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ ១៨៧៩។ &lt;ref name=&quot;shurijo&quot;&gt;{{Cite web |title=琉球王国とは |url=https://oki-park.jp/shurijo/about/186 |access-date=2023-11-08 |website=首里城公園 |language=ja}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;harvard&quot;&gt;{{Cite web |date=April 8, 2015 |title=琉球列島の言語と文化―その記録と継承―Language and cultures in Ryukyu Islands |url=https://www.harvard-yenching.org/research/language-and-cultures-ryukyu-islands/ |access-date=2026-02-26 |website=Harvard-Yenching Institute |language=en}}&lt;/ref&gt; វាត្រូវបានគ្រប់គ្រងជា [[ប្រព័ន្ធរដ្ឋចំណុះនៃប្រទេសចិន|រដ្ឋចំណុះ]] នៃ [[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]] ដោយ [[មហាក្សត្ររីយូឃ្យូ|រាជាធិបតេយ្យរីយូឃ្យូ]] ដែលបានបង្រួបបង្រួម [[កោះអូគីណាវ៉ា]] ដើម្បីបញ្ចប់ [[សម័យកាលសាន់ហ្សាន]] ហើយក្រោយមកបានពង្រីកអាណាចក្រនេះទៅកាន់ [[កោះអាម៉ាមី]] និង [[កោះសាគីស៊ីម៉ា]] ។ អាណាចក្ររីយូគីយូបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងបណ្តាញ [[ប្រវត្តិសាស្ត្រសមុទ្រ|ពាណិជ្ជកម្មផ្លូវសមុទ្រ]] នៃអាស៊ីបូព៌ាមជ្ឈិមសម័យ និង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ទោះបីជាមានទំហំតូចក៏ដោយ។ &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Ryukyu Kingdom: Cornerstone of East Asia|year=2017|isbn=9780824855178|location=Honolulu|pages=5–7|language=en}}&lt;/ref&gt; អាណាចក្ររីយូគីយូបានក្លាយជា [[រដ្ឋចំណុះ]] នៃ [[ដែនសាតស៊ូម៉ា|ដែនដីសាតស៊ូម៉ា]] របស់ប្រទេសជប៉ុន បន្ទាប់ពី [[ការលុកលុយរបស់រីយូឃ្យូ|ការឈ្លានពានរបស់រីយូឃ្យូ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៦០៩ ប៉ុន្តែនៅតែរក្សាឯករាជ្យភាព ''[[តាមច្បាប់]]'' រហូតដល់វាត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅជា [[ដែនដីរីយូឃ្យូ]] ដោយ [[ចក្រភពជប៉ុន]] ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧២។ {{Efn|Although the Ryukyuan king was a vassal of the [[Satsuma Domain]], the Ryukyu Kingdom was not considered part of any [[Han system|Han]] due to trade relations with China.}} ដែនរីយូឃ្យូត្រូវបាន [[ចរិតលក្ខណៈរបស់រីយូឃ្យូ|លុបចោល]] ដោយរដ្ឋាភិបាលម៉ីជីក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៩ ហើយបានរៀបចំឡើងវិញជា [[អូគីណាវ៉ា(ខេត្ត)|ខេត្តអូគីណាវ៉ា]] ហើយរាជាធិបតេយ្យរីយូឃ្យូត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុង[[កាហ្សូគូ|អភិជនជប៉ុន]]ថ្មី។

== ឯកសារយោង ==

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text]]</text>
      <sha1>a1n0genwt8jlrz1mhjheytsdcdk20t4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>អ៊ុក ចន្ថា (កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53549</id>
    <revision>
      <id>334611</id>
      <parentid>334530</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T07:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>142</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Ouk-Chantha-Songwriter.jpg|Ouk-Chantha-Songwriter.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: [[:c:COM:WEBHOST|Personal photo]] by non-contributors ([[:c:COM:CSD#F10|F10]]).</comment>
      <origin>334611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4671" sha1="myitiayj6sv2wmq5ffvm7dmkqssqm1z" xml:space="preserve">{{ព័ត៌មានបុគ្គលសិល្បៈ|ឈ្មោះ=អ៊ុក ចន្ថា|រូបភាព==|ចំណងជើងរូបភាព=កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ|ឈ្មោះកំណើត=អ៊ុក ចន្ថា|ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត={{ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើតនិងអាយុ|1982|5|11}}|ទីកន្លែងកំណើត=[[ភ្នំពេញ]], [[កម្ពុជា]]|អាជីព=[[កវីនិពន្ធ]], អ្នកសរសេរបទចម្រៀង|ឆ្នាំសកម្ម=២០០០-បច្ចុប្បន្ន|សមាជិកភាព=[[សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ]], [[សមាគមសិល្បករខ្មែរ]]}} លោក '''អ៊ុក ចន្ថា''' ឈ្មោះជាភាសាចិន '''（张国文）'''  ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅក្នុងវិស័យសិល្បៈថា '''កវីនិពន្ធនាយសមុទ្រ''' គឺជាកវីនិពន្ធបទចម្រៀងដ៏លេចធ្លោមួយរូបនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លោកគឺជាសមាជិកផ្លូវការនៃសមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ១១៩៨២៣៣៧) និងសមាគមសិល្បករខ្មែរ (លេខសម្គាល់៖ ០៦៦៣)។    

'''ជីវប្រវត្តិ និងការងារសិល្បៈ'''    

លោក '''អ៊ុក ចន្ថា''' មានស្រុកកំណើតនៅភូមិវាលយន្ត ស្រុកស្វាយរៀង ខេត្តស្វាយរៀង។ បច្ចុប្បន្នក្រៅពីអាជីពអ្នកនិពន្ធ លោកបានបើកហាងលក់ស្រាមួយកន្លែងនៅទីក្រុង ហ្វីឡាដឺហ្វៀ សហរដ្ឋអាមេរិក។    

ក្នុងអាជីពជាអ្នកនិពន្ធ លោកបានសាងស្នាដៃជាច្រើនដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីសង្គម វប្បធម៌ និងមនោសញ្ចេតនា។    

ស្នាដៃរបស់លោកត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយតាមរយៈស្ថានីយទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា ([[ទទក]]) និងសារព័ត៌មានក្នុងស្រុកជាច្រើន។    

'''ស្នាដៃនិពន្ធល្បីៗ'''     

បទចម្រៀងដែលទទួលបានការគាំទ្រខ្លាំងរួមមាន៖ * ''បងមានប្រពន្ធកូនហើយ'' - ច្រៀងដោយ៖ ចាន់ មករា * ''ម្ចាស់កេរគុនខ្មែរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផាប៉ារីស'' - ច្រៀងដោយ៖ ហេង ប៊ុនលាភ * ''លង់ស្នេហ៍បុប្ផានិរតី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''តើអូនសាសន៍អី'' - ច្រៀងដោយ៖ ធែល ថៃ * ''រក្សាសន្តិភាព និងការគោរពសិទ្ធមនុស្ស'' - ច្រៀងដោយ៖ អុីណូ * ''សមរាត្រីទឹកដីអង្គរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សាទីយ៉ា * ''អាណិកជនស្មោះស្នេហ៍'' - ច្រៀងដោយ៖ នៅ ស៊ីនឿន  * ''Youtube ម្ហូបឆ្ងាញ់'' - ច្រៀងដោយ៖ សុន ស្រីណុន * ''ខេមរាមហានគរ'' - ច្រៀងដោយ៖ សម សក្កិគីមលី និង បទចម្រៀងជាច្រើនបទទៀត។   
  == ឯកសារយោង == 
https://www.facebook.com/reel/866593432893737,

https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&amp;v=727040550267207&amp;rdid=wD9kU8IFvzZazEAA

&lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/reel/1473282236790859&lt;/nowiki&gt; 

(DARA NEWS)

&lt;nowiki&gt;https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&amp;v=1220061249198626&amp;rdid=CQB1QTaEHRPLfMXV&lt;/nowiki&gt;

(Ministry of tourism of Cambodia)&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>myitiayj6sv2wmq5ffvm7dmkqssqm1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ហ្វូណន (ខ្សែភាពយន្ត)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53554</id>
    <revision>
      <id>334590</id>
      <parentid>334491</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>32568</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>334590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26298" sha1="14cwrq88wwuu7hogapwt6vsqhrpkfcx" xml:space="preserve">
{{Infobox film|name=Funan|image=Funan_poster.jpg|alt=|caption=French theatrical release poster|director=Denis Do&lt;ref name=presskit /&gt;|producer={{Plainlist|
* Sébastien Onomo
* David Grumbach
* Annemie Degryse
* Louise Génis Cosserat
* Justin Stewart&lt;ref name=presskit /&gt;
}}|writer={{Plainlist|
* Denis Do
* Magali Pouzol
* Elise Trinh (participation of)&lt;ref name=presskit /&gt;
}}|starring={{Plainlist|
* [[Bérénice Bejo]]
* [[Louis Garrel]]&lt;ref name=&quot;uniFrance&quot; /&gt;
}}|narrator=|music=Thibault Kientz Agyeman&lt;ref name=presskit /&gt;|editing=Laurent Prim&lt;ref name=AlloCiné&gt;{{cite web |title=Casting du film Funan : Réalisateurs, acteurs et équipe technique |url=http://www.allocine.fr/film/fichefilm-227423/casting |publisher=[[AlloCiné]] |accessdate=23 January 2019}}&lt;/ref&gt;|studio={{plainlist|
* Les Films d'ici
* Sébastien Onomo
* [[BAC Films]]&lt;ref name=presskit /&gt;
}}|distributor={{plainlist|
* BAC Films (France)&lt;ref name=uniFrance /&gt;
* Lumière (Belgium)&lt;ref name=uniFrance /&gt;
}}|released={{Film date|2018|06|11|[[Annecy International Animation Film Festival]]|ref1=&lt;ref name=Annecy /&gt;|2019|03|06|France|ref2=&lt;ref name=uniFrance /&gt;|2019|04|24|Belgium|ref3=&lt;ref name=uniFrance /&gt;|df=y}}|runtime=84 minutes&lt;ref name=Annecy /&gt;|country={{Plainlist|
* France
* Luxembourg
* Belgium&lt;ref name=uniFrance /&gt;
}}|language=French&lt;ref name=Annecy /&gt;|budget=|gross=$15,152&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=funan.htm |title=Funan (2019) |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=July 12, 2019}}&lt;/ref&gt;}}

'''''រឿងហ្វូណន''''' គឺជា[[ខ្សែភាពយន្ត]][[គំនូរជីវចល]][[រឿងប្រវត្តិសាស្ត្រ|រឿងបុរាណ]] ឆ្នាំ ២០១៨ &lt;ref name=&quot;Annecy&quot;&gt;{{Cite web |title=Feature Film in Competition 8: ''Funan'' |url=https://www.annecy.org/programme:en/index:rdv-200001500795 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610214537/https://www.annecy.org/programme:en/index:rdv-200001500795 |archive-date=10 June 2020 |access-date=23 January 2019 |publisher=[[Annecy International Animation Film Festival]] |archivedate=10 មិថុនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610214537/https://www.annecy.org/programme:en/index:rdv-200001500795 }}&lt;/ref&gt; ដែលដឹកនាំរឿងដោយ ដេនីស ដូ និងសរសេរដោយ ដូ និង ម៉ាហ្គាលី ពូហ្សូល ដោយមានការចូលរួមពី អេលីស ទ្រីញ ដែលនិយាយអំពីស្ត្រី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ខ្មែរ]] ម្នាក់ដែលកំពុងស្វែងរកកូនប្រុសរបស់នាង ដែលត្រូវបានបំបែកចេញពីនាងក្នុងអំឡុងពេលនៃការជម្លៀងដោយបង្ខំយ៉ាងច្របូកច្របល់នៅដើមដំបូងនៃបដិវត្តន៍[[ខ្មែរក្រហម]] ក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧៥។ &lt;ref name=&quot;presskit&quot;&gt;{{Cite press release|title=''Funan'' press kit|url=https://medias.unifrance.org/medias/150/238/192150/presse/funan-presskit-french.pdf|location=[[Paris]]|date=2018|archive-date=25 February 2019}}&lt;/ref&gt;

កំណែភាសាដើមនៃគំនូរជីរចលភាពយន្តនេះ ដែលការសន្ទនាភាគច្រើនជា [[ភាសាបារាំង]] &lt;ref name=&quot;Annecy&quot;/&gt; សម្តែងដោយសំឡេងរបស់ [[បេរ៉េនីស បេចូ]] និង [[ល្វីស ហ្គារ៉េល]] ។ &lt;ref name=&quot;uniFrance&quot;&gt;{{Cite web |title=''Funan'' (2017) |url=https://en.unifrance.org/movie/43198/funan |access-date=23 January 2019 |publisher=[[uniFrance]]}}&lt;/ref&gt;

== រឿង ==
ជូ រស់នៅ [[ភ្នំពេញ|រដ្ឋធានីភ្នំពេញ]] ជាមួយស្វាមីរបស់គាត់ឈ្មោះ ឃួន កូនប្រុសពៅរបស់ពួកគេឈ្មោះ សុវណ្ណ និងក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេ រួមទាំងបងប្រុសរបស់ ឃួន គឺ ម៉េង ម្តាយ និងជីដូនរបស់ ជូ និងកូនៗផ្សេងទៀតរបស់ពួកគេគឺ ហួត ទូច និង លីលី។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋ ហើយក្រុមគ្រួសារនេះត្រូវ[[ខ្មែរក្រហម|បានជម្លៀសចេញពីទីក្រុងដោយបង្ខំ]] ដោយពួកអង្គការ។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃដំណើរដ៏លំបាកនេះ សុវណ្ណ និងជីដូនរបស់គាត់ត្រូវបានបំបែកចេញពីគ្រួសារ ហើយកងទ័ពខ្មែរក្រហមហាមឃាត់ ជូ មិនឱ្យព្យាយាមស្វែងរកពួកគេ។

ពេលពួកគេទៅដល់ទីក្រុងជិតខាង ពួកគេបានដឹងថា សុខ ដែលជាបងប្អូនជីដូនមួយរបស់ពួកគេ បានក្លាយជាអ្នកអង្គការម្នាក់ ហើយទីក្រុងទាំងមូលត្រូវបានប្រែក្លាយទៅជាសហករណ៍មួយ។ គ្រួសារនេះត្រូវបានដកហូតទ្រព្យសម្បត្តិដែលពួកគេមិនអាចលាក់បាំងបាន ហើយធ្វើការយ៉ាងលំបាកដោយស្ទើរតែគ្មានអាហារ។ ជូ បានសួររកកូនប្រុសរបស់នាង ហើយត្រូវបានធានាថាគាត់នៅក្នុងជំរំការងារផ្សេង ប៉ុន្តែត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យជួបគាត់។ ម៉េង ចង់ចាកចេញ ប៉ុន្តែឃួនទទូចថាពួកគេគ្មានជម្រើសអ្វីក្រៅពីចុះចូលនឹងគេឡើយ។ តាមការទទូចរបស់ជូ ឃួន ព្យាយាមឆ្លងទន្លេដើម្បីរកសុវណ្ណ ប៉ុន្តែត្រូវបានចាប់ខ្លួន និងវាយដំ។ ទូច បានធ្លាក់ខ្លួនឈឺ ហើយក្រុមគ្រួសារបានប្រគល់របស់មានតម្លៃចុងក្រោយរបស់ពួកគេទៅឱ្យស្ត្រីម្នាក់មកពីជំរំ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាបានដេកជាមួយខ្មែរក្រហម ដើម្បីព្យាយាមរកថ្នាំ។ ប៉ុន្តែ ទូច បានស្លាប់មុនពេលនាងអាចត្រឡប់មកវិញ។ ស្ត្រីនោះបានត្រឡប់មកវិញដោយមិនអាចរកថ្នាំបាន ហើយត្រូវបានស្ត្រីដទៃទៀតនៅក្នុងជំរំវាយដំ។ មុនពេលស្លាប់ នាងបានទុកកូនប្រុសរបស់នាងឱ្យជូមើលថែ។ សុខ អាណិតឃួន ហើយអនុញ្ញាតឱ្យគាត់ព្យាយាមរកសុវណ្ណ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលគាត់មកដល់ ក្មេងនោះត្រូវបានផ្លាស់ទីលំនៅម្តងទៀត។

ពេញមួយជីវិត សុវណ្ណរស់នៅជាមួយជីដូនរបស់គាត់ និងក្មេងស្រីម្នាក់ដែលគាត់បានរាប់អាននៅក្នុងជំរំការងាររបស់គាត់។ ការស្លាប់ដ៏គួរឱ្យរន្ធត់បានកើតឡើងនៅជុំវិញគាត់ ហើយក្មេងស្រីនោះបានលះបង់ខ្លួនឯងដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យសុវណ្ណគេចផុតពីការចាប់ខ្លួន ខណៈពេលដែលពួកគេលួចអាហារ។

ដោយមិនអាចទ្រាំទ្របានទៀត ម៉េង បានរត់គេចខ្លួនទៅកាន់ព្រំដែន - ឃួន រត់តាមដើម្បីជូនពរគាត់ឲ្យមានសំណាងល្អ ប៉ុន្តែត្រូវបានឆ្មាំខ្មែរក្រហមចាប់ខ្លួន។ សុខ បានសម្លាប់គាត់ ដោយជួយសង្គ្រោះជីវិតឃួន។ ឃួន និង ជូ បានត្រឡប់មកវិញ ប៉ុន្តែខ្មែរក្រហមដ៏សងសឹកម្នាក់ទៀតបានសម្លាប់សុខ ដើម្បីសងសឹក។ ក្រុមនេះត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរម្តងទៀតនៅលើរថភ្លើង ហើយ ជូ ត្រូវបានបំបែកចេញពីកុមារដែលនាងត្រូវបានគេទុកចិត្តឱ្យមើលថែ។ រថភ្លើងបានឈប់នៅពេលដែលកូនស្រីម្នាក់របស់ខ្មែរក្រហមកំពុងលង់ទឹកនៅក្នុងអណ្តូង ហើយ ឃួន បានជួយជួយសង្គ្រោះនាង ដែលធ្វើឱ្យ ជូ ខឹង។ មិនយូរប៉ុន្មាន បុរស និងស្ត្រីទាំងនោះត្រូវបានបញ្ជូនទៅជំរំដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដោយបន្សល់ទុកតែ ជូ ម្តាយរបស់នាង និង លីលី។ ច្រើនខែកន្លងផុតទៅ។ ស្ត្រីខ្មែរក្រហមដែលចង់លង់ទឹកឈ្មោះ ពឺវ បានព្យាយាមអរគុណដោយលួចយកអាហារទៅឱ្យ ជូ និងក្រុមគ្រួសាររបស់នាង ប៉ុន្តែ ជូ បានបដិសេធទោះបីជាពួកគេអត់ឃ្លានក៏ដោយ ដើម្បីរក្សាសេចក្តីថ្លៃថ្នូររបស់នាង។ ម្តាយរបស់ ជូ បានកត់សម្គាល់ឃើញថា អង្គការម្នាក់ក្នុងចំណោមអង្គការទាំងនោះចូលចិត្ត លីលី ហើយលើកទឹកចិត្តនាងឱ្យប្រើប្រាស់វាដើម្បីទទួលបានអាហារ។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីមានការបញ្ជាក់ថា ឆ្មាំនោះរំលោភនាង លីលី បានចងកសម្លាប់ខ្លួន។ នៅទីបំផុត ហួត បានត្រឡប់មកពីជំរំបុរសវិញ ដោយនិយាយថាគាត់បានបែកពី ឃួន។ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលគាត់ឮអំពីអ្វីដែលបានកើតឡើងចំពោះ លីលី គាត់បានរកឃើញអ្នកយាមដែលបានធ្វើវា ហើយដុតគាត់ទាំងរស់នៅក្នុងខ្ទមដំបូល។ គាត់ត្រូវបានសម្លាប់ រួមជាមួយស្ត្រីចំណាស់ស្លូតត្រង់ម្នាក់ដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ថាជាអ្នកអាណិតអាសូរ។ ម្តាយរបស់ ជូ បានស្លាប់ដោយសារការអត់ឃ្លាន។

ជាច្រើនឆ្នាំកន្លងផុតទៅ ឃួន ដែលស្គមស្គាំងបានរកឃើញ ជូ នៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យមួយ។ គាត់និយាយថាគាត់បានរកឃើញ សុវណ្ណ ហើយនាងក៏បានប្រមូលកម្លាំងចុងក្រោយរបស់នាងដើម្បីបន្តដំណើរទៅមុខទៀត។ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]] បានចាប់ផ្តើម ហើយនៅពេលដែលកងកម្លាំងវៀតណាមឈានចូលដល់ជំរំរបស់ពួកគេ អ្នកទាំងពីរបានបំបែកខ្លួនចុងក្រោយដើម្បីស្វែងរក សុវណ្ណ។ ពួកគេត្រូវបានឃើញដោយ ពឺវ ដែលការពារពួកគេ ដោយអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេរត់គេចខ្លួន។ បន្ទាប់ពីធ្វើដំណើរឆ្ងាយៗ ពួកគេបានរកឃើញក្រុមកុមារដែលហាក់ដូចជាត្រូវបានគេបោះបង់ចោល ហើយក្នុងចំណោមពួកគេគឺ សុវណ្ណ។

ពេល​ជួបជុំ​គ្នា​វិញ គ្រួសារ​នេះ​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ជា​លើក​ចុង​ក្រោយ​ទៅ​កាន់​ព្រំដែន[[ថៃ]] ។ នៅ​តាម​ផ្លូវ ពួកគេ​បាន​ជួប​ប្រទះ​នឹង​ហ្វូង​ទាហាន​ការពារ​ដែល​កំពុង​សម្លាប់​សមាជិក​ខ្មែរក្រហម ខណៈ​ពេល​ដែល​ពួកគេ​ហៀប​នឹង​សម្លាប់​ពៅ។ ជូ បាន​ប្រឈម​មុខ​នឹង​ក្រុម​នោះ ដោយ​ហែក​អាវ​របស់​នាង​ដើម្បី​បង្ហាញ​ថា នាង​បាន​រងទុក្ខ​ដូច​ពួកគេ​ដែរ ហើយ​បាន​ជួយ​សង្គ្រោះ​ពៅ​ដោយ​ជោគជ័យ។ ពួកគេ​លើកទឹកចិត្ត​នាង​ឲ្យ​តាម​ពួកគេ​ទៅ​ប្រទេស​ថៃ ប៉ុន្តែ​នាង​បដិសេធ ព្រោះ​នាង​នៅ​តែ​មាន​គ្រួសារ​នៅ​កម្ពុជា។ គ្រួសារ​នេះ​បាន​ទៅ​ដល់​ព្រំដែន។ ឃួន បាន​ចេញ​ទៅ​ស៊ើបការណ៍​នៅ​ខាង​មុខ។ ពេល​ដែល​ជូ និង​សុវណ្ណ កំពុង​មើល ឃួន ត្រូវ​បាន​ឆ្មាំ​ខ្មែរក្រហម​ប្រទះ​ឃើញ។ គាត់​បាន​រត់​គេច​ខ្លួន​ដោយ​ចេតនា ដោយ​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​គ្រួសារ​របស់​គាត់​លួច​ឆ្លង​កាត់​ព្រំដែន ហើយ​ត្រូវ​បាន​បាញ់។ សុវណ្ណ និង​ជូ ក្នុង​នាម​ជា​សមាជិក​គ្រួសារ​ចុង​ក្រោយ​របស់​ពួកគេ ទីបំផុត​បាន​ដើរ​កាត់​វាលស្រែ​ទៅ​ប្រទេស​ថៃ ដោយ​កាន់​ដៃ​គ្នា។

== ផលិតកម្ម ==
អ្នកដឹកនាំរឿង និងអ្នកនិពន្ធ ដេននីស ដូ កើតនៅ [[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]] ហើយមានដើមកំណើតចម្រុះបារាំង និងខ្មែរ-ចិន។ ខ្សែភាពយន្តនេះផ្អែកលើការស្រាវជ្រាវផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់ និងការចងចាំរបស់ម្តាយរបស់គាត់ ដែលតួឯកសំខាន់គឺ ជូ ជាអ្នកនិពន្ធ។ &lt;ref name=&quot;presskit&quot;/&gt;

== ចេញផ្សាយ ==
[[ឯកសារ:Denis_Do.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|អ្នកដឹកនាំរឿង ដេននីស ដូ នៅ [[មហោស្រពគំនូរជីវចលអន្តរជាតិអាណេស៊ី]] ឆ្នាំ ២០១៩]]
ការចាក់បញ្ចាំងលើកដំបូងលើពិភពលោកនៃខ្សែភាពយន្តនេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី ១១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១៨ នៅឯ [[មហោស្រពគំនូរជីវចលអន្តរជាតិអាណេស៊ី|មហោស្រពភាពយន្តគំនូរជីវចលអន្តរជាតិអាណេស៊ី]] ក្នុងឆ្នាំនោះ ជាកន្លែងដែលវាបានសម្តែងក្នុងការប្រកួតប្រជែងក្នុងប្រភេទភាពយន្ត។ &lt;ref name=&quot;Annecy&quot;/&gt;

វាត្រូវបានចាក់បញ្ចាំងនៅឯពិធីបុណ្យជាច្រើនទៀតពេញមួយឆ្នាំ ២០១៨ រួមទាំងការចាក់បញ្ចាំងលើកដំបូងនៅអូស្ត្រាលីនៅថ្ងៃទី ១៧ ខែតុលា នៅឯ [[មហោស្រពភាពយន្តអាដេឡែត]] &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wong |first=Rachel |date=19 October 2018 |title=Adelaide Film Festival 2018: ''Funan'' |url=https://collageadelaide.wordpress.com/2018/10/19/adelaide-film-festival-2018-funan |access-date=23 January 2019 |website=Collage |quote=When: 17 and 21 October 2018}}&lt;/ref&gt; និងការបញ្ចាំងលើកដំបូងនៅអាមេរិកខាងជើងនៅថ្ងៃទី ២០ ខែតុលា ក្នុងការប្រកួតប្រជែងនៅឯមហោស្រពភាពយន្តគំនូរជីរចល។ &lt;ref name=&quot;AIF&quot;&gt;{{Cite web |title=Animation Is Film Festival – October 19th–21st, 2018 |url=https://animationisfilm.com/ |access-date=23 January 2019 |publisher=Animation Is Film Festival}}&lt;/ref&gt;

វាត្រូវបានចេញផ្សាយទូទាំងប្រទេសនៅក្នុងរោងកុននៅថ្ងៃទី ៦ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០១៩ នៅប្រទេសបារាំងដោយ Bac Films និងនៅថ្ងៃទី ២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០១៩ នៅប្រទេសបែលហ្ស៊ិកដោយ Lumière។ &lt;ref name=&quot;uniFrance&quot;/&gt;

នៅក្នុងតំបន់ដែលនិយាយភាសាអង់គ្លេស វាត្រូវបាន [[ការចេញផ្សាយមានកំណត់|ចេញផ្សាយមានកំណត់]] ចាប់ពីថ្ងៃទី ៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១៩ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ចែកចាយដោយ GKIDS ជាភាសាបារាំងដើម ជាមួយនឹងចំណងជើងរងជាភាសាអង់គ្លេសតែប៉ុណ្ណោះ។ &lt;ref name=&quot;Billington&quot;&gt;{{Cite web |last=Billington |first=Alex |date=8 May 2019 |title=Khmer Rouge Terrorizes Cambodia in Full Trailer for Animated ''Funan'' |url=https://www.firstshowing.net/2019/khmer-rouge-terrorizes-cambodia-in-full-trailer-for-animated-funan |access-date=21 May 2019 |website=FirstShowing.net |publisher=First Showing |quote=GKids will release Do's ''Funan'' in select theaters starting on June 7th in the summer.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019 |title=Coming soon to theaters |url=https://www.funanmovie.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113061058/https://www.funanmovie.com/ |archive-date=13 November 2020 |access-date=21 May 2019 |website=Funan |publisher=[[GKIDS]] |archivedate=13 វិច្ឆិកា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201113061058/https://www.funanmovie.com/ }}&lt;/ref&gt;

== ពិធីទទួលភ្ញៀវ ==
នៅលើគេហទំព័រប្រមូលការវាយតម្លៃ [[Rotten Tomatoes]] ការវាយតម្លៃរបស់អ្នករិះគន់ចំនួន ២៨ គឺវិជ្ជមាន ៩៣% ដោយមានចំណាត់ថ្នាក់ជាមធ្យម ៧.៤/១០។ [[Metacritic]] ដែលប្រើមធ្យមភាគដែលមានទម្ងន់ បានផ្តល់ពិន្ទុដល់ខ្សែភាពយន្តនេះចំនួន ៧៩ លើ ១០០ ដោយផ្អែកលើអ្នករិះគន់ចំនួន ៩ នាក់ ដែលបង្ហាញពីការវាយតម្លៃ &quot;ជាទូទៅអំណោយផល&quot;។&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Funan Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/funan/ |access-date=2025-12-16 |website=www.metacritic.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ការសរសើរ ===
''ហ្វូណន'' ត្រូវបានទទួលស្វាគមន៍យ៉ាងល្អពីគណៈវិនិច្ឆ័យ និងទស្សនិកជននៅឯពិធីបុណ្យនានា ដោយឈ្នះពានរង្វាន់ជាច្រើន។

វាបានឈ្នះពានរង្វាន់ Cristal for a Feature Film (រង្វាន់កំពូលរបស់គណៈវិនិច្ឆ័យសម្រាប់ប្រភេទនេះ) នៅឯពិធីបុណ្យអាណេស៊ី &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Hopewell|first=John|last2=Lang|first2=Jamie|date=16 June 2018|title=Annecy: 'Funan,' 'Bloeistraat 11,' 'Dam Keeper' Triumph at Buoyant Festival|work=Variety|url=https://variety.com/2018/film/festivals/annecy-funan-bloeistraat-11-dam-keeper-1202848940/|access-date=4 April 2021}}&lt;/ref&gt; ទាំងពានរង្វាន់ Grand Prize របស់គណៈវិនិច្ឆ័យ និងពានរង្វាន់ Audience Award នៅឯពិធីបុណ្យ Animation Is Film Festival &lt;ref name=&quot;AIF&quot;/&gt; និងពានរង្វាន់លេខពីរ (នៅពីក្រោយ ''This Magnificent Cake!'' ដែលឈ្នះពានរង្វាន់ BIAF Grand Prize) ក្នុងប្រភេទភាពយន្តនៃពិធីបុណ្យគំនូរជីវចលអន្តរជាតិ Bucheon លើកទី២០។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=BIAF2018 Announced the winners of International Competition |url=https://www.biaf.or.kr:47436/2018/en/community/index.php?formtype=view&amp;bbs_data=aWR4PTIwNTUmc3RhcnRQYWdlPTAmbGlzdE5vPTM2JnRhYmxlPXdzX2Jic19kYXRhJmNvZGU9bm90aWNlZW4mc2VhcmNoX2l0ZW09JnNlYXJjaF9vcmRlcj0 |access-date=23 January 2019 |publisher=Bucheon International Animation Festival}}&lt;/ref&gt;

វាបានទទួលការតែងតាំងចំនួនបួនសម្រាប់ [[ពានរង្វាន់អេមមីលី]] លើកទី ២ ដែលបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃទី ៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៨ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Amidi |first=Amid |author-link=Amid Amidi |date=13 November 2018 |title=Here Are The Nominees For The 2018 European Animation Awards |url=https://www.cartoonbrew.com/awards/here-are-the-nominees-for-the-2018-european-animation-awards-166529.html |access-date=23 January 2019 |website=[[Cartoon Brew]]}}&lt;/ref&gt; ដែលក្នុងនោះការសរសេរល្អបំផុតក្នុងខ្សែភាពយន្តត្រូវបានឈ្នះដោយ ដេននីស ដូ និង ម៉ាហ្គាលី ពូហ្សូល សម្រាប់ការងាររបស់ពួកគេលើខ្សែភាពយន្តនេះ និងការរចនាសំឡេងល្អបំផុតក្នុងខ្សែភាពយន្តដោយ Nicolas Leroy, Michel Schillings និង Nicolas Tran Trong សម្រាប់របស់ពួកគេ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Amidi |first=Amid |author-link=Amid Amidi |date=8 December 2018 |title=''Prince Ivandoe'', And ''The Breadwinner'' Dominate European Animation Awards; Full Winners List |url=https://www.cartoonbrew.com/awards/prince-ivandoe-and-the-breadwinner-dominate-european-animation-awards-full-winners-list-167659.html |access-date=23 January 2019 |website=[[Cartoon Brew]]}}&lt;/ref&gt;

== ឯកសារយោង ==

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>14cwrq88wwuu7hogapwt6vsqhrpkfcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ឡរ៉ែនស៍ វ័ង</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53560</id>
    <revision>
      <id>334574</id>
      <parentid>334566</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T13:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asa MILAI</username>
        <id>50298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>334574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18644" sha1="95b7arzsdg6dlt1yf29zu1jli1lyax5" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix    = [[ឯកកិត្តិយស]]
| name                = ឡរ៉ែនស៍ វ័ង
| native_name         = {{nobold|{{lang|zh-hans|黄循财}}}}
| native_name_lang    = zh-sg
| image               = File:Prime Minister of Singapore Lawrence Wong 250530-D-PM193-4275 (2025).jpg
| office1             = នាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី
| order1              = ទី៤
| president1          = {{nowrap|[[តារម័ណ ស្ហានមុករត្នណាម]]}}
| deputy1             = [[កាន គីមយ៉ុង]]
| termstart1          = ១៥ ឧសភា ២០២៤
| termend1            = 
| predecessor1        = [[លី ស៊ានឡុង]]
| office2             = [[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (សិង្ហបុរី) | រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]]
| primeminister2      = លី ស៊ានឡុង &lt;br /&gt; ''ខ្លួនឯង'
| termstart2          = ១៥ ឧសភា ២០២១
| termend2            = 
| predecessor2        = [[ហេង ស្វីគាត]]
| term_end6           = ៤ ធ្នូ ២០២៤
| termend             = ១៣ មិថុនា ២០២២
| birth_name          = ឡរ៉ែនស៍ វ័ង ស្យ័ន ត្សៃ
| birth_date          = {{birth date and age|1972|12|18|df=y}}
| birth_place         = សិង្ហបុរី
| spouse              = លូ ហ្សេ លូអ៊ី{{efn|Second wife; the name of his first wife is not publicly known.}}
| party               = [[គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន]]
| education           = {{ubl|
*[[សាកលវិទ្យាល័យវីស្កុនស៊ិន–ម៉ាឌីសុន]] ([[បរិញ្ញាបត្រវិទ្យាសាស្ត្រ]])
*[[សាកលវិទ្យាល័យមីឈីហ្គែន]] ([[អនុបណ្ឌិតសិល្បៈ]])
*[[សាកលវិទ្យាល័យហាវ៉ាដ]] ([[អនុបណ្ឌិតរដ្ឋបាលសាធារណៈ]])}}
| signature           = Lawrence Wong signature.svg
| caption             = លោកក្នុងឆ្នាំ២០២៥
| profession          = អ្នកសេដ្ឋកិច្ច
| occupation          = {{hlist|មន្ត្រីរាជការស៊ីវិល|អ្នកនយោបាយ}}
}}

'''ឡរ៉ែនស៍ វ័ង''' '''ស្យ័ន ត្សៃ''' {{Efn|{{lang-zh|s=黄循财|t=黃循財|p=Huáng Xúncái}}. In this [[Chinese name]], the [[Chinese surname|family name]] is [[Huang (surname)|Wong]]. In accordance with custom, the Western-style name is Lawrence Wong and the Chinese-style name is Wong Shyun Tsai.}} (កើតថ្ងៃទី ១៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៧២) គឺជាអ្នកនយោបាយសិង្ហបុរីម្នាក់ ដែលបានបម្រើការជា [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសិង្ហបុរី|នាយករដ្ឋមន្ត្រីទីបួននៃសិង្ហបុរី]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២៤ និងជា[[រដ្ឋមន្រ្តីហិរញ្ញវត្ថុ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២១។ ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃ[[គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន]] (PAP) ដែលកំពុងកាន់អំណាច លោកធ្លាប់ជា [[សភាសិង្ហបុរី#សមាជិកសភា|សមាជិកសភា]] (MP) សម្រាប់តំបន់លីមបាំង នៃ [[មណ្ឌលបោះឆ្នោតតំណាងក្រុម ម៉ាស៊ីល្លីង–យូ ទី]] (GRC) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៥។ ពីមុនលោកធ្លាប់តំណាងឱ្យតំបន់ប៊ុនឡេយ  នៃ[[តំបន់មណ្ឌលតំណាងក្រុមឆ្នេរខាងលិច]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១១ និង ២០១៥។

មុនពេលចូលប្រឡូកក្នុងឆាកនយោបាយ លោក ធ្លាប់បានធ្វើការនៅ [[ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្ម (សិង្ហបុរី)|ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្ម]] (MTI) [[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (សិង្ហបុរី)|ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] (MOF) និង [[ក្រសួងសុខាភិបាលសិង្ហបុរី|ក្រសួងសុខាភិបាល]] (MOH)។ លោកគឺជា [[លេខាធិការឯកជន|លេខាធិការឯកជនសំខាន់]] របស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[លី ស៊ានឡុង]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០០៥ និង ២០០៨។ លោកក៏បានបម្រើការជា[[នាយកប្រតិបត្តិ]] (CEO) នៃ[[អាជ្ញាធរទីផ្សារថាមពល]] (EMA) ចន្លោះឆ្នាំ ២០០៩ និង ២០១១។ &lt;ref name=&quot;Parliament Profile&quot;&gt;{{Cite web |title=MP &amp;#124; Parliament of Singapore |url=https://www.parliament.gov.sg/mps/list-of-current-mps/mp/details/lawrence-wong |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717003318/https://www.parliament.gov.sg/mps/list-of-current-mps/mp/details/lawrence-wong |archive-date=17 July 2020 |access-date=17 July 2020}}&lt;/ref&gt; លោកបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងឆាកនយោបាយក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរីឆ្នាំ ២០១១|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០១១]] ជាកន្លែងដែលលោកបានប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងគណបក្សមណ្ឌលតំណាងឆ្នេរសមុទ្រខាងលិច ជាផ្នែកមួយនៃក្រុម គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ដែលមានសមាជិកប្រាំនាក់ ហើយបានឈ្នះ។ ក្រោយមក លោកបានប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងគណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ម៉ាស៊ីល្លីង–យូ ទី ក្នុងអំឡុងពេល[[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរីឆ្នាំ ២០១៥|បោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០១៥]] ហើយនៅតែរក្សាបានអាសនៈសភារបស់លោកក្នុង [[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរី ឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០២០]] ។ មុនពេលត្រូវបានតែងតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ លោកបានបម្រើការជា [[ក្រសួងវប្បធម៌ សហគមន៍ និងយុវជន|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវប្បធម៌ សហគមន៍ និងយុវជន]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១២ និង ២០១៥ [[ក្រសួងទំនាក់ទំនង និងព័ត៌មាន (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងទំនាក់ទំនង និងព័ត៌មាន]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១៤ និង ២០១៥ [[ក្រសួងអភិវឌ្ឍន៍ជាតិ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអភិវឌ្ឍន៍ជាតិ]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១៥ និង ២០២០ &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Au-Yong|first=Rachel|date=29 September 2015|title=Lawrence Wong to lead National Development|language=en|work=The Straits Times|url=http://www.straitstimes.com/singapore/housing/lawrence-wong-to-lead-national-development|url-status=live|access-date=16 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816152707/http://www.straitstimes.com/singapore/housing/lawrence-wong-to-lead-national-development|archive-date=16 August 2017}}&lt;/ref&gt; [[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១៦ និង ២០២១ និង [[ក្រសួងអប់រំ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអប់រំ]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០២០ និង ២០២១។

លោក គឺជាសហប្រធាននៃគណៈកម្មាធិការពហុក្រសួងដែលបង្កើតឡើងដោយរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២០ ដើម្បីគ្រប់គ្រង [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ នៅប្រទេសសិង្ហបុរី|ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩]] ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=7 ministries get new ministers in major Cabinet reshuffle |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/trust-singaporeans-government-covid-19-resilience-mtf-3265391 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516175128/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/cabinet-reshuffle-lawrence-wong-chan-chun-sing-ong-ye-kung-14678730 |archive-date=16 May 2021 |access-date=23 April 2021 |website=CNA |language=en}}&lt;/ref&gt; ក្នុងនាមជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ លោកបានត្រួតពិនិត្យការកើនឡើងបន្តិចម្តងៗនៃ [[ពន្ធលើទំនិញ និងសេវាកម្ម (សិង្ហបុរី)|ពន្ធលើទំនិញ និងសេវាកម្ម]] (GST) ដែល [[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីទីប្រាំរបស់លោក លី សៀនឡុង|រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកលី]] បានតស៊ូមតិឲ្យ - ៨% ក្នុងឆ្នាំ២០២៣ និង ៩% ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ កើនឡើងពី ៧% ដែលត្រូវបានកំណត់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២២ លោកត្រូវបានជ្រើសរើសជាមេដឹកនាំក្រុមជំនាន់ទី៤ របស់ គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ដោយដាក់លោកឱ្យក្លាយជាអ្នកស្នងតំណែងជាក់ស្តែងរបស់លោក។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Finance Minister Lawrence Wong endorsed as leader of 4G team: PM Lee |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/lawrence-wong-prime-minister-4g-leader-lee-hsien-loong-announcement-2626176 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414112915/https://www.channelnewsasia.com/singapore/lawrence-wong-prime-minister-4g-leader-lee-hsien-loong-announcement-2626176 |archive-date=14 April 2022 |access-date=14 April 2022 |website=CNA |language=en}}&lt;/ref&gt; លោកបានចូលកាន់តំណែងជា [[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី]] នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ ដោយបម្រើការរួមជាមួយ [[ហេង ស្វីគាត]] ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 June 2022 |title=Changes to Cabinet and Other Appointments (June 2022) |url=https://www.pmo.gov.sg/Newsroom/Changes-to-Cabinet-and-Other-Appointments-June-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606114544/https://www.pmo.gov.sg/Newsroom/Changes-to-Cabinet-and-Other-Appointments-June-2022 |archive-date=6 June 2022 |access-date=6 June 2022 |website=Prime Minister's Office Singapore |language=en}}&lt;/ref&gt; នៅថ្ងៃទី២៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២២ លោក ត្រូវបានតែងតាំងជាអនុប្រធានអគ្គលេខាធិការគណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ដែលទើបបង្កើតថ្មី។ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=26 November 2022|title=Lawrence Wong elected PAP deputy secretary-general in newly created role|language=en|work=Channel NewsAsia|url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/lawrence-wong-pap-deputy-secretary-general-new-role-3102626|url-status=live|access-date=27 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126232405/https://www.channelnewsasia.com/singapore/lawrence-wong-pap-deputy-secretary-general-new-role-3102626|archive-date=26 November 2022}}&lt;/ref&gt;

លោក ពីមុនធ្លាប់ជាប្រធាន [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុសិង្ហបុរី]] (MAS) ពីឆ្នាំ ២០២៣ ដល់ ២០២៤ ក៏ដូចជាជាអនុប្រធានរវាងឆ្នាំ ២០២១ និង ២០២៣។ លោកបានចូលកាន់តំណែងជាប្រធានគណៈកម្មាធិការយុទ្ធសាស្ត្រវិនិយោគរបស់ [[សាជីវកម្មវិនិយោគរបស់រដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរី]] ចាប់ពីថ្ងៃទី ៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ ខណៈពេលដែលលោកបានចូលកាន់តំណែងជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាប្រឹក្សាយោបល់អន្តរជាតិ (IAC) នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]] (EDB) ចាប់ពីថ្ងៃទី ៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ រហូតដល់ការប្រគល់តំណែងរបស់លោកទៅឱ្យលោក[[កាន់ គីមយ៉ុង]] នៅថ្ងៃទី ១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២៤។ &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=EDB appoints new Chairman to its International Advisory Council (IAC) |url=https://www.edb.gov.sg/en/about-edb/media-releases-publications/edb-appoints-new-chairman-to-its-international-advisory-council-iac.html |access-date=1 August 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Pei|first=Mia|date=12 June 2024|title=Gan Kim Yong takes over as EDB's International Advisory Council chairman|language=en|work=The Straits Times|url=https://www.straitstimes.com/business/economy/gan-kim-yong-to-chair-edb-s-international-advisory-council|access-date=1 August 2024|issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; លោក ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាអនុប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាលរបស់សាជីវកម្មវិនិយោគរដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរី នៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៣។ នៅថ្ងៃទី ១៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៤ លោក បានស្បថចូលកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី ដោយក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដំបូងដែលកើតបន្ទាប់ពី [[កិច្ចព្រមព្រៀងឯករាជ្យសិង្ហបុរីឆ្នាំ១៩៦៥|ការបង្កើតប្រទេសសិង្ហបុរីសម័យទំនើប]] ។ នៅថ្ងៃទី ៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២៤ លោកត្រូវបានជ្រើសរើសជាអគ្គលេខាធិការនៃគណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន។  លោកបានដឹកនាំគណបក្ស គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ឱ្យទទួលបានជ័យជម្នះជាមួយនឹងចំណែកសំឡេងឆ្នោតកើនឡើងនៅក្នុង [[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរីឆ្នាំ ២០២៥|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០២៥]] ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក គឺជា [[បញ្ជីប្រាក់ខែរបស់ប្រមុខរដ្ឋ និងរដ្ឋាភិបាល|ប្រមុខរដ្ឋាភិបាលដែលមានប្រាក់ខែខ្ពស់បំផុត]] នៅលើពិភពលោក។ &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Buchholz|first=Katharina|title=What Are World Leaders from Singapore, Switzerland and the U.S. Getting Paid?|language=en|work=Forbes|url=https://www.forbes.com/sites/katharinabuchholz/2024/09/03/what-are-world-leaders-getting-paid/|access-date=2026-02-25|archive-url=http://web.archive.org/web/20251017115120/https://www.forbes.com/sites/katharinabuchholz/2024/09/03/what-are-world-leaders-getting-paid/|archive-date=2025-10-17}}&lt;/ref&gt;

== ឯកសារយោង ==

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]]</text>
      <sha1>95b7arzsdg6dlt1yf29zu1jli1lyax5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>334591</id>
      <parentid>334574</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T16:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>32568</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>334591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18661" sha1="rn0xp0uf883jggwl7igkxt4nu6ml8o5" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix    = [[ឯកកិត្តិយស]]
| name                = ឡរ៉ែនស៍ វ័ង
| native_name         = {{nobold|{{lang|zh-hans|黄循财}}}}
| native_name_lang    = zh-sg
| image               = File:Prime Minister of Singapore Lawrence Wong 250530-D-PM193-4275 (2025).jpg
| office1             = នាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី
| order1              = ទី៤
| president1          = {{nowrap|[[តារម័ណ ស្ហានមុករត្នណាម]]}}
| deputy1             = [[កាន គីមយ៉ុង]]
| termstart1          = ១៥ ឧសភា ២០២៤
| termend1            = 
| predecessor1        = [[លី ស៊ានឡុង]]
| office2             = [[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (សិង្ហបុរី) | រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]]
| primeminister2      = លី ស៊ានឡុង &lt;br /&gt; ''ខ្លួនឯង'
| termstart2          = ១៥ ឧសភា ២០២១
| termend2            = 
| predecessor2        = [[ហេង ស្វីគាត]]
| term_end6           = ៤ ធ្នូ ២០២៤
| termend             = ១៣ មិថុនា ២០២២
| birth_name          = ឡរ៉ែនស៍ វ័ង ស្យ័ន ត្សៃ
| birth_date          = {{birth date and age|1972|12|18|df=y}}
| birth_place         = សិង្ហបុរី
| spouse              = លូ ហ្សេ លូអ៊ី{{efn|Second wife; the name of his first wife is not publicly known.}}
| party               = [[គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន]]
| education           = {{ubl|
*[[សាកលវិទ្យាល័យវីស្កុនស៊ិន–ម៉ាឌីសុន]] ([[បរិញ្ញាបត្រវិទ្យាសាស្ត្រ]])
*[[សាកលវិទ្យាល័យមីឈីហ្គែន]] ([[អនុបណ្ឌិតសិល្បៈ]])
*[[សាកលវិទ្យាល័យហាវ៉ាដ]] ([[អនុបណ្ឌិតរដ្ឋបាលសាធារណៈ]])}}
| signature           = Lawrence Wong signature.svg
| caption             = លោកក្នុងឆ្នាំ២០២៥
| profession          = អ្នកសេដ្ឋកិច្ច
| occupation          = {{hlist|មន្ត្រីរាជការស៊ីវិល|អ្នកនយោបាយ}}
}}

'''ឡរ៉ែនស៍ វ័ង''' '''ស្យ័ន ត្សៃ''' {{Efn|{{lang-zh|s=黄循财|t=黃循財|p=Huáng Xúncái}}. In this [[Chinese name]], the [[Chinese surname|family name]] is [[Huang (surname)|Wong]]. In accordance with custom, the Western-style name is Lawrence Wong and the Chinese-style name is Wong Shyun Tsai.}} (កើតថ្ងៃទី ១៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៧២) គឺជាអ្នកនយោបាយសិង្ហបុរីម្នាក់ ដែលបានបម្រើការជា [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសិង្ហបុរី|នាយករដ្ឋមន្ត្រីទីបួននៃសិង្ហបុរី]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២៤ និងជា[[រដ្ឋមន្រ្តីហិរញ្ញវត្ថុ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២១។ ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃ[[គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន]] (PAP) ដែលកំពុងកាន់អំណាច លោកធ្លាប់ជា [[សភាសិង្ហបុរី#សមាជិកសភា|សមាជិកសភា]] (MP) សម្រាប់តំបន់លីមបាំង នៃ [[មណ្ឌលបោះឆ្នោតតំណាងក្រុម ម៉ាស៊ីល្លីង–យូ ទី]] (GRC) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៥។ ពីមុនលោកធ្លាប់តំណាងឱ្យតំបន់ប៊ុនឡេយ  នៃ[[តំបន់មណ្ឌលតំណាងក្រុមឆ្នេរខាងលិច]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១១ និង ២០១៥។

មុនពេលចូលប្រឡូកក្នុងឆាកនយោបាយ លោក ធ្លាប់បានធ្វើការនៅ [[ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្ម (សិង្ហបុរី)|ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្ម]] (MTI) [[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (សិង្ហបុរី)|ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] (MOF) និង [[ក្រសួងសុខាភិបាលសិង្ហបុរី|ក្រសួងសុខាភិបាល]] (MOH)។ លោកគឺជា [[លេខាធិការឯកជន|លេខាធិការឯកជនសំខាន់]] របស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[លី ស៊ានឡុង]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០០៥ និង ២០០៨។ លោកក៏បានបម្រើការជា[[នាយកប្រតិបត្តិ]] (CEO) នៃ[[អាជ្ញាធរទីផ្សារថាមពល]] (EMA) ចន្លោះឆ្នាំ ២០០៩ និង ២០១១។ &lt;ref name=&quot;Parliament Profile&quot;&gt;{{Cite web |title=MP &amp;#124; Parliament of Singapore |url=https://www.parliament.gov.sg/mps/list-of-current-mps/mp/details/lawrence-wong |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717003318/https://www.parliament.gov.sg/mps/list-of-current-mps/mp/details/lawrence-wong |archive-date=17 July 2020 |access-date=17 July 2020}}&lt;/ref&gt; លោកបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងឆាកនយោបាយក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរីឆ្នាំ ២០១១|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០១១]] ជាកន្លែងដែលលោកបានប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងគណបក្សមណ្ឌលតំណាងឆ្នេរសមុទ្រខាងលិច ជាផ្នែកមួយនៃក្រុម គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ដែលមានសមាជិកប្រាំនាក់ ហើយបានឈ្នះ។ ក្រោយមក លោកបានប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងគណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ម៉ាស៊ីល្លីង–យូ ទី ក្នុងអំឡុងពេល[[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរីឆ្នាំ ២០១៥|បោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០១៥]] ហើយនៅតែរក្សាបានអាសនៈសភារបស់លោកក្នុង [[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរី ឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០២០]] ។ មុនពេលត្រូវបានតែងតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ លោកបានបម្រើការជា [[ក្រសួងវប្បធម៌ សហគមន៍ និងយុវជន|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវប្បធម៌ សហគមន៍ និងយុវជន]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១២ និង ២០១៥ [[ក្រសួងទំនាក់ទំនង និងព័ត៌មាន (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងទំនាក់ទំនង និងព័ត៌មាន]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១៤ និង ២០១៥ [[ក្រសួងអភិវឌ្ឍន៍ជាតិ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអភិវឌ្ឍន៍ជាតិ]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១៥ និង ២០២០ &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Au-Yong|first=Rachel|date=29 September 2015|title=Lawrence Wong to lead National Development|language=en|work=The Straits Times|url=http://www.straitstimes.com/singapore/housing/lawrence-wong-to-lead-national-development|url-status=live|access-date=16 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816152707/http://www.straitstimes.com/singapore/housing/lawrence-wong-to-lead-national-development|archive-date=16 August 2017}}&lt;/ref&gt; [[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១៦ និង ២០២១ និង [[ក្រសួងអប់រំ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអប់រំ]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០២០ និង ២០២១។

លោក គឺជាសហប្រធាននៃគណៈកម្មាធិការពហុក្រសួងដែលបង្កើតឡើងដោយរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២០ ដើម្បីគ្រប់គ្រង [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ នៅប្រទេសសិង្ហបុរី|ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩]] ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=7 ministries get new ministers in major Cabinet reshuffle |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/trust-singaporeans-government-covid-19-resilience-mtf-3265391 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516175128/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/cabinet-reshuffle-lawrence-wong-chan-chun-sing-ong-ye-kung-14678730 |archive-date=16 May 2021 |access-date=23 April 2021 |website=CNA |language=en}}&lt;/ref&gt; ក្នុងនាមជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ លោកបានត្រួតពិនិត្យការកើនឡើងបន្តិចម្តងៗនៃ [[ពន្ធលើទំនិញ និងសេវាកម្ម (សិង្ហបុរី)|ពន្ធលើទំនិញ និងសេវាកម្ម]] (GST) ដែល [[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីទីប្រាំរបស់លោក លី សៀនឡុង|រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកលី]] បានតស៊ូមតិឲ្យ - ៨% ក្នុងឆ្នាំ២០២៣ និង ៩% ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ កើនឡើងពី ៧% ដែលត្រូវបានកំណត់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២២ លោកត្រូវបានជ្រើសរើសជាមេដឹកនាំក្រុមជំនាន់ទី៤ របស់ គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ដោយដាក់លោកឱ្យក្លាយជាអ្នកស្នងតំណែងជាក់ស្តែងរបស់លោក។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Finance Minister Lawrence Wong endorsed as leader of 4G team: PM Lee |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/lawrence-wong-prime-minister-4g-leader-lee-hsien-loong-announcement-2626176 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414112915/https://www.channelnewsasia.com/singapore/lawrence-wong-prime-minister-4g-leader-lee-hsien-loong-announcement-2626176 |archive-date=14 April 2022 |access-date=14 April 2022 |website=CNA |language=en}}&lt;/ref&gt; លោកបានចូលកាន់តំណែងជា [[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី]] នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ ដោយបម្រើការរួមជាមួយ [[ហេង ស្វីគាត]] ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 June 2022 |title=Changes to Cabinet and Other Appointments (June 2022) |url=https://www.pmo.gov.sg/Newsroom/Changes-to-Cabinet-and-Other-Appointments-June-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606114544/https://www.pmo.gov.sg/Newsroom/Changes-to-Cabinet-and-Other-Appointments-June-2022 |archive-date=6 June 2022 |access-date=6 June 2022 |website=Prime Minister's Office Singapore |language=en}}&lt;/ref&gt; នៅថ្ងៃទី២៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២២ លោក ត្រូវបានតែងតាំងជាអនុប្រធានអគ្គលេខាធិការគណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ដែលទើបបង្កើតថ្មី។ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=26 November 2022|title=Lawrence Wong elected PAP deputy secretary-general in newly created role|language=en|work=Channel NewsAsia|url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/lawrence-wong-pap-deputy-secretary-general-new-role-3102626|url-status=live|access-date=27 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126232405/https://www.channelnewsasia.com/singapore/lawrence-wong-pap-deputy-secretary-general-new-role-3102626|archive-date=26 November 2022}}&lt;/ref&gt;

លោក ពីមុនធ្លាប់ជាប្រធាន [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុសិង្ហបុរី]] (MAS) ពីឆ្នាំ ២០២៣ ដល់ ២០២៤ ក៏ដូចជាជាអនុប្រធានរវាងឆ្នាំ ២០២១ និង ២០២៣។ លោកបានចូលកាន់តំណែងជាប្រធានគណៈកម្មាធិការយុទ្ធសាស្ត្រវិនិយោគរបស់ [[សាជីវកម្មវិនិយោគរបស់រដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរី]] ចាប់ពីថ្ងៃទី ៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ ខណៈពេលដែលលោកបានចូលកាន់តំណែងជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាប្រឹក្សាយោបល់អន្តរជាតិ (IAC) នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]] (EDB) ចាប់ពីថ្ងៃទី ៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ រហូតដល់ការប្រគល់តំណែងរបស់លោកទៅឱ្យលោក[[កាន់ គីមយ៉ុង]] នៅថ្ងៃទី ១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២៤។ &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=EDB appoints new Chairman to its International Advisory Council (IAC) |url=https://www.edb.gov.sg/en/about-edb/media-releases-publications/edb-appoints-new-chairman-to-its-international-advisory-council-iac.html |access-date=1 August 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Pei|first=Mia|date=12 June 2024|title=Gan Kim Yong takes over as EDB's International Advisory Council chairman|language=en|work=The Straits Times|url=https://www.straitstimes.com/business/economy/gan-kim-yong-to-chair-edb-s-international-advisory-council|access-date=1 August 2024|issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; លោក ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាអនុប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាលរបស់សាជីវកម្មវិនិយោគរដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរី នៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៣។ នៅថ្ងៃទី ១៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៤ លោក បានស្បថចូលកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី ដោយក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដំបូងដែលកើតបន្ទាប់ពី [[កិច្ចព្រមព្រៀងឯករាជ្យសិង្ហបុរីឆ្នាំ១៩៦៥|ការបង្កើតប្រទេសសិង្ហបុរីសម័យទំនើប]] ។ នៅថ្ងៃទី ៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២៤ លោកត្រូវបានជ្រើសរើសជាអគ្គលេខាធិការនៃគណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន។  លោកបានដឹកនាំគណបក្ស គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន ឱ្យទទួលបានជ័យជម្នះជាមួយនឹងចំណែកសំឡេងឆ្នោតកើនឡើងនៅក្នុង [[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរីឆ្នាំ ២០២៥|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០២៥]] ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក គឺជា [[បញ្ជីប្រាក់ខែរបស់ប្រមុខរដ្ឋ និងរដ្ឋាភិបាល|ប្រមុខរដ្ឋាភិបាលដែលមានប្រាក់ខែខ្ពស់បំផុត]] នៅលើពិភពលោក។ &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Buchholz|first=Katharina|title=What Are World Leaders from Singapore, Switzerland and the U.S. Getting Paid?|language=en|work=Forbes|url=https://www.forbes.com/sites/katharinabuchholz/2024/09/03/what-are-world-leaders-getting-paid/|access-date=2026-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251017115120/https://www.forbes.com/sites/katharinabuchholz/2024/09/03/what-are-world-leaders-getting-paid/|archive-date=2025-10-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ឯកសារយោង ==

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]]</text>
      <sha1>rn0xp0uf883jggwl7igkxt4nu6ml8o5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>តំបន់កណ្តាល (សិង្ហបុរី)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53561</id>
    <revision>
      <id>334576</id>
      <timestamp>2026-04-22T13:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asa MILAI</username>
        <id>50298</id>
      </contributor>
      <comment>បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1345957040|Central Region, Singapore]]&quot;</comment>
      <origin>334576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7787" sha1="62eeu0ldcpwa52iavb1wevgea6k9lzf" xml:space="preserve">{{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន
| name                     = Central Region
| settlement_type          = [[Regions of Singapore|Region]]
| translit_lang1           = Other
| translit_lang1_type1     = [[Malay language|Malay]]
| translit_lang1_info1     = ''Wilayah Tengah (Singapura)''
| translit_lang1_type2     = [[Standard Chinese|Chinese]]
| translit_lang1_info2     = 中央区域 (新加坡)
| image_skyline            = {{Multiple image
  | perrow = 2/2/2
  | border = infobox
  | total_width = 280 
  | caption_align = center
| image1 = Holland Village 13-05-2024(52).jpg
| caption1 = [[Holland Village, Singapore|Holland Village]]
| image2 = Aerial perspective of Sentosa Island.jpg
| caption2 = [[Sentosa]]
| image3 = Fusionopolis, One-North, Singapore (3321960431).jpg
| caption3 = [[Fusionopolis]]
| image4 = A walk in Haw Par Villa Singapore (2025) - img 15.jpg
| caption4 = [[Haw Par Villa]]
| image5 = Looking north up Kallang River at Bishan-Ang Mo Kio Park.jpg
| caption5 = [[Bishan–Ang Mo Kio Park]]
| image6 = Toa Payoh 14-05-2024(27).jpg
| caption6 = [[Toa Payoh]] Town Centre
}}
| image_map                = Central Region locator map with label.png
| map_caption              = Planning areas in the Central Region (excluding those in the [[Central Area, Singapore|Central Area]], which is depicted as if it were a single PA)
| coordinates              = {{Coord|1|18|2|N|103|49|18|E|type:adm1st_tegion:SG-01|display=inline,title}}
| subdivision_type         = [[List of sovereign states|Country]]
| subdivision_name         = {{Flag|Singapore}}
| subdivision_type2        = Planning Areas
| subdivision_name2        = {{Collapsible list
 | title = 22
 | bullets = true
 | 1 = [[Bishan, Singapore|Bishan]]
 | 2 = [[Bukit Merah]]
 | 3 = [[Bukit Timah]]
 | 4 = [[Downtown Core]]
 | 5 = [[Geylang]]
 | 6 = [[Kallang]]
 | 7 = [[Marina East]]
 | 8 = [[Marina South]]
 | 9 = [[Marine Parade]]
 | 10 = [[Museum District, Singapore|Museum]]
 | 11 = [[Newton, Singapore|Newton]]
 | 12 = [[Novena, Singapore|Novena]]
 | 13 = [[Orchard, Singapore|Orchard]]
 | 14 = [[Outram, Singapore|Outram]]
 | 15 = [[Queenstown, Singapore|Queenstown]]
 | 16 = [[River Valley, Singapore|River Valley]]
 | 17 = [[Rochor]]
 | 18 = [[Singapore River]]
 | 19 = [[Southern Islands]]
 | 20 = [[Straits View]]
 | 21 = [[Tanglin]]
 | 22 = [[Toa Payoh]]
}}
-----
| subdivision_type3        = [[Community Development Council|CDC]]
| subdivision_name3        = {{Bulleted list|list_style=line-height: inherit; | [[Central Singapore Community Development Council|Central Singapore CDC]] | [[North West Community Development Council|North West CDC]] | [[South East Community Development Council|South East CDC]] | [[South West Community Development Council|South West CDC]] }}
| seat_type                = Regional centre
| seat                     = [[Central Area, Singapore|Central Area]] (''[[de facto]]'')
| parts_type               = Largest PA
| parts_style              = para
| p1                       = [[Bukit Merah]]
| leader_title             = Mayors
| leader_name              = '''Central Singapore CDC'''
* [[Denise Phua]]
'''North West CDC'''
* [[Alex Yam]]
'''South East CDC'''
* [[Mohd Fahmi Aliman]]
'''South West CDC'''
* [[Low Yen Ling]]
| area_total_km2           = 132.7
| population_as_of         = 2020
| population_footnotes     = &lt;ref name=citypopulation/&gt;
| population_total         = 922,580
| population_density_km2   = auto
| official_name            = 
| iso_code                 = SG-01
| area_footnotes           = &lt;ref name=citypopulation&gt;{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/singapore/cities/|title=Singapore: Regions &amp; Major Planning Areas - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
}}
'''តំបន់កណ្តាល''' គឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោម [[តំបន់នានានៃប្រទេសសិង្ហបុរី|តំបន់]]ទាំងប្រាំនៅក្នុង[[ទីក្រុង-រដ្ឋ|ក្រុង-រដ្ឋ]]នៃ[[សិង្ហបុរី]] ។ វាគឺជា [[តំបន់ទីប្រជុំជន]]សំខាន់ដែលព័ទ្ធជុំវិញ [[តំបន់កណ្តាល (សិង្ហបុរី)|តំបន់កណ្តាល]] មាន {{Convert|132.7|km2}} នៃផ្ទៃដី &lt;ref name=&quot;ura.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Draft Master Plan 2008 - Central Region |url=http://www.ura.gov.sg/DMP2008/central.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022222141/http://www.ura.gov.sg/DMP2008/central.htm |archive-date=2008-10-22 |access-date=2008-05-25}}&lt;/ref&gt; ដោយរួមបញ្ចូលទាំង [[តំបន់ផែនការនៃប្រទេសសិង្ហបុរី|តំបន់ផែនការ]] (PAs) ចំនួន ១១ នៅក្នុងតំបន់កណ្តាល ក៏ដូចជាតំបន់ចំនួន ១១ ផ្សេងទៀតនៅខាងក្រៅវា។ តំបន់នេះគឺជាទីជម្រកនៃ [[វិមានជាតិនៃសិង្ហបុរី|វិមានជាតិ]] ជាច្រើនរបស់សិង្ហបុរី ព្រោះវាជាតំបន់ដែលទីក្រុងនេះ[[កន្លែងចុះចតរបស់រ៉ាហ្វលស៍|ត្រូវបានបង្កើតឡើងដំបូង]] និងមាន [[តំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក]] ([[យូណេស្កូ]]) តែមួយគត់ របស់ប្រទេសគឺ [[សួនរុក្ខសាស្ត្រសិង្ហបុរី]] ។

ទោះបីជាតំបន់កណ្តាលមាន [[ពាណិជ្ជកម្ម|លក្ខណៈពាណិជ្ជកម្ម]] ជាចម្បងក៏ដោយ ជាពិសេសតំបន់នៅក្នុង [[មជ្ឈមណ្ឌលកណ្តាលទីក្រុង]] វាក៏រួមបញ្ចូល [[វីឡា]] [[លំនៅដ្ឋានឯកជន|លំនៅដ្ឋាន]] ជាច្រើនប្រភេទផងដែរ &lt;ref name=&quot;ura.gov.sg&quot;&gt;{{Cite web |title=Draft Master Plan 2008 - Central Region |url=http://www.ura.gov.sg/DMP2008/central.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022222141/http://www.ura.gov.sg/DMP2008/central.htm |archive-date=2008-10-22 |access-date=2008-05-25}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20081022222141/http://www.ura.gov.sg/DMP2008/central.htm &quot;Draft Master Plan 2008 - Central Region&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ចាប់ពី [[ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលលំនៅដ្ឋាន និងអភិវឌ្ឍន៍|ផ្ទះល្វែងសាធារណៈរបស់ក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍លំនៅដ្ឋាន]] (HDB) រហូតដល់ទម្រង់លំនៅដ្ឋានដ៏សម្បូរបែប ដូចជា [[ខុនដូ]] ឯកជន និង [[ផ្ទះវីឡា]] ។ មានយ៉ាងហោចណាស់ {{Convert|1000|ha|acre}} នៃទីធ្លាបៃតង រួមទាំង ឧទ្យាន សួនច្បារ និងកន្លែងកម្សាន្ត ផ្សេងទៀតដែលភ្ជាប់ដោយ...&amp;nbsp;គីឡូម៉ែត្រនៃ បណ្ដាញតភ្ជាប់ឧទ្យាន ។

== ឯកសារយោង ==</text>
      <sha1>62eeu0ldcpwa52iavb1wevgea6k9lzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ទេវាវង្ស វរោប្រការ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53562</id>
    <revision>
      <id>334578</id>
      <timestamp>2026-04-22T14:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tookai1</username>
        <id>46281</id>
      </contributor>
      <comment>បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1314605405|Devawongse Varoprakar]]&quot;</comment>
      <origin>334578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15176" sha1="6u71zewemndb2v12ixywuoz8dav76qp" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name         = ទេវ័នឧទ័យវង្ស
| title        = ព្រះអង្គម្ចាស់ទេវវង្សវរោប្រការ
| image        = File:Prince Devan Uthayavongse.jpg
| succession   = [[Ministry of Foreign Affairs (Thailand)| រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស]]
| reign        = ១២ កក្កដា ១៨៨៥&amp;nbsp;– ២៨ កក្កដា ១៩២៣
| reign-type   = ធ្វើការ
| birth_date   = ១៨៥៨{{!}}១១{{!}}២៧
| birth_place  = [[បាងកក]], [[Thailand|សៀម]]
| death_date   = ស្លាប់{{!}}១៩២៣{{!}}៦{{!}}២៨{{!}}
| death_place  = [[បាងកក]], សៀម
| spouse       = {{bulleted list
| Yai Sucharitakul
| Lamai Xuto
| Muean
| Pun
| Op Amatyakul
| Phuk Chandrasen
| Chan
}}
| issue        = កូន៤៨នាក់
| full name    = 
| house        = {{c|គ្រួសារទេវកុល}} {{small|([[វង្សចក្រី]])}}
| father       = [[មង្គុត]] {{small|(រាមាទី៥)}}
| mother       = [[Piyamavadi|ពៀមសុចរិចកុល]]
| predecessor1 = [[ទូម ប៊ុនណាក់]]
| successor1   = [[ត្រាយដូស ប្រាបាន]]|
}}
ទេវ័នឧទ័យវង្ស ''', ព្រះអង្គម្ចាស់''' ទេវវង្សវរោប្រការ (  สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ    ; ២៧ វិច្ឆិកា ១៨៥៨ – ២៨ មិថុនា ១៩២៣) គឺជាព្រះអង្គម្ចាស់ និងជាអ្នកការទូតសៀមក្នុងរជ្ជកាល [[ចូឡាលង្ករណ៍|ព្រះបាទរាមាទី៥]] និង [[វជិរាវុធ|រាមាទី៦]] ។

ប្រសូត​ជា​ព្រះរាជ​បុត្រ​របស់​ព្រះបាទ [[មង្កុដ|​មង្គុត]] និង​ព្រះនាង​មហេសី [[សម្ដេចព្រះបិយមាវតី ស្រីព័ជ្រិន្ទ្រមាតា|ពៀម]] មាន​ព្រះ​នាម​ថា ព្រះអង្គម្ចាស់ ទេវ័ន ឧទ័យវង្ស ( เทวัน อุทัยวงศ์; ) ទ្រង់មានព្រះមាតាបិតាដូចគ្នានឹងមហេសីទាំងបីអង្គរបស់ព្រះបាទ[[ចូឡាលង្ករណ៍|ចុឡាឡុងកន]] គឺមហេសី [[សុន័ទ្នាកុមារីរ័តន៍|សុណន្ទៈ]] កុមារីរតនៈ [[ស្វាងវឌ្ឍនា|មហេសីសាវង្សវឌ្ឍនៈ]] និងមហេសី [[សៅវភាផងស៊ី|សោវភា]] ភង្គសី។ ព្រះអង្គម្ចាស់ ទេវាវង្ស វរ៉ូប្រាការ  គឺជាបុត្រទី៤២ ក្នុងចំណោមបុត្រ ៨២អង្គ របស់ព្រះបាទមង្កុដ។

លោកគឺជាស្ថាបនិកនៃរាជវង្សទេវកុល (ราชกุลเทวกุล) ហើយក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរសម្រាប់ការដាក់ឈ្មោះខែ [[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន|ប្រតិទិនសុរិយគតិ]] តាម សញ្ញារាសីចក្រ ។

== ជីវិត ==
ព្រះអង្គម្ចាស់ ទេវវង្ស វរោប្រាការ ប្រសូតនៅព្រះបរមរាជវាំង ទីក្រុងបាងកក នៅថ្ងៃទី ២៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៨៥៨ ជាបុត្ររបស់ព្រះបាទ [[មង្កុដ]] រាមាទី៤ នៃព្រះរាជាណាចក្រសៀម និងព្រះមហេសី [[សម្ដេចព្រះបិយមាវតី ស្រីព័ជ្រិន្ទ្រមាតា|បិយមវតី]] (ភៀម សុចារិគុល)។ ព្រះអង្គជាបុត្រទីពីរ និងជាបុត្រទីពីរក្នុងចំណោមបុត្រសរុប ៦អង្គ ដែលមាន...

# ព្រះអង្គម្ចាស់ អ៊ុណាកាន អានន្ទ នរជយា
# ព្រះអង្គម្ចាស់ ទេវវង្ស ឧទ័យវង្ស (ក្រោយមក ព្រះអង្គម្ចាស់ ទេវវង្ស វរោប្រាការ)
# ព្រះនាងសុនធកុមារីរតន ( [[សុន័ទ្នាកុមារីរ័តន៍|ម៉ារីរតនា]])
# ព្រះនាង សាវិន វឌ្ឍនា (ព្រះអង្គម្ចាស់ [[ស្វាងវឌ្ឍនា|ក្សត្រិយានី សាវិនឌីរ៉ា ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយានី]] )
# ព្រះនាង Saovabha Bongsi (ក្រោយមកព្រះមហាក្សត្រី [[សៅវភាផងស៊ី|Sri Bajarindra ព្រះមហាក្សត្រីមាតា]] )
# ព្រះអង្គម្ចាស់ Svasti Sobhana (ក្រោយមក ព្រះអង្គម្ចាស់ Svastivatana Visishta) ។

កាលនៅក្មេង ព្រះអង្គបានសិក្សាអក្សរសាស្ត្រថៃទាំងពីរ រួចក៏បួសជាឥសី ហើយក្រោយមកបានសិក្សាភាសាអង់គ្លេសនៅព្រះបរមរាជវាំង។ ដំបូងឡើយ ព្រះអង្គបានធ្វើការនៅក្នុងរាជវាំងរបស់ព្រះបាទ [[ចូឡាលង្ករណ៍|ជូឡាឡុងកន]] រាមាទី៥ នៃប្រទេសសៀម ជាមន្ត្រីនៅក្នុងការិយាល័យសវនកម្មរាជវង្ស ក្នុងព្រះជន្ម ១៧ ព្រះវស្សា។ ព្រះអង្គត្រូវបានតម្លើងឋានៈជាលេខាធិការឯកជនរបស់ព្រះមហាក្សត្រក្នុងកិច្ចការបរទេស បន្ទាប់មកជាលេខាធិការសំខាន់របស់ព្រះមហាក្សត្រ និងជានាយកអគ្គលេខាធិការ។ លើសពីនេះ ព្រះអង្គត្រូវបានប្រទានងារជាអភិជននៃព្រះមឿងទេវវង្ស ក្នុងឆ្នាំ១៨៨១។

ក្នុងព្រះជន្ម ២៧ ព្រះវស្សា នៅពេលដែលចៅពញាផានុវង្ស មហាកោសល ថូបឌី (ទុំ ប៊ុនណាក) បានលាលែងពីតំណែង ព្រះអង្គត្រូវបានតម្លើងឋានៈជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស ដែលក្នុងតួនាទីនេះ ព្រះអង្គបានចាប់ផ្តើមបង្កើតវិធីសាស្រ្ត និងគោលនយោបាយការទូតទំនើបៗ។ ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់ដោយអ្នកការទូត និងមន្ត្រីបរទេសថាជា &quot;ព្រះអង្គម្ចាស់ទេវាន់ នៃប្រទេសសៀម&quot;។

ក្នុងនាមជាប្រតិភូរបស់ព្រះមហាក្សត្រសៀមក្នុង ព្រះរាជពិធីបុណ្យមាសរបស់ព្រះមហាក្សត្រីយានីវិចតូរីយ៉ា ព្រះអង្គបានយាងទៅបំពេញទស្សនកិច្ចនៅប្រទេសជាច្រើន និងបានសង្កេតមើលគំរូ និងវិធីសាស្រ្តរដ្ឋបាលរបស់ប្រទេសនីមួយៗ។ ជាលទ្ធផល តុលាការរាជវង្សសៀមបានវិវត្តចាប់តាំងពីពេលនោះមក ដោយសារប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលរាជវង្សទំនើបត្រូវបានកំណត់ជាមួយនឹងក្រសួងផ្លូវការចំនួន ១២ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៩២។ ក្នុងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ និងនយោបាយ ព្រះអង្គបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ជាច្រើនក្នុងអំឡុងពេលនោះ រួមទាំងសន្ធិសញ្ញាទាំងអស់ជាមួយប្រទេសជាច្រើន និងជម្លោះឥណ្ឌូចិន-សៀមរបស់បារាំង ក៏ដូចជាបញ្ហាក្នុងស្រុក និងបញ្ហាពាក់ព័ន្ធនឹងតុលាការរាជវង្ស។

ព្រះអង្គបានសុំការអនុញ្ញាតពីព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីតាំងការិយាល័យអចិន្ត្រៃយ៍របស់ក្រសួងនៅខាងក្រៅព្រះរាជដំណាក់របស់ព្រះអង្គ និងស្ថានទូតអចិន្ត្រៃយ៍នៅបរទេស ដំបូងឡើយនៅទីក្រុងឡុងដ៍ បន្ទាប់មកទីក្រុងប៉ារីស និងច្រើនទៀត។ ក្រោយមក ព្រះអង្គត្រូវបានប្រទានងារជា កុលហ្លួងទេវវង្ស វរោប្រាការ ក្នុងឆ្នាំ១៨៨៦។ ព្រះបាទរាមាទី៥ បានហៅព្រះអង្គម្ចាស់ទេវវង្សថាជា «ដៃស្តាំ» របស់ព្រះអង្គ។

ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[វជិរាវុធ]] រាមាទី៦ នៃប្រទេសសៀម ដែលជាបុត្ររបស់ប្អូនស្រីរបស់ព្រះអង្គ គឺម្ចាស់ [[សៅវភាផងស៊ី|ក្សត្រីយ៍ស្រីភជរិន្ទ្រា ព្រះមាតា]] ព្រះអង្គត្រូវបានចាត់តាំងឱ្យធ្វើជាប្រមុខរដ្ឋបាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ( [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] ) ហើយត្រូវបានទទួលងារជាក្រុមព្រះទេវវង្សវរោប្រការ ក្នុងឆ្នាំ ១៩១១។ ព្រះអង្គក៏ត្រូវបានចាត់តាំងតំណែងជាច្រើននៅក្នុងរាជវាំងរបស់ព្រះបាទរាមាទី៦ ដូចជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋមន្ត្រីជាដើម។

ក្រោយមកនៅឆ្នាំ ១៩១៦ ទ្រង់គឺជាព្រះអង្គម្ចាស់មួយអង្គក្នុងចំណោមព្រះអង្គម្ចាស់សៀមមួយចំនួនតូចដែលមិនបានប្រសូតពីព្រះមហាក្សត្រីយានី ប៉ុន្តែបានប្រទានងារជា សម្ដេចក្រុមពញាទេវវង្សវរោប្រការ  ដែលក្នុងនោះឋានៈ សម្ដេចក្រុមព្រះគឺជាឋានៈខ្ពស់បំផុតសម្រាប់ព្រះអង្គម្ចាស់ដែលធ្វើការនៅក្នុងរាជវាំងសៀម ហើយជាធម្មតាត្រូវបានរក្សាទុកសម្រាប់តែចៅហ្វា (កូនដែលប្រសូតពីព្រះមហាក្សត្រីយានី) ឬព្រះអង្គម្ចាស់សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជប៉ុណ្ណោះ។

ក្នុងព្រះជន្ម ៦៤ ព្រះវស្សា ព្រះអង្គម្ចាស់ ទេវវង្ស បានសោយទិវង្គតដោយសារ ជំងឺ sepsis ពីជំងឺខ្ទុះ (carbuncle) ដែលស្មុគស្មាញដោយជំងឺទឹកនោមផ្អែមរបស់ព្រះអង្គ នៅព្រះបរមរាជវាំងទេវវេស្សម ដែលជាព្រះរាជដំណាក់របស់ព្រះអង្គ នៅថ្ងៃទី ២៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩២៣។ ពិធីបុណ្យសពរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងព្រះរាជដំណាក់របស់ព្រះអង្គ ហើយពិធីបូជាព្រះសព ក្រោមអធិបតីភាពរបស់ព្រះបាទរាមាទី ៦ ដែលបានកាន់ទុក្ខព្រះអង្គដោយសម្លៀកបំពាក់ពណ៌សប្រពៃណី ត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅឯ [[ស្នាមហ្លួង|Sanam Luang]] ។

== វិទ្យាស្ថានកិច្ចការបរទេស ==
វិទ្យាស្ថានកិច្ចការបរទេស Devawongse Varopakarn (DVIFA) ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមអតីតរដ្ឋមន្ត្រី Devawongse Varoparak ហើយត្រូវបានត្រួតពិនិត្យដោយ ក្រសួងការបរទេស ។
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>6u71zewemndb2v12ixywuoz8dav76qp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>វិចទ័រ ខូលីន ដឺ ផ្លានស៊ី</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53563</id>
    <revision>
      <id>334584</id>
      <timestamp>2026-04-22T14:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tookai1</username>
        <id>46281</id>
      </contributor>
      <comment>បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1341004941|Victor Collin de Plancy]]&quot;</comment>
      <origin>334584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5037" sha1="gzz7m7h82vwu5lurzhklhb8szfhitm1" xml:space="preserve">[[ឯកសារ:Collin_de_Plancy.jpg|រូបភាពតូច|Victor Émile Marie Joseph Collin de Plancy (1853-1922) ca. ១៩០០]]
'''វិចទ័រ អ៊ីម៉ៃ ម៉ារី យ៉ូសែប ខូលិន ដឺ ផ្លានស៊ី''' (Victor Émile Marie Joseph Collin de Plancy : ១៨៥៣–១៩២២) គឺជាអ្នកការទូតបារាំង អ្នកស្រាវជ្រាវព្រះគម្ពីរ និងអ្នកប្រមូលសិល្បៈ។

លោកគឺជាអ្នកការទូតបារាំងអាជីពម្នាក់ ដែលបានបម្រើការងារភាគច្រើនរបស់លោកនៅប្រទេសកូរ៉េ និងបានប្រមូលផ្តុំស្នាដៃសិល្បៈ និងវត្ថុបុរាណអាស៊ីបូព៌ាយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ លោក  ខូលីន ដឺ ផ្លានស៊ី  បានបម្រើការអស់រយៈពេលប្រហែលមួយទសវត្សរ៍ជារដ្ឋមន្ត្រីបារាំងដំបូងគេប្រចាំប្រទេសកូរ៉េ លើកដំបូងពីឆ្នាំ ១៨៨៧-១៨៩០ ហើយបន្ទាប់មកម្តងទៀតពីឆ្នាំ ១៨៩៥-១៩០៦។  &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Van Houtte |first=Jean-Michel |date=2023-04-27 |title=Victor Collin de Plancy, l’homme qui terrassa la légende de Gutenberg |url=https://www.lunion.fr/id479141/article/2023-04-27/victor-collin-de-plancy-lhomme-qui-terrassa-la-legende-de-gutenberg |access-date=2025-11-26 |website=www.lunion.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt; លោកគឺជាជនបរទេសដំបូងគេដែលទទួលស្គាល់តម្លៃប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ ទីក្រុង ជិក្ជិ និងណែនាំវាដល់ពិភពលោកតាមរយៈ Exposition Universelle ឆ្នាំ ១៩០០។ តាមការស្នើរបស់លោក [[ហ្គោជុងនៃកូរ៉េ|ព្រះចៅអធិរាជ Gojong]] នៃ [[ចូសន់|រាជវង្ស ជូសុន]] បានចូលរួមក្នុងពិព័រណ៍នេះ ដើម្បីធ្វើឱ្យប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវប្បធម៌របស់ ជូសុន ត្រូវបានគេស្គាល់ដល់ពិភពលោក។ លោក  វិចទ័រ ខូលីន ដឺ ផ្លានស៊ី  បានបង្កើតសាលតាំងពិព័រណ៍មួយដែលមាន ហាណុក ដើម្បីបង្ហាញ និងផ្សព្វផ្សាយវត្ថុប្រពៃណីកូរ៉េ។

នៅពេលនោះ សៀវភៅកូរ៉េមួយក្នុងចំណោមសៀវភៅកូរ៉េដែលលោកបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅឯវិមានកូរ៉េគឺសៀវភៅ ជិក្ជិ ដែលជាសៀវភៅចាស់ជាងគេបំផុតដែលបានបោះពុម្ពដោយ ប្រភេទលោហៈចល័ត ។ លើសពីនេះ លោកបានកត់ត្រាយ៉ាងត្រឹមត្រូវអំពីតម្លៃរបស់សៀវភៅ ជិក្ជិ នៅក្នុងសៀវភៅ 'Joseon Seoji' ដែលលោកបានបោះពុម្ពសៀវភៅចំនួនបីភាគ ខណៈពេលកំពុងធ្វើការជាអ្នកការទូតបារាំងនៅ Joseon។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=우리가 바로 한국문화유산 홍보대사 |url=http://jikji.prkorea.com/ourdream/ambassador/}}&lt;/ref&gt; សៀវភៅដែលលោកប្រមូលបានបានក្លាយជាផ្នែកស្នូលនៃការប្រមូលសៀវភៅកូរ៉េនៃ Bibliothèque Nationale របស់បារាំង ហើយស្នាដៃសិល្បៈដែលលោកប្រមូលបានបានក្លាយជាផ្នែកស្នូលនៃ [[សារមន្ទីរសិល្បៈបូព៌ា ហ្គីមេត|សារមន្ទីរ Guimet]] ក្នុងទីក្រុងប៉ារីស។ &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cambon|first=Pierre|date=2005|title=Le musée national des Arts asiatiques-Guimet s'enrichit d'un bronze coréen de l'époque Koryo|trans-title=A koryo period Korean bronze acquired by the Musée National des Arts Asiatiques Guimet|journal=La Revue du Louvre et des musées de France|language=French|issue=2|pages=47–54, 110–112|id={{INIST|16739626}}}}&lt;/ref&gt;

== ឯកសារយោង ==</text>
      <sha1>gzz7m7h82vwu5lurzhklhb8szfhitm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>អ្នកប្រើប្រាស់:~2026-24771-49</title>
    <ns>2</ns>
    <id>53564</id>
    <revision>
      <id>334585</id>
      <timestamp>2026-04-22T14:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24771-49</username>
        <id>50688</id>
      </contributor>
      <comment>SOLLA0975894961</comment>
      <origin>334585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5" sha1="3kqobfyk0ws3yd1tfvt9zutav1g2mn5" xml:space="preserve">SOLLA</text>
      <sha1>3kqobfyk0ws3yd1tfvt9zutav1g2mn5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ស្រុកដានសៃ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53565</id>
    <revision>
      <id>334587</id>
      <timestamp>2026-04-22T15:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tookai1</username>
        <id>46281</id>
      </contributor>
      <comment>បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1347402291|Dan Sai district]]&quot;</comment>
      <origin>334587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7945" sha1="qmsibvhamykp9gebjmjgqr9028q6gjt" xml:space="preserve">{{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន
| official_name            = ដាន សៃ
| native_name              = ด่านซ้าย
| native_name_lang         = th
| settlement_type          = [[ស្រុក]]
| image_skyline            = ภูลมโล.jpg
| image_alt                = 
| image_caption            = [[ភូឡោមឡូ]], ផ្នែកមួយនៃ [[ឧទ្យានជាតិភូហិនរោងក្លា]], ធំបំផុត [[ផ្លែឆឺរីព្រៃហិម៉ាឡៃយ៉ា]] គេហទំព័រនៅប្រទេសថៃ.
| image_map                = Amphoe 4205.svg
| map_caption              = ទីតាំងស្រុកនៅក្នុង [[ខេត្តលើយ]]
| pushpin_map              = 
| pushpin_map_caption      = 
| subdivision_type         = [[ប្រទេស]]
| subdivision_name         = ថៃ
| subdivision_type1        = [[Provinces of Thailand|ខេត្ត]]
| subdivision_name1        = [[Loei Province|លើយ]]
| subdivision_type2        = ត្រា
| subdivision_name2        = ដាន សៃ
| subdivision_type3        = [[ស្រុក]]
| subdivision_name3        = ១០
| subdivision_type4        = ''[[មុបាន]]''
| subdivision_name4        = ៩៩
| established_title        = ស្រុកដែលបង្កើតឡើង
| established_date         = 
| population_total         = 51564
| population_as_of         = ២០១៥
| population_density_km2   = {{formatnum:28.4|R}}
| area_total_km2           = {{formatnum:1,732.0|R}}
| leader_title             = 
| leader_name              = 
| blank_name_sec1          = [[Postal code]]
| blank_info_sec1          = 42120
| blank_name_sec2          = [[Geocode]]
| blank_info_sec2          = 4205
| timezone1                = [[Time in Thailand|ICT]]
| utc_offset               = +7
| coordinates              = {{coord|17|16|48|N|101|8|48|E|type:adm2nd_region:TH|display=inline,title}}
| website                  = 
| footnotes                = 
}}
'''ដានសៃ''' (  ด่านซ้าย    ;  ) គឺជា ''[[អាំភើ|ស្រុក]]'' មួយនៅភាគខាងលិចនៃ [[ខេត្តលើយ]] នៅ [[ភាគឦសាន (ថៃ)|ភាគឦសាននៃប្រទេសថៃ]] ។
[[ឯកសារ:Phra_That_Si_Song_Rak.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|240x240ភីកសែល|ព្រះធាតុស្រីសងរ៉ាក]]

== ភូមិសាស្ត្រ ==
ស្រុក​ជិត​ខាង​គឺ (ពី​ទិស​ខាង​កើត​តាម​ទ្រនិច​ទ្រនិច​នាឡិកា)៖ ភូរៀ ខេត្ត​ឡី; ឡោមកែវ និង ខៅខូ នៃ [[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ខេត្ត ពេជ្របូណ៌]] ; នគរថៃ នៃ [[ខេត្តពិស្ណុលោក|ខេត្ត ពិស្ណុលោក]] ; និង នាហែវ នៃ លើយ ។ នៅភាគខាងជើងគឺ [[ខេត្តជ័យបុរី|ខេត្ត ជ័យបុរី]] នៃ [[ឡាវ|ប្រទេសឡាវ]] ។

ផ្នែកខាងជើងនៃស្រុកនេះលាតសន្ធឹងដល់ចុងខាងត្បូងនៃតំបន់ភ្នំ ហ្លួងព្រះបាង នៃ [[ខ្ពង់រាបថៃ|តំបន់ខ្ពង់រាបថៃ]] ។ 

== ប្រវត្តិសាស្ត្រ ==
យោងតាមឧត្តមសេនីយ៍ អាពីរ៉ាត គង់សំពុង នៅថ្ងៃទី ៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៧៦ [[វជិរាលង្ករណ៍|ព្រះបាទរាមាទី ១០]] ដែលជាមេបញ្ជាការកងទ័ព និងជាព្រះអង្គម្ចាស់រាជទាយាទ បានប្រយុទ្ធជាមួយពួកឧទ្ទាមកុម្មុយនិស្តនៅបានម៉ាក់ខេង នៃស្រុកដានសៃ។ ឧត្តមសេនីយ៍បានកត់សម្គាល់ថា &quot;ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់គង់នៅក្នុងមូលដ្ឋានប្រតិបត្តិការ សោយ និងដេកដូចទាហានដទៃទៀតដែរ។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់យាងទៅសួរសុខទុក្ខប្រជាជនក្នុងតំបន់ ប្រទានការគាំទ្រផ្លូវចិត្ត និងប្រយុទ្ធប្រកៀកស្មាជាមួយទាហានក្លាហាន&quot;។ &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Nanuam|first=Wassana|date=11 October 2019|title=Army chief: Monarchy, military, people inseparable|work=Bangkok Post|agency=Reuters|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/politics/1770064/army-chief-monarchy-military-people-inseparable|access-date=12 October 2019}}&lt;/ref&gt;

== រដ្ឋបាល ==
[[ឯកសារ:Amphoe_Dan_Sai_from_hill.JPG|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ក្រុងដានសៃ]]
ស្រុកដានសៃត្រូវបានបែងចែកជា ១០ អនុស្រុក ( ''[[តំបល់|តាំបុន]]'' ) ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ៩៩ ភូមិរដ្ឋបាល ( ''មូបាន'' )។
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ទេ។
! ឈ្មោះ
! ថៃ
! ភូមិនានា
! ប៉ុប។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population statistics 2015 |url=http://stat.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/views/showDistrictData.php?statType=1&amp;year=58&amp;rcode=42 |access-date=2016-06-09 |publisher=Department of Provincial Administration |language=Thai}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{0}} ១។
| ដាន សៃ
| {{Lang|th|ด่านซ้าย}}
| ១៥
| ៩,៤៩០
|-
| {{0}} ២។
| ប៉ាក់ម៉ាន់
| {{Lang|th|ปากหมัน}}
| {{0}} ៧
| ៣,០៣៤
|-
| {{0}} ៣។
| ណា ឌី
| {{Lang|th|นาดี}}
| {{0}} ៩
| ៣,៨១០
|-
| {{0}} ៤។
| ឃុក ង៉ាម
| {{Lang|th|โคกงาม}}
| {{0}} ៧
| ៤,៨៥៤
|-
| {{0}} ៥។
| ផុន ស៊ុង
| {{Lang|th|โพนสูง}}
| {{0}} ៩
| ៥,០២៦
|-
| {{0}} ៦។
| អ៊ីពូម
| {{Lang|th|อิปุ่ม}}
| ១៣
| ៤,៧២៣
|-
| {{0}} ៧។
| កុក សាថន
| {{Lang|th|กกสะทอน}}
| ១២
| ៧,៨៥៤
|-
| {{0}} ៨។
| ប៉ុង
| {{Lang|th|โป่ง}}
| ១១
| ៦,០៩២
|-
| {{0}} ៩។
|វ៉ាង យ៉ៅ
| {{Lang|th|วังยาว}}
| {{0}} ៧
| ៣,៦៨៦
|-
| ១០.
| ណា ហូ
| {{Lang|th|นาหอ}}
| {{0}} ៩
| ២,៩៩៥
|}

== ពិធីបុណ្យក្នុងស្រុក ==
ដានសៃ គឺជាកន្លែងដែលប្រពៃណី ភីតាខុន ត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោក។ ពិធីបុណ្យពាក់របាំងមុខវិញ្ញាណថៃត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ បន្ទាប់ពីព្រះច័ន្ទពេញវង់នៃខែទីប្រាំមួយ តាមច័ន្ទគតិថៃ (ប្រហែលចុងខែមិថុនា ដល់ដើមខែកក្កដា)។ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2010-06-12 |title=PHI TA KHON FESTIVAL |url=https://www.thaiembassy.sg/events/phi-ta-khon-festival |access-date=2022-12-06 |website=Royal Thai Embassy Singapore}}&lt;/ref&gt;

== ឯកសារយោង ==</text>
      <sha1>qmsibvhamykp9gebjmjgqr9028q6gjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ប្លាស រូអ៊ីស</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53566</id>
    <revision>
      <id>334594</id>
      <timestamp>2026-04-22T20:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tookai1</username>
        <id>46281</id>
      </contributor>
      <comment>បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1288399130|Blas Ruiz]]&quot;</comment>
      <origin>334594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22601" sha1="hccofmlmm58iw04fbbwmuse9tk49fpn" xml:space="preserve">'''Blas Ruiz de Hernán González''' ឬ '''Blas Ruiz de Fernán González'''  គឺជាអ្នករុករកមកពី  ស៊ីយូដាដ រៀល  [[អេស្ប៉ាញ|ប្រទេសអេស្ប៉ាញ]] ។

== ការធ្វើដំណើរ ==
នៅក្នុងទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនៃសតវត្សរ៍ទី ១៦ រួមជាមួយអ្នកផ្សងព្រេងជនជាតិព័រទុយហ្គាល់  [[លោកឌីអូហ្គូ វេឡូសូ|ឌីអូហ្គោ វេឡូសូ]]  មកពី Amarante លោក  ប្លាស រូអ៊ីស  គឺជា ជនជាតិអឺរ៉ុប ដំបូងគេដែលបានដើរជើងនៅ [[ឡាវ|ប្រទេសឡាវ]] ។

ដំណើររបស់  ប្លាស រូអ៊ីស  ទៅកាន់ប្រទេសឡាវបានចាប់ផ្តើមនៅ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ។ នៅកម្ពុជា  ប្លាស រូអ៊ីស  បានជួប និងបង្កើតមិត្តភាពជាមួយព្រះបាទ [[ព្រះសត្ថាទី១|សត្ថា]] នៃ [[បន្ទាយលង្វែក|លង្វែក]] និងព្រះបាទវេឡូសូនៃ [[ព័រទុយកាល់|ប្រទេសព័រទុយហ្គាល់]] ។ ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៥៩៤ វេឡូសូ និង  ប្លាស រូអ៊ីស  បានជួបគ្នានៅ Chordemuco ( [[ភ្នំពេញ]] ) រាជធានីនៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] និងអតីត [[អាណាចក្រខ្មែរ|ចក្រភពខ្មែរ]] ហើយបានចូលបម្រើការងារជាមួយព្រះបាទព្រូនការ ឡាងហ្គារ៉ា ( [[ព្រះសត្ថាទី១|សត្ថាទី១]] ផ្អែកលើប្រភពអេស្ប៉ាញ)។ ពួកគេបានទទួលការសន្យាពីទ្រង់ថានឹងក្លាយជាអ្នកបម្រើ និងជាទាសកររបស់ស្តេចអេស្ប៉ាញ ប្រសិនបើ ចក្រភពអេស្ប៉ាញ (រួមទាំង ចក្រភពព័រទុយហ្គាល់ នៅលើ សហភាពអ៊ីបេរៀន ) ការពារទ្រង់ពីស្តេចឈ្លានពាននៃ [[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរអយុធ្យា]] ហើយថែមទាំងសន្យាថានឹងប្តូរទៅជាសាសនាកាតូលិកទៀតផង។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Blas Ruiz de Hernán González {{!}} Real Academia de la Historia |url=https://dbe.rah.es/biografias/5429/blas-ruiz-de-hernan-gonzalez |access-date=2023-11-15 |website=dbe.rah.es}}&lt;/ref&gt;

នៅពេលដែលប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបាន [[សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)|ឈ្លានពានដោយអយុធ្យា]] សត្ថាត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយបុត្ររបស់ទ្រង់ និងពួកអភិជនដទៃទៀត ដែលបានអនុញ្ញាតឱ្យអយុធ្យាគ្រប់គ្រង ដោយបង្ខំឱ្យ  ប្លាស រូអ៊ីស  ភៀសខ្លួនទៅកាន់ អាណានិគម [[អេស្ប៉ាញ]] នៃប្រទេស [[ហ្វីលីពីន]] ជាកន្លែងដែលគាត់បានចាប់ផ្តើមដំណើរផ្សងព្រេងរបស់គាត់នៅ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ។ នៅទីបំផុត  ប្លាស រូអ៊ីស  បានត្រឡប់មកវិញជាមួយ វ៉េលេសូ ដែលបានភៀសខ្លួនទៅកាន់អាណានិគម [[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្គាល់]] នៃ ទីក្រុងម៉ាឡាកា ទៅកាន់លង្វែក។ ពេលពួកគេមកដល់ ពួកគេបានដឹងថា ព្រះសត្ថា បានភៀសខ្លួនទៅកាន់ [[ឡានសាង|ឡានឆាង]] ដែលជាចក្រភពមួយដែលមានមជ្ឈមណ្ឌលនៅឡាវសម័យទំនើប ដែលមាន [[ភាគឦសាន (ថៃ)|ឥសាន]] ស្ទឹងត្រែង និងតំបន់តូចៗនៃ ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និង [[វៀតណាម]] ។  ប្លាស រូអ៊ីស  និង វេឡូសូ បានសម្រេចចិត្តធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសឡាវ ( [[ឡានសាង|ឡានឆាង]] ) ហើយនាំ ព្រះសត្ថា ត្រឡប់មកវិញ ដើម្បីស្តាររជ្ជកាលរបស់គាត់លើលង្វែក។

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដំបូងឡើយ ទាំងពីរបានព្យាយាមចរចាជាមួយ [[បរមរាមាទី២|ព្រះរាមទី១]]  ជាអ្នកដណ្ដើមរាជ្យ ហើយបានផ្តល់ជូនខ្លួនឯងជាអ្នកសម្របសម្រួលលើជម្លោះរាជវង្ស ព្រមទាំងអភិវឌ្ឍទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរវាងអេស្ប៉ាញ និងកម្ពុជា ដោយផ្តល់អំណោយដ៏កម្រដល់ព្រះមហាក្សត្រ (ដូចជាប្រាក់អាមេរិក ប៉ុន្តែជាពិសេសសត្វលាមួយក្បាល ដែលកម្រមានណាស់សម្រាប់តំបន់នោះ)។ ប៉ុន្តែ ការជួបគ្នាបានបរាជ័យ ពីព្រោះពួកគេត្រូវបានចាត់ទុកដូចជាមនុស្សព្រៃផ្សៃ (ដោយសារតែឥទ្ធិពល [[រាជវង្សមិង|របស់ចិន]] ដែលក៏ប្រឆាំងនឹងរាជវង្សកម្ពុជាពីមុន និងព្រួយបារម្ភអំពីផលប្រយោជន៍អាជីវកម្មផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេស ដែលត្រូវបានគំរាមកំហែងដោយជនជាតិអឺរ៉ុប) ហើយព្រះមហាក្សត្រក៏ខ្ញាល់ផងដែរ ដោយសារតែសត្វលាដ៏មានទេពកោសល្យបង្កបញ្ហានៅក្នុងទ្រុងដំរីរបស់ព្រះមហាក្សត្រ។ ជាចុងក្រោយ ក្នុងអំឡុងពេលមានជម្លោះបន្ទាប់ពីលេងបៀរ ជនជាតិចិនជាច្រើននាក់បានសម្លាប់ជនជាតិអេស្ប៉ាញពីរនាក់ និងជនជាតិជប៉ុនម្នាក់ក្នុងការបម្រើរបស់ពួកគេ (ដោយភាពព្រងើយកន្តើយទាំងស្រុងរបស់អាជ្ញាធរថ្មី) ដែលបង្កឱ្យមានការបញ្ចប់នៃការអត់ធ្មត់របស់  ប្លាស រូអ៊ីស  ដែលបានបង្កឱ្យមានការប៉ះទង្គិចគ្នានៅក្នុងរាជធានី ដែលបានបញ្ចប់ដោយជនជាតិចិនជាង ៣០០ នាក់បានស្លាប់ ខណៈដែលជនជាតិ អ៊ីប៊ែរៀ បានចាប់យកកប៉ាល់ទាំងអស់នៅក្នុងកំពង់ផែ។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៥៩៦ ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានសហគមន៍ចិនជូនដំណឹងអំពីហេតុការណ៍នេះ ដូច្នេះទ្រង់បានទាមទារឱ្យកប៉ាល់ទាំងនោះត្រឡប់មកវិញ និងឱ្យមេទ័ពអេស្ប៉ាញបង្ហាញខ្លួននៅព្រះបរមរាជវាំងរបស់ព្រះអង្គដើម្បីចរចា។ ដោយខ្លាចអន្ទាក់ ពួកគេមិនបានចូលរួមកិច្ចប្រជុំនោះទេ ហើយបន្ទាប់ពីបោះជំរុំនៅច្រកទ្វារទីក្រុងរយៈពេល ២ថ្ងៃ ជនជាតិអ៊ីប៊ែរៀបានឆ្លងទៅកាន់ព្រះរាជវាំងនៅពេលយប់។ កងទ័ពអេស្ប៉ាញត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ៤០នាក់ (រួមទាំងជនជាតិព័រទុយហ្គាល់) និងកងទ័ពប្រយុទ្ធជប៉ុន ២០នាក់ ពួកគេបានដុតបំផ្លាញឃ្លាំងទំនិញ និងវាយបំបែកចូលទៅក្នុងអាផាតមិនរបស់ព្រះរាជា ជាកន្លែងដែលពួកគេបានបាញ់កាំភ្លើងខ្លីរបស់ពួកគេ ហើយសម្លាប់ព្រះមហាក្សត្រដោយគ្រាប់កាំភ្លើងមួយគ្រាប់ចំទ្រូង ព្រមទាំងដុតបន្ទប់ព្រះរាជវាំង និងរឹបអូសយកទ្រព្យសម្បត្តិមានតម្លៃទាំងអស់នៅរាជធានី។ បន្ទាប់ពីនោះ អ្នកទាំងពីរបានជិះទូកត្រឡប់ទៅ [[ម៉ានីល|ទីក្រុងម៉ានីល]] វិញ ខណៈពេលដែលក៏បានជ្រើសរើសអ្នកស្រុកឱ្យបង្កើនចំនួនរបស់ពួកគេ (ជាពិសេសប្រសិនបើពួកគេនៅតែស្មោះត្រង់នឹងរាជវង្សមុន) ហើយបានបន្តផែនការរបស់ពួកគេដើម្បីទៅ [[ឡាវ|ប្រទេសឡាវ]] និងស្វែងរកព្រះមហាក្សត្រ និងមិត្តភក្តិស្របច្បាប់។ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=News |first=C. N. E. |date=2019-12-14 |title=Intrigue In Longvek- Iberians in 16th Century Cambodia ⋆ Cambodia News English |url=https://cne.wtf/2019/12/14/intrigue-in-longvek-iberians-in-16th-century-cambodia-2/ |access-date=2023-11-15 |website=Cambodia News English |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

បន្ទាប់មក  ប្លាស រូអ៊ីស  និង វេឡូសូ បានមកដល់ [[វៀងច័ន្ទន៍|ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍]] ដែលជារដ្ឋធានីរដ្ឋបាលរបស់ឡានជាង នៅរដូវក្តៅឆ្នាំ ១៥៩៦។ ពួកគេត្រូវបានស្វាគមន៍ដោយក្បួនដង្ហែមួយដែលបង្ហាញពីទ្រព្យសម្បត្តិដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់របស់ទីក្រុង ដែលមាន ដំរីអាស៊ី [[មាស]] គ្រឿងអលង្ការ សូត្រ ពស់ កម្រងភួងផ្កាត្រូពិច ព្រះសង្ឃ សូត្រធម៌ កំណប់ទ្រព្យ និង វត្ថុបុរាណ [[ពុទ្ធសាសនិក|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] តន្ត្រី និងស្ត្រីដ៏ស្រស់ស្អាត។  ប្លាស រូអ៊ីស  និង វេឡូសូ ក៏ត្រូវបានទទួលដោយពិធីជប់លៀងដ៏អស្ចារ្យផងដែរ។ ប៉ុន្តែខណៈពេលដែលពួកគេនៅទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ ពួកគេបានដឹងថា ព្រះសត្ថា បានសុគតដោយសារជំងឺដែលទ្រង់បានឆ្លងនៅតាមផ្លូវពីប្រទេសកម្ពុជាទៅប្រទេសឡាវ។ ដោយមានការសោកសៅ និងខឹងសម្បារចំពោះដំណឹងនេះ  ប្លាស រូអ៊ីស និង វេឡូសូ បានត្រឡប់ទៅលង្វែកវិញ ហើយបានចាប់ផ្តើមការបះបោរដើម្បីដាក់សម្ព័ន្ធមិត្តនយោបាយម្នាក់របស់ ព្រះសត្ថា ឱ្យឡើងគ្រងរាជ្យ និងរំដោះប្រទេសកម្ពុជាពី [[អាណាចក្រអយុធ្យា|អាយុធ្យា]]។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកគេបានដឹងថា បុត្រច្បងទាំងពីររបស់សត្ថាក៏បានស្លាប់ដែរ (រួមទាំងអ្នកស្នង  [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ជ័យជេដ្ឋាទី១]] ) ហើយបុត្រាមានព្រះជន្ម ១២ វស្សា នាម បរមរាជា/ពញាទន គឺជាអ្នកស្នងរាជពិតប្រាកដ ដែលត្រូវបានជួយដោយក្រុមប្រឹក្សារាជានុសិទ្ធិ ដែលបង្កើតឡើងដោយមាតាចុងរបស់ទ្រង់ (ដែលក៏ជាគូស្នេហ៍របស់  ប្លាស រូអ៊ីស) ជីដូនរបស់ទ្រង់  និងមាតុឆាពីរអង្គរបស់ទ្រង់ ដោយសារប្រទេសកម្ពុជាមានទំនៀមទម្លាប់ខាងមាតា។ អ្នកទាំងពីរបានព្យាយាមទទួលបានឥទ្ធិពលលើរាជកុមារដោយទទួលបានការពេញចិត្តពីស្ត្រីៗ ដោយសម្រេចបានថាព្រះមហាក្សត្របានតែងតាំងពួកគេជាអភិបាលខេត្ត [[ស្រុកបាភ្នំ|បាភ្នំ]] ( [[ខេត្តព្រៃវែង]] សម័យទំនើប) និងខេត្ត [[ស្រុកទ្រាំង|ទ្រាំង]] ( [[ខេត្តតាកែវ]] សម័យទំនើប) ដែលជាផ្នែកមួយនៃអាណាព្យាបាលអេស្ប៉ាញដែលបានគ្រោងទុក។ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=News |first=C. N. E. |date=2019-12-14 |title=Intrigue In Longvek- Iberians in 16th Century Cambodia ⋆ Cambodia News English |url=https://cne.wtf/2019/12/14/intrigue-in-longvek-iberians-in-16th-century-cambodia-2/ |access-date=2023-11-15 |website=Cambodia News English |language=en-GB}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFNews2019&quot;&gt;News, C. N. E. (2019-12-14). [https://cne.wtf/2019/12/14/intrigue-in-longvek-iberians-in-16th-century-cambodia-2/ &quot;Intrigue In Longvek- Iberians in 16th Century Cambodia ⋆ Cambodia News English&quot;]. ''Cambodia News English''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2023-11-15&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[ទំព័រគំរូ:Cite web|cite web]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;: &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&amp;#x7C;last=&lt;/code&gt; has generic name ([[Help:CS1 errors#generic name|help]])&lt;/span&gt;
[[Category:CS1 errors: generic name]]&lt;/ref&gt;

ពួកគេបានគ្រប់គ្រងដើម្បីបណ្តេញកងកម្លាំងអយុធ្យាចេញពីផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសកម្ពុជា ហើយបង្កើតរដ្ឋថ្មីមួយ ប៉ុន្តែបានដឹកនាំរដ្ឋកម្ពុជាថ្មីចូលទៅក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីនៃភាពវឹកវរ។ នៅទីបំផុត  ប្លាស រូអ៊ីស បានត្រឡប់ទៅ [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]] វិញ។ គេមិនដឹងថាតើគាត់បានស្លាប់នៅទីនោះ ប្រទេសអេស្ប៉ាញ ឬកន្លែងផ្សេងទៀតទេ។

នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៥៩៣ ព្រះបាទសត្ថាទី១ បានបញ្ជូនស្ថានទូតមួយទៅកាន់ទីក្រុងម៉ានីល ដើម្បីសុំជំនួយយោធាអេស្ប៉ាញ ដើម្បីការពារប្រទេសកម្ពុជា។ ស្ថានទូតនោះមានជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ ឌីអូហ្គោ វេឡូសូ ដែលបានរស់នៅក្នុងរាជវាំងរបស់ព្រះអង្គតាំងពីឆ្នាំ១៥៨៣ និងជនជាតិអេស្ប៉ាញ ហ្គ្រេហ្គោរីអូ ដឺ វ៉ាហ្គាស ម៉ាជូកា។ សត្ថាទី១ បានរក្សាជនជាតិអេស្ប៉ាញ ប្លាស រូស ដឺ ហឺណាន ហ្គនហ្សាឡេស ជាប្រធានក្រុមអង្គរក្សរបស់ព្រះអង្គ។ វេឡូសូ បានត្រឡប់មកវិញនៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៥៩៤ តែម្នាក់ឯង និងគ្មានជំនួយ។ បន្ទាប់ពីការវាយប្រហាររបស់អយុធ្យាលើប្រទេសកម្ពុជា វេឡូសូ ប្លាស រូស និង ដឺ វ៉ាហ្គាស ម៉ាជូកា បានរកឃើញខ្លួនឯងនៅទីក្រុងម៉ានីល។ ពួកគេបានបន្តសុំជំនួយ ហើយនៅទីបំផុត អេស្ប៉ាញ ម៉ានីល បានយល់ព្រមបញ្ជូនកប៉ាល់ចំនួន ៣ គ្រឿង ដែលមានទាហានអេស្ប៉ាញ និងម៉ិកស៊ិកចំនួន ១២០ នាក់ ជំនួយការជប៉ុន និងហ្វីលីពីនមួយចំនួន និងបព្វជិតមួយចំនួន ក្រោមបញ្ជារបស់មេបញ្ជាការ ស៊ូរ៉េអាស ហ្គាលីណាតូ។ កប៉ាល់ដែលមាន ប្លាស រូស គឺជាកប៉ាល់តែមួយគត់ដែលបានទៅដល់ប្រទេសកម្ពុជា។ កប៉ាល់ដែលមាន វេឡូសូ ត្រូវបានបំផ្លាញនៅឯដីសណ្តទន្លេមេគង្គ ហើយកប៉ាល់របស់ ហ្គាលីណាតូ ត្រូវបានបង្ខំឱ្យទៅម៉ាឡាកា ដោយសារតែអាកាសធាតុ។ វេឡូសូ បានចូលរួមជាមួយ ប្លាស រូស នៅទីក្រុងភ្នំពេញវិញ ក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៥៩៦។ នៅពេលនេះ គ្មានភស្តុតាងណាមួយបញ្ជាក់ពីជោគវាសនារបស់ពួកគេទេ។ ពួកគេអាចត្រូវបានសម្លាប់នៅទីក្រុងភ្នំពេញ ក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៥៩៩ ក្នុងអំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នារវាងគ្រិស្តបរិស័ទ (ជនជាតិអេស្ប៉ាញ និងហ្វីលីពីន) និងទាហានស៊ីឈ្នួលម៉ាឡេមូស្លីមរបស់ព្រះបាទបរមរាជទី២ ដែលជាកូនប្រុសរបស់សថា។ ឬពួកគេអាចត្រឡប់ទៅប្រទេសហ្វីលីពីនវិញ។ សថា បានស្លាប់នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៥៩៧ បន្ទាប់ពីឆ្លងជំងឺ បន្ទាប់ពីគាត់បានភៀសខ្លួនទៅឡានជាង។

== សូមមើលផងដែរ ==

* [[បន្ទាយលង្វែក|លូវេក]]
* [[សង្រ្គាមកម្ពុជា-អេស្ប៉ាញ|សង្គ្រាមកម្ពុជា-អេស្ប៉ាញ]]

== ឯកសារយោង ==</text>
      <sha1>hccofmlmm58iw04fbbwmuse9tk49fpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>អាន់តូនីអូ ដា ម៉ាដាលេណា</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53567</id>
    <revision>
      <id>334596</id>
      <timestamp>2026-04-22T20:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tookai1</username>
        <id>46281</id>
      </contributor>
      <comment>បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1287224272|António da Madalena]]&quot;</comment>
      <origin>334596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10563" sha1="6d3t4iwx7j10bs0mib4qwpzjml0qwud" xml:space="preserve">
'''António da Madalena''' (ជួនកាលសរសេរជាភាសាអង់គ្លេស ''Antonio da Magdalena'' បានស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៥៨៩) គឺជាបុព្វបុរស [[ព័រទុយកាល់|ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់]] Capuchin ដែលជាអ្នកទស្សនា លោកខាងលិច ដំបូងគេដែលមក [[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]] នៅឆ្នាំ ១៥៨៦។ &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Behnke|first=Alison|url=https://books.google.com/books?id=XElPGqQmC9QC&amp;dq=Antonio+da+Magdalena&amp;pg=PA10|title=Angkor Wat|date=2008-09-01|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-7585-6|language=en|page=10}}&lt;/ref&gt;

== ជីវប្រវត្តិ ==
អាន់តូនីអូ ដា ម៉ាដាលេណា កើតនៅ Coimbra និងរស់នៅក្នុង វិហារ Alcobaça ពីឆ្នាំ ១៥៧៥ ដល់ ១៥៧៩ ។

លោក​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​កាន់ ​រដ្ឋ Goa ក្នុង​ឆ្នាំ ១៥៨០ ដើម្បី​បង្កើត​បណ្ណាល័យ​សម្រាប់​ការបញ្ជាទិញ​របស់​លោក។ នៅ​ឆ្នាំ ១៥៨៣ លោក​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​តាម​ផ្លូវគោក​ទៅកាន់​ប្រទេស​កម្ពុជា​សព្វថ្ងៃ ដែល​នៅ​ឆ្នាំ ១៥៨៦ លោក​គឺជា​អ្នកទេសចរ​លោកខាងលិច​ដំបូង​គេ​ដែល​បាន​មក​ទស្សនា [[ក្រុងអង្គរ|​អង្គរ]] ។

លោក​បាន​រៀបរាប់​អំពី​ដំណើរ​របស់​លោក​ទៅកាន់​អង្គរ​ទៅកាន់​អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ Diogo do Couto ដែលជា​អ្នកកត់ត្រា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​សំខាន់ និង​ជា &quot; ''guarda-mor'' &quot; (អ្នកថែរក្សា) នៃ​បណ្ណសារ​នៃ​ការរុករក​អាណានិគម​ព័រទុយហ្គាល់​នៅ​អាស៊ី។ ចម្លែកណាស់ Diogo do Couto មិនបាន​រាប់បញ្ចូល​សក្ខីកម្ម​របស់ Madalena នៅក្នុង​ភាគទីប្រាំមួយ​នៃ​សៀវភៅ​ដែល​ផ្តួចផ្តើម​ដោយ​អ្នកនិពន្ធ João de Barros គឺ Décadas da Ásia នោះទេ។ លោក​បាន​ព្យាយាម​ជួយ​ក្នុង​កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង​កសាង​អង្គរ​ឡើងវិញ ប៉ុន្តែ​គម្រោង​នេះ​មិន​បាន​ជោគជ័យ​ទេ។

នៅឆ្នាំ១៥៨៩ បូជាចារ្យហ្វ្រង់ស៊ីស្កានរូបនេះបានទទួលមរណភាពក្នុងអំឡុងពេល លិច កប៉ាល់ សៅតូមេនៅ ឆ្នេរសមុទ្រណាតាល់ ( [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] ) ប្រហែលជាពេលលោកកំពុងធ្វើដំណើរត្រឡប់មកផ្ទះវិញបន្ទាប់ពីបានចំណាយពេលជាច្រើនឆ្នាំនៅក្នុង [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] ម៉ាឡាកា និង [[អាណាចក្រអយុធ្យា|អយុធ្យា]] ក្នុង [[ថៃ|ប្រទេសសៀម]] ។ &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Higham|first=Charles|url=https://books.google.com/books?id=AKzqy2_RSq4C&amp;dq=Antonio+da+Magdalena&amp;pg=PA1|title=The Civilization of Angkor|date=March 2004|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-24218-0|language=en}}&lt;/ref&gt;

== កូនចៅជំនាន់ក្រោយ៖ ភ្ញៀវទេសចរលោកខាងលិចដំបូងគេដែលមកទស្សនាអង្គរ ==
បន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់លោក ដូ គូតូ ឯកសារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់លោកត្រូវបានរក្សាទុកដោយបងថ្លៃ និងជាបូជាចារ្យរបស់លោក គឺ ឌីអូដាតូ ដា ទ្រីនដាដេដ និងប្អូនប្រុសរបស់ប្រពន្ធលោក គឺ ល្វីសសា ដឺ មេឡូ។

នៅក្នុងភាគទីប្រាំនៃ ''Décadas da Ásia'' (Asian decades) ដែលបានសរសេរក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ១៥៨៦-១៥៨៧ ហើយបានបោះពុម្ពតែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១២ លោក Diogo do Couto បាននិយាយទៅកាន់ឪពុក da Madalena ជាអ្នកផ្តល់ព័ត៌មានរបស់គាត់អំពីកិច្ចការអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។ ទោះបីជាការពិពណ៌នាអំពីអង្គរមិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុង ''Décadas'' ក៏ដោយ វាបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយចាប់តាំងពីការបន្ទរនៃខ្លឹមសាររបស់វាបានលេចចេញជាស្នាដៃបោះពុម្ពផ្សាយរបស់ Iberan នៃទសវត្សរ៍ដំបូងនៃសតវត្សទី ១៧ ដូចជា Father Gabriel Quiroga de San Antonio's ''Breve y verdadera relacion de los sucessos 6 0 in reyno'' នៅក្នុងបិតា Joao dos Santos របស់ ''Ethiopia Oriental et varia historia de cousas notaveis de Oriente'' ក្នុងឆ្នាំ ១៦០៩ និង Bartolomé Leonardo de Argensola 's ''Conquista de las Islas Malucas'' ក្នុងឆ្នាំ ១៦០៩ ។

មានតែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៧ ប៉ុណ្ណោះដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្ត Charles R. Boxer បានរកឃើញការចម្លងរបស់ Couto អំពីទំនាក់ទំនងដើមរបស់ Madalena ទៅនឹងដំណើររបស់គាត់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយបានធ្វើឱ្យវាត្រូវបានគេស្គាល់ដល់សាធារណជនទូទៅ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=António da Madalena, &quot;First European in Angkor&quot; {{!}} Publications {{!}} Angkor Database |url=https://angkordatabase.asia/publications/ant%C3%B3nio-da-madalena-first-european-in-angkor |access-date=2021-08-11 |website=angkordatabase.asia}}&lt;/ref&gt; មុនពេលវាត្រូវបានបកប្រែជាភាសាបារាំងដោយ Bernard-Philippe Groslier ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧៖ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3352331w.texteImage|title=Angkor et le Cambodge au XVIeme siècle d'après les sources portugaises et espagnoles|year=1958|location=Paris}}&lt;/ref&gt;

នេះបង្ហាញពីការពិពណ៌នាច្បាស់លាស់អំពីអង្គរវត្ត និងជាពិសេស [[អង្គរធំ]] ដូចដែលបានឃើញនៅឆ្នាំ ១៥៥០ ដែលត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញក្នុងអំឡុងពេល បរបាញ់ របស់ព្រះមហាក្សត្រ [[ចន្ទរាជា|អង្គចន្ទ]] មួយរយឆ្នាំបន្ទាប់ពីការ [[ចុងសម័យអង្គរ|ដួលរលំនៃអង្គរ]] ។ &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Groslier|first=Bernard-Philippe|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3352331w.texteImage|title=Angkor et le Cambodge au XVIeme siècle d'après les sources portugaises et espagnoles|publisher=Presses Universitaires de France|year=1958|location=Paris|page=22}}&lt;/ref&gt; ខណៈពេលដែលបូជាចារ្យ Franciscan បានសរសើរសម្រស់នៃស្មុគស្មាញសាសនា &quot;មិនដូចវិមានផ្សេងទៀតនៅក្នុងពិភពលោកទាំងមូល&quot; បូជាចារ្យក៏ប្រៀបធៀប [[ចេតិយ|ស្តូប]] ទាំងនោះទៅនឹង ''coruchea'' ឬ ''capirote'' របស់ព័រទុយហ្គាល់ ដែលជាធម្មតាត្រូវបានពាក់ដោយ អ្នកប្រែចិត្ត ដែលស្វែងរកការប្រោសលោះក្នុងជំនឿគ្រិស្តសាសនា។ Madalena បានសន្មតយ៉ាងត្រឹមត្រូវថាមានប្រភពដើមឥណ្ឌាចំពោះ [[ស្ថាបត្យករខ្មែរ|ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] ខណៈពេលដែល Jesuit Pedro de Ribadeneira និងប្រភពអេស្ប៉ាញរបស់គាត់នៅតែជឿថាវាអាចជាស្នាដៃរបស់ [[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អេឡិចសាន់ឌឺ]] ហើយសូម្បីតែនៅឆ្នាំ ១៦០៤ បូជាចារ្យ Dominican Gabriel Quiroga de San Antonio ជឿថាវាអាចជាប្រាសាទរបស់ កុលសម្ព័ន្ធដែលបាត់បង់នៃអ៊ីស្រាអែល ។ &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Groslier|first=Bernard-Philippe|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3352331w.texteImage|title=Angkor et le Cambodge au XVIeme siècle d'après les sources portugaises et espagnoles|publisher=Presses Universitaires de France|year=1958|location=Paris|page=70}}&lt;/ref&gt;

== ឯកសារយោង ==</text>
      <sha1>6d3t4iwx7j10bs0mib4qwpzjml0qwud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ឡេ មិញហ៊ឹង</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53568</id>
    <revision>
      <id>334599</id>
      <timestamp>2026-04-23T02:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24570-06</username>
        <id>50693</id>
      </contributor>
      <comment>បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ [[Image:Lê Minh Hưng 2026.jpg|200px|right|ឡេ មិញហ៊ឹង]] '''ឡេ មិញហ៊ឹង''' (Lê Minh Hưng) គឺ​នាយករដ្ឋមន្ត្រី​វៀតណាម។ លោកឡេ មិញហ៊ឹង ត្រូវបានតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីនៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវ...</comment>
      <origin>334599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="912" sha1="6naqobr6p0yy5tm8dzkws795hoff97c" xml:space="preserve">[[Image:Lê Minh Hưng 2026.jpg|200px|right|ឡេ មិញហ៊ឹង]]
'''ឡេ មិញហ៊ឹង''' (Lê Minh Hưng) គឺ​នាយករដ្ឋមន្ត្រី​វៀតណាម។
លោកឡេ មិញហ៊ឹង ត្រូវបានតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីនៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម ដោយរដ្ឋសភាវៀតណាមបានអនុម័តសមាសភាពគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថ្មីនៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ឆ្នាំ២០২৬។ គាត់បានជំនួសតំណែងលោក[[ផាម មិញជីញ]] ដែលបានដឹកនាំពីមុន។ 
[[Category:នាយករដ្ឋមន្ត្រីវៀតណាម។]]
[[en:Lê Minh Hưng]]</text>
      <sha1>6naqobr6p0yy5tm8dzkws795hoff97c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>334600</id>
      <parentid>334599</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T02:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24570-06</username>
        <id>50693</id>
      </contributor>
      <origin>334600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="918" sha1="0l5znh7ujhqupqedd8vb2223a14baeb" xml:space="preserve">[[Image:Lê Minh Hưng 2026.jpg|200px|right|ឡេ មិញហ៊ឹង]]
'''ឡេ មិញហ៊ឹង''' (Lê Minh Hưng) គឺ​នាយករដ្ឋមន្ត្រី​វៀតណាម។
លោកឡេ មិញហ៊ឹង ត្រូវបានតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីនៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម ដោយរដ្ឋសភាវៀតណាមបានអនុម័តសមាសភាពគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថ្មីនៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ឆ្នាំ២០২৬។ គាត់បានជំនួសតំណែងលោក[[ហ្វាម មិញជិញ]] ដែលបានដឹកនាំពីមុន។ 
[[Category:នាយករដ្ឋមន្ត្រីវៀតណាម។]]
[[en:Lê Minh Hưng]]</text>
      <sha1>0l5znh7ujhqupqedd8vb2223a14baeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ព្រះពុទ្ធសាសនានៅសិង្ហបុរី</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53569</id>
    <revision>
      <id>334605</id>
      <timestamp>2026-04-23T04:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asa MILAI</username>
        <id>50298</id>
      </contributor>
      <comment>បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1340883875|Buddhism in Singapore]]&quot;</comment>
      <origin>334605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4613" sha1="hvn1a8i78w1r2y72o1negkrmsm0i2nh" xml:space="preserve">ព្រះពុទ្ធសាសនាគឺជា[[សាសនានៅសិង្ហបុរី|សាសនាធំបំផុតនៅក្នុងសិង្ហបុរី]] ដែលមានប្រជាជនប្រមាណ ៣១.១% កាន់សាសនានេះគិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២០។ &lt;ref name=&quot;Singapore Census 2020&quot;&gt;{{Cite web |date=16 June 2021 |title=Census of Population 2020: Religion |url=https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/visualising_data/infographics/c2020/c2020-religion.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711220117/https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/visualising_data/infographics/c2020/c2020-religion.pdf |archive-date=11 July 2021 |access-date=25 June 2021 |website=Department of Statistics Singapore}}&lt;/ref&gt; យោងតាមជំរឿន ក្នុងចំណោម[[ប្រជាជនសិង្ហបុរី]] ចំនួន ៣,៤៥៩,០៩៣ នាក់ដែលបានស្ទង់មតិ មានមនុស្ស ១,០៧៤,១៥៩ នាក់បានកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងថាជាពុទ្ធសាសនិកជន។ &lt;ref name=&quot;Singapore Census 2020&quot; /&gt;
[[ឯកសារ:Main Shrine Hall of Singapore Buddhist Lodge.jpg|រូបភាពតូច|សាលសក្ការៈបូជាសំខាន់នៃផ្ទះសំណាក់ព្រះពុទ្ធសាសនាសិង្ហបុរី]]
[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ត្រូវបានណែនាំនៅក្នុង [[សិង្ហបុរី|ប្រទេសសិង្ហបុរី]] ជាចម្បងដោយជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីជុំវិញពិភពលោកក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានសតវត្សកន្លងមកនេះ។ ប្រវត្តិដែលបានកត់ត្រាដំបូងនៃ [[សាសនាឥណ្ឌា]] នៅក្នុងប្រទេសសិង្ហបុរីអាចត្រូវបានគេសង្កេតឃើញនៅក្នុងវត្តអារាម និងវត្តអារាមដំបូងៗដូចជា[[វត្តធៀនហុកកេង]] និង [[វត្តជីនឡុង|វត្តជីនឡុងស៊ី]] ដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងដោយអ្នកតាំងលំនៅដែលមកពីតំបន់ផ្សេងៗនៃ [[អាស៊ី]] ។

មានអង្គការព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសសិង្ហបុរី ដែលក្នុងនោះអាជ្ញាធរដែលមានអំណាចលេចធ្លោជាងគេគឺស្ថាប័នដែលមានការបង្កើតឡើង ដូចជាសហព័ន្ធព្រះពុទ្ធសាសនាសិង្ហបុរី (SBF)។

== ប្រវត្តិសាស្ត្រ ==
ដោយសារឋានៈប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់[[សិង្ហបុរី]] ជាកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្ម និងជារដ្ឋអាណានិគមរបស់អង់គ្លេស ក៏ដូចជារយៈពេលដ៏ខ្លីនៃការគ្រប់គ្រងរបស់អាណានិគមជប៉ុនក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ វង្សត្រកូលពុទ្ធសាសនិកជាច្រើនមកពីជុំវិញពិភពលោកបានលេចឡើងបន្តិចម្តងៗនៅលើកោះនេះ។ ពួកវារួមបញ្ចូលទាំងការបកស្រាយរបស់ជប៉ុន និងលោកខាងលិចនៃ [[ព្រះត្រៃបិដក ភាសាខ្មែរ|ព្រះត្រៃបិដក]] ទោះបីជាវត្តមានក្នុងស្រុកដ៏សំខាន់មួយមានប្រភពដើមតាំងពីនគរប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងអាស៊ីបូព៌ាក៏ដោយ។

== ឯកសារយោង ==</text>
      <sha1>hvn1a8i78w1r2y72o1negkrmsm0i2nh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ដុល្លារសិង្ហបុរី</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53570</id>
    <revision>
      <id>334606</id>
      <timestamp>2026-04-23T04:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asa MILAI</username>
        <id>50298</id>
      </contributor>
      <comment>បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1345743489|Singapore dollar]]&quot;</comment>
      <origin>334606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22859" sha1="hf0p7fi4ozoivrzkclxqjovj0pvvshc" xml:space="preserve">
{{ប្រអប់ព័ត៌មាន រូបិយវត្ថុ|currency_name_in_local={{native name|ms|Dolar Singapura|italics=no}}&lt;br /&gt;{{native name|zh|新加坡元|italics=no}}&lt;br /&gt;{{native name|ta|சிங்கப்பூர் வெள்ளி|italics=no}}|image_1=SGD 10000 Paper f.jpg|image_title_1=Singapore 10,000 dollar banknote|iso_code=SGD|date_of_introduction={{start date and age|df=yes|1967|6|12}}|using_countries={{ubl|{{SGP}}|{{BRU}}}}|unofficial_users=|inflation_rate=0.36% at 2024|pegged_by=[[Brunei dollar]] at par|subunit_ratio_1={{frac|100}}|subunit_name_1=[[Cent (currency)|cent]]|plural=dollars|plural_subunit_1=cents|symbol_subunit_1=¢|symbol=$, S$|nickname=sing-dollar, sing|frequently_used_coins=5c, 10c, 20c, 50c, $1|rarely_used_coins=1c (discontinued in 2002, still legal tender)|frequently_used_banknotes=$2, $5, $10, $50, $100|rarely_used_banknotes=$1, $20; $25, $500, $1,000, $10,000 (discontinued, still legal tender), $10 (Commemorative), $20 (Commemorative), $25 (Commemorative), $50 (Commemorative)|issuing_authority_title=[[Monetary authority]]|issuing_authority=[[Monetary Authority of Singapore]]|issuing_authority_website={{URL|www.mas.gov.sg}}|mint=[[Singapore Mint]]|mint_website={{URL|www.singaporemint.com}}}}

'''ដុល្លារសិង្ហបុរី''' ( [[និមិត្តសញ្ញាលុយ|និមិត្តសញ្ញា]] ៖ '''S$''' ; [[ISO 4217|លេខកូដ]] ៖ '''SGD''' ) គឺជា[[រូបិយប័ណ្ណ]]ផ្លូវការរបស់ [[សិង្ហបុរី|សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី]] ។ វាត្រូវបានបែងចែកជា ១០០ [[សេន (លុយ)|សេន]] ជាធម្មតាវាត្រូវបានសរសេរជាអក្សរកាត់ដោយ [[និមិត្តសញ្ញាដុល្លារ|និមិត្តដុល្លារ]] '''$''' ឬ '''S$''' ដើម្បីសម្គាល់វាពីរូបិយប័ណ្ណដុល្លារផ្សេងទៀត។ [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុសិង្ហបុរី]] (MAS) ចេញក្រដាសប្រាក់ និងកាក់ប្រាក់ដុល្លារសិង្ហបុរី។

គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ដុល្លារសិង្ហបុរីគឺជារូបិយប័ណ្ណដែលមានការជួញដូរច្រើនជាងគេលំដាប់ទី ១៣ នៅលើពិភពលោក។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=TOP 10 - The Most Stable Currencies in the World in 2025 |url=https://fxssi.com/top-10-world-most-stable-currencies |access-date=2025-02-11 |website=FXSSI - Forex Sentiment Board |language=en}}&lt;/ref&gt; ក្រៅពីការប្រើប្រាស់របស់វានៅក្នុងប្រទេសសិង្ហបុរី ដុល្លារសិង្ហបុរីក៏ត្រូវបានទទួលយកជាសាច់ប្រាក់ធម្មតានៅក្នុង [[ប្រ៊ុយណេ|ប្រទេសប្រ៊ុយណេ]] ផងដែរ ស្របតាម [[កិច្ចព្រមព្រៀងប្តូររូបិយប័ណ្ណរវាងប្រ៊ុយណេ និងសិង្ហបុរី|កិច្ចព្រមព្រៀងផ្លាស់ប្តូររូបិយប័ណ្ណ]] រវាង [[អាជ្ញាធរសិង្ហបុរី|អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុសិង្ហបុរី]] និង [[ធនាគារកណ្តាលប្រ៊ុយណេដារូសាឡាម|អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុប្រ៊ុយណេដារូសាឡឹម]] (អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុប្រ៊ុយណេដារូសាឡឹម)។ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=[[Monetary Authority of Singapore]] |title=The Currency Interchangeability Agreement |url=http://www.mas.gov.sg/en/Currency/Currency-Interchangeability-Agreement-with-Brunei.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025000510/http://www.mas.gov.sg/en/Currency/Currency-Interchangeability-Agreement-with-Brunei.aspx |archive-date=25 October 2012 |access-date=23 October 2012}}&lt;/ref&gt; ដូចគ្នានេះដែរ [[ដុល្លារប្រ៊ុយណេ]] ក៏ត្រូវបានទទួលយកជាទម្លាប់នៅក្នុងប្រទេសសិង្ហបុរីផងដែរ។ &lt;ref name=&quot;Chogath Kog'sante&quot;&gt;{{Cite web |last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=April 2017 |title=Macroeconomic Review |url=https://www.mas.gov.sg/-/media/mas/macroeconomic-review-2017/mrapr17.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260129142801/https://www.mas.gov.sg/-/media/mas/macroeconomic-review-2017/mrapr17.pdf |archive-date=January 29, 2026 |access-date=January 29, 2026 |publisher=Monetary Authority of Singapore |page=73 to 76, Box C}}&lt;/ref&gt;

== ប្រវត្តិសាស្ត្រ ==
[[ឯកសារ:10_dollar_note,_Oriental_Bank_Corporation,_Singapore,_1885._On_display_at_the_British_Museum_in_London.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ក្រដាសប្រាក់ ១០ ដុល្លារ សាជីវកម្មធនាគារអូរីយ៉ាល់ សិង្ហបុរី ឆ្នាំ១៨៨៥។ កំពុងដាក់តាំងបង្ហាញនៅសារមន្ទីរអង់គ្លេសក្នុងទីក្រុងឡុងដ៍។]]
[[ដុល្លារអេស្ប៉ាញ|ដុល្លារប្រាក់អេស្ប៉ាញ-អាមេរិក]] ដែល [[កប៉ាល់ម៉ានីល]] នាំយកមកនោះ ត្រូវបានចរាចរយ៉ាងទូលំទូលាយនៅអាស៊ី និងអាមេរិកចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៦ ដល់ទី១៩។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨៤៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៤៥ [[ការតាំងទីលំនៅស្ទ្រីត|ការតាំងទីលំនៅតាមច្រកសមុទ្រ]] (ដែល[[សិង្ហបុរី]]ធ្លាប់ជាផ្នែកមួយ) បានចេញប្រាក់សមមូលក្នុងស្រុករបស់ខ្លួន គឺ [[ដុល្លារច្រកសមុទ្រ]] ។ &lt;ref name=&quot;Currency History&quot;&gt;{{Cite web |date=9 April 2007 |title=The Currency History of Singapore |url=http://www.mas.gov.sg/currency/currency_info/Heritage_Collection.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202075742/http://www.mas.gov.sg/currency/currency_info/Heritage_Collection.html |archive-date=2 February 2010 |access-date=28 December 2007 |publisher=Monetary Authority of Singapore |quote=Official Currencies of The Straits Settlements (1826–1939); Currencies of the Board of Commissioners of Currency, Malaya (1939–1951); Currencies of the Board of Commissioners of Currency, Malaya and British Borneo (1952–1957); Currencies of the Independent Malaya (1957 -1963); On 12 June 1967, the currency union which had been operating for 29 years came to an end, and the three participating countries, Malaysia, Singapore and Brunei each issued its own currency. The currencies of the 3 countries were interchangeable at par value under the Interchangeability Agreement until 8 May 1973 when the Malaysian government decided to terminate it. Brunei and Singapore however continue with the Agreement until the present day.}}&lt;/ref&gt; ដុល្លារនេះត្រូវបានជំនួសដោយ [[ដុល្លារម៉ាឡេស៊ី|ដុល្លារម៉ាឡេ]] ហើយចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៣ [[ដុល្លារម៉ាឡាយ៉ា និងប្រាក់ដុល្លារបូរណេអូអង់គ្លេស|ដុល្លារម៉ាឡាយ៉ា និងដុល្លារបរណេអូរបស់អង់គ្លេស]] ដែលត្រូវបានចេញដោយ [[ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃគណៈកម្មការរូបិយប័ណ្ណ ម៉ាឡាយ៉ា និងកោះបូរណេអូអង់គ្លេស|ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃគណៈកម្មការរូបិយប័ណ្ណ ម៉ាឡាយ៉ា និងបរណេអូរបស់អង់គ្លេស]] ។ &lt;ref name=&quot;Currency History&quot; /&gt;

ប្រទេសសិង្ហបុរីបានបន្តប្រើប្រាស់រូបិយប័ណ្ណរួមនៅពេលចូលរួមជាមួយ[[ម៉ាឡេស៊ី]] នៅឆ្នាំ១៩៦៣ និងបន្ទាប់ពីសិង្ហបុរីទទួលបានឯករាជ្យពីម៉ាឡេស៊ីនៅឆ្នាំ ១៩៦៥ &lt;ref name=&quot;Currency History&quot;&gt;{{Cite web |date=9 April 2007 |title=The Currency History of Singapore |url=http://www.mas.gov.sg/currency/currency_info/Heritage_Collection.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202075742/http://www.mas.gov.sg/currency/currency_info/Heritage_Collection.html |archive-date=2 February 2010 |access-date=28 December 2007 |publisher=Monetary Authority of Singapore |quote=Official Currencies of The Straits Settlements (1826–1939); Currencies of the Board of Commissioners of Currency, Malaya (1939–1951); Currencies of the Board of Commissioners of Currency, Malaya and British Borneo (1952–1957); Currencies of the Independent Malaya (1957 -1963); On 12 June 1967, the currency union which had been operating for 29 years came to an end, and the three participating countries, Malaysia, Singapore and Brunei each issued its own currency. The currencies of the 3 countries were interchangeable at par value under the Interchangeability Agreement until 8 May 1973 when the Malaysian government decided to terminate it. Brunei and Singapore however continue with the Agreement until the present day.}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100202075742/http://www.mas.gov.sg/currency/currency_info/Heritage_Collection.html &quot;The Currency History of Singapore&quot;]. Monetary Authority of Singapore. 9 April 2007. Archived from [http://www.mas.gov.sg/currency/currency_info/Heritage_Collection.html the original] on 2 February 2010&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;28 December&lt;/span&gt; 2007&lt;/span&gt;. &lt;q&gt;Official Currencies of The Straits Settlements (1826–1939); Currencies of the Board of Commissioners of Currency, Malaya (1939–1951); Currencies of the Board of Commissioners of Currency, Malaya and British Borneo (1952–1957); Currencies of the Independent Malaya (1957 -1963); On 12 June 1967, the currency union which had been operating for 29 years came to an end, and the three participating countries, Malaysia, Singapore and Brunei each issued its own currency. The currencies of the 3 countries were interchangeable at par value under the Interchangeability Agreement until 8 May 1973 when the Malaysian government decided to terminate it. Brunei and Singapore however continue with the Agreement until the present day.&lt;/q&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ប៉ុន្តែសហភាពរូបិយវត្ថុផ្លូវការរវាងម៉ាឡេស៊ី សិង្ហបុរី និង [[ប្រ៊ុយណេ]] បានឈប់នៅឆ្នាំ ១៩៦៧ ហើយប្រទេសសិង្ហបុរីបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃគណៈកម្មការរូបិយប័ណ្ណ សិង្ហបុរី|ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃគណៈកម្មការរូបិយវត្ថុសិង្ហបុរី]] (BCCS) នៅថ្ងៃទី ៧ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៦៧ &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Future of Money / Organisation for Economic Co-operation and Development &lt;!-- http://www.oecd.org/bookshop?pub=032002011P1 --&gt;|url=http://www.oecd.org/dataoecd/40/31/35391062.pdf &lt;!-- backup url = http://213.253.134.43/oecd/pdfs/browseit/0302011E.PDF --&gt; &lt;!-- backup url = http://www.oecdbookshop.org/oecd/get-it.asp?REF=0302011E.PDF&amp;TYPE=browse --&gt;|access-date=28 December 2007|location=France|isbn=92-64-19672-2 &lt;!-- ISBN 9789264196728 --&gt;|pages=147|quote=The Board of Commissioners of Currency, Singapore (BCCS) was established on 7 April 1967 by the enactment of the Currency Act (Chapter 69). It has the sole right to issue currency notes and coins as legal tender in Singapore.|archive-date=16 February 2008}}&lt;/ref&gt; ហើយបានចេញកាក់ និងក្រដាសប្រាក់ដំបូងរបស់ខ្លួន។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ដុល្លារសិង្ហបុរីអាចប្តូរបានស្មើនឹង [[រីងហ្គីតម៉ាឡេស៊ី]] រហូតដល់ថ្ងៃទី ៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៧៣ ក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងផ្លាស់ប្តូរគ្នា ហើយការផ្លាស់ប្តូរជាមួយ [[ដុល្លារប្រ៊ុយណេ]] នៅតែត្រូវបានរក្សាទុក។ &lt;ref name=&quot;Currency History&quot; /&gt;

ដំបូងឡើយ ប្រាក់ដុល្លារសិង្ហបុរីត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹង [[ប្រាក់ផោនស្ទឺលីង]] ក្នុងអត្រាពីរស្ទឺលីង និងបួនផេនក្នុងមួយដុល្លារ ឬ ១ផោន = ៦០ដុល្លារសិង្ហបុរី/៧ដុល្លារ ឬ ៨,៥៧ដុល្លារសិង្ហបុរី។ ជាលទ្ធផល ១ផោន = ២,៨០ដុល្លារអាមេរិក ពីឆ្នាំ ១៩៤៩ ដល់ ១៩៦៧ ដូច្នេះ ១ដុល្លារអាមេរិក = ៣,០៦ដុល្លារសិង្ហបុរី។ ការភ្ជាប់ទៅនឹងប្រាក់ផោនស្ទឺលីងនេះត្រូវបានបំបែកនៅឆ្នាំ ១៩៦៧ នៅពេលដែលប្រាក់ផោនត្រូវបានបន្ទាបតម្លៃមកត្រឹម ២,៤០ដុល្លារអាមេរិក ប៉ុន្តែការភ្ជាប់ទៅនឹង [[ដុល្លារ​អាមេរិក|ប្រាក់ដុល្លារ]] អាមេរិក ១ដុល្លារអាមេរិក = ៣,០៦ដុល្លារសិង្ហបុរី ត្រូវបានរក្សាទុក។ ការភ្ជាប់ទៅនឹងប្រាក់ដុល្លារអាមេរិកនេះនៅតែមានមួយរយៈពេលខ្លី បន្ទាប់ពី [[និច្សុន ទង្គ្រុករង្គើ|ទង្គ្រុករង្គើលោកនិច្សុន]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០។ នៅពេលដែលសេដ្ឋកិច្ចសិង្ហបុរីរីកចម្រើន និងទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរបស់ខ្លួនបានធ្វើពិពិធកម្មទៅកាន់ប្រទេស និងតំបន់ជាច្រើនទៀត សិង្ហបុរីបានផ្លាស់ប្តូរទៅរកការភ្ជាប់ទៅនឹងរូបិយប័ណ្ណរបស់ខ្លួនទល់នឹងកញ្ចប់រូបិយប័ណ្ណដែលមានទម្ងន់ពាណិជ្ជកម្មថេរ និងមិនបានបង្ហាញឱ្យឃើញពីឆ្នាំ ១៩៧៣ ដល់ ១៩៨៥។ &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Huff|first=W. G.|date=1995|title=What is the Singapore model of economic development?|url=https://www.jstor.org/stable/23600207|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=19|issue=6|pages=735–759|issn=0309-166X|accessdate=21 November 2025}}&lt;/ref&gt;

មុនឆ្នាំ១៩៧០ មុខងាររូបិយវត្ថុផ្សេងៗដែលជាប់ទាក់ទងនឹងធនាគារកណ្តាលត្រូវបានអនុវត្តដោយក្រសួង និងភ្នាក់ងាររដ្ឋាភិបាលជាច្រើន។ &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Peng|first=Nathan|last2=Phang|first2=Sock-Yong|date=2 January 2018|title=Singapore’s economic development: pro- or anti-Washington Consensus?|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/20954816.2018.1426364|journal=Economic and Political Studies|volume=6|issue=1|pages=30–52|doi=10.1080/20954816.2018.1426364|issn=2095-4816|url-access=subscription|accessdate=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; នៅពេលដែលសិង្ហបុរីរីកចម្រើន តម្រូវការនៃបរិយាកាសធនាគារ និងរូបិយវត្ថុកាន់តែស្មុគស្មាញ បានធ្វើឱ្យមុខងារទាំងនោះមានភាពសាមញ្ញ ដើម្បីសម្រួលដល់ការអភិវឌ្ឍគោលនយោបាយកាន់តែស្វាហាប់ និងស៊ីសង្វាក់គ្នាលើបញ្ហារូបិយវត្ថុ។ &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kapur|first=Basant K.|date=1 June 1983|title=A short-term analytical model of the Singapore economy|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0304387883900196|journal=Journal of Development Economics|volume=12|issue=3|pages=355–376|doi=10.1016/0304-3878(83)90019-6|issn=0304-3878|url-access=subscription|accessdate=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; ដូច្នេះ [[សភាសិង្ហបុរី]] បានអនុម័តច្បាប់អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុសិង្ហបុរីក្នុងឆ្នាំ ១៩៧០ ដែលនាំឱ្យមានការបង្កើត MAS នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧១។ ច្បាប់ MAS បានផ្តល់អំណាចដល់ MAS ក្នុងការគ្រប់គ្រងធាតុផ្សំទាំងអស់នៃរូបិយវត្ថុ ធនាគារ និងហិរញ្ញវត្ថុរបស់សិង្ហបុរី។ &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cheang|first=Bryan|last2=Lim|first2=Hanniel|date=1 December 2023|title=Institutional diversity and state-led development: Singapore as a unique variety of capitalism|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0954349X2300098X|journal=Structural Change and Economic Dynamics|volume=67|pages=182–192|doi=10.1016/j.strueco.2023.07.007|issn=0954-349X|accessdate=21 November 2025|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៨៥ តទៅ សិង្ហបុរីបានអនុម័តរបបប្តូរប្រាក់ដែលផ្តោតលើទីផ្សារច្រើនជាងមុន ដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាក្រុមត្រួតពិនិត្យ ដែលដុល្លារសិង្ហបុរីត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យអណ្តែត (ក្នុងកម្រិតបញ្ជូនដែលមិនបានបង្ហាញឱ្យឃើញនៃសមភាពកណ្តាល) ប៉ុន្តែត្រូវបានត្រួតពិនិត្យយ៉ាងដិតដល់ដោយ [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុសិង្ហបុរី]] (MAS) ប្រឆាំងនឹងកញ្ចប់រូបិយប័ណ្ណលាក់កំបាំងរបស់ដៃគូពាណិជ្ជកម្ម និងដៃគូប្រកួតប្រជែងសំខាន់ៗរបស់ប្រទេសសិង្ហបុរី។ តាមទ្រឹស្តី នេះអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរីមានការគ្រប់គ្រងកាន់តែច្រើនលើអតិផរណានាំចូល និងធានាថាការនាំចេញរបស់ប្រទេសសិង្ហបុរីនៅតែមានការប្រកួតប្រជែង។ &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Yan|first=Tinghao|date=4 July 2024|title=Singapore Innovation Economy: Present and Future|url=https://drpress.org/ojs/index.php/EHSS/article/view/22744|journal=Journal of Education, Humanities and Social Sciences|language=en|volume=35|pages=532–538|doi=10.54097/8evf4w06|issn=2771-2907|accessdate=21 November 2025|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

នៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០០២ ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃគណៈកម្មការរូបិយប័ណ្ណសិង្ហបុរី (BCCS) បានរួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយអាជ្ញាធររូបិយវត្ថុសិង្ហបុរី (MAS) ដែលបានទទួលខុសត្រូវលើការចេញក្រដាសប្រាក់។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=BCCS Merges with MAS on 1 October 30 September 2002 |url=http://www.mas.gov.sg/News-and-Publications/Media-Releases/2002/BCCS-Merges-with-MAS-on-1-October--30-September-2002.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619190149/http://www.mas.gov.sg/News-and-Publications/Media-Releases/2002/BCCS-Merges-with-MAS-on-1-October--30-September-2002.aspx |archive-date=19 June 2018 |access-date=2018-06-19 |website=www.mas.gov.sg |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ឯកសារយោង ==

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]]</text>
      <sha1>hf0p7fi4ozoivrzkclxqjovj0pvvshc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>កោះសិង្ហបុរី</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53571</id>
    <revision>
      <id>334607</id>
      <timestamp>2026-04-23T05:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asa MILAI</username>
        <id>50298</id>
      </contributor>
      <comment>បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1341268146|Singapore (island)]]&quot;</comment>
      <origin>334607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6122" sha1="r7h175p6sheu83c195ccvqmn3dxbtez" xml:space="preserve">{{ប្រអប់ព័ត៌មាន កោះ|name=Singapore|native_name=|image_name=Singapore Landsat 5.jpg|location=[[Southeast Asia]]}}

'''សិង្ហបុរី''' {{Efn|{{lang|ms|Pulau Ujong}} ([[Malay language|Malay]])&lt;br&gt;{{lang|ms-arab|{{Script|Arab|ڤولاو اوجوڠ}}}} ([[Jawi alphabet|Jawi Malay]])&lt;br&gt;{{lang|zh-Hans|新加坡岛}} ([[Simplified Chinese characters|Simplified Chinese]])&lt;br&gt;{{lang|zh-Hant|新加坡島}} ([[Traditional Chinese characters|Traditional Chinese]])&lt;br&gt;{{lang|ta|உஜோங் தீவு}} ([[Tamil language|Tamil]])&lt;br&gt;{{lang|mcm|Pedra Draku}} ([[Kristang language|Kristang]])}} គឺជា[[កោះសំខាន់]]នៃ[[ប្រទេសដីកោះ]][[អធិបតេយ្យ]] និងជា [[ទីក្រុង-រដ្ឋ]] នៃ [[សិង្ហបុរី|សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី]] ។ វាមានទីតាំងស្ថិតនៅចុងខាងត្បូងនៃ[[ទៀបកោះម៉ាឡេ|ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] ចន្លោះ [[ទ្វារសមុទ្រមលក្កា|ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]] និង [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ។ [[ច្រកសិង្ហបុរី|ច្រកសមុទ្រសិង្ហបុរី]] ស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង ខណៈដែល [[ច្រកចូហរ|ច្រកសមុទ្រចូហរ]] ស្ថិតនៅភាគខាងជើង។

កោះនេះបង្កើតបានជាកោះធំមួយរបស់ប្រទេសទាក់ទងនឹងផ្ទៃដី ចំនួនប្រជាជន និងភាពលេចធ្លោ ដោយសារតំបន់ដែលស្ថិតនៅលើកោះតូចៗរបស់ប្រទេសមានតំបន់យោធា ឬឧស្សាហកម្ម លើកលែងតែ [[កោះសេនតូសា]] និង [[កោះអ៊ូប៊ីន]] ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 24, 2004 |title=Pulau Ubin Stories |url=http://habitatnews.nus.edu.sg/heritage/ubin/stories/2004/05/money-cant-buy-my-perfect-island.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813050743/http://habitatnews.nus.edu.sg/heritage/ubin/stories/2004/05/money-cant-buy-my-perfect-island.html |archive-date=August 13, 2017 |access-date=July 1, 2015 |publisher=National University of Singapore}}&lt;/ref&gt; គិតត្រឹមពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០ ប្រជាជនសិង្ហបុរីមានចំនួនជាង ៦លាននាក់ ហើយដីគោកមានផ្ទៃដីប្រហែល {{Convert|730|km2|sqmi}} ។ &lt;ref name=&quot;DSS&quot;&gt;{{Cite web |title=Statistics Singapore – Population |url=https://www.singstat.gov.sg/modules/infographics/population |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119074147/https://www.singstat.gov.sg/modules/infographics/population |archive-date=19 January 2021 |access-date=25 June 2021 |website=Department of Statistics Singapore}}&lt;/ref&gt;

នៅលើបន្ទាត់ត្រង់មួយ កោះនេះមានប្រវែងប្រហែល {{Convert|55|km|mi}} ពីកើតទៅលិច និង {{Convert|28|km|mi}} ពីជើងទៅត្បូង មាន {{Convert|201|km|mi}} នៃឆ្នេរសមុទ្រ។ &lt;ref name=&quot;Department of Statistics Singapore&quot;&gt;{{Cite web |title=Yearbook of Statistics Singapore 2012 |url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/reference/yos12/statsT-climate.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113151613/http://www.singstat.gov.sg/pubn/reference/yos12/statsT-climate.pdf |archive-date=13 November 2012 |access-date=24 October 2012 |publisher=Department of Statistics Singapore}}&lt;/ref&gt; ចំណុចខ្ពស់បំផុតរបស់សិង្ហបុរីគឺ [[ភ្នំប៊ូគីតទីម៉ា]] ដែលផ្សំឡើងពី [[ថ្មភ្លើង]] និង [[ថ្មក្រានីត]] និងមានកម្ពស់ {{Convert|163.63|m|ft}} ខ្ពស់។ ភ្នំ និងជ្រលងភ្នំនៃ [[ថ្មល្បាប់]] គ្របដណ្តប់លើភាគពាយ័ព្យ ខណៈដែលតំបន់ភាគខាងកើតមាន [[ដីខ្សាច់]] និងដីរាបស្មើ។

ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៨២២ មក មានការងារទាមទារដីឡើងវិញ ដំបូងឡើយដោយ [[សិង្ហបុរីនៅក្នុងការតាំងទីលំនៅច្រកសមុទ្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] ដែលបន្ទាប់មកបានគ្រប់គ្រងកោះនេះជាអាណានិគម។ ចាប់តាំងពីទទួលបានឯករាជ្យមក រដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរីសហសម័យបានបន្តបង្កើនទំហំកោះ ដោយបានបង្កើនផ្ទៃដីកោះសំខាន់ពី {{Convert|580|km2|0}}   នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០ ដល់ ១៩៧០ {{Convert|710|km2|0}}   បច្ចុប្បន្ននេះ។  {{Convert|200|km2|0}} បន្ថែមទៀត   នៃដីក៏ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងត្រូវបានបន្ថែមទៅលើកោះសំខាន់ផងដែរ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Long-Term Plan Review |url=https://www.ura.gov.sg/Corporate/Planning/Long-Term-Plan-Review |access-date=13 June 2022 |website=www.ura.gov.sg}}&lt;/ref&gt;

=== ឯកសារយោង ===

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]]</text>
      <sha1>r7h175p6sheu83c195ccvqmn3dxbtez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>334608</id>
      <parentid>334607</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T05:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asa MILAI</username>
        <id>50298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>334608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6343" sha1="s1ssll1sh0qi81nwbhs30xdk1n1igee" xml:space="preserve">{{ប្រអប់ព័ត៌មាន កោះ|name=កោះសិង្ហបុរី|native_name=|image_name=Singapore Landsat 5.jpg|location=[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]|area_km2=៧៣០|country=សិង្ហបុរី|population=៦ លាននាក់}}

'''សិង្ហបុរី''' {{Efn|{{lang|ms|Pulau Ujong}} ([[Malay language|Malay]])&lt;br&gt;{{lang|ms-arab|{{Script|Arab|ڤولاو اوجوڠ}}}} ([[Jawi alphabet|Jawi Malay]])&lt;br&gt;{{lang|zh-Hans|新加坡岛}} ([[Simplified Chinese characters|Simplified Chinese]])&lt;br&gt;{{lang|zh-Hant|新加坡島}} ([[Traditional Chinese characters|Traditional Chinese]])&lt;br&gt;{{lang|ta|உஜோங் தீவு}} ([[Tamil language|Tamil]])&lt;br&gt;{{lang|mcm|Pedra Draku}} ([[Kristang language|Kristang]])}} គឺជា[[កោះសំខាន់]]នៃ[[ប្រទេសដីកោះ]][[អធិបតេយ្យ]] និងជា [[ទីក្រុង-រដ្ឋ]] នៃ [[សិង្ហបុរី|សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី]] ។ វាមានទីតាំងស្ថិតនៅចុងខាងត្បូងនៃ[[ទៀបកោះម៉ាឡេ|ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] ចន្លោះ [[ទ្វារសមុទ្រមលក្កា|ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]] និង [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ។ [[ច្រកសិង្ហបុរី|ច្រកសមុទ្រសិង្ហបុរី]] ស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង ខណៈដែល [[ច្រកចូហរ|ច្រកសមុទ្រចូហរ]] ស្ថិតនៅភាគខាងជើង។

កោះនេះបង្កើតបានជាកោះធំមួយរបស់ប្រទេសទាក់ទងនឹងផ្ទៃដី ចំនួនប្រជាជន និងភាពលេចធ្លោ ដោយសារតំបន់ដែលស្ថិតនៅលើកោះតូចៗរបស់ប្រទេសមានតំបន់យោធា ឬឧស្សាហកម្ម លើកលែងតែ [[កោះសេនតូសា]] និង [[កោះអ៊ូប៊ីន]] ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 24, 2004 |title=Pulau Ubin Stories |url=http://habitatnews.nus.edu.sg/heritage/ubin/stories/2004/05/money-cant-buy-my-perfect-island.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813050743/http://habitatnews.nus.edu.sg/heritage/ubin/stories/2004/05/money-cant-buy-my-perfect-island.html |archive-date=August 13, 2017 |access-date=July 1, 2015 |publisher=National University of Singapore}}&lt;/ref&gt; គិតត្រឹមពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០ ប្រជាជនសិង្ហបុរីមានចំនួនជាង ៦លាននាក់ ហើយដីគោកមានផ្ទៃដីប្រហែល ៧៣០ Km&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; ។ &lt;ref name=&quot;DSS&quot;&gt;{{Cite web |title=Statistics Singapore – Population |url=https://www.singstat.gov.sg/modules/infographics/population |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119074147/https://www.singstat.gov.sg/modules/infographics/population |archive-date=19 January 2021 |access-date=25 June 2021 |website=Department of Statistics Singapore}}&lt;/ref&gt; 

== ភូមិសាស្ត្រ ==
នៅលើបន្ទាត់ត្រង់មួយ កោះនេះមានប្រវែងប្រហែល ៥៥ ម៉ែត្រ ពីកើតទៅលិច និង ២៨ ម៉ែត្រ ពីជើងទៅត្បូង មាន ២១០ ម៉ែត្រ នៃឆ្នេរសមុទ្រ។ &lt;ref name=&quot;Department of Statistics Singapore&quot;&gt;{{Cite web |title=Yearbook of Statistics Singapore 2012 |url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/reference/yos12/statsT-climate.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113151613/http://www.singstat.gov.sg/pubn/reference/yos12/statsT-climate.pdf |archive-date=13 November 2012 |access-date=24 October 2012 |publisher=Department of Statistics Singapore}}&lt;/ref&gt; ចំណុចខ្ពស់បំផុតរបស់សិង្ហបុរីគឺ [[ភ្នំប៊ូគីតទីម៉ា]] ដែលផ្សំឡើងពី [[ថ្មភ្លើង]] និង [[ថ្មក្រានីត]] និងមានកម្ពស់ ១៦៣.៦៣ ម៉ែត្រ ខ្ពស់។ ភ្នំ និងជ្រលងភ្នំនៃ [[ថ្មល្បាប់]] គ្របដណ្តប់លើភាគពាយ័ព្យ ខណៈដែលតំបន់ភាគខាងកើតមាន [[ដីខ្សាច់]] និងដីរាបស្មើ។

ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៨២២ មក មានការងារទាមទារដីឡើងវិញ ដំបូងឡើយដោយ [[សិង្ហបុរីនៅក្នុងការតាំងទីលំនៅច្រកសមុទ្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] ដែលបន្ទាប់មកបានគ្រប់គ្រងកោះនេះជាអាណានិគម។ ចាប់តាំងពីទទួលបានឯករាជ្យមក រដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរីសហសម័យបានបន្តបង្កើនទំហំកោះ ដោយបានបង្កើនផ្ទៃដីកោះសំខាន់ពី ៥៨០ Km&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០ ដល់ ១៩៧០ ៧១០ Km&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; បច្ចុប្បន្ននេះ ២០០ Km&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;បន្ថែមទៀត នៃដីក៏ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងត្រូវបានបន្ថែមទៅលើកោះសំខាន់ផងដែរ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Long-Term Plan Review |url=https://www.ura.gov.sg/Corporate/Planning/Long-Term-Plan-Review |access-date=13 June 2022 |website=www.ura.gov.sg}}&lt;/ref&gt; 

=== ឯកសារយោង ===

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]]</text>
      <sha1>s1ssll1sh0qi81nwbhs30xdk1n1igee</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>334609</id>
      <parentid>334608</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T05:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asa MILAI</username>
        <id>50298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>334609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6340" sha1="sn0xcb5qxo233yb9c4ub9fqgt9by0w2" xml:space="preserve">{{ប្រអប់ព័ត៌មាន កោះ|name=កោះសិង្ហបុរី|native_name=|image_name=Singapore Landsat 5.jpg|location=[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]|area_km2=៧៣០|country=សិង្ហបុរី|population=៦ លាននាក់}}

'''សិង្ហបុរី''' {{Efn|{{lang|ms|Pulau Ujong}} ([[Malay language|Malay]])&lt;br&gt;{{lang|ms-arab|{{Script|Arab|ڤولاو اوجوڠ}}}} ([[Jawi alphabet|Jawi Malay]])&lt;br&gt;{{lang|zh-Hans|新加坡岛}} ([[Simplified Chinese characters|Simplified Chinese]])&lt;br&gt;{{lang|zh-Hant|新加坡島}} ([[Traditional Chinese characters|Traditional Chinese]])&lt;br&gt;{{lang|ta|உஜோங் தீவு}} ([[Tamil language|Tamil]])&lt;br&gt;{{lang|mcm|Pedra Draku}} ([[Kristang language|Kristang]])}} គឺជា[[កោះសំខាន់]]នៃ[[ប្រទេសដីកោះ]][[អធិបតេយ្យ]] និងជា [[ទីក្រុង-រដ្ឋ]] នៃ [[សិង្ហបុរី|សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី]] ។ វាមានទីតាំងស្ថិតនៅចុងខាងត្បូងនៃ[[ទៀបកោះម៉ាឡេ|ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] ចន្លោះ [[ទ្វារសមុទ្រមលក្កា|ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]] និង [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ។ [[ច្រកសិង្ហបុរី|ច្រកសមុទ្រសិង្ហបុរី]] ស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង ខណៈដែល [[ច្រកចូហរ|ច្រកសមុទ្រចូហរ]] ស្ថិតនៅភាគខាងជើង។

កោះនេះបង្កើតបានជាកោះធំមួយរបស់ប្រទេសទាក់ទងនឹងផ្ទៃដី ចំនួនប្រជាជន និងភាពលេចធ្លោ ដោយសារតំបន់ដែលស្ថិតនៅលើកោះតូចៗរបស់ប្រទេសមានតំបន់យោធា ឬឧស្សាហកម្ម លើកលែងតែ [[កោះសេនតូសា]] និង [[កោះអ៊ូប៊ីន]] ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 24, 2004 |title=Pulau Ubin Stories |url=http://habitatnews.nus.edu.sg/heritage/ubin/stories/2004/05/money-cant-buy-my-perfect-island.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813050743/http://habitatnews.nus.edu.sg/heritage/ubin/stories/2004/05/money-cant-buy-my-perfect-island.html |archive-date=August 13, 2017 |access-date=July 1, 2015 |publisher=National University of Singapore}}&lt;/ref&gt; គិតត្រឹមពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០ ប្រជាជនសិង្ហបុរីមានចំនួនជាង ៦លាននាក់ ហើយដីគោកមានផ្ទៃដីប្រហែល ៧៣០ Km&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; ។ &lt;ref name=&quot;DSS&quot;&gt;{{Cite web |title=Statistics Singapore – Population |url=https://www.singstat.gov.sg/modules/infographics/population |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119074147/https://www.singstat.gov.sg/modules/infographics/population |archive-date=19 January 2021 |access-date=25 June 2021 |website=Department of Statistics Singapore}}&lt;/ref&gt; 

== ភូមិសាស្ត្រ ==
នៅលើបន្ទាត់ត្រង់មួយ កោះនេះមានប្រវែងប្រហែល ៥៥ ម៉ែត្រ ពីកើតទៅលិច និង ២៨ ម៉ែត្រ ពីជើងទៅត្បូង មាន ២១០ ម៉ែត្រ នៃឆ្នេរសមុទ្រ។ &lt;ref name=&quot;Department of Statistics Singapore&quot;&gt;{{Cite web |title=Yearbook of Statistics Singapore 2012 |url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/reference/yos12/statsT-climate.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113151613/http://www.singstat.gov.sg/pubn/reference/yos12/statsT-climate.pdf |archive-date=13 November 2012 |access-date=24 October 2012 |publisher=Department of Statistics Singapore}}&lt;/ref&gt; ចំណុចខ្ពស់បំផុតរបស់សិង្ហបុរីគឺ [[ភ្នំប៊ូគីតទីម៉ា]] ដែលផ្សំឡើងពី [[ថ្មភ្លើង]] និង [[ថ្មក្រានីត]] និងមានកម្ពស់ ១៦៣.៦៣ ម៉ែត្រ ខ្ពស់។ ភ្នំ និងជ្រលងភ្នំនៃ [[ថ្មល្បាប់]] គ្របដណ្តប់លើភាគពាយ័ព្យ ខណៈដែលតំបន់ភាគខាងកើតមាន [[ដីខ្សាច់]] និងដីរាបស្មើ។

ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៨២២ មក មានការងារទាមទារដីឡើងវិញ ដំបូងឡើយដោយ [[សិង្ហបុរីនៅក្នុងការតាំងទីលំនៅច្រកសមុទ្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] ដែលបន្ទាប់មកបានគ្រប់គ្រងកោះនេះជាអាណានិគម។ ចាប់តាំងពីទទួលបានឯករាជ្យមក រដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរីសហសម័យបានបន្តបង្កើនទំហំកោះ ដោយបានបង្កើនផ្ទៃដីកោះសំខាន់ពី ៥៨០ Km&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០ ដល់ ១៩៧០ ៧១០ Km&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; បច្ចុប្បន្ននេះ ២០០ Km&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;បន្ថែមទៀត នៃដីក៏ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងត្រូវបានបន្ថែមទៅលើកោះសំខាន់ផងដែរ។ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Long-Term Plan Review |url=https://www.ura.gov.sg/Corporate/Planning/Long-Term-Plan-Review |access-date=13 June 2022 |website=www.ura.gov.sg}}&lt;/ref&gt; 

== ឯកសារយោង ==
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]]</text>
      <sha1>sn0xcb5qxo233yb9c4ub9fqgt9by0w2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ត្រីណផប់ ថងឆាយ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53572</id>
    <revision>
      <id>334613</id>
      <timestamp>2026-04-23T10:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mtmew</username>
        <id>50696</id>
      </contributor>
      <comment>បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជីវប្រវត្តិ | name               = ត្រីណផប់ ថងឆាយ | image              = Trinnaphop.jpg  | caption            = ត្រីណផប់ ថងឆាយ នៅឆ្នាំ ២០၂៤ | native_name        = ตฤณณภพ ทองฉาย | native_name_lang   = th | other_names        = {{Hlist|អាហ្វុង|...</comment>
      <origin>334613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4034" sha1="m30tiw6hptuw83fzguucnq8v58j856c" xml:space="preserve">{{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជីវប្រវត្តិ
| name               = ត្រីណផប់ ថងឆាយ
| image              = Trinnaphop.jpg 
| caption            = ត្រីណផប់ ថងឆាយ នៅឆ្នាំ ២០၂៤
| native_name        = ตฤณณภพ ทองฉาย
| native_name_lang   = th
| other_names        = {{Hlist|អាហ្វុង|អាវ៉ូ|លី អ៊ីឆឹង}}
| birth_name         = '''ធណាដាត់ ស្រីរច្ឆាហា'''&lt;ref name=&quot;tpop&quot;&gt;{{cite web|url=https://tpop.fandom.com/th/wiki/%E0%B8%AD%E0%B8%B2%E0%B8%9F%E0%B8%87|title=Afong - T-pop Wiki|website=T-pop Wiki|access-date=23 April 2026|language=th}}&lt;/ref&gt;
| birth_date         = {{birth date and age|2006|4|21}}
| birth_place        = [[ខេត្តប្រាចិនបុរី]], ប្រទេសថៃ
| death_date         = 
| death_place        = 
| education          = សិល្បៈទំនាក់ទំនង (ជំនាញការសម្តែង)
| alma_mater         = សាកលវិទ្យាល័យមិងឈួន (តៃវ៉ាន់)&lt;ref name=&quot;mcu&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.mcu.edu.tw|title=Ming Chuan University Alumni and Students|website=MCU Official|access-date=23 April 2026}}&lt;/ref&gt;
| occupation         = {{Hlist|តារាសម្តែង|តារាម៉ូដែល|តារាចម្រៀង}}
| years_active       = ២០၁၈–បច្ចុប្បន្ន
| height             = ១ invisible ៧៥ សង់ទីម៉ែត្រ
| parents            = វ៉ាន់ឆៃ ថងឆាយ (ឪពុកចិញ្ចឹម) &lt;br&gt; កណុកអន ថងឆាយ (ម្តាយចិញ្ចឹម)
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ត្រីណផប់ ថងឆាយ''' ( {{Lang-th|ตฤณณภพ ทองฉาย}} ; កើតថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០៦ ) ឬដែលគេស្គាល់តាមឈ្មោះចិនថា '''លី អ៊ីឆឹង''' ({{lang-zh|李懿丞}}; Lǐ Yìchéng) គឺជាតារាសម្តែង តារាម៉ូដែល និងជាតារាចម្រៀងថៃ។&lt;ref name=&quot;tmdb&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.themoviedb.org/person/6105683|title=Trinnaphop Thongchay Profile|website=TMDB|access-date=23 April 2026}}&lt;/ref&gt;

ត្រីណផប់ ថងឆាយ ឈ្មោះកំណើត ធណាដាត់ ស្រីរច្ឆាហា កើតនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០៦ នៅខេត្តខេត្តប្រាចិនបុរី ប្រទេសថៃ។ លោកគឺជាកូនចិញ្ចឹមរបស់ វ៉ាន់ឆៃ ថងឆាយ និង កណុកអន ថងឆាយ។ លោកមានបងប្អូន ៤ នាក់ ហើយលោកគឺជាកូនច្បង។ លោកមានសមត្ថភាពលេងព្យាណូ និងវីយូឡុង តាំងពីបឋមសិក្សា។ គាត់បានបញ្ចប់ការសិក្សាពី សាកលវិទ្យាល័យមិងឈួន (Ming Chuan University) ប្រទេសតៃវ៉ាន់ ជាមួយបរិញ្ញាបត្រផ្នែកសិល្បៈទំនាក់ទំនង (ជំនាញការសម្តែង)។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ ២០ concert ២៥ លោកបានឈ្នះពានរង្វាន់ &quot;New Face of the Year&quot; ពីកម្មវិធី The Guitar Mag Awards ២០២៥។&lt;ref name=&quot;guitarmag&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.theguitarmag.com|title=The Guitar Mag Awards 2025 Winners|website=The Guitar Mag|access-date=23 April 2026}}&lt;/ref&gt;

== ឯកសារយោង ==
{{reflist}}

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]]</text>
      <sha1>m30tiw6hptuw83fzguucnq8v58j856c</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>